Parafjalë

Buzëmbrëmjen e këtij 15 maji shkova me kolegun tim, shkrimtarin Eqerem Canaj në Bibliotekën Publike “Shevqet Musaraj”, Vlorë. Na bëri tok poetë, shkrimtarë, artistë, nxënës, mësues të qytetit dhe pedagogë të Universitetit “Ismail Qemali” Vlorë veprimtaria: “Mbrëmje poetike: “Më sillni perëndimin në një kupë”, kushtuar poetes së shquar amerikane Emily Dickinson pikërisht datën e yllëzimit të saj në nderim të 140 vjetorit të Paharrimit të poetes së pakohë apo të gjithkohëshme.

Ikën dhe erdhën dritat …

Veprimtaria, sipas programit, ishte në orën 18:00, kur, çuditërisht nja 10 minuta para orës së shumëpritur, na ikën dritat. U shqetësuam. Për pak çaste ora po shkonte 18:00. Po futeshin një nga një gonxhet e gjimnazit jopublik “Perla” dhe tjetër formë të shndritshme mori Biblioteka.

Gjithsesi, duke diskutuar me Eqeremin vërtet të shqetësuar, si do të bëjmë – më pyet miku im. Mos u mërzit, se dhe po nuk erdhën dritat, janë zemrat e poeteve dhe poetëve, të perlave të “Perlës” së Petritit që do të bëjnë më shumë dritë se dritat elektrike. Njëmendjesuam që ta bënim jashtë, para bibliotekës, por për fat, dritat erdhën dhe ne u qetësuam, u gëzuam dhe zhvilluam një veprimtari shumë të pëlqyer që na la mbresa të veçanta.

Programi:

Ishte e veçantë, krejt e veçantë ajo mbrëmje poetike me lajtomotivin simbolik “Më sillni perëndimin në një kupë”, kushtuar poetes së shquar amerikane Emily Dickinson, në vatrën me dritë të ngrohtë të qytetarëve vlonjatë, sidomos të shkrimtarëve dhe artistëve tanë,  në mjediset në Bibliotekës Publike “Shevqet Musaraj” Vlorë, ku na mirëpriti me bujari drejtoresha e asaj biblioteke dr. Iltana Koleka me stafin e saj të mrekullueshëm.

Nderim dhe vlerësim për vëmendjen që tregoi drejtoresha e Qendrës së Kulturës dhe Artit të Bashkisë Vlorë, zonja Anxhela Kapllanaj (koreografe e talentuar), drejtuese shembullore dhe e përkushtuar, duke ardhur vetë në këtë veprimtari shumë domethënëse dhe me shumë dashamirësi i shprehëm mirënjohjen si artistët artistes. Me thjeshtësinë e saj të madhe, ajo na nderon, se vërtet është drejtuese e kulturës së qytetit, por, tamam si Dickinson, këto qelizat, këto imtësirat i vlerëson shumë, se pjesëzat bëjnë të tërën.

Pjesëmarrësit: poetë e shkrimtarë të qytetit, intelektualë, mësues, pedagogë dhe nxënës të shkollës jopublike “Perla”, Vlorë me president zotni Petrit Golemin.

Tematika: Poezi të autores Emily Dickinson (10.12.1830-15.05.1886) të shqipëruara nga përkthyesja Laurtea Petoshati.

Moderatore ishte dr. Iltana Koleka, drejtoreshë e bilbiotekës së qytetit, që ishte dhe organizatore e kësaj veprimtarie të bukur shumë. Na nderoi me pjesëmarrjen e saj dhe me fjalën e vlerësuar drejtoresha e Qendrës Kulturore dhe Artit të Bashkisë Vlorë, dashamirësja jonë zonja Anxhela Kapllanaj, e cila bëri dhe përshëndetjen e rastit dhe ia dha fjalën zonjës Koleka për të drejtuar veprimtarinë. Në vijim poetja, shkrimtarja, publicistja, drejtuese e emisionit “Hea” në televizionin lokal “6+1 Vlora TV”, ing. Laureta Petoshati na bëri një vështrim substancial të poetes së shquar amerikane.

Në vijim shprehëm mendime, diskutime, pyetje, përgjigje për Dickinsonin dhe Petoshatin, si dhe recituan poezi, sipas ndarjes miqësisht të mirëkuptueshme që kishin bërë organizatorët, përkatësisht: Albert Habazaj, Anila Toto, Vjollca Aliaj, Lulëzime Malaj, Vera Zaho, Ahmet Demaj, Majli Dukaj, dr. Shpresa Fundo Gjergji, pedagoget prof.as. Edlira Duro Çerkezi dhe dr. Irena Cani (poete, përkthyese), si dhe mësuesja e devotshme Vera Zaho. Perlat e “Perlës”, tek recituan 7 poezi të Dickinsonit (dhe në shqip dhe në anglisht), ishin freskia, ëmbëlsia, qershia mbi tortë, siç u thamë me dashamirësi e dëlirësi. Ja cilat ishin poezitë e Emily Dickinson përkthyer nga Laureta Petoshati, që recituan çupat, nxënëset e Shkollës Jopublike “Perla”, Vlorë me president z. Petrit Golemi:

1. Bring me the sunset in a cup –

1/1. Më sill perëndimin e diellit në një tas

2. “Hope” is the thing with feathers –

2/1. “Shpresa” është krijesë me pupla

3. 
   Tell all the truth but tell it slant –

3/1. Thuaje të vërtetën, por thuaje përanshëm

4. I’ m Nobody! Who are you? –

4/1. Unë jam Askushi! Kush jeni ju?

5. The Soul selects her own Society –

5/1. Shpirti zgjedh shoqërinë që i përket

6. 
   If I can stop one heart from breaking –

6/1. Nëse do t’ia ndal një Zemre lëndimin

7. The past –

7/1. E kaluara

NGA FJALA IME NË MBRËMJEN POETIKE

Përshëndetja:

Mikesha dhe miq të dashur të fjalës së bukurshkruar! Ndihem i vlerësuar që organizatorët e kësaj veprimtarie shumë të çmuar për kulturën e qytetit patën besimin për të qenë i pari që do të shpreh disa mendime në këtë mbrëmje më tepër se poetike kushtuar Dickinsonit dhe Petoshatit, si dhe të këndoj një poezi të amerikanes hyjnore.

Aq më tepër që ky aktivitet bëhet në Bibliotekën Publike “Shevqet Musaraj”, Vlorë, e cila për mua, jo vetëm si poet e studiues, por sidomos për shkak të profesionit si specialist i librit, bibliograf dhe drejtor i Bibliotekës Shkencore “Nermin Vlora Falaschi” në Universitetin “Ismail Qemali” Vlorë deri ditën që dola në pension (23.03.2025) e tani e në vijim sa të jem, kjo bibliotekë ka qenë, është e do të jetë shtëpia ime e dytë, falë dhe bashkëpunimit shumë të mirë dhe mëse vëllazëror për dobinë e punës përgjatë një çerek shekulli, që me drejtoreshën historike Liljana Gjika, me shkrimtarin Çlirim Hoxha, poeten Elma Rama dhe tashmë me ish – pedagogen e Universitetit “Ismail Qemali” dr. Iltana Koleka, si drejtues të këtij tempulli kulture, që e bënë kaq me dritë këtë bibliotekë, bashkë me stafin, si detashment drite që është gjithmonë në gatishmëri të lexuesve, të qytetarëve të Vlorës dhe jo vetëm.

Siç e shprehu dhe kolegia ime, Tana këtë mbrëmje na bëri bashkë një duet poetik i letërsisë femërore universale: Elisabeta si autore dhe Laureta si përkthyese e më tepër se kaq.

Së bashku me poetë, shkrimtarë e artistë të qytetit, si dhe me pjesëmarrjen e nxënësve të shkollës jopublike “Perla”, po ndajmë magjinë e poezisë së poeteshës kanonike Emily Dickinson. Më 10 Dhjetor poetja ka 196 vjetorin e lindjes, ndërsa sot, pikërisht sot ne, këtu në Vlorë i kujtojmë 140 vjetorit e vdekjes për të dritëruar në univers.

Një duet poetik i letërsisë femërore: Emily Dickinsoni – Laureta Petoshati dhe spiralizmi

Është vërtet kënaqësi organizmi dhe realizmi i një ngjarjeje kulturore të rëndësishme për ne (e jo vetëm në Vlorë), nga e cila përfitojmë një tjetër përmasë të standardit sipëror, tek na vjen Emily Dickinson, falë jo thjesht përkthyeses, por shqipërueses muzikale me identitet dhe integritet, e cila shprehet me mirënjohje edhe për leksioet që ka pasur fatin të merrte nga Kudret Kokoshi dhe profesor Nestor Nepravishta

Vërtetësisht bukur u shpreh mësuesja dhe poetja e qytetit tonë Anila Toto për Lauretën: “Është një eveniment i rrallë përkthimi dhe studimi i një poeteje të rrallë si Emily Dickinson në qytet. Këtu, maksimumi bëhen promovime të thjeshta të miqve, edhe pse të respektuar, por nuk i kalojmë kufijtë me recitime të një poezie të huaj. Me studimin tënd “ke kapërcyer ylberin” e ke hyrë në një botë studimi dhe pranimi ëndrrash fantazie dhe krenarie si përkthyese, por më shumë si studiuese. Besoj ta kuptojnë dhe ta vlerësojnë studiuesit e artit shkëputjen nga e zakonshmja për të sjellë një standard të ri studimor dhe letrar në qytet. Deri më sot nuk ka guxuar dikush ta sjellë në kët formë”.

Emily Dickinsonin [Emili Dikinsion] me Laureta Petoshatin i bashkon SPIRALIZMI. Ne që jemi mbledhur këtu jemi miq të librit, intelektualë, njerëz të letrave dhe e dimë që spiralizmi është një lëvizje letrare, një konceptim i tërë estetik dhe jo vetëm një çast i historisë, bën paraqitjen e veprës letrare jo vetëm me fuqinë e fakteve, por edhe me lidhjen organike të zhvillimeve dialektike dhe historike të ndërthurura me vetëdijen e personazheve që ndikohen nga prania e njëri-tjetrit dhe ajo e natyrës. Kemi një spiralizëm psikologjik, një përshkrim që ndërthur në formë spiraleje bashkëveprimin e natyrës me ndijimet, perceptimet, ngacmimet, ndjenjat, mendimet, përsiatjet e vazhdueshme dhe gjendjet e brishta shpirtërore që japin mesazhe të thella nga një personazh tek tjetri, por nuk mungon as ens realissimum (qenia më reale) pra Zoti. Spiralizmi ose trans/ spiralizmi, ndryshe nga realizmi, është art demokratik, por hera-herës bën dhe thelbin e tepruar të disa elementëve të realitetit. Thënë shkurt, spiralizmi është një lëvizje letrare që nuk e ndryshon ndjenjën e masës apo të shtrembërojë realitetin, si në poezi, si në prozë. Emilia ishte dallëndyshe e spiralizmit, pioniere e kësaj rryme, fatose e vërtetë e kësaj rrjedhe letrare. Poezia e Dickinson krijon një tablo mendore, si një lozonjare e errët, ku lexuesi i kulturuar dhe i vëmendshëm sheh dhembje, paralizë shpirtërore, humbje të arsyes, vuajtjen si lumturi, vuajtje si lartësim/ katarsis/ puritanizëm, vetminë/ besimin tek trinia e shenjtë, sheh autocensurën, si standard cilësor…

Laureta Petoshati ka përkthyer në shqip poezi të zgjedhura nga poetja amerikane Emily Dickinson, duke sjellë në shqip ndjeshmërinë dhe simbolikën e saj. Përkthimet e saj, si ato të botuara në gazeta kulturore, përcjellin stilin e veçantë të Dickinson, përfshirë tema si vdekja, natyra dhe bota e brendshme. Dickinson luan thellësisht me imazhin, të shkakton tronditje, ka poezi të detajit, të imtësisë, ajo hyn në labirintet e shpirtit njerëzor, depërton deri në ndërlikimet e errëta spirituale e mentale, reale deri në qelizë, deri në shembëlltyrën e padukshmërisë. Mistikja dhe femërorja janë ndër motivet poetike më të tejdukshme të saj, që na mbushin me emocione të fuqishme dhe janë gjurmëlënëse në kujtesën tonë, në tërë qenien.

Poezia e Dickinson konsiderohet kanonike, në kuptimin letrar – kulturor, sepse është autoritare poezia e saj, është standard i lartë i simbolikës letrare, quhet i shenjtë vjershërimi dickinsionian, i shenjtë si bibël poetike, jo vetëm në Amerikë.

Janë shumë poezitë e përkthyera nga Laureta Petoshati, ndoshta një ditë ajo do të na dhurojë një libër me poezitë e amerikanes së madhe në shqip. Fjala vjen poezia “Me të njëjtat çizme plumbi përsëri” – është një nga poezitë që eksploron përjetimin e dhimbjes dhe hapësirën.

Përkthimet, madje më saktë do të thosha, shqipërimet e Lauretës janë vlerësuar në përpjekjen për të identifikuar veten përmes vargjeve të Dickinson, duke ruajtur intensitetin e origjinalit.

Mos ma merrni se po i bëj ndonjë elozh Lauretës, se as unë nuk i kam qejf e them ato që ndjej dhe nuk kam përse tʾi bëj lëvdata të tepruara, as ajo nuk i do, se sʾka nevojë.

Thjesht mʾu kujtua Fan Noli që na pruri e bëri shqiptare gjeninë e jashtëzakonshme të Uilliam Shekspirit me “Jul Qesarin”, “Hamletin”, “Makbethin” dhe “Otellon”. Shqipërimi është i rrallë. Mund të dishë gjuhë të huaj, mund të përkthesh mirë, por shqipërimi është një “zanat”, që janë të paktë ata “ustallarë” që e ushtrojnë mjeshtërisht.

Në këtë rrafsh, nuk po heq paralele, kurrsesi, sepse nuk e kam në natyrë, por theksoj që Laureta punon shumë dhe aq mirë me këtë autore të madhe amerikane, sa që poezitë e saj këndojnë bukur në shqip, duke mbajtur stolitë  e shpirtit sonë letrar, si rimën, ritmin, tingëllimin muzikor të tekstit, sikur Dickinson të ishte një shqiptare.

Kush e ka studiuar poeten amerikane dhe kush e njeh mirë Lauretën tonë, vëren se ato ngjajnë shumë (shprehem jo vetëm në rrashin e antropologjisë kulturore apo të rrymës së spiralizmit, së cilës Laureta i mëshon me theks të veçantë).

Unë do të këndoj një poezi të imtë të Emily Dickinsonit, prurë në shqip nga mikesha jonë idealiste, inxhinierja e ujrave dhe letrave shqip, e cila na bën krenarë në rrafshin e ndërkombëtarizimit të letërsisë edhe nga vlonjatët (nuk është mendjemadhësi kurrsesi, por një e vërtetë, që nuk mund të mohohet):

DËGJOVA NJË ZUKATJE MIZE – KUR VDIQA

Emily Dickinson (1830-1886)

Përth. Laureta Petoshati

Dëgjova një zukatje Mize – kur vdiqa –

Në Dhomë gjendja e Qetësisë

Ishte si Qetësia që mbretëron –

Ndërmjet Vrulleve të Stuhisë –

Sytë përreth – u shtrydhën deri në tharje –

Dhe Fryma u mbajt shumë fort

Për atë Sulm të fundit –

kur Mbreti Të shfaqej vetë – në Dhomë –

Thashë ҫʾlija për Kujtim – Firmosa

Se hiqja dorë nga e imja pjesë

Që mund të jepej – dhe pastaj

U fut aty një Mizë në mes-

Me një Zukatje Blu – të paqartë – të çalë –

Ndërmjet dritës – e meje në shtroja –

Dhe Dritaret sʾpo dukeshin më – e më pas

Nuk mundesha të shikoja që të kuptoja –

Kuptimi dhe simbolika e poezisë, që loz me imazhin dhe depërton në detaj:

Zukatja e mizës: kjo zukatje përfaqëson një zhurmë të zakonshme, banale dhe tokësore, e cila ndërhyn në momentin solemn dhe final të vdekjes.

Përballja me vdekjen: Në vend të një vizioni hyjnor apo paqësor, poetja përjeton një detaj të vogël fizik. Miza mund të simbolizojë kalbjen, vdekjen e trupit, ose thjesht një realitet që nuk ndalet për vdekjen e askujt.

Dyshimi: Vargu shpesh interpretohet si një ironi mbi pritshmëritë për jetën e përtejme, ku në momentin e fundit, vëmendja zhvendoset nga drita (që pritet të shihet) te errësira apo një bezdi e thjeshtë.

Është një imazh i fuqishëm që përball vdekjen me jetën e përditshme, një emcion që të trand shumë.

Dy fjalë përnjohjeje nga jetëshkrimi letrar i autores Laureta Petoshati

Laureta Petoshati është poete, shkrimtare dhe përkthyese. Ka mbaruar fakultetin e inxhinierisë së ndërtimit, dega Hidroteknikë në Universitetin e Tiranës në vitin 1987. Filloi punë në vendlindjen e saj Vlorë, në drejtorinë e Ujërave dhe në vitin 1991 mbasi kishte mbaruar një kurs dyvjeçar shtetëror për gjuhën italiane punoi në Gjykatën e Vlorës si përkthyese. Qysh prej asaj kohe e deri më sot, ajo i është përkushtuar përkthimeve, letërsisë dhe publicistikës.

Ka punuar dhe ne Televizionin Vlora Channel ne vitet 2006, 2009 deri 2014 si gazetare dhe përkthyese e përhershme e lajmeve të jashtme. Aktualisht punon si gazetare dhe përkthyese free lance, si dhe drejtuese e emisionit “Hea” në Televizionin rajonal 6+1 Vlora.

Ka botuar në vitin 1996 vëllimin poetik “Perëndesha e Parajsës”, në vitin 2012 romanin historik “Rikthim në Ventotene” dhe në vitin 2016 ka përkthyer poezi të poetit të mirënjohur izraelit Zvika Szterfeld në 2/3 e vëllimit poetik “Tempulli i Vetmisë”. Më 2018 ka përkthyer librin poetik të poetes Ardita Jatru “66 kilos of solitude ” nga shqipja në anglisht dhe është botuar nga shtepia botuese Transhendent Zero Press USA, si dhe më 2020 “La leggenda del Lago” nga shqipja në italisht, novelë e shkrimtares Eleni Birçaj Mingu botuar në Lecce Itali. Nga shqipja në anglisht ka përkthyer librin me 100 sonata të poetit Ferik Ferra, librin studimor “Traktati i origjinës së shqiptarëve” të studiuesit Çlirim Hoxha,  librin me poezi “Nga vise të bukura shpirti” të poetes Anila Toto, romanin Sofia të shkrimtarit Çlirim Hoxha, librin me poezi “Ajo natë” të poetes Lela Qejvani, etj.  Duhet përmendur fakti se gjatë kohës së qëndrimit të saj në emigracion USA (1997-2005) ajo ka qenë një nga nismëtaret dhe sekretarja e shoqatës patriotike “Bijtë e Shqipes”, ku ka kontribuar në hapjen e shkollës shqipe si dhe pasqyrimin e aktiviteteve të këtij komuniteti në gazetën Illyria. Për këtë veprimtari më 11 qershor 2017 ajo është nderuar  me Certifikatën e Mirënjohjes nga Shoqata atdhetare-kulturore shqiptaro-amerikane  “Bijtë e Shqipes” me qendër në Philadelphia.

Veprimtaria e Laureta Petoshatit në publicistikë është e larmishme. Ajo është e spikatur për shkrimet e guximshëm, reportazhet dhe studimet historike të botuara kryesisht në gazetën shqiptaro-amerikane Illyria në Neë York, gazetën “Ndryshe”, si dhe për analizat dhe esetë mbi vepra letrare të botuara në organe të ndryshme kryesisht në gazetën Nacional dhe MAPO. Shoqata Kulturore Mbarëkombëtare “Ismail Qemal Vloraʺ më 28 nëntor 2008 i ka dhënë titullin “Personalitet i Shquar i Kulturës Mbarëkombëtareʺ.

Poezi ka filluar të shkruajë qysh fëmijë në rrethin letrar të shtëpisë së pionierit “Bajram Tushi”, Vlorë. Poezitë e saj janë të botuara dhe jashtë Shqipërisë në antologji të ndryshme por kryesisht në Knot Magazine(USA), esetë e saj në anglisht janë botuar në revistën WritingRawPoetry (USA) dhe Tuck  Magazine (USA) ndërsa studimi mbi lëvizjen e re letrare është botuar në Corriere di Puglia e Lucania në Itali, etj.

Çmimet në përkthime:

Fituese e vendit të parë në përkthimet poetike në konkursin kombëtar kushtuar 75 vjetorit të lindjes së shkrimtarit Dritëro Agolli.

Akademia Alternative Pegasiane  e shpalli përkthyesen e vitit 2016 në konkursin midis 45 vendeve të botës.

Lidhja e Shkrimtarëve dhe Artistëve “Petro Markoʺ të Vlorës i jep Çmimin “Kudret Kokoshiʺ për përkthim nga shqipja në anglisht të poemës “Guguftuʺ të Ali Asllanit (2008)

Çmimet në poezi:

Çmim të dytë në konkursin poetik të zhvilluar nga Klubi i Shkrimtarëve “Petro Markoʺ Vlorë 2014,

Çmim të Tretë në konkursin Kombëtar Fjala Poetike, 2017 në Tiranë,

Çmimin Special Vepra letrare-shkencore e Institutit Albanologjik të Prishtinës në Festivalin Ndërkombëtar të Poezisë të organizuar nga Lidhja e  Shkrimtarëve të Kosovës, qershor 2017,

Çmim Special në konkursin Kombëtar Fjala Poetike, 2024 në Tiranë.

Poezitë e përkthyera prej saj nga shqipja në anglisht të disa poetëve të spikatur shqiptarë janë botuar në revista prestigjioze si: Section&Magazine (USA), WritingRawPoetry (USA), The Dallas Revieë (USA), Safe Harbor, Of/with: journal of immanent renditions (USA), Travel Poetics, International Journal of Travel Writing, (USA), HARBINGER ASYLUM, (USA), Duane’s PoeTree (USA), Dead Snake, etj.

Ja këtë na bënë Emily Dickinson, Laureta Petoshati dhe spiralizmi, na dhuruan një mbrëmje poetike vërtet magjike në Vlorë, që do ta mbajmë mend gjatë si një shembull i udhtimit letrar në qytet.

Ulëronin larg qentë (apo ishin bufat?).
Ulëronin larg qentë dhe ishin bufa;
e si vrasës të vdekurit u turrën mbi muret e varrezave
kur djali u gjet
vetëm filli në natë.

Dhe pastaj ai pati një britmë të mbytur në fyt,
sepse një shushurimë bari e shtrëngonte si një gjarpër
dhe hëna vërtet ishte e zymtë në mes të pemëve.
si vrasës të vdekurit turreshin mbi muret dhe argjinaturat,

dhe bash atëherë fëmija e humbi përdorimin e fjalës,
dhe e humbi kuptimin e zakonshëm të vjollcave dhe lodrave
dhe mënyrën e natyrshme të gjërave.

Kështu tani mezi ngre kokën dhe  në sytë e tij është një re,
por duket një engjëll hyjnor  meditues
i kredhur në drita të thella.

Nëna e varfër që e kërkonte përgjatë shtigjeve të kopshtit tënd
dhe tani lotët nga faqja i rrjedhin mbi asparagus,
unë nuk mund t’ju them se kështu ajo është më fatkeqe
apo është më fatmirë, të paktën më fatmirë
se fëmija që synon të ndajë
në të zeza e të bardha zaret e lojës së tij.

Qëndroj në vetminë time,
kur shoh se bjeshka
s’shembet me grusht,
e as deti nuk përshkohet me not.

As hëna e yjet
s’kapen me dorë.
As lehjet e zagarëve
s’ndalen me fjalë.

Maratonë e pafund
e shpifësve, karrieristëve,
hajdutëve dhe faqezinjve…

Vallë, a do të ketë
ndonjëherë fund?!.

Arif Ejupi
Gjenevë, 11 maj 2026

Të gjithë e dimë, në mënyrën tonë,
se secila medalje ka dy anët e saj.
Që nga zanafilla dihet dhe thuhet:
e tillë na ishte dhe mbeti dynjaja.

Për njërën flitet madje shpeshherë,
me pompozitet, në vend e pa vend;
për tjetrën nuk flitet gati asnjëherë,
heshtja shpesh fjalës s’i lë vend.

Dy anë ka jeta, si çdo rrjedhë kohe:
njëra ndriçon, tjetra rri në terr.
Kush sheh veç njërën, që sheh gjithë bota,
humb atë që fsheh e padukshmja vlerë.

Dy anë ka jeta, mos e harro:
jo çdo dritë ta tregon të vërtetën.
Ajo që duket s’është gjithçka, jo;
shiko dhe anën që fsheh vetveten.

Berlin, 4 maj 2026

Në pritje të skuqjes së sardeleve që kërcisnin në tigan, unë dhe Zonja, me sytë e ngulur te tigani, prisnim që nëna të na gostiste me ndonjë sardele. Në familje tonë i konsumonim shpesh sardelet, pasi e kishim shtëpinë buzë detit dhe ishte ushqimi më i preferuar, por edhe më i lirë.

-Ti  e more sardelen tënde, tani e ka radhën Zonja. Edhe kjo ka gojë dhe do që të hajë, – më  thoshte nëna. Zonja ishte bërë prej kohësh pjesëtare e shtëpisë, askush nuk guxonte ta diferenconte në familje. Kushdo që vinte për vizitë në shtëpi, doemos që pyeste edhe për Zonjën, si për çdo pjesëtar tjetër  të shtëpisë.

-Po Zonjën si e keni? – pyesnin disa gra të lagjes, që pinin kafe me nënën time.

-Ua, se për pak desh harrova të pyes për Zonjën, si është?- pyeste dikush tjetër.

-Eh, mirë është, mirë, nuk rri në një vend ajo, sa andej-këndej, – përgjigjej nëna ime dhe shtonte: -nuk ndahet nga djali im i vogël, ai e do shumë, por edhe ajo shejtanka e do shumë, kudo, bashkë i sheh.

Zonja ishte e urtë e paqësore dhe sytë i shkëlqenin, por ajo edhe zemërohej e grindej, sidomos  kur e kapnim për bishti.

-Po e kape macen për bishti, sherr do të kesh, – më tha një ditë babai, – sikur ty të kapin për flokësh, çdo të bësh? Hë, çdo të bësh? Ke dhembje, apo jo?

-Kam, o ba, kam.

-E po, edhe Zonja ka dhembje.

Zonja flinte me mua dhe unë ndjeja ngrohtësi në leshin e saj të butë si të mëndafshtë. Ajo zgjohej kur unë kollitesha apo kur më dhembte dhëmballa. Atëherë ajo më shihte si me ironi e pa m`i ndarë sytë dhe mjaullinte lehtë si të më thoshte: “E po, dhëmballë është, pse e bën kaq të madhe!”

Një ditë, për Zonjën pyeti edhe kapteri i lagjes, i cili vinte te babai im rrobaqepës dhe qepte te supet e xhaketës  ushtarake shiritat e verdhë të gradave apo pullat e ndritshme. Pyesnin edhe pleqtë e lagjes, veçanërisht xha Lili, fqinji përballë nesh. Ai dinte shumë gjëra për macet.

-Macja, – thoshte ai, – ka mbi 10 mijë vjet që jeton me njeriun. E veçanta e saj janë sytë fosfor. Edhe dëgjimin dhe nuhatjen i ka më të zhvilluara se njeriu. Ajo ka muskuj të rrallë, që e ndihmojnë për të vrapuar shpejt dhe për të kërcyer sa më lartë… Në kohët e vjetra, përpara se t`ia jepnin ushqimin mbretit, ia jepnin ta provonte njëherë macja. Ajo ka aftësi që të dallojë në çast, në se gjella është me helm apo e pastër…

-Zonja na ndihmon, – thoshte babai, – minjtë sapo e ndiejnë, struken thellë në strofkat e tyre dhe s’guxojnë të dalin! Për minjtë, s`ka armik më të madh sesa Zonja…

-Ashtu është, – pohonte xha Lili, – Për macen nuk ka rëndësi numri i minjve, ashtu sikurse për ujkun s`ka rëndësi  numri i deleve…

Zonja vinte pas meje kudo ku shkoja. Nuk më ndahej edhe kur dilja dhe luaja futboll me shokët me porta të vogla, që ne i thoshim porta “hungareze”, edhe kur kryeja ndonjë porosi të vogël të nënës e babait në dyqanet e lagjes… Madje, ndodhte që,  kur unë luaja futboll me shokët, ajo futej në fushë dhe, ashtu si unë,  bridhte pas topit, si të donte të më vinte në ndihmë. Ndodhte që u ngatërrohej keq në këmbë lojtarëve të skuadrës kundërshtare dhe, kur skuadra ime fitonte lojën, ata të tjerët ngrinin zërin e thoshin se ne ua kishim marrë me hile fitoren.

-Futët në lojë Zonjën, si “Kalë Troje” dhe na mashtruat! – ulërinte Zezi, që ishte mbrojtës i skuadrës kundërshtare.

Në shtëpinë tonë nuk kishim qen, pasi nuk e ndjenim të nevojshme. Punën e qenit, domethënë të rojës së shtëpisë e bënte Princi, qeni i fqinjit, shtëpia e të cilit ishte thuajse ngjitur me shtëpinë tonë, një gardh me kallama na ndante. Ndërsa Zonja gjuante minjtë në të dy shtëpitë, Princi, si kompensim, ruante  shtëpitë ditën dhe natën. Të thuash të drejtën, edhe Zonja, edhe Princi ndiheshin që të dy të lumtur, pasi pjesëtarët e të dy shtëpive kujdeseshin për ta. Ushqimin e hanin ku t`i zinte vakti. Madje ishte kënaqësi të dëgjoje nënën time kur i thoshte fqinjës:

-Sot Princi e hëngri drekën nga ne. Kishim gjellë me mish me patate, i  dhamë edhe atij dhe e pashë që u kënaq.

Fqinja, që mbante gjithnjë një buzagaz të lehtë, ia kthente.

-Edhe Zonja ishte me fat sot. Peshkun e bëra tavë me qepë. Nuk kishte të ngopur. ha e ha, sa s`plasi!

-Shumë po bëni për këtë mace! – dëgjova që tha një ditë Duri, kryetari i këshillit.

-Na është bërë si e shtëpisë, – i tha babai. -Madje, – shpjegoi ai, – një ditë, kur djali ishte fare i vogël, as dy vjeç s`i kishte mbushur, Zonja na e shpëtoi nga rrjedha e përroit që kalon afër shtëpisë. Djali duke ecur e duke u zvarritur, kishte shkarë brenda në ujë, por ajo e kishte kapur me dhëmbë nga rrobat dhe s`e lëshonte gjersa kishte shkuar gruaja, pasi kishte dëgjuar të qarat e djalit…- Sidomos kjo histori që dëgjova rastësisht, ma shtoi edhe më shumë dashurinë për Zonjën, e pra, ajo më kishte shpëtuar jetën, ç ‘mund të bënte më tepër!

Por, Zonja, nuk na dhuronte vetëm kënaqësi, ndodhte që na nxirrte edhe ndonjë telash. Halli më i madh ishte kur unë nisesha për në shkollë, sepse Zonja nuk më ndahej. Edhe kur njëherë babai im i lidhi një fashë në sy dhe e mbajti pas vetes, gjersa unë të dilja nga porta  jashtme  e shtëpisë, Zonja, përsëri, erdhi që erdhi. Kur unë po i afrohesha shkollës ajo më doli përpara. M`i nguli sytë një copë herë, bëri mjau – mjau dhe nisi të ecte pranë meje. Roja i shkollës i mbylli derën dhe nuk e lejoi të futej brenda, por ajo doli diku prapa shkollës. Pikërisht kur mësuese Kulla po na shpjegonte aritmetikë, ajo u hodh te parvazi i dritares dhe, duke i rënë xhamave me putra, bënte mjau – mjau – mjau…

-E kujt është ajo mace e shëmtuar? – pyeti mësuesja  e zemëruar.

Të gjithë në klasë kthyen sytë nga unë.

-Jotja është? – m`u drejtua ajo.

-Po mësuese, – iu përgjigja.

-Pse e ke marrë me vete? Me macet dhe maçokët do merrem unë, apo me aritmetikën? Hë, fol!

Unë heshta. Në të vërtetë, mësuesen që e doja shumë, atë çast e mbajta inat sepse e quajti Zonjën “mace të shëmtuar”.

Kur Zonja  e bëri zakon ardhjen te parvazi i dritares së klasës sime, mua bashkë me babanë na thërriti drejtori i shkollës. Pasi më qortoi rreptë, ai na paralajmëroi:

-Nëse ju nuk i dilni për zot asaj maceje të pabindur, unë do të kërkojë që ajo të mbyllet në kafaz, atje ku mbahen kafshët trazovaçe.

Unë desha të kundërshtoja, por babai më tërhoqi për mënge që të mos flisja.  Kur po ktheheshim në shtëpi dhe unë po qaja nga frika se mos na e merrnim macen dhe na e mbyllnin në kafaz, babai më qetësoi:

-Drejtori nuk e dënon Zonjën, ai është zemër mirë dhe i do kafshët, por ne duhet të nxjerrim mësim nga qortimi që ai na bëri dhe ta disiplinojmë Zonjën, më dëgjove?

-Po, o ba, po, – i thashë duke fshirë me mëngë lotët që më rridhnin faqeve.

Një herë Zonja nuk u duk dy ditë në shtëpi.

-Ka humbur Zonja! – thashë unë duke qarë dhe pashë me sy lutës nga prindërit.

-Qoftë larg, mos ka pësuar aksident! – tha mamaja e merakosur.

-Nuk e besoj se ka humbur, – tha babai, – ajo, Zonjë ka emrin dhe e zonja e vetes është, por kushedi se çfarë do t`i ketë ndodhur. Le të presim…

Pas dy ditësh Zonja u kthye. Si dhe çfarë i kishte ndodhur, ia tregoi babait kapteri i lagjes:

-E kapëm më në fund atë hajdutin e  shtëpive! Pale, ai e kishte zakon që vidhte edhe mace e qenë dhe i shiste në tregun e madh të Fierit… Ai e kishte kapur Zonjën tuaj me rrjetë, e kishte futur në thes  dhe  e kishte marrë me vete. Kishte hipur në karrocerinë e një kamioni  që shkonte në Fier, por, kur kishte hapur thesin që t`ia tregonte dikujt, Zonja, kishte kërcyer nga thesi, ishte hedhur nga kamioni në barin anës xhadesë dhe kishte nisur rrugën e kthimit për në shtëpi.

Ky episod u bë lajm në lagje. Të gjithë flisnin për Zonjën.

-Kjo mace është trimëreshë e vërtetë, – thoshin  fqinjët, -shyqyr që shpëtoi me kaq! – Edhe fëmijët e lagjes e përkëdhelnin me shumë dashuri Zonjën.

-Kudo që ta çonte ai hajduti, ajo do të kthehej përsëri, – tha xha Lili, njohësi më i mirë i maceve.  -Madje, – vijoi ai, – disa popuj të botës e kanë pasur macen si hyjni, për shembull në Egjipt, krye perëndia e atij vendi kishte formën e një maceje. Macja ka nëntë jetë, ajo është kaq e shkathët saqë, ngado që ta hedhësh bie gjithnjë në këmbë, ajo di t`u shmangen rreziqeve, ajo edhe kur fle është në gatishmëri, nëse je me macen dhe ti humbet rrugën, mos u shqetëso se ta tregon macja se si të kthehesh për në shtëpi; ajo  është edhe elegante, besnike dhe artiste e vërtetë, ja, kështu si edhe Zonja juaj, – e mbylli fjalën xha Lili, duke rrufitur kafenë me ajkë dhe duke shijuar një kupë plot me gliko, që ia nxori nëna ime ngaqë ai lavdëroi Zonjën.

E kam parë Zonjën edhe të zemëruar. Rrinte në fund të kallamishteve të bahçes sonë  dhe as hante dhe as pinte. Nuk donte. Shkaku ishte se ajo kishte lindur gjashtë kotele, por ato ia kishte marrë babai im dhe i kishte shpërndarë nëpër fqinjë. Dy prej tyre ia kishte dhënë xha Lilit. Zonja ta këpuste shpirtin kur qante, ishte e egërsuar, çirrte me thonj gjithçka, teksa vështrimin e mbante te porta  jashtme e shtëpisë. Herë-herë dilte, humbiste disa orë dhe në mbrëmje kthehej e kapitur.

-Kërkon kotelet, – thoshte nëna ime me dhembje dhe përpiqej ta merrte me të mirë, duke i ofruar ushqimin e saj të preferuar, sardele, kurse unë e përqafoja fort pas vetes, si të doja t`i thosha se ajo më kishte mua, nuk ishte vetëm, se unë e doja shumë, por jo vetëm unë…

Erdhi koha që Zonja  po plakej, ishte holluar e rrudhosur  dhe lëvizte më pak.

-Pashë dy minj, atje jashtë, – tha babai një mëngjes.

-Eh, edhe unë, – tha nëna dhe vijoi duke e parë babanë me sy kritik: -Vajtëm dhe i dhamë andej-këndej kotelet e Zonjës, “bëj nder e gjej qeder”, se, ja, tani minjtë po na hedhin valle nëpër sokak. -Edhe Princi i fqinjit, po plaket dhe, në vend që të ruaj shtëpitë fle gjumë gjithë ditën e gjithë natën, – vijoi nëna e merakosur, – një hajdut kishte arritur të futej në oborrin e shtëpisë së fqinjit dhe kishte vjedhur mbrëmë çfarë kishte gjetur, madje edhe ca rroba të varura në tel…Ai vidhte rehat, kurse Princi gërhiste dhe shihte ëndrra me princesha…

-E po, ai Princ e ka emrin dhe princesha do të ëndërrojë, – tha me humor babai dhe vijoi:-Mosha bën të vetën, s`kemi çfarë kërkojmë më tepër prej tyre.

Një ditë nuk e pashë Zonjën në shtëpi. Babai  më pa që po e kërkoja i shqetësuar, andej-këndej dhe më tha:

-Mos u lodh kot, ka shkuar atje në fund të bahçes, mes kallamave, rri e përgjumur dhe as ha e as pi, ti e kupton, – më tha ai, – ajo u bë 14 vjeçe, macet afërsisht aq rrojnë. I çoni nga pak ushqim, që të mos ngordhi nga mungesa  e ushqimit, na ka shërbyer gjatë tërë jetës.

Unë qaja dhe shkoja herë – herë e i çoja ushqim, por ajo vetëm sa i merrte pak erë, më shihte në sy si të më falënderonte, bënte mjau – mjau lehtë e sa mezi dëgjohej dhe binte në përgjumje. Largohesha prej saj vetëm kur dëgjoja zërin e mamasë.

-Hajde, o bir, hajde se mbete atje te kallamat. Ja, do të marrim një mace tjetër.

-Jo, unë dua Zonjën!

-Edhe ne e duam, por… -Pastaj, si për të më qetësuar nëna tha:  -Babai ka biseduar me xha Lilin, të cilit i dhamë dy nga kotelet e Zonjës. Ato janë rritur dhe njërën prej tyre ai do të na i japë ne.

Lajmi ishte disi ngushëllues, sepse bëhej fjalë për njërën nga bijat e  Zonjës, gjithsesi, ato ditë isha shumë i dëshpëruar. Sikur vetëm unë! Të gjithë në shtëpi, por edhe fqinjët dhe shokët e lagjes, madje edhe ata të klasës. Të gjithë më pyesnin për shëndetin e  saj. Zonja na kishte lënë shumë kujtime…

Pas ca kohësh, edhe kotelja e vogël, u mësua të rrinte pas meje, edhe ajo kishte zakonet e Zonjës, nënës së saj, të cilën  e kujtonim sa herë dhe nuk e harronim…

………….

Shënim: 4 Tetori, është “Dita Botërore e Kafshëve”, që nga viti 1925, kur Henrik Zimmermann, organizoi festën e parë në Pallatin e Sporteve në Berlin, ku thuhet se morën pjesë mbi 5000 njerëz. Në vitin 1931, u miratua propozimi i tij për të festuar zyrtarisht 4 Tetorin, si Ditën Botërore të Kafshëve.