Për sovranin e Republikës së Kosovës është e papranueshme çdo strukturë institucionale që, jashtë rendit kushtetues dhe ligjor, krijon një nivel të ri pushteti, kompetenca autonome ose trajtim institucional të qytetarëve mbi bazën e përkatësisë etnike.

Dialogu Kosovë–Serbi është një proces politik dhe diplomatik me rëndësi për paqen, stabilitetin dhe normalizimin e marrëdhënieve në Ballkanin Perëndimor. Ai duhet të zhvillohet me seriozitet, në mirëbesim dhe me synimin për të prodhuar marrëdhënie të qëndrueshme ndërmjet palëve.
Por dialogu, sado i rëndësishëm të jetë, nuk mund të krijojë një rend juridik paralel me Kushtetutën e Republikës së Kosovës.

Kjo është pika nga e cila duhet të nisë çdo debat serioz për çështjen e asociimit të komunave.

Dialogu nuk mund të përdoret si instrument për krijimin e një niveli të ri pushteti mbi baza etnike, jashtë rendit kushtetues dhe ligjor të Republikës së Kosovës.

Ky qëndrim nuk përbën refuzim të dialogut. Nuk përbën as kundërshtim ndaj të drejtave të komuniteteve. Përkundrazi, ai mbështetet pikërisht në parimet që duhet ta bëjnë një shtet demokratik dhe shumetnik funksional: sundimin e ligjit, barazinë para ligjit, mbrojtjen e të drejtave të komuniteteve dhe përgjegjësinë demokratike të institucioneve.¹

1. Sovraniteti buron nga populli dhe ushtrohet në pajtim me Kushtetutën

Kushtetuta e Republikës së Kosovës e përcakton Kosovën si shtet të pavarur, sovran, demokratik, unik dhe të pandashëm. Ajo përcakton se sovraniteti buron nga populli dhe ushtrohet në pajtim me Kushtetutën. Po ashtu, Republika e Kosovës është shoqëri shumetnike dhe ushtrimi i autoritetit publik bazohet në barazinë para ligjit të të gjithë individëve, respektimin e të drejtave themelore dhe pjesëmarrjen e të gjitha komuniteteve.²
Këto nuk janë deklarata politike. Janë norma kushtetuese.

Pikërisht për këtë arsye, çdo marrëveshje politike duhet të ketë një kufi juridik: ajo nuk mund të prodhojë, në mënyrë automatike, një strukturë të pushtetit publik që nuk e njeh rendi kushtetues.

Kushtetuta është akti themelor juridik i Republikës. Ajo përcakton institucionet, ndarjen e pushteteve, kompetencat dhe mënyrën e ushtrimit të autoritetit publik. Gjykata Kushtetuese është autoriteti përfundimtar për interpretimin e Kushtetutës dhe përputhshmërinë e ligjeve me të.³

Prandaj:
Një marrëveshje politike mund të krijojë obligim për dialog dhe zbatim, por mënyra e zbatimit të saj brenda Republikës së Kosovës duhet të jetë e pajtueshme me rendin kushtetues.

2. Barazia para ligjit dhe karakteri shumetnik i Kosovës

Kushtetuta nuk e ndërton Republikën e Kosovës mbi ndarjen e qytetarëve në kategori të ndryshme të sovranitetit.
Ajo e përcakton Kosovën si shoqëri shumetnike dhe kërkon që autoriteti publik të ushtrohet mbi bazën e barazisë para ligjit të të gjithë individëve, duke garantuar njëkohësisht mbrojtjen e të drejtave dhe pjesëmarrjen e të gjitha komuniteteve.⁴

Kjo krijon një ekuilibër kushtetues:

barazi qytetare dhe mbrojtje e komuniteteve.

Të dyja këto parime duhet të ekzistojnë së bashku.

Kjo do të thotë se të drejtat e komuniteteve nuk janë privilegj politik që mund të hiqet apo të jepet sipas vullnetit të shumicës. Ato janë pjesë e rendit kushtetues.

Por kjo gjithashtu do të thotë se mbrojtja e komuniteteve nuk duhet të interpretohet automatikisht si krijim i një niveli të ri pushteti publik mbi baza etnike.

3. Të drejtat e komuniteteve duhet të mbrohen – njësoj dhe pa standarde të dyfishta

Kosova ka zgjedhur një model kushtetues që njeh të drejta të posaçme për komunitetet dhe pjesëtarët e tyre.
Kushtetuta garanton të drejtën për të shprehur, ruajtur dhe zhvilluar identitetin kulturor, fetar, gjuhësor dhe tradicional; pjesëmarrjen në jetën publike; qasjen në institucione; dhe mekanizma të ndryshëm për përfaqësimin e komuniteteve.⁵

Këto garanci nuk duhet të shihen si problem.

Përkundrazi, ato janë një nga bazat e karakterit demokratik dhe shumetnik të Republikës së Kosovës.

Prandaj, qasja duhet të jetë universale:

Të gjitha komunitetet kanë të drejtë në mbrojtje efektive të identitetit, gjuhës, kulturës, arsimit, pjesëmarrjes politike dhe mbrojtjes nga diskriminimi.

Nuk ka nevojë të krijohen standarde të ndryshme për komunitete të ndryshme.

Një sistem i tillë është më i qëndrueshëm edhe nga pikëpamja evropiane, sepse standardet evropiane për minoritetet lidhen me barazinë efektive, mosdiskriminimin, ruajtjen e identitetit dhe pjesëmarrjen në jetën publike.⁶

4. Kosova tashmë ka sistem kushtetues të vetëqeverisjes lokale dhe asociimit të komunave

Një element që shpesh lihet jashtë debatit është fakti se Republika e Kosovës e ka të ndërtuar me Kushtetutë dhe ligj sistemin e vetëqeverisjes lokale.
Kushtetuta garanton vetëqeverisjen lokale dhe përcakton komunën si njësi themelore të saj. Ajo gjithashtu kërkon respektimin e Kartës Evropiane të Vetëqeverisjes Lokale.⁷

Ligji Nr. 03/L-040 për Vetëqeverisjen Lokale e zhvillon më tej këtë sistem.

Ligji u jep komunave të drejtën të bashkëpunojnë, të krijojnë partneritete dhe, në pajtim me ligjin, të formojnë dhe të marrin pjesë në asociacione për mbrojtjen dhe promovimin e interesave të tyre të përbashkëta. Neni 31 e përcakton shprehimisht këtë të drejtë, ndërsa Neni 32 rregullon asociacionet e komunave të Republikës së Kosovës.⁸

Kjo është e rëndësishme për debatin publik.

Sepse pyetja nuk duhet të jetë nëse komunat e Kosovës kanë të drejtë të bashkëpunojnë.

Ato e kanë këtë të drejtë.

Pyetja është nëse, përtej këtij sistemi, duhet të krijohet një strukturë e re që, në varësi të mënyrës së përcaktimit të kompetencave të saj, mund të shndërrohet në një nivel të veçantë të autoritetit publik të organizuar mbi përkatësinë etnike.

Këtu qëndron problemi juridik.

5. Asociimi i komunave nuk është i njëjtë me krijimin e një niveli të ri pushteti

Karta Evropiane e Vetëqeverisjes Lokale e lidh vetëqeverisjen lokale me bazën kushtetuese dhe ligjore, kompetencat e përcaktuara me ligj dhe përgjegjësinë demokratike të autoriteteve lokale. Ajo parashikon gjithashtu që mbikëqyrja administrative e autoriteteve lokale të bëhet në përputhje me Kushtetutën ose ligjin dhe, në parim, të synojë respektimin e ligjshmërisë dhe parimeve kushtetuese.⁹
Kjo na çon te një dallim thelbësor:

Asociimi dhe bashkëpunimi ndërkomunal nuk janë domosdoshmërisht të njëjta me krijimin e një niveli të ri të pushtetit publik.

Komunat mund të bashkëpunojnë.

Mund të krijojnë partneritete.

Mund të formojnë asociacione.

Mund të koordinojnë shërbime dhe interesa të përbashkëta.

Por nëse një strukturë e re merr kompetenca publike të veta, organe vendimmarrëse me autoritet autonom, burime të veçanta financiare ose funksione që tejkalojnë kompetencat e komunave pjesëmarrëse, atëherë çështja nuk është më thjesht bashkëpunim ndërkomunal.

Atëherë lind pyetja kushtetuese:

A po krijohet një nivel i ri i pushtetit publik?

Dhe kjo pyetje nuk mund të shmanget përmes terminologjisë politike.

6. Aktgjykimi KO130/15 nuk mund të anashkalohet

Në këtë pikë ekziston një burim juridik veçanërisht i rëndësishëm: Aktgjykimi i Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Kosovës në rastin KO130/15.
Gjykata shqyrtoi parimet e dokumentit për Asociacionin/Bashkësinë e komunave me shumicë serbe dhe marrëdhënien e tyre me Kushtetutën.

Në përfundimet e saj, Gjykata konstatoi se parimet e paraqitura nuk ishin tërësisht në përputhje me frymën e Kushtetutës, veçanërisht me Nenin 3, Kapitullin II dhe Kapitullin III të Kushtetutës. Gjykata përcaktoi se akti juridik dhe statuti që do të elaboronin këto parime duhej të ishin në përputhje me standardet kushtetuese.¹⁰

Po aq e rëndësishme është se Gjykata nuk e trajtoi çështjen si një ndalim abstrakt të bashkëpunimit ndërkomunal. Përkundrazi, ajo analizoi kufijtë brenda të cilëve një asociim i tillë mund të funksionojë.

Gjykata vuri në dukje, ndër të tjera, se të drejtat financiare të parashikuara për komunat janë të lidhura me komunat dhe se financimi dhe shpenzimet e një asociacioni duhet të jenë në përputhje me Kushtetutën dhe të mos zëvendësojnë apo cenojnë të drejtat e komunave.¹¹

Kjo është pikërisht pika e rëndësishme:

Nuk mjafton që një strukturë të jetë krijuar përmes një marrëveshjeje politike; edhe akti juridik dhe statuti i saj duhet të jenë në përputhje me Kushtetutën.
Ky është standard i vendosur nga vetë Gjykata Kushtetuese.

7. Marrëveshja e vitit 2023 duhet lexuar së bashku me Kushtetutën

Marrëveshja e vitit 2023 për rrugën drejt normalizimit përmban dispozita për të drejtat dhe organizimin e komunitetit serb në Kosovë dhe përmend krijimin e “arrangements and guarantees” për një nivel të përshtatshëm të organizimit të çështjeve të komunitetit serb dhe ofrimit të shërbimeve në fusha të caktuara. Marrëveshja i referohet instrumenteve relevante të Këshillit të Evropës dhe përvojave evropiane.¹²
Ky është një fakt që duhet pranuar në mënyrë të drejtpërdrejtë.

Por po aq drejtpërdrejt duhet të pranohet edhe kjo:

Marrëveshja nuk e përcakton se çfarëdo strukture e ardhshme mund të krijohet jashtë kufijve kushtetues.

Përkundrazi, vetë formulimi i saj i referohet instrumenteve evropiane dhe mekanizmave që duhet të konkretizohen.

Aneksi i Ohrit përcakton gjithashtu se të gjitha dispozitat duhet të zbatohen dhe se diskutimet për zbatimin zhvillohen në kuadër të dialogut të lehtësuar nga BE-ja.¹³

Pra, ekziston një obligim politik për zbatim dhe negociim.

Por forma juridike e zbatimit duhet të respektojë rendin kushtetues.

Kjo nuk është kundër marrëveshjes.

Është mënyra e vetme për ta bërë zbatimin juridikisht të qëndrueshëm.

8. Obligimet duhet të jenë të ndërsjella

Një proces normalizimi nuk mund të jetë i qëndrueshëm nëse zbatohet në mënyrë selektive.
Vetë Marrëveshja e vitit 2023 e vendos procesin mbi parimin e marrëdhënieve normale dhe të fqinjësisë së mirë mbi bazën e të drejtave të barabarta dhe i referohet sovranitetit të barabartë të shteteve, respektimit të pavarësisë, integritetit territorial, të drejtave të njeriut dhe mosdiskriminimit.¹⁴

Aneksi përcakton gjithashtu se Kosova dhe Serbia duhet t’i zbatojnë dispozitat dhe se dështimi për përmbushjen e obligimeve mund të ketë pasoja në proceset e tyre të integrimit evropian.¹⁵

Prandaj, kërkesa për zbatim duhet të jetë e njëjtë në standard dhe në seriozitet për të dyja palët.

Kosovës nuk mund t’i kërkohet vetëm të zbatojë.

Serbisë duhet t’i kërkohet po ashtu të zbatojë.

Dialogu nuk duhet të shndërrohet në mekanizëm të presionit të njëanshëm.

Normalizimi kërkon reciprocitet në obligime dhe përgjegjësi.

9. Standardet evropiane nuk janë vetëm mbrojtje e minoriteteve; janë edhe sundim i ligjit

Kjo është pika ku pozicioni i Kosovës mund të artikulohet në mënyrë konstruktive ndaj Bashkimit Evropian.
BE-ja e ndërton rendin e vet mbi vlera si dinjiteti njerëzor, liria, demokracia, barazia, sundimi i ligjit dhe respektimi i të drejtave të njeriut, përfshirë të drejtat e personave që u përkasin minoriteteve.¹⁶

Pra, nuk mund të veçojmë vetëm një element të standardit evropian dhe të harrojmë pjesën tjetër.

Mbrojtja e minoriteteve dhe sundimi i ligjit duhet të ecin bashkë.

Nëse standardi evropian kërkon mbrojtjen e komuniteteve, Kosova duhet ta zbatojë atë.

Por nëse standardi evropian kërkon edhe sundimin e ligjit dhe institucione demokratike, atëherë çdo strukturë institucionale duhet të ketë bazë juridike dhe të jetë subjekt i kontrollit kushtetues.

Kjo është pikërisht ajo që e bën propozimin tonë të pranueshëm në gjuhën evropiane:

Të drejta të plota për komunitetet, por brenda shtetit të së drejtës.

10. Roli i Peter Sørensen dhe kufijtë e ndërmjetësimit

Në këtë kontekst duhet të sqarohet edhe roli i Përfaqësuesit Special të BE-së për Dialogun Beograd–Prishtinë, Peter Sørensen.
Këshilli i BE-së ia ka zgjatur mandatin deri më 29 shkurt 2028. Mandati i tij është i lidhur me lehtësimin e dialogut dhe promovimin e politikave dhe interesave të BE-së në kuadër të këtij procesi.¹⁷

Ky mandat duhet respektuar.

Por duhet respektuar edhe natyra e tij.

Ndërmjetësuesi nuk është institucion kushtetues i Republikës së Kosovës.

Ai mund të lehtësojë negociatat, të propozojë zgjidhje, të kërkojë përmbushjen e obligimeve dhe të ndërmjetësojë ndërmjet palëve.

Por nuk mund të zëvendësojë institucionet kushtetuese të Kosovës dhe as të përcaktojë vetë përmbajtjen e rendit të brendshëm juridik të Republikës.

Në këtë kuptim, mund të kujtohet edhe një parim klasik i së drejtës diplomatike: Neni 41(1) i Konventës së Vjenës për Marrëdhëniet Diplomatike përcakton se personat që gëzojnë privilegje dhe imunitete kanë detyrimin të respektojnë ligjet dhe rregulloret e shtetit pritës dhe të mos ndërhyjnë në punët e brendshme të tij.¹⁸

Ky referim duhet bërë me saktësi: Konventa e Vjenës nuk është burimi i drejtpërdrejtë i mandatit të Sørensenit, i cili buron nga vendimi i Këshillit të BE-së. Por parimi i respektimit të rendit juridik të shtetit pritës është pjesë e një tradite të konsoliduar të marrëdhënieve diplomatike.

Prandaj mesazhi ndaj përfaqësuesve evropianë duhet të jetë diplomatik dhe i qartë:

BE-ja është e mirëpritur si ndërmjetësuese; por ndërmjetësimi nuk mund të shndërrohet në zëvendësim të rendit kushtetues të Republikës së Kosovës.

11. Formula që Kosova mund t’ua ofrojë partnerëve ndërkombëtarë

Kosova nuk ka nevojë të përgjigjet me një “jo” të thjeshtë.
Mund të ofrojë një “po, por brenda Kushtetutës”.

Po për:

mbrojtjen efektive të të drejtave të të gjitha komuniteteve;
pjesëmarrjen e tyre në jetën publike;
mbrojtjen e identitetit kulturor, gjuhësor dhe fetar;
zhvillimin e arsimit dhe kulturës;
mekanizmat kundër diskriminimit;
bashkëpunimin ndërkomunal;
partneritetet ndërmjet komunave;
asociimin e komunave në pajtim me ligjin;
bashkëpunimin ndërkufitar në fushat e lejuara me ligj;
mekanizma funksionalë që sigurojnë shërbime publike dhe pjesëmarrje demokratike.

Por jo për:
pushtet paralel;
kompetenca autonome të pakufizuara;
institucione që nuk burojnë nga Kushtetuta dhe ligji;
kompetenca ekzekutive jashtë strukturës kushtetuese;
struktura që zëvendësojnë komunat;
trajtim institucional të qytetarëve vetëm mbi bazën e përkatësisë etnike;
një nivel të ri pushteti që nuk është i integruar në sistemin kushtetues të Republikës.
Kjo është një platformë pro-evropiane, jo kundër Evropës.
Sepse ajo nuk e mohon mbrojtjen e minoriteteve.

Ajo kërkon që mbrojtja e minoriteteve të bëhet në mënyrën që e kërkon vetë shteti i së drejtës.

Përfundim

Republika e Kosovës është shtet shumetnik.
Kjo nuk është dobësi e saj.

Është pjesë e identitetit të saj kushtetues.

Prandaj të drejtat e komuniteteve duhet të mbrohen fuqishëm, pa diskriminim dhe në përputhje me standardet evropiane dhe ndërkombëtare.

Por mbrojtja e komuniteteve nuk kërkon domosdoshmërisht krijimin e një niveli të ri të pushtetit publik mbi baza etnike.

Të drejtat e komuniteteve nuk duhet të vihen përballë barazisë së qytetarëve.

Të dyja duhet të garantohen njëkohësisht.

Kosova ka Kushtetutën e saj, sistemin e vetëqeverisjes lokale, ligjin për komunat, mekanizmat për mbrojtjen e komuniteteve dhe të drejtën e komunave për bashkëpunim dhe asociim.

Nëse nevojiten mekanizma shtesë për realizimin e të drejtave të komuniteteve, ato mund të diskutohen.

Por duhet të plotësojnë një kusht themelor:
të jenë në përputhje me Kushtetutën dhe ligjin.

Sepse në një shtet demokratik marrëveshja politike nuk mund të jetë mbi Kushtetutën.

As ndërmjetësi ndërkombëtar nuk mund të jetë mbi Kushtetutën.

Asnjë komunitet nuk duhet të jetë mbi ligjin.

Dhe asnjë qytetar nuk duhet të jetë nën ligj për shkak të përkatësisë së tij etnike.

Prandaj formula është e qartë:

Dialogu po.
Të drejtat e të gjitha komuniteteve po.
Mbrojtja e minoriteteve sipas standardeve evropiane dhe ndërk
Vetëqeverisja lokale dhe bashkëpunimi ndërkomunal po.
Asociimi i komunave në pajtim me Kushtetutën dhe ligjin po.

Por krijimi i një niveli të ri pushteti mbi baza etnike, jashtë rendit kushtetues dhe ligjor të Republikës së Kosovës — jo.

Sepse ky nuk është refuzim i dialogut.
Është kufiri juridik që e bën dialogun të qëndrueshëm.

Dhe ky është mesazhi që Kosova mund t’ua drejtojë partnerëve evropianë me argument juridik, politik dhe diplomatik:

Dialogu Nuk Mund të Tejkalojë Kushtetutën.

Fusnotat:

[1] Kushtetuta e Republikës së Kosovës, Kapitulli I, veçanërisht Nenet 1–4. Kushtetuta e përcakton Kosovën si shtet të pavarur, sovran, demokratik, unik dhe të pandashëm; përcakton burimin e sovranitetit te populli dhe e lidh ushtrimin e autoritetit publik me barazinë para ligjit, sundimin e ligjit, të drejtat themelore dhe pjesëmarrjen e komuniteteve.

[2] Kushtetuta e Republikës së Kosovës, Nenet 1, 2 dhe 3. Neni 2 përcakton se sovraniteti buron nga populli dhe ushtrohet në pajtim me Kushtetutën; Neni 3 përcakton karakterin shumetnik të shoqërisë dhe parimin e barazisë para ligjit.

[3] Kushtetuta e Republikës së Kosovës, Nenet 4 dhe 112. Neni 4 përcakton ndarjen e pushteteve dhe rolin e Gjykatës Kushtetuese si organ i pavarur i mbrojtjes së kushtetutshmërisë; Neni 112 e përcakton Gjykatën Kushtetuese si autoritetin përfundimtar për interpretimin e Kushtetutës dhe përputhshmërinë e ligjeve me të.

[4] Kushtetuta e Republikës së Kosovës, Neni 3(1)–(2), dhe Neni 24. Neni 3 e lidh ushtrimin e autoritetit publik me barazinë para ligjit të të gjithë individëve dhe me mbrojtjen e të drejtave dhe pjesëmarrjen e të gjitha komuniteteve.

[5] Kushtetuta e Republikës së Kosovës, Kapitulli III, Nenet 57–62, mbi të drejtat e komuniteteve dhe pjesëtarëve të tyre, përfshirë identitetin, pjesëmarrjen dhe përfaqësimin në institucionet publike. Kushtetuta gjithashtu garanton drejtpërdrejt instrumente ndërkombëtare të të drejtave të njeriut, përfshirë Konventën Kornizë të Këshillit të Evropës për Mbrojtjen e Pakicave Kombëtare, përmes Nenit 22.

[6] Për standardet evropiane të mbrojtjes së minoriteteve, shih Konventën Kornizë të Këshillit të Evropës për Mbrojtjen e Pakicave Kombëtare, veçanërisht parimet e barazisë efektive, mosdiskriminimit, ruajtjes së identitetit dhe pjesëmarrjes në jetën publike. Në rastin e Kosovës, rëndësia e këtij instrumenti duhet lexuar edhe përmes Nenit 22 të Kushtetutës së Kosovës, i cili e rendit Konventën Kornizë ndër instrumentet që garantohen dhe zbatohen drejtpërdrejt në Republikën e Kosovës.

[7] Kushtetuta e Republikës së Kosovës, Kapitulli X, Nenet 123–124. Kushtetuta garanton vetëqeverisjen lokale dhe përcakton organizimin dhe funksionimin e saj; sistemi duhet të respektojë Kartën Evropiane të Vetëqeverisjes Lokale.

[8] Ligji Nr. 03/L-040 për Vetëqeverisjen Lokale, Nenet 28–32. Neni 28 njeh të drejtën e komunave për bashkëpunim dhe partneritete; Neni 29 rregullon partneritetet komunale; Neni 30 rregullon bashkëpunimin ndërkufitar; Neni 31 u njeh komunave të drejtën të formojnë dhe të marrin pjesë në asociacione për mbrojtjen dhe promovimin e interesave të tyre të përbashkëta; Neni 32 rregullon asociacionet e komunave të Republikës së Kosovës.

[9] Këshilli i Evropës, European Charter of Local Self-Government, ETS No. 122, Strasbourg, 15 October 1985, veçanërisht Nenet 2–4 dhe 8–9. Karta e lidh vetëqeverisjen lokale me bazën kushtetuese dhe ligjore, kompetencat e përcaktuara me ligj dhe kontrollin e ligjshmërisë e të parimeve kushtetuese.

[10] Gjykata Kushtetuese e Republikës së Kosovës, Aktgjykimi në rastin KO130/15, 23 dhjetor 2015, për përputhshmërinë e parimeve të Asociacionit/Bashkësisë së komunave me shumicë serbe me Kushtetutën. Në përfundimet e saj, Gjykata konstatoi se parimet nuk ishin tërësisht në përputhje me frymën e Kushtetutës dhe përcaktoi se akti juridik dhe statuti duhej të hartoheshin në pajtim me standardet kushtetuese.

[11] Gjykata Kushtetuese e Republikës së Kosovës, KO130/15, paragrafët 179–183. Gjykata analizoi çështjet e financimit dhe shpenzimeve në raport me Nenin 124(5) të Kushtetutës dhe theksoi se këto të drejta u takojnë komunave; financimi dhe shpenzimet e Asociacionit/Bashkësisë nuk duhet të zëvendësojnë ose të cenojnë të drejtat e komunave për të marrë dhe vendosur mbi shpenzimin e të hyrave dhe financimit publik.

[12] Agreement on the Path to Normalisation between Kosovo and Serbia, 27 February 2023, Article 1, Article 2 dhe veçanërisht Article 7. Neni 1 vendos marrëdhëniet e ardhshme mbi bazën e të drejtave të barabarta; Neni 2 i referohet, ndër të tjera, sovranitetit të barabartë, pavarësisë, integritetit territorial, të drejtave të njeriut dhe mosdiskriminimit; Neni 7 parashikon “specific arrangements and guarantees” për komunitetin serb dhe i referohet instrumenteve relevante të Këshillit të Evropës dhe përvojave evropiane.

[13] Implementation Annex to the Agreement on the Path to Normalisation of Relations between Kosovo and Serbia, Ohrid, 18 March 2023. Aneksi parashikon Komitetin e Përbashkët të Monitorimit të kryesuar nga BE-ja, zbatimin e dispozitave të marrëveshjes, zhvillimin e diskutimeve të zbatimit në kuadër të dialogut të lehtësuar nga BE-ja dhe përgjegjësinë e të dyja palëve për përmbushjen e obligimeve.

[14] Agreement on the Path to Normalisation, Article 1 dhe Article 2. Marrëveshja e lidh normalizimin me marrëdhënie të fqinjësisë së mirë mbi bazën e të drejtave të barabarta dhe me parimet e sovranitetit të barabartë, pavarësisë, integritetit territorial, të drejtave të njeriut dhe mosdiskriminimit.

[15] Implementation Annex, veçanërisht paragrafët mbi zbatimin e të gjitha dispozitave, mosbllokimin e zbatimit dhe pasojat e mosrespektimit të obligimeve. Aneksi përcakton se dështimi në përmbushjen e obligimeve mund të ketë pasoja për proceset e integrimit evropian dhe asistencën financiare të palëve.

[16] Traktati për Bashkimin Evropian, Neni 2. Vlerat e BE-së përfshijnë dinjitetin njerëzor, lirinë, demokracinë, barazinë, sundimin e ligjit dhe respektimin e të drejtave të njeriut, përfshirë të drejtat e personave që u përkasin minoriteteve.

[17] Council of the European Union, EU Special Representatives: Council extends the mandates of the EUSRs for Human Rights and the Belgrade-Pristina Dialogue, 11 February 2026. Këshilli e zgjati mandatin e Peter Sørensen si Përfaqësues Special i BE-së për Dialogun Beograd–Prishtinë deri më 29 shkurt 2028. Dokumenti sqaron se Përfaqësuesit Specialë të BE-së emërohen nga Këshilli për të promovuar politikat dhe interesat e BE-së në fusha dhe rajone të caktuara.

[18] Vienna Convention on Diplomatic Relations, Vienna, 18 April 1961, Article 41(1). Dispozita përcakton se personat që gëzojnë privilegje dhe imunitete kanë detyrë të respektojnë ligjet dhe rregulloret e shtetit pritës dhe të mos ndërhyjnë në punët e brendshme të tij. Ky referim përdoret këtu si parim i së drejtës diplomatike; nuk duhet interpretuar si pohim se statusi i Peter Sørensen si Përfaqësues Special i BE-së rregullohet drejtpërdrejt nga Konventa e Vjenës.

Burimet kryesore juridike

Kushtetuta e Republikës së Kosovës – Gazeta Zyrtare
Ligji Nr. 03/L-040 për Vetëqeverisjen Lokale
Gjykata Kushtetuese – Aktgjykimi KO130/15
Marrëveshja e vitit 2023 – EEAS
Aneksi i Zbatimit i Ohrit – EEAS
Karta Evropiane e Vetëqeverisjes Lokale – Këshilli i Evropës
Mandati i Peter Sørensen – Këshilli i BE-së
Konventa e Vjenës për Marrëdhëniet Diplomatike – OKB

Vendi i Lekës,15.08.2026

Pas përfundimit të Luftës së Parë Botërore, fuqitë aleate tentuan të zbatonin frymën e Traktatit të Londrës përmes Konferencës së Paqes në Paris. Italia, Greqia dhe Mbretëria e re Serbo-Kroato-Sllovene (Jugosllavia) kërkuan me ngulm copëtimin e kombit shqiptar.

Ekzistenca e Shqipërisë aktule është falë ndërhyrjes parimore të Presidentit amerikan, Woodrow Wilson. I nxitur nga lobimi i organizatës shqiptaro-amerikane Vatra dhe figurave si Fan Noli e Kristo Dako, Presidenti Wilson parashtroi “Katërmbëdhjetë Pikat” e tij dhe parimin e vetëvendosjes kombëtare. Në fillim të vitit 1920, Presidenti Wilson vuri zyrtarisht veton ndaj kompromiseve anglo-franko-italiane që kërkonin ndarjen e territoreve shqiptare.

Qëndrimi i tij i prerë e bllokoi zbatimin e planeve të Traktatit të Londrës, duke i hapur rrugën pranimit të Shqipërisë në Lidhjen e Kombeve në dhjetor 1920 si shtet i pavarur

E kaluara intelektuale e Leon Trockit, çka lidhet me Shqipërinë, qëndron në kontrast të fortë me kthesat dramatike gjeopolitike që bënë fuqitë perëndimore në dekadat që pasuan.

Si korrespondent gjatë Luftërave Ballkanike (1912–1913), Trocki publikoi shkrime të ashpra me dëshmi okulare mbi masakrat dhe grabitjet e tokave të popullsisë shqiptare.

Më vonë, në rolin e Komisarit për Punët e Jashtme të Bashkimit Sovjetik në nëntor 1917, ai i dha një goditje të rëndë diplomacisë perandorake duke publikuar Traktatin e Fshehtë të Londrës të vitit 1915. Publikimi zbuloi se si Fuqitë e Aleancës (Britania e Madhe, Franca dhe Rusia) kishin rënë dakord në fshehtësi për të copëtuar Shqipërinë mes Italisë, Serbisë, Malit të Zi dhe Greqisë, duke lënë vetëm një entitet të vogël kukull në qendër.

Gjatë Luftës së Dytë Botërore, misionet e Operacioneve Speciale Britanike (SOE) të dërguara në Shqipërinë e pushtuar bënë një sërë gabimesh strategjike fatale.

Të ngarkuar me detyrën për të nxitur një front të përbashkët antifashist, drejtuesit e SOE-së i dhanë përparësi dobisë ushtarake të momentit përkundrejt stabilitetit politik afatgjatë.

Të udhëhequr nga pragmatizmi i shkurtër (spiunët sovjetik) për të mbështetur këdo që sulmonte më me egërsi Wehrmacht-in gjerman, Londra braktisi me material ushtarak dhe logjistikë nacionalistët, forcën pro-perëndimore që ende ekziston në Shqipërinë para Londrës.

Duke furnizuar pothuajse ekskluzivisht me armë, flori dhe sende të tjera Lëvizjen Nacionalçlirimtare (LNÇ) të udhëhequr nga Enver Hoxha, politika britanike lehtësoi drejtpërdrejt marrjen e pushtetit nga komunistët.

Ndërsa SHBA-ja i kishte lënë dorë të lirë Britanisë në Shqipëri gjatë Luftës së Dytë Botërore, Uashingtoni u bashkua me Londrën në një përpjekje agresive për të korrigjuar gabimet e së kaluarës me nisjen e Luftës së Ftohtë.

Midis viteve 1949 dhe 1954, (OSS) CIA dhe MI6 ndërmorën Operacionin Valuable (i njohur gjithashtu si Operation Fiend), duke hedhur me parashutë dhe zbarkuar qindra emigrantë shqiptarë për të nxitur një kryengritje të armatosur kundër regjimit komunist të Hoxhës.

Kjo u kthye në një nga dështimet më katastrofike të shërbimeve të zbulimit perëndimor gjatë Luftës së Ftohtë. Pothuajse çdo ekip sekret i zbarkuar në Shqipëri ra në pritë, u kap ose u ekzekutua nga Sigurimi i Shtetit. I gjithë operacioni ishte dekonspiruar që nga brenda.

Britaniku Kim Philby, agjenti i dyfishtë sovjetik i integruar si ndërlidhës kryesor i inteligjencës britanike me CIA-n në Uashington, i kishte raportuar Moskës dhe Tiranës të gjitha planet operacionale, koordinatat e zbarkimit dhe oraret.

Gërshetimi dritëshkurtër britanik gjatë Luftës së Dytë Botërore, që armatosi dhe financoi komunistët mizor, si dhe dekonspirimi i inteligjencës perëndimore gjatë Luftës së Ftohtë, e lanë Shqipërinë plotësisht të izoluar pas një perdeje të hekurt ekstremisht të egër për gati gjysmë shekulli, duke mos harruar lënien e Kosovës nën sundimin Titist të mbështetur tërësisht nga Londra.

​Për më shumë se një dekadë, qeveritë e njëpasnjëshme të qendrës së majtë në Uashington dhe Londër e trajtuan kryeministrin shqiptar Edi Rama si një partner të pazëvendësueshëm, ndërsa aplikuan standarde më të rrepta ndaj kundërshtarëve të tij.

Qëndrimet e dy kryeqyteteve deri më 2025 mbetën të njëjta për Ramën, pavarësisht rasteve të korrupsionit ku përfshihen aleatët më të afërt të Kryeministrit Rama, përpjekjet e tij për t’i mbrojtur ata, protestat e vazhdueshme që kërkojnë dorëheqjen e tij dhe mbrojtja politike e jashtme ndaj tij.

​Rama udhëheq Partinë Socialiste të Shqipërisë, pasardhësen institucionale të Partisë së Punës të Enver Hoxhës. Babai i tij, Kristaq Rama, ishte një skulptor i lidhur me regjimin komunist, i cili nënshkroi dënimin me vdekje në vitin 1988 për poetin disident Havzi Nela.

​Nën administratën Obama, Rama siguroi një fotografi me presidentin në një aktivitet për mbledhje fondesh në San Francisko në vitin 2012, përmes një kontributi të huaj prej 80,000 dollarësh. Ndërmjetësit më vonë pranuan fajësinë. Rama e përdori atë imazh në fushatën e tij të vitit 2013.

Pasi erdhi në pushtet, Rama u bë pjesë e angazhimeve të nivelit të lartë. Ministri i tij i Brendshëm, Saimir Tahiri, i pranishëm në delegacionin që u takua në Shtëpinë e Bardhë me Presidentin Obama, më vonë u dënua për shpërdorim detyre të lidhur me një rrjet të trafikimit të drogës ku përfshiheshin të afërm të tij.

​Administrata e Presidentit Biden shkoi edhe më tej. Në maj 2021, ajo e shpalli ish-presidentin dhe ish-kryeministrin Sali Berisha si dhe familjen e tij, persona non grata nën pretendimet për korrupsion madhor, duke dëmtuar figurën qendrore të opozitës kryesore pak kohë pas zgjedhjeve të debatuara.

Më vonë, ish-zyrtari i kundërzbulimit të FBI-së, Charles McGonigal, pranoi fajësinë për fshehjen e 225,000 dollarëve nga një ish-zyrtar i shërbimit sekret shqiptar, ndërsa takonte vazhdimisht Ramën dhe këshilltarin e tij Dorian Duçka dhe hapi një hetim ndaj një lobisti të opozitës shqiptare.

​Mbretëria e Bashkuar ndoqi shembullin e Uashingtonit dhe në korrik 2022 e cilësoi Berishën të padëshiruar nën arsyetimin e lidhjeve me krimin e organizuar dhe korrupsionin.

Me ardhjen e Presidentit Trump në Shtëpinë e Bardhë, qeveria e djathtë amerikane hoqi kufizimet ndaj Berishës, por majtistët britanikë nuk e bënë një gjë të tillë.

​Ndërkohë në Shqipëri, disa nga aleatët e lartë të Ramës u përballën me akuza të rënda. Ish-zëvendëskryeministri Arben Ahmetaj u akuzua për korrupsion, pastrim parash dhe fshehje pasurie në skandalin e inceneratorëve dhe u largua nga vendi.

Zëvendëskryeministrja dhe Ministrja e Infrastrukturës Belinda Balluku, një nga aleatet më të afërta të Ramës, u shpall e pandehur nga Struktura e Posaçme Anti-Korrupsion (SPAK) për ndërhyrje në tenderat publikë.

Prokurorët pretenduan se ajo favorizoi kompani të caktuara me kontrata. Rama e mbrojti atë publikisht, tha se kishte refuzuar ofrimin e dorëheqjes nga ana e saj dhe akuzoi SPAK-un për tejkalim kompetencash. Vetëm pas presionit të vazhdueshëm dhe një riorganizimi të kabinetit ajo u largua. Parlamenti me shumicë socialiste reziston heqjen e imunitetit të saj.

​Këto raste ushqyen valë të përsëritura protestash. Gjatë viteve 2025–2026, demonstruesit mbushën rrugët e Tiranës duke thirrur “Rama ik” dhe “Rama në burg.”

Protestat vazhdojnë për muaj me radhë, duke tërhequr qytetarë përtej opozitës, madje edhe nga diaspora.

​Qeveritë e Ramës u përballën me akuza të dokumentuara dhe ndjekje penale ku përfshiheshin figura të larta. Përgjigjja e Ramës ishte partneritet i vazhdueshëm dhe, në raste kyçe, mbrojtje politike e të akuzuarve.

​Orientimi i përbashkët i qendrës së majtë, nga Demokratët amerikanë tek Laburistë britanikë dhe socialistët shqiptarë ofron një pjesë koherente të shpjegimit.

Afiniteti ideologjik uli pragun për të shmangur vëmendjen nga dështimet e qeverisjes nga njëra anë dhe rriti gatishmërinë për të goditur anën tjetër. Gjeopolitika siguroi gjuhën, ndërsa ideologjia ndihmoi në përcaktimin se cila palë mori mbrojtje dhe cila jo.

​Politika e jashtme përfshin kompromise. Shqipëria është provë që tregon koston kur këto kompromise favorizojnë vazhdimisht një familje politike, mbrojnë aleatët e saj nga llogaridhënia e plotë dhe e trajtojnë opozitën si të zëvendësueshme.

Rezultati nuk është thjesht një partneritet me mangësi. Është një fushë e sforcuar, e përforcuar nga elementët e majtë të jashtëm, të cilën protestuesit shqiptarë e kanë refuzuar vazhdimisht përmes protestave.

Kosova përballë një prove kushtetuese: kompromis për funksionimin e shtetit apo vazhdim i bllokadës politike?

Kosova ndodhet sërish përballë një ngërçi të rëndë institucional.

Zgjedhjet kanë përfunduar, rezultatet janë certifikuar, qytetarët kanë përcaktuar përbërjen e re të Kuvendit, por institucioni që duhet të jetë zemra e demokracisë parlamentare ende nuk ka përfunduar procesin e konstituimit.
Rezultatet përfundimtare të zgjedhjeve të 7 qershorit u certifikuan më 8 korrik, ndërsa seanca konstituive u caktua për 6 gusht. Afati 30-ditor për përfundimin e procesit përfundoi më 7 gusht, pa u zgjedhur kryetari dhe nënkryetarët e Kuvendit.¹

Kjo nuk është më vetëm një përplasje e zakonshme politike.

Nuk është thjesht një mosmarrëveshje për një post.

Nuk është as vetëm një konflikt rreth emrit të ardhshëm të presidentit.

Është një problem që prek drejtpërdrejt funksionimin e rendit kushtetues.

Në demokraci, partitë kanë të drejtë të negociojnë. Kanë të drejtë të kërkojnë mbështetje. Kanë të drejtë të kundërshtojnë. Opozita ka të drejtë të mos votojë për propozimet e shumicës dhe deputeti ka të drejtë të votojë sipas bindjes së tij.

Por ekziston një kufi që nuk duhet kaluar:
e drejta për të kundërshtuar nuk mund të shndërrohet në të drejtë për ta mbajtur shtetin pa institucione funksionale.

Kjo është arsyeja pse sot duhet thënë qartë:
Institucionet nuk janë pronë e partive. Ato janë të Republikës së Kosovës.

Pjesa I – Kur interesi partiak përplaset me detyrimin kushtetues

Mandati vjen nga qytetari, përgjegjësia shkon te shteti

Zgjedhjet janë themeli i demokracisë përfaqësuese. Qytetari voton, rezultatet certifikohen dhe deputetët marrin mandat për të përfaqësuar qytetarët në Kuvend.
Por mandati elektoral nuk është fundi i procesit demokratik.

Ai është fillimi i përgjegjësisë institucionale.

Kushtetuta e përcakton Kuvendin si institucionin ligjvënës të Republikës së Kosovës dhe përcakton kompetencat e tij themelore.²

Prandaj, pas certifikimit të zgjedhjeve, nuk mund të mbetet pafundësisht e hapur pyetja nëse Kuvendi do të funksionojë.

Partitë mund të mos bien dakord për Qeverinë.

Mund të mos bien dakord për presidentin.

Mund të mos bien dakord për kryetarin e Kuvendit.

Por këto mosmarrëveshje duhet të zgjidhen brenda mekanizmave të demokracisë parlamentare.

Kjo është pikërisht arsyeja pse Kushtetuta i jep Kuvendit dhe deputetëve një rol të përcaktuar dhe jo një mandat për bllokim të pakufizuar.

Neni 74 i Kushtetutës është veçanërisht domethënës: deputetët e ushtrojnë funksionin e tyre në interesin më të mirë të Republikës së Kosovës dhe në pajtim me Kushtetutën, ligjet dhe rregullat e procedurës së Kuvendit.³

Ky nen nuk e heq lirinë politike të deputetit.

Por vendos një standard të rëndësishëm:
deputeti është përfaqësues i qytetarëve dhe bartës i një funksioni kushtetues, jo vetëm përfaqësues i interesit të një partie.

E drejta për të thënë “jo” nuk është e drejtë për të bllokuar gjithçka

Një deputet mund të votojë kundër.
Një grup parlamentar mund të votojë kundër.

Një parti mund të refuzojë një koalicion.

Një opozitë mund ta rrëzojë një propozim.

Këto janë pjesë normale të demokracisë.

Por pyetja ndryshon kur një qëndrim politik përdoret për ta bërë të pamundur funksionimin e institucionit në mënyrë të përsëritur dhe pa një rrugëdalje të parashikuar nga Kushtetuta.

Atëherë duhet të shtrohet pyetja:

Ku përfundon kundërshtimi legjitim dhe ku fillon bllokimi institucional?

Kjo pyetje nuk mund të zgjidhet me deklarata politike.

Ajo duhet të shqyrtohet në dritën e Kushtetutës, të Rregullores së Kuvendit dhe të jurisprudencës së Gjykatës Kushtetuese.

Gjykata Kushtetuese tashmë ka vendosur standarde të rëndësishme lidhur me procesin e konstituimit të Kuvendit dhe afatin brenda të cilit ai duhet të përfundojë. Vendimi i 26 qershorit 2025 përcaktoi se procesi i konstituimit duhet të përfundojë brenda 30 ditësh.⁴

Në gusht 2026, pikërisht ky afat u bë sërish objekt i krizës politike, pasi Kuvendi nuk e përfundoi konstituimin brenda afatit të përcaktuar.⁵

Kjo duhet të jetë pika e nisjes së një debati serioz:

Nëse politika nuk arrin të zgjidhë një problem kushtetues brenda afatit kushtetues, nuk mund të sillet sikur afati nuk ka ekzistuar.

Pjesa II – Çfarë mund të bëhet ndaj bllokimit?

Ligji nuk lejon ndëshkime të shpikura, por as nuk lejon që Kushtetuta të bëhet opsionale

Në debatin publik është e lehtë të dëgjohen kërkesa për “largimin”, “përjashtimin” apo “nxjerrjen jashtë ligjit” të deputetëve që konsiderohen bllokues.
Por këtu duhet të bëjmë një dallim shumë të rëndësishëm.

Në një shtet të së drejtës, nuk mund të krijohet një sanksion vetëm sepse një deputet nuk pranon një marrëveshje politike.

Mandati i deputetit nuk mund të hiqet arbitrarisht.

Kushtetuta përcakton rastet konkrete kur mandati përfundon ose bëhet i pavlefshëm.⁶

Pra, nëse një deputet voton kundër një kandidati për kryetar të Kuvendit, kjo nuk do të thotë automatikisht se ai ka humbur mandatin.

Nëse një parti refuzon një koalicion, kjo nuk është automatikisht shkelje penale.

Nëse një grup parlamentar nuk e mbështet një marrëveshje për presidentin, kjo nuk krijon vetvetiu bazë ligjore për largimin e deputetëve.

Por kjo nuk do të thotë se bllokimi duhet të mbetet pa asnjë pasojë.

Pasojat duhet të jenë ato që i njeh rendi juridik.

Përgjegjësia e parë është politike

Qytetarët duhet të dinë se kush ka kërkuar çfarë.
Kush ka refuzuar cilin kompromis.

Kush ka propozuar zgjidhje.

Kush ka refuzuar votimin.

Kush ka kërkuar që Kuvendi të vazhdojë punën.

Dhe mbi të gjitha:

Kush ka qenë realisht i gatshëm ta zhbllokojë institucionin dhe kush ka qenë i gatshëm ta mbajë atë të bllokuar?

Kjo është përgjegjësi politike.

Ajo nuk vendoset nga një gjykatë.

Vendoset nga qytetari.

Por demokracia nuk duhet të presë gjithmonë deri në zgjedhjet e ardhshme për të reaguar ndaj një problemi kushtetues.

Përgjegjësia parlamentare

Rregullorja e Kuvendit përcakton rregullat për organizimin dhe funksionimin e Kuvendit, të organeve të tij drejtuese dhe të trupave të punës.⁷
Kjo do të thotë se seanca parlamentare nuk është një arenë ku çdo veprim mund të justifikohet me arsyetimin “kështu vendosi partia”.

Deputetët duhet t’i nënshtrohen rregullave të seancës.

Kryesuesi duhet t’i zbatojë rregullat.

Kryesia duhet të veprojë brenda kompetencave të saj.

Dhe shumica e pakica duhet të funksionojnë brenda të njëjtit sistem procedural.

Incidentet fizike, pengimi i punës së seancës, ndërprerjet e dhunshme dhe sjelljet që cenojnë rendin parlamentar nuk mund të trajtohen si pjesë normale e debatit politik.

Demokracia parlamentare nuk është luftë fizike.

Kundërshtimi bëhet me fjalë dhe votë.

Përgjegjësia kushtetuese

Kur lind një mosmarrëveshje mbi kuptimin ose zbatimin e Kushtetutës, ekziston Gjykata Kushtetuese.
Por këtu duhet të kemi një kujdes të veçantë.

Gjykata nuk duhet të përdoret si zëvendësim për vullnetin politik.

Nëse 120 deputetët kanë një problem që mund ta zgjidhin përmes kompromisit politik, nuk është e shëndetshme që çdo mosmarrëveshje të dërgohet në Gjykatë.

Nga ana tjetër, kur një veprim ose mosveprim ngre një çështje reale kushtetuese, mekanizmi i kontrollit kushtetues duhet të funksionojë.

KDI ka kërkuar që të paktën dhjetë deputetë ta dërgojnë situatën në Gjykatën Kushtetuese pas skadimit të afatit të 7 gushtit, duke kërkuar sqarime mbi veprimet dhe vendimet e ndërmarra pas këtij afati.⁸

Edhe organizata të tjera të shoqërisë civile i janë drejtuar Gjykatës Kushtetuese lidhur me zbatimin e aktgjykimit që përcaktoi afatin për konstituimin e Kuvendit.⁹

Kjo është rruga e duhur kur ekziston një kontest kushtetues:

jo dhuna politike, jo kërcënimet, jo pazaret pa fund – por procedura kushtetuese.

Pjesa III – Formula për zhbllokimin e institucioneve

Kosova nuk ka nevojë për një tjetër marrëveshje të fshehtë, por për një marrëveshje institucionale

Kriza aktuale ka treguar diçka të rëndësishme:
problemi nuk është vetëm mungesa e një numri votash.

Problemi është mungesa e besimit ndërmjet subjekteve politike dhe përdorimi i procesit institucional si instrument presioni.

Por ekziston një rrugëdalje.

Ajo duhet të ndërtohet mbi disa parime të qarta.

1. Konstituimi i Kuvendit nuk duhet të kushtëzohet pafundësisht me pazare për poste të tjera

Kuvendi duhet të përfundojë procesin e vet kushtetues.
Negociatat politike mund të zhvillohen paralelisht, por nuk mund të shndërrohen në një pengesë të përhershme për funksionimin e institucionit.

Nëse partitë nuk bien dakord për një emër, atëherë duhet të përdoren votat.

Nëse një kandidat nuk merr shumicën e kërkuar, duhet të ndiqet procedura e përcaktuar.

Nëse procedura ngec, duhet të përdoren mekanizmat që parashikojnë Kushtetuta dhe Rregullorja.

Jo bllokadë pa afat.

2. Çdo deputet duhet të mbajë përgjegjësi publike për votën e tij

Vota parlamentare është instrument i demokracisë.
Por ajo duhet të jetë transparente.

Qytetari duhet të dijë kush ka votuar dhe si.

Në një demokraci të pjekur, nuk ka nevojë të dënohet deputeti pse votoi “jo”.

Mjafton që qytetari ta dijë pse votoi “jo”.

Në këtë mënyrë, përgjegjësia politike bëhet reale.

3. Të ndalohet përdorimi i institucioneve si mjet presioni për poste

Presidenti nuk duhet të bëhet monedhë këmbimi.
Kryetari i Kuvendit nuk duhet të bëhet monedhë këmbimi.

As ministritë, as komisionet parlamentare, as institucionet e pavarura nuk duhet të trajtohen si shpërblime për vota.

Nëse LDK-ja ka hequr dorë nga kërkesat për poste dhe është deklaruar e gatshme të mbështesë një president konsensual, kjo duhet të shihet si hap drejt kompromisit.¹⁰

Edhe deklarimi i Kurtit se Vetëvendosje kërkon një president konsensual dhe të pranueshëm për një spekter më të gjerë politik duhet të testohet përmes një procesi real negociimi, jo vetëm përmes deklaratave publike.¹¹

Tani radha është që deklaratat të shndërrohen në veprim.

4. Të përcaktohet një proces i hapur për presidentin

Nëse të gjitha partitë thonë se duan një president konsensual, atëherë duhet të fillojë procesi real:
Cilat janë kriteret?

Kush mund të jetë kandidat?

Cilat figura janë të pranueshme për shumicën?

Cili është kompromisi?

Dhe mbi të gjitha:

A janë partitë të gatshme të votojnë për një person që nuk është zgjedhja e tyre e parë, por që mund të jetë zgjedhja e Republikës?

Kjo është prova e vërtetë e kompromisit.

5. Nëse marrëveshja politike dështon, të aktivizohen mekanizmat kushtetues

Nuk mund të ketë një fazë të pafundme:
“Le të presim edhe disa ditë.”

“Le të takohemi përsëri.”

“Le të shohim nëse ndryshon qëndrimi i palës tjetër.”

Shteti nuk mund të funksionojë me këtë logjikë.

Nëse kompromisi dështon, duhet të shihet çfarë parashikon Kushtetuta.

Nëse ekziston një kontest kushtetues, të veprojë Gjykata.

Nëse ekzistojnë kushtet për zgjedhje të reja, të ndiqet procedura kushtetuese.

Por çdo hap duhet të jetë i përcaktuar nga ligji.

Çfarë duhet të ndryshojë tani?

Kosova ka nevojë për një protokoll të qartë zhbllokimi institucional.
Jo një marrëveshje të fshehtë.

Jo një pazar për poste.

Jo një ultimatum.

Por një rend veprimesh që të gjithë duhet ta respektojnë.

Së pari: të identifikohet saktësisht statusi kushtetues i procesit pas skadimit të afatit.

Së dyti: të kërkohet interpretimi ose vendimi përkatës i Gjykatës Kushtetuese aty ku ekziston kontest real.

Së treti: të vazhdojë procesi i konstituimit në pajtim me Kushtetutën dhe Rregulloren.

Së katërti: partitë të heqin nga tavolina kërkesat që e trajtojnë funksionimin e institucioneve si pronë partiake.

Së pesti: të krijohet një tryezë e hapur për presidentin konsensual, me kritere të qarta dhe jo me lista të fshehta kandidatësh.

Së gjashti: çdo deputet të votojë lirisht dhe të mbajë përgjegjësi politike për votën e tij.

Së shtati: nëse dikush kryen shkelje të rregullave parlamentare, të zbatohen masat që parashikon Rregullorja.

Së teti: nëse dikush shkel Kushtetutën ose ligjin, të aktivizohet mekanizmi përkatës juridik.

Së nënti: nëse asnjë formulë nuk prodhon funksionim institucional dhe plotësohen kushtet kushtetuese për zgjedhje të reja, atëherë vendimi duhet t’i kthehet qytetarit.

Kjo është rruga e një shteti demokratik.

A mund të largohen nga mandati “bllokuesit”?

Kjo është pyetja më e ndjeshme.
Përgjigjja juridike duhet të jetë e prerë:

Jo vetëm pse konsiderohen politikisht bllokues.

Mandati parlamentar nuk mund të hiqet si ndëshkim politik.

Kushtetuta përcakton rastet në të cilat mandati përfundon dhe këto raste nuk mund të zgjaten me interpretim politik sipas nevojës së momentit.¹²

Kjo është pikërisht ajo që e dallon shtetin e së drejtës nga një sistem ku shumica mund ta largojë pakicën kur nuk i pëlqen vota e saj.

Por kjo nuk do të thotë se një deputet është mbi ligjin.

Nëse deputeti shkel rregullat e Kuvendit, mund t’i nënshtrohet masave që parashikon Rregullorja.

Nëse kryen vepër penale, përgjegjësia përcaktohet nga ligji penal.

Nëse mandati përfundon për një nga shkaqet kushtetuese, zbatohet Kushtetuta.

Nëse një institucion shkel Kushtetutën, ekziston kontrolli kushtetues.

Por nuk duhet të shpiket një “nen për bllokuesit” që nuk ekziston.

Sepse nesër i njëjti mekanizëm mund të përdoret kundër një deputeti të opozitës.

Dhe atëherë do të kemi krijuar një precedent shumë më të rrezikshëm sesa vetë kriza e sotme.

Përfundim – Shteti duhet të jetë mbi partinë

Kosova nuk mund të lejojë që institucionet e Republikës të shndërrohen në peng të interesave të përkohshme partiake.
Partitë janë të përkohshme.

Deputetët kanë mandate të kufizuara.

Qeveritë ndryshojnë.

Kryetarët e Kuvendit ndryshojnë.

Presidentët ndryshojnë.

Republika mbetet.

Prandaj, çdo parti që pretendon se mbron interesin e Kosovës duhet të përgjigjet përpara një pyetjeje shumë të thjeshtë:

A jeni gati ta vendosni funksionimin e shtetit mbi interesin e partisë?
Kjo pyetje duhet t’u drejtohet të gjithëve.

LVV-së.

PDK-së.

LDK-së.

AAK-së.

Listës Serbe.

Dhe çdo deputeti individual.

Sepse përgjegjësia nuk mund të jetë vetëm e shumicës.

As vetëm e opozitës.

Përgjegjësia është individuale dhe institucionale.

Kush propozon zgjidhje duhet të dëgjohet.

Kush kundërshton duhet të argumentojë.

Kush voton kundër duhet të mbajë përgjegjësi politike për votën.

Kush shkel ligjin duhet të përballet me ligjin.

Por askush nuk duhet ta ketë fuqinë që, për interesa të veta, ta mbajë Republikën në një gjendje të përhershme paralize.

Kosova nuk ka nevojë për një fitues partiak mbi një tjetër.

Kosova ka nevojë për institucione që funksionojnë.

Nuk ka nevojë për më shumë pazare.

Ka nevojë për më shumë përgjegjësi.

Nuk ka nevojë që Kushtetuta të interpretohet sipas interesit të ditës.

Ka nevojë që Kushtetuta të respektohet.

Dhe nuk ka nevojë për ndëshkime politike jashtë ligjit.

Ka nevojë që ligji të zbatohet njësoj për të gjithë.

Prandaj, rruga duhet të jetë e qartë:
Kushtetuta mbi partinë.
Ligji mbi pazarin.
Vota mbi presionin.
Institucioni mbi interesin personal.
Republika mbi të gjithë.

Sepse demokracia nuk matet vetëm me numrin e votave që merr një parti.

Demokracia matet edhe me aftësinë e atyre që marrin votat për ta bërë shtetin të funksionojë.

Fusnotat:
¹ Kuvendi i Republikës së Kosovës, njoftimi zyrtar për seancën konstituive të Legjislaturës së re, ku konfirmohet certifikimi i rezultateve më 8 korrik 2026 dhe caktimi i seancës konstituive për 6 gusht 2026. Shih gjithashtu raportimet për përfundimin e afatit 30-ditor më 7 gusht 2026.

² Republika e Kosovës, Kushtetuta e Republikës së Kosovës, Kapitulli IV – Kuvendi i Republikës së Kosovës, veçanërisht nenet 65–76, lidhur me kompetencat, organizimin, zgjedhjen e organeve dhe ushtrimin e mandatit parlamentar.

³ Republika e Kosovës, Kushtetuta e Republikës së Kosovës, neni 74, “Ushtrimi i funksionit”, i cili përcakton se deputetët e ushtrojnë funksionin në interesin më të mirë të Republikës së Kosovës dhe në pajtim me Kushtetutën, ligjet dhe rregullat e procedurës së Kuvendit.

⁴ Gjykata Kushtetuese e Republikës së Kosovës, aktgjykimi i 26 qershorit 2025 lidhur me çështjet e konstituimit të Kuvendit dhe afatin 30-ditor për përfundimin e procesit. Jurisprudenca e Gjykatës Kushtetuese është veçanërisht e rëndësishme për përcaktimin e kufijve proceduralë të seancës konstituive. Për zhvillimet e mëvonshme dhe interpretimet mbi këtë afat, shih edhe analizat e publikuara në gusht 2026.

⁵ Kuvendi i Republikës së Kosovës, njoftimi zyrtar për seancën konstituive të 6 gushtit 2026; seanca u caktua pas certifikimit të rezultateve dhe procesi nuk u përfundua brenda afatit kushtetues 30-ditor, i cili përfundoi më 7 gusht 2026.

⁶ Republika e Kosovës, Kushtetuta e Republikës së Kosovës, neni 70, “Mandati i deputetëve”. Neni përcakton rastet kushtetuese të përfundimit ose pavlefshmërisë së mandatit dhe nuk krijon një kategori të përgjithshme të humbjes së mandatit për shkak të mosmbështetjes së një marrëveshjeje politike.

⁷ Kuvendi i Republikës së Kosovës, Rregullorja e Kuvendit të Republikës së Kosovës, neni 1 dhe dispozitat për organizimin, funksionimin, procedurat parlamentare, rendin e punimeve dhe kompetencat e organeve të Kuvendit. Rregullorja është miratuar në bazë të nenit 76 të Kushtetutës.

⁸ Instituti Demokratik i Kosovës (KDI), qëndrimi i 8 gushtit 2026 lidhur me skadimin e afatit kushtetues për konstituimin e Kuvendit dhe kërkesën që së paku dhjetë deputetë ta adresojnë çështjen në Gjykatën Kushtetuese.

⁹ Raportimi për kërkesën e 14 organizatave të shoqërisë civile, të udhëhequra nga AVONET, drejtuar Gjykatës Kushtetuese më 12 gusht 2026 për vlerësimin e zbatimit të aktgjykimit lidhur me afatin e konstituimit të Kuvendit.

¹⁰ Deklarimi i Lidhjes Demokratike të Kosovës se tërhiqet nga kërkesat për pozita institucionale dhe se është e gatshme të mbështesë një kandidat jopartiak/konsensual për president. Për zhvillimin e 13–14 gushtit 2026, shih raportimet e publikuara në ditët pas deklarimit.

¹¹ Deklarimet e Albin Kurtit se Vetëvendosje mbështet një president konsensual dhe se duhet të diskutohet edhe për emrat e mundshëm. Këto deklarime janë raportuar më 14 gusht 2026, pas ndryshimit të qëndrimit të LDK-së.

¹² Republika e Kosovës, Kushtetuta e Republikës së Kosovës, neni 70. Për shkak të rëndësisë së mandatit të lirë parlamentar, çdo masë që prek mandatin e një deputeti duhet të ketë bazë të drejtpërdrejtë kushtetuese ose ligjore dhe nuk mund të krijohet vetëm përmes marrëveshjes politike.

¹³ Republika e Kosovës, Kushtetuta e Republikës së Kosovës, neni 76, dhe Rregullorja e Kuvendit të Republikës së Kosovës, lidhur me organizimin dhe funksionimin e Kuvendit dhe rregullat e procedurës parlamentare.

¹⁴ Organizata e Kombeve të Bashkuara, International Covenant on Civil and Political Rights, neni 25, lidhur me të drejtën e qytetarëve për të marrë pjesë në drejtimin e çështjeve publike, drejtpërdrejt ose përmes përfaqësuesve të zgjedhur lirisht, si dhe me zgjedhjet periodike dhe të vërteta që garantojnë shprehjen e lirë të vullnetit të zgjedhësve.

¹⁵ Këshilli i Evropës, Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut, Protokolli nr. 1, neni 3, lidhur me zgjedhjet e lira dhe standardet e demokracisë përfaqësuese. Standardet ndërkombëtare duhet të përdoren si mbështetje për parimet e përfaqësimit demokratik, jo si bazë për krijimin e sanksioneve që nuk parashikohen nga e drejta vendore.

¹⁶ Për zhvillimet aktuale mbi ngërçin institucional në gusht 2026, përfshirë diskutimet mbi rolin e Gjykatës Kushtetuese dhe dallimin ndërmjet mungesës së qartësisë juridike dhe mungesës së vullnetit politik, shih analizat e publikuara gjatë 14–16 gushtit 2026.

Vendi i Lekës,17.08.2026

Shqipëria po kryen reformën e katërt territoriale në 36 vitet e demokracisë. Kundrejt kësaj manie politike, lind një pyetje legjitime: kujt i ka shërbyer deri tani dhe kujt do t’i shërbeje reforma e re?

Reforma e vitit 2014 kaloi nga 373 njësi vendore në 61 bashki! Opozita nuk mori pjesë fare në atë reformë, çka i la dorë të lirë partisë në pushtet (PS) të krijonte bashki të personalizuara!

Tani, pas rreth 12 vitesh në zbatimin e saj, po diskutohet një hartë e re, ku PS kërkon 46 bashki dhe PD 100! Duket qartë se, Reforma Territoriale, edhe këtë herë do t’i nënshtrohet përllogaritjeve politike: zgjedhjet vendore të vitit 2027 do të zhvillohen me organizimin e ri territorial dhe partia socialiste po insiston që ta bëje e vetme këtë ligj, duke vazhduar që edhe harta e re administrative të jetë një hartë elektorale në dobi të PS dhe jo të qytetarëve!

Reforma territoriale është e zakonshme në Europë, por ajo na jep një mësim shumë të rëndësishëm: reforma territoriale duhet të jetë pjesë e një arkitekture afatgjatë të shtetit, jo thjesht ndryshim i numrit të bashkive. Ndërsa Shqipëria krijon problem pikërisht me numrin dhe përfitimet elektorale partiake që rrjedhin nga numri, jo nga funksionaliteti.

Ndërkohë që PS dhe PD kanë ofruar draftet e tyre për Reformën e re Territoriale, Shqipëria e ka patur një model të qeverisjes vendore, të provuar për funksionalitetin e vet: atë të periudhës së Mbretërisë Shqiptare, ku pushteti vendor ishte hartuar dhe organizuar nga ekspertët më të mirë ndërkombëtarë, orientuar nga modelet me fizionomi perëndimore dhe përshtatur me kushtet e Shqipërisë.

Gjatë Mbretërisë Shqiptare (1928–1939), me interesimin dhe nën drejtimin e Mbretit Zog, u hodhën hapa të rëndësishëm për krijimin e një administrate moderne perëndimore dhe, në këtë kuadër, edhe për administrimin e interesave lokale. Hierarkia e administratës vendore shkonte në linjën: Qeveria qendrore → Prefektura → Nënprefektura → Bashkia/Komuna → Fshati. Prefektura ishte njësia kryesore territoriale. Vendi u nda në 10 prefektura. Në krye të Prefekturës qëndronte Prefekti, i cili ishte përfaqësuesi i qeverisë në territor. Ai kishte kompetenca të rëndësishme administrative dhe ekzekutive. Nuk zgjidhej nga populli, por ishte pjesë e administratës shtetërore dhe emërohej nga pushteti qendror.

Prefekturat ndaheshin në nënprefektura. Numri i tyre është ndryshuar vetëm një herë: në vitin 1927 vendi u nda në 39 nënprefektura, ndërsa në vitin 1934 u shkurtuan në 30 nënprefektura. Në krye të nënprefekturës qëndronte nënprefekti, i cili ishte gjithashtu pjesë e administratës shtetërore dhe jo funksionar i zgjedhur drejtpërdrejt nga populli.

Ndarja territoriale e prefekturave dhe nënprefekturave ishte si vijon:

Prefektura Berat kishte nënprefekturat Berat, Fier, Lushnjë, Mallakastër, Skrapar

Prefektura Dibër kishte nënprefekturat Dibër, Mat, Zerqan

Prefektura Durrës kishte nënprefekturat Durrës, Kavajë, Krujë, Shijak

Prefektura Elbasan kishte nënprefekturat Elbasan, Gramsh, Peqin

Prefektura Gjirokastër kishte nënprefekturat Çamëri, Delvinë, Gjirokastër, Kurvelesh, Libohovë, Përmet, Tepelenë.

Prefektura Korçë kishte nënprefekturat Bilisht, Kolonjë, Korçë, Leskovik, Pogradec

Prefektura Kosovë (Kukës) kishte nënprefekturat Kosovë-Kukës, Lumë, Tropojë/Malësi e Gjakovës.

Prefektura Shkodër kishte nënprefekturat Dukagjin, Lezhë, Malësi e Madhe, Mirditë, Pukë, Shkodër

Prefektura Vlorë kishte nënprefekturat Himarë, Vlorë

Prefektura Tiranë nuk kishte nënprefekturë.

Ndërsa lidhur me bashkitë, sipas kuadrit të atëhershëm, ato ngriheshin në qytete ose qendra banimi me një numër të caktuar familjesh dhe kishin një organizim më të veçantë. Bashkitë ngarkoheshin me çështjet urbane dhe shërbimet lokale. Ligji për bashkitë i vitit 1927 vazhdoi të ishte në fuqi deri në vitin 1934, kur u miratua një ligj i ri për bashkitë. Ligji i ri krijoi një organizim më të plotë të qeverisjes urbane. Bashkia trajtohej si person juridik dhe kishte Asamblenë e Bashkisë, Këshillin, Kryetarin e Bashkisë, administratën dhe kompetenca të caktuara financiare. Ky ligj ishte një hap i rëndësishëm drejt vetëqeverisjes vendore dhe decentralizimit fiskal.

Në nivel qytetesh, pra bashkish, kishte një element më të dukshëm të vetëqeverisjes: kryetari dhe këshilli bashkiak ishin të zgjedhur dhe kishin rol në administrimin e qytetit. Kjo krijonte një kombinim të centralizimit shtetëror dhe autonomisë vendore.

Në zonat rurale ngriheshin dhe funksiononin komunat, të cilat përfshinin disa fshatra. Në vitin 1934 Shqipëria kishte gjithësejt 160 komuna dhe 2351 fshatra.

Në ndarjen territoriale të nënprefekturave dhe të bashkive kishte një dallim të rëndësishëm: nënprefektura nuk ishte e njëjtë me bashkinë. Në qytete ngrihej edhe bashki, edhe nënprefekturë. Por, ndërsa bashkia ishte institucion i zgjedhur, nënprefektura ishte hallkë e administratës shtetërore.

Nga verifikimi i burimeve historike dhe juridike, Zogu nuk u bazua mekanikisht në modelin e një shteti të vetëm. Reforma administrative nisi përpara shpalljes së Mbretërisë, gjatë periudhës së Republikës së Zogut (1925 – 1928). Ligji për prefekturat dhe nënprefekturat i 23 majit 1928 ishte një nga aktet kryesore të kësaj faze.

Pas Statutit Themeltar të vitit 1928, administrata u ndërtua mbi një model të centralizuar europian, me prefekturën si njësia kryesore administrative; nënprefekturat si nivel i ndërmjetëm; bashkitë për qendrat urbane; komunat për zonat rurale. Për këtë ai u mbështet në modele europiane të administrimit, duke marrë si referencë kryesisht traditën administrative kontinentale europiane, veçanërisht atë franceze dhe italiane, por ndërtoi një sistem shqiptar dhe jo një kopje të pastër të ndonjë shteti.

Për ta bërë sa më funksionale këtë hallkë të shtetit, Zogu ftoi dhe angazhoi këshilltarë ekspertë të çertifikuar europianë: italianë, austriakë, francezë, holandezë, etj.  Ata punuan për disa vite me administratën e Zogut, për përzgjedhjen e modelit administrativ të shteteve perendimore, duke e përshtatur me kushtet e  Shqipërisë.

Bazuar në këtë përvojë nga ekspertët e huaj, ishin juristët dhe administrata shqiptare që ndërtuan kuadrin ligjor, duke marrë si referencë praktikat dhe legjislacionin perëndimor. Linja e punës ishte shumë e qartë: Mbreti → Ministri i Punëve të Brendshme → juristët shqiptarë të ministrisë → komisioni hartues → ekspertët e huaj të konsultuar → modeli italian/francez → Ligji i 1928 → Ligji i Bashkive 1934.

Përmes këtij modeli të qeverisjes vendore, qytetari i atëhershëm ndjehej i dinjitetshëm, i vlerësuar dhe i mbështetur nga shteti.

Po sot, si do të ndjehet qytetari me Reformën e re Territoriale, të pretenduar se do ta kalojë qeverisjen vendore nga copëzimi në konsolidim dhe nga konsolidimi drejt funksionalitetit? Nuk kemi shikuar asnjë vlerësim dhe asnjë analizë të dokumentuar statistikore se çfarë funksionoi mirë dhe çfarë funksionoi keq nga skema e deritanishme; nuk kemi shikuar asnjë konsulencë nga ekspertë të vendit dhe të huaj, përveçse takime bashkiakësh të partisë në pushtet, ku më së shumti shfryhen nerva e inate, se sa bëhen analiza; nuk kemi shikuar asnjë konsultë masive me qytetarin – atë që do të preket drejtpërdrejt nga kjo reformë.

Kështu, Reforma e re Territoriale, në vend që të marrë modelin dhe përvojën e suksesëshme kombëtare të qeverisjes vendore të aplikuar nga Mbretëria Shqiptare, duket se do të vazhdojë t’u shërbejë përllogaritjeve politike, duke e larguar akoma më shumë qytetarin nga qeverisja.

Ministri Blendi Gonxhja qenka shqetësuar shumë nga protestuesit

I ka numëruar. I ka klasifikuar. I ka ndarë sipas moshës, profesionit, bindjeve politike. I quan “delirantë”, “histerikë”, “ekstremistë patetikë”, “humbësa”, “të frustruar”, “karikatura”, “bolshevikë”.

Një lumë fyerjesh nga një ministër i Republikës për qytetarët e Republikës.

Çfarë gjuhe e ulët. Sa e shëmtuar.

Dhe çfarë nevoje e dëshpëruar për të treguar zell. Sepse, kur një ministër ulet të numërojë protestuesit, të analizojë moshën e tyre, profesionin, bindjet, madje edhe gazetarët që kanë zgjedhur të protestojnë, është e vështirë të kuptosh nëse po flet një anëtar i Këshillit të Ministrave apo një militant që kërkon t’i dëshmojë shefit se e meriton ende karrigen.

Të krijohet përshtypja se Gonxhja po zhvillon një garë besnikërie ndaj Edi Ramës, ku medaljen e merr ai që tregohet më agresiv ndaj kujtdo që guxon të mos duartrokasë pushtetin.

Edhe qytetari që ju kundërshton është qytetar i këtij vendi. Edhe ai që proteston kundër qeverisë suaj. Edhe ai që kërkon largimin e Ramës apo fundin e këtij pushteti 36-vjeçar.

Quhet liri.

E kuptoj që pas kaq shumë vitesh pushtet kjo fjalë mund t’ju duket pak e bezdisshme.

Ai qytetar proteston sepse s’ka ujë. Sepse pensioni nuk i mjafton as për ilaçet. Sepse me rrogën që merr nuk guxon as të mendojë një kredi për shtëpi. Sepse mezi paguan qiranë. Sepse shkon në spital dhe përballet me mungesë ilaçesh e aparaturash. Sepse naftën e paguan rreth 200 lekë. Sepse pagesa që merr për aftësinë e kufizuar është qesharake përballë nevojave të tij. Sepse sheh krimin e organizuar të depërtojë në institucione dhe politikë. Sepse përballet me çmime që shpesh i duken si të Europës, ndërsa pagën e ka shqiptare. Dhe sepse, në fund, shumëkujt i mbetet si alternativë largimi nga Shqipëria.

Por ministri Gonxhja nuk merret me këto.

Ashtu si shumë prej atyre që kanë qëndruar gjatë në pushtet, duket sikur jeton në një realitet tjetër, aq larg halleve të njerëzve sa qytetarin që ankohet nuk e dëgjon më, e numëron, e etiketon dhe e përqesh.

Por ka diçka edhe më interesante në statusin e ministrit.

Vijon në koment….

Rama dhe sekti i tij në pushtet, me papërgjegjësi ekstreme dhe lojën oklte me oligarkët e vet, i kanë vënë vlonjatët dhe të gjithë Shqipërinë përpara një situate shumë të rrezikshme.

Nëse mosmarrëveshja për Aeroportin Ndërkombëtar të Vlorës përfundon në arbitrazh ndërkombëtar, Shqipëria nuk do të përballet vetëm me pyetjen nëse koncesionari ka përmbushur apo jo detyrimet e tij kontraktuale.

Një gjykatë e arbitrazhit ndërkombëtar, e cila ka parë, për fat të keq, edhe në raste të tjera sjelljen e papërgjegjshme të Ramës dhe klonëve të tij në pushtet, do të shqyrtojë në mënyrë shumë më të gjerë dhe në detaje sjelljen e shtetit shqiptar gjatë gjithë jetës së koncesionit, nga data 21 nëntor 2021 e nënshkrimit të tij e deri më sot.

Do të analizojë mënyrën se si institucionet e shtetit shqiptar kanë administruar kontratën, nëse kanë respektuar detyrimet e tyre dhe nëse vendimi për zgjidhjen e kontratës ka qenë proporcional, i arsyetuar dhe në përputhje me marrëveshjen.

I. Çfarë bëri shteti shqiptar për ta shpëtuar koncesionin dhe investimin strategjik?

Vërtet koncesionari nuk e ka realizuar në kohë projektin për ndërtimin e Aeroportit Ndërkombëtar të Vlorës, por arbitrazhi ndërkombëtar me siguri do të pyesë: A u vu koncesionari në kushtet për ta realizuar në kohë projektin nga shteti shqiptar? A u mbrojt investimi i huaj?

Kompania “Mabco” e sipërmarrësit të njohur Behxhet Pacolli, është themeluar në vitin 1978 në Zvicër, është rregjistruar atje dhe e ka selinë në këtë shtet. Dhe Shqipëria ka një marrëveshje me Zvicrën për mbrojtjen e investimeve të huaja reciproke që daton që nga viti 1992.

Arbitrazhi ndërkombëtar do të pyesë gjithashtu: Çfarë bëri shteti gjatë gjithë kësaj periudhe? A i përmbushi ai vetë detyrimet e tij? A ndërhyri në kohën e duhur? A e monitoroi kontratën koncesionare? A krijoi kushtet për realizimin e investimit? Dhe, mbi të gjitha, a ishte zgjidhja e kontratës masa e fundit dhe e justifikuar, apo një vendim administrativ i marrë, pasi projekti ishte futur tashmë në krizë?

Shteti ynë ka dhënë garanci të rëndësishme financiare, ka marrë përsipër detyrime të caktuara dhe ka krijuar pritshmëri të forta për investuesit në konsorcium, lidhur me mbështetjen institucionale të projektit. Patjetër që shteti dhe qeveria kishin një rol aktiv në realizimin projektit dhe investimit.

Qeveria nuk mund të theksojë vetëm detyrimet e koncesionarit investues dhe të harrojë detyrimet e veta. Kontrata koncesionare ka vendosur një ekuilibër të caktuar ndërmjet të drejtave dhe detyrimeve të palëve dhe arbitrazhi ndërkombëtar do të shqyrtojë nëse ky ekuilibër është respektuar.

Në veçanti, nëse shteti ka miratuar një projekt me një strukturë garancish financiare, sikurse është rasti i kontratës koncesionare të ndërtimit të Aeroportit të Vlorës, por më pas nuk ka ndërmarrë veprimet e nevojshme për të garantuar funksionimin normal të marrëdhënies kontraktore, arbitrazhi ndërkombëtar mund të arrijë në përfundimin se edhe autoritetet publike kanë kontribuar në dështimin e projektit.

Deklarata e sipërmarrësit kosovar Behxhet Pacolli se ndaj tij është ushtruar presion i drejtpërdrejtë nga drejtues të qeverisë shqiptare dhe nga një oligark vendas për t’ia shitur aksionet e Aeroportit Ndërkombëtar të Vlorës këtij të fundit është shumë e rëndë dhe e nxjerr lakuriq natyrën mafioze të sjelljes së Ramës dhe sektit të tij me investimet e huaja serioze. Kjo deklaratë mund të jetë një element jashtëzakonisht serioz në një arbitrazh ndërkombëtar.

Në një mosmarrëveshje ndërkombëtare investimesh, arbitrazhi ndërkombëtar nuk shqyrton vetëm pyetjen nëse investuesi ka përmbushur detyrimet e tij kontraktore. Ai shqyrton edhe nëse shteti ka vepruar në mënyrë arbitrare, diskriminuese, të padrejtë, të detyruar ose shtrënguese, në kundërshtim me standardet e mbrojtjes së investimit, të miratuara nga marrëveshja në fuqi mes Shqipërisë dhe Zvicrës.

Në situatën kur investuesi ankohet se drejtues të qeverisë i kanë ushtruar presion që aksionet e investimit t’i kalojë një biznesmeni të caktuar vendas, arbitrazhi ndërkombëtar me siguri do të shqyrtojë nëse ka ekzistuar një lidhje midis interesit privat të biznesmenit dhe veprimeve të autoriteteve shtetërore.

II. Përgjegjësia e shtetit në largimin e partnerit teknik, përurimi publik të një aeroporti të paçertifikuar dhe konfliktin mes ortakëve

Një çështje tejet problematike që do të shqyrtohet në arbitrazh ndërkombëtar është largimi i partnerit teknik turk nga projekti, kompanisë “YDA Group” në vitin 2023.

Në një projekt kompleks aeroportual, partneri teknik nuk është një element dytësor. Ekspertiza teknike, operimi aeroportual, certifikimi, siguria ajrore dhe standardet ndërkombëtare janë komponentë thelbësorë të një investimi të tillë.

Partneri teknik ishte pjesë e strukturës së koncesionarit dhe dy vite pasi u nënshkrua kontrata koncesionare, ai u largua. Arbitrazhi ndërkombëtar do të kërkojë të kuptojë përse u largua, kush e lejoi ose e miratoi largimin, a kishte shteti dijeni për pasojat, a u zëvendësua partneri teknik, a u respektuan kushtet e kontratës për ndryshimin e strukturës së koncesionarit dhe a u morën masa për të garantuar vazhdimin normal të projektit.

Nëse shteti ka pranuar një ndryshim të rëndësishëm në strukturën teknike të projektit pa vendosur mekanizma të qartë zëvendësimi dhe kontrolli, kjo i jep hapësirë arbitrazhit të argumentojë se autoritetet publike kanë toleruar një situatë, që më vonë e kanë përdorur si argument kundër koncesionarit.

Përurimi publik i një aeroporti të paçertifikuar më 8 maj 2025, që përfaqëson çmendurinë dhe papërgjegjësinë ekstreme të Ramës, do të jetë një nga pikat më të sikletshme për shtetin shqiptar në arbitrazh.

Aeroporti i Vlorës u përurua publikisht për qëllime politike apo elektorale, përpara se të përfundonte procesi i plotë i çertifikimit dhe autorizimit për operim. Behxhet Pacolli, pasi mori koncesionin e Aeroportit, në mënyra të ngjashme me porositë për rikonstruksion të Kremlinit dhe Dumës ruse në vitet 1995-1996, ua ka borxh qytetarëve të Shqipërisë dhe Partisë Demokratike (keq)përdorimin e tij në farsën e përurimit publik të Aeroportit të paçertifikuar të Vlorës më 8 maj 2025.

Arbitrazhi ndërkombëtar do të shqyrtojë nëse ky përurim-mashtrim krijoi pritshmëri të caktuara, ndikoi në afatet e projektit dhe përfaqësoi një ndërhyrje të papërshtatshme në procesin teknik. Një aeroport nuk është një objekt i zakonshëm ndërtimor. Përpara operimit, ai duhet të plotësojë kërkesa të shumta teknike, të sigurisë dhe të aviacionit civil.

Investuesi mund të argumentojë se vetë shteti krijoi një narrativë publike dhe politike, që nuk përputhej me gjendjen reale teknike të projektit. Në një arbitrazh ndërkombëtar, kjo është e rëndësishme.

Konflikti ndërmjet ortakëve të shoqërisë koncesionare është një tjetër element që do të bëhet pjesë e dosjes.

Nëse shteti ka qenë në dijeni të konfliktit dhe ka vijuar të trajtojë koncesionarin si një entitet funksional, pa marrë masa për të garantuar vazhdimësinë e projektit, sikurse ka ndodhur, atëherë më vonë do të jetë e vështirë të pretendohet se çdo pasojë e konfliktit mes ortakëve ishte ekskluzivisht përgjegjësi e investuesit.

Shteti nuk është përgjegjës për çdo konflikt të brendshëm të një konsorciumi privat. Por nëse konflikti ka qenë i tillë, që ka paralizuar projektin dhe autoritetet tona publike e kanë ditur këtë, atëherë arbitrazhi ndërkombëtar me siguri do të shqyrtojë, nëse shteti kishte detyrimin ose mundësinë kontraktore për të ndërhyrë dhe për të kërkuar korrigjimin e situatës.

III. Problemi më i madh: zgjidhja e kontratës, pa një proces të dokumentuar për korrigjimin e krizës

Kjo do të jetë pika më e rëndësishme e gjithë çështjes në arbitrazh. Nëse qeveria e sektit Rama ka vendosur të prishë kontratën, pasi projekti kishte hyrë në krizë, por pa dokumentuar përpjekje serioze për të gjetur një zgjidhje, koncesionari do të argumentojë se shteti nuk ka përdorur mjetet më pak drastike përpara se të ndërmerrte masën ekstreme të zgjidhjes.

Pyetjet që do të shtrohen dhe arbitrazhi ndërkombëtar do të këkojë përgjigje janë: a iu dha koncesionarit një afat për të korrigjuar shkeljet? a u zhvilluan negociata? a u propozuan ndryshime në strukturën e ortakërisë? a u përdorën mekanizmat e zgjidhjes së mosmarrëveshjeve të parashikuara në kontratë dhe a ishte zgjidhja e kontratës masa e fundit?

Nëse përgjigjet janë negative ose dokumentacioni është i dobët, Shqipëria mund të përballet me një argument të fuqishëm, se zgjidhja e koncesionit ishte e nxituar dhe joproporcionale.

Nëse investuesi arrin të krijojë bindjen në arbitrazh, se Aeroporti Ndërkombëtar i Vlorës është përdorur për qëllime politike, elektorale apo propagandistike dhe se institucionet shtetërore kanë marrë vendime në funksion të këtyre objektivave, kjo do të dëmtojë ndjeshëm narrativën juridike të shtetit. Arbitrazhi nuk është vendi ku gjykohet nëse një qeveri është politikisht e suksesshme apo jo. Por nëse motivet politike kanë ndikuar në administrimin e një kontrate ndërkombëtare, ato mund të bëhen relevante për vlerësimin e sjelljes së shtetit.

xxx

Në tërësi, problemi madhor që mund të ndeshë Shqipëria në një arbitrazh të mundshëm ndërkombëtar, është historia e trishtë dhe fatale e sjelljes së papërgjegjshme të institucioneve publike të saj nën Ramën: miratimi i një koncesioni me garanci të mëdha shtetërore, lejimi i largimit të partnerit teknik, përurimi publik për qëllime politiko-elektorale i një aeroporti të paçertifikuar, lejimi i konfliktit mes ortakëve, lejimi i bllokimit arbitrar të kantierit të ndërtimit, mosndërhyrja derisa ishin kaluar afatet, si dhe prishja e koncesionit, pa asnjë përpjekje për të gjetur një zgjidhje.

Ja ku na katandisi sjella mafioze dhe e patolerueshme e Ramës dhe e sektit të tij, me një aset strategjik si Aeroporti Ndërkombëtar i Vlorës, që pritej ta ndihmonte fort Vlorën dhe gjithë Jugun e vendit në një zhvillim të qëndrueshëm ekonomik! Shqipëria rrezikon jo vetëm të turpërohet sërisht ndërkombëtarisht me humbjen e një gjyqi të rradhës, por edhe të jetë e detyruar të paguajë qindra milionë euro dëmshpërblim.

V.O. Ky shkrim është pjesa e parë e dy shkrimeve për aferën e Aeroportit Ndërkombëtar të Vlorës. Shkrimi nuk synon të bëjë avokaturën e investimit të Behxhet Pacollit, që, sikurse e theksova më sipër, u ka shumë borxhe qytetarëve të Shqipërisë dhe Partisë Demokratike. Modestisht, si deputet i Kuvendit, dua të theksoj domosdoshmërinë e sigurisë juridike për investimet, qoftë të sipërmarrësve vendas apo atyre të huaj, siguri të cilën Rama dhe sekti i tij në pushtet e kanë shndërruar në mjet plaçkitjeje ndaj biznesit.

Gjenerali në pension Eric Wendt është konfirmuar nga Senati amerikan si ambasadori i ri i Shteteve të Bashkuara në Shqipëri. Emërimi i tij hap një shteg për rishikimin e qasjes amerikane në Ballkanin Perëndimor.

Në dëshminë e tij para Komisionit të Senatit për Marrëdhëniet me Jashtë, më 20 maj 2026, zoti Wendt theksoi katër përparësi kryesore: ta bëjë Amerikën më të sigurt, më të mbrojtur dhe më të begatshme, duke u fokusuar tek zbatimi i ligjit dhe konkurrenca e ndershme. Pikërisht ajo çka kërkojnë shqiptarët.

Ai tha se do të mbështeste “luftën e vazhdueshme të Shqipërisë kundër korrupsionit ligjor dhe ekonomik, si dhe kundër krimit të organizuar ndërkombëtar dhe trafikut të drogës të lidhur me kartelet e Amerikës Latine”, duke vënë në dukje se këto probleme “arrijnë deri në brigjet amerikane”. Domethënë amerikanët dhe shqiptarët kërkojnë të njëjtat gjëra.

Për investimet e huaja dhe pasuritë e paluajtshme, ai kërkoi “transparencë dhe kushte ligjore e kontraktuale të barabarta”.

Këto deklarata ofrojnë një standard të qartë. Që mandati i tij të ketë sukses, politika amerikane duhet të shmangë praktikat e mëparshme që ndonjëherë kanë toleruar probleme serioze të qeverisjes në këmbim të bashkëpunimit gjeopolitik afatshkurtër.

Problemi i “stabilitokracisë”

Për vite me radhë, qeveria e Tiranës është paraqitur para partnerëve perëndimorë si një vegël e rëndësishme e stabilitetit rajonal. Në këmbim të mbështetjes për NATO-n, politikës së jashtme ose pritjes së migrantëve, ajo shpesh ka përfituar nga një vëmendje e kufizuar ndaj korrupsionit dhe dobësive institucionale.

Ky model, i njohur në analizat ballkanike si “stabilitokraci”, ka dobësuar mekanizmat e kontrollit demokratik. Kritikët thonë se ndërhyrjet e mëparshme diplomatike amerikane ndonjëherë i kanë kaluar kufijtë, duke u përfshirë në çështje të brendshme partiake ose duke u dukur sikur se favorizojnë njërën palë.

Kjo ka dëmtuar besueshmërinë ndaj Shteteve të Bashkuara tek një pjesë e publikut shqiptar.

Bashkëpunimi strategjik duhet të jetë një pritshmëri normale për një vend të NATO-s, jo një mburojë që mbron keqqeverisjen.

Paratë e pista dhe kontratat problematike

Zoti Wendt vuri theksin te lidhja midis trafikut ndërkombëtar të drogës dhe problemeve të qeverisjes. Shqipëria është bërë një korridor i rëndësishëm për kokainën dhe droga të tjera që vijnë nga Amerika Latine dhe shkojnë drejt Evropës Perëndimore. Një pjesë e madhe e parave pastrohet përmes bizneseve dhe pasurive të paluajtshme.

Sistemi shqiptar ka treguar vështirësi për të trajtuar këtë problem. Një shembull i njohur janë anijet lundruese të energjisë në Vlorë. Gjatë krizës energjetike 2021–2022, ato u morën me qira me kosto të lartë. Hetimet dhe ankesat e opozitës kanë ngritur pikëpyetje për prokurimin, mbivlerësimin e çmimeve dhe përgjegjshmërinë e kufizuar, ndërsa prodhimi i energjisë ka qenë relativisht i ulët.

Ligjet për “investitorë strategjikë” janë kritikuar sepse shpesh u kanë dhënë kompanive të favorizuara qasje preferenciale në toka bregdetare publike, me transparencë të kufizuar. Kjo ka hapur rrugë për kapital të dyshimtë.

Shumë qytetarë kërkojnë veprim më të drejtpërdrejtë nga partnerët ndërkombëtarë. Kjo mund të përfshijë zgjerimin e sanksioneve të synuara (OFAC dhe Global Magnitsky) kundër ndërmjetësve financiarë dhe mbrojtësve të rrjeteve të trafikimit; rritjen e bashkëpunimit me agjenci amerikane si DEA, FBI dhe Homeland Security Investigations, së bashku me partnerë si Guardia di Finanza e Italisë dhe Europoli; si dhe kërkesën për prokurim publik të hapur dhe verifikim të plotë për projektet e mëdha bregdetare dhe infrastrukturore.

Roli i SPAK-ut

SPAK mbetet institucioni kryesor antikorrupsion. Ai ka ngritur çështje me profil të lartë dhe ka ndihmuar në thyerjen e disa formave të pandëshkueshmërisë. Zoti Wendt e vlerësoi atë si efektiv, të pavarur dhe jopolitik, dhe u zotua ta mbështesë.

Në fillim të vitit 2025, administrata e Presidentit Trump pezulloi përkohësisht shumicën e programeve të ndihmës së huaj, duke prekur edhe mbështetjen teknike për sistemin e drejtësisë.

Kritikë nga kampe të ndryshme politike pretendojnë se SPAK ndonjëherë vepron në mënyrë të përzgjedhur. Pavarësisht nëse këto pretendime janë të sakta, perceptimi i njëanshmërisë dëmton besimin publik.

Mbështetja amerikane duhet të vazhdojë, por me kushtin e zbatimit të rreptë dhe të bazuar në prova. Uashingtoni duhet të kundërshtojë çdo përpjekje që synon të dobësojë mandatin ose pavarësinë e SPAK-ut. Çështja e ish-zëvendëskryeministres Belinda Balluku, ndaj së cilës SPAK ka ngritur akuza për shkelje të barazisë në tendera dhe ka kërkuar heqjen e imunitetit, mbetet një test i rëndësishëm.

Çfarë duhet bërë

Politika “Amerika e Para” nuk do të thotë që të injorohet korrupsioni i thellë dhe krimi i organizuar në një vend aleat të NATO-s. Përkundrazi, kapja e një shteti partner nga rrjete kriminale krijon rreziqe të qëndrueshme sigurie për Shtetet e Bashkuara dhe Evropën.

Protestat e qytetarëve, që kanë zgjatur muaj me radhë dhe kanë kërkuar ndryshime, tregojnë se një pjesë e madhe e shoqërisë shqiptare kërkon llogaridhënie reale.

Përparësitë e deklaruara nga Zoti Wendt — llogaridhënia, lufta kundër financave të paligjshme dhe mbështetja për drejtësinë e pavarur — ofrojnë një bazë të mirë.Nëse zbatohen me qëndrueshmëri dhe paanshmëri, ato mund ta vendosin marrëdhënien SHBA–Shqipëri mbi baza më të forta. Kjo do t’i shërbente interesave amerikane të sigurisë dhe do t’u jepte qytetarëve shqiptarë një shans më të mirë për institucione që funksionojnë.

Albin Kurti asht shpreh publikisht

eksplicitivisht, ad litteram,

dmth fjalë për fjalë

qartë e shkoqur, shqip e troç –

që ta dëgjojmë të gjithë,

me veshët hapun mirë

brënda e jashtë Dardanisë,

dardanët e Mërgatës

dhe gjithë Diaspora

përfshi Aleatët tanë Perëndimorë

me të cilët jena lidhë si mishi me thoin –

duke e ftuar opozitën

të propozojë

për Republikën e Kosovës

Presidentin konsensual,

që të jetë unifikues,

një personalitet i shquar,

me integritet dhe

mbi partitë.

Tash opozita në Kosovë

ose e propozon

një figurë bashkuese,

të respektuar, të nderuar e vlerësuar nga të gjithë

ose shkon e mbytet n’ujn e vet!

Ballkani Perëndimor mbetet një hapësirë ku siguria evropiane kërkon vëmendje të vazhdueshme. Përvoja historike e rajonit, pozita e tij gjeostrategjike dhe ndryshimet e thella në mjedisin e sigurisë së Evropës e bëjnë të nevojshme ndjekjen e një qasjeje që ndërthur diplomacinë, kapacitetet mbrojtëse, bashkëpunimin rajonal dhe mekanizmat ndërkombëtarë të parandalimit.

Pikërisht në këtë kuadër duhet parë edhe bashkëpunimi në fushën e mbrojtjes ndërmjet Kosovës, Shqipërisë dhe Kroacisë.

Më 18 mars 2025, në Tiranë, ministrat përgjegjës për mbrojtjen e tri vendeve nënshkruan një Deklaratë të Përbashkët për forcimin e bashkëpunimit në siguri dhe mbrojtje. Dokumenti synon rritjen e sigurisë dhe stabilitetit në Evropën Juglindore dhe në rajonin Adriatiko-Jonian, zhvillimin e kapaciteteve mbrojtëse, bashkëpunimin në industrinë e mbrojtjes, zhvillimin e trajnimeve dhe ushtrimeve, rritjen e ndërveprueshmërisë dhe përballimin e kërcënimeve të reja, përfshirë kërcënimet hibride.[1]

Por një element i dokumentit duhet të theksohet që në fillim: deklarata nuk krijon detyrime të reja ndërkombëtare ose ndërqeveritare ndërmjet tri shteteve.[2]

Ky përcaktim është i rëndësishëm për ta kuptuar marrëveshjen ashtu siç është, dhe jo ashtu siç mund të interpretohet politikisht.

Nuk bëhet fjalë për krijimin e një aleance të re ushtarake, por për një mekanizëm bashkëpunimi në fushën e mbrojtjes dhe sigurisë.

Dhe ky dallim është themelor.

Siguria përmes bashkëpunimit

Siguria bashkëkohore nuk ndërtohet vetëm përmes numrit të ushtarëve, mjeteve të blinduara apo sistemeve të armatimit.
Ajo ndërtohet përmes institucioneve profesionale, trajnimit, planifikimit, komunikimit, teknologjisë, logjistikës, mbrojtjes kibernetike, industrisë së mbrojtjes dhe aftësisë së forcave të armatosura për të vepruar së bashku në situata krize.

Në këtë kontekst, ndërveprueshmëria është një prej koncepteve themelore të sigurisë moderne.

Një forcë e armatosur nuk vlerësohet vetëm nga ajo që posedon, por edhe nga aftësia e saj për të komunikuar, planifikuar dhe vepruar në mënyrë të koordinuar me partnerët.

Deklarata Kosovë–Shqipëri–Kroaci e vendos pikërisht këtë logjikë në qendër të bashkëpunimit: zhvillimin e kapaciteteve, trajnimin, ushtrimet, industrinë e mbrojtjes dhe ndërveprueshmërinë, krahas përballimit të kërcënimeve hibride dhe rreziqeve të tjera të sigurisë.[3]

Kjo nuk është një qasje e pazakontë në Evropën e sotme.

Përkundrazi, është pjesë e mënyrës se si shtetet moderne ndërtojnë reziliencë dhe kapacitete parandaluese.

Kosova dhe orientimi euroatlantik

Për Kosovën, rëndësia e këtij bashkëpunimi është edhe më e madhe.
Shqipëria dhe Kroacia janë anëtare të NATO-s, ndërsa Kosova nuk është ende anëtare e Aleancës. Për Prishtinën, orientimi euroatlantik përbën një prej shtyllave të politikës së saj të sigurisë.

Deklarata e Tiranës e lidh drejtpërdrejt bashkëpunimin trepalësh me perspektivën euroatlantike të Kosovës dhe me mbështetjen për përfshirjen e saj në iniciativat rajonale të sigurisë dhe mbrojtjes.[4]

Kjo duhet kuptuar në kuadër të integrimit dhe parandalimit, jo të konfrontimit.

Një shtet që aspiron të integrohet në një sistem kolektiv sigurie duhet të ndërtojë institucione profesionale, kapacitete të besueshme, standarde të përshtatshme dhe aftësi për të bashkëpunuar me partnerët.

Pikërisht këtu qëndron një pjesë e rëndësishme e vlerës strategjike të bashkëpunimit të Kosovës me Shqipërinë dhe Kroacinë.

Kosova nuk duhet të jetë vetëm objekt i arkitekturës së sigurisë.

Ajo duhet të bëhet gjithnjë e më shumë pjesëmarrëse dhe kontribuuese në të.

KFOR-i dhe NATO-ja: shtylla ndërkombëtare e sigurisë në Kosovë

Çdo analizë serioze e sigurisë së Kosovës duhet të marrë parasysh rolin e NATO-s.
KFOR-i është i pranishëm në Kosovë që nga qershori i vitit 1999. Sipas NATO-s, mandati i tij bazohet në Rezolutën 1244 të Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara dhe në Marrëveshjen Ushtarako-Teknike.[5]

Rezoluta 1244, e miratuar më 10 qershor 1999, autorizoi vendosjen e pranive ndërkombëtare civile dhe të sigurisë në Kosovë dhe përcaktoi përgjegjësitë e tyre. Këshilli i Sigurimit veproi në bazë të Kapitullit VII të Kartës së OKB-së.[6]

NATO thekson se KFOR-i vazhdon të kontribuojë në ruajtjen e një mjedisi të sigurt dhe të lirisë së lëvizjes për të gjithë njerëzit dhe komunitetet që jetojnë në Kosovë.[7]

Në qershor 2026, NATO njoftoi gjithashtu se, duke marrë parasysh përmirësimin e situatës së sigurisë, do ta përshtaste gradualisht qëndrimin e KFOR-it gjatë vitit pasues.[7]

Ky është një zhvillim që duhet lexuar me kujdes.

Ai tregon se qëndrimi i KFOR-it nuk është statik, por përshtatet sipas vlerësimeve të situatës së sigurisë.

Në të njëjtën kohë, zhvillimi i kapaciteteve vendore të sigurisë nuk duhet të shihet si kundërvënie ndaj pranisë ndërkombëtare.

Institucionet profesionale vendore dhe prania ndërkombëtare mund të jenë dy shtylla plotësuese të një sistemi parandalues të sigurisë.

Njëra ndërton kapacitetin vendor.

Tjetra ofron një mekanizëm ndërkombëtar për sigurinë dhe parandalimin.

E drejta ndërkombëtare dhe kapacitetet mbrojtëse

Çdo politikë serioze e sigurisë duhet të mbështetet në të drejtën ndërkombëtare.
Neni 2(4) i Kartës së Kombeve të Bashkuara përcakton se shtetet duhet të përmbahen nga kërcënimi ose përdorimi i forcës kundër integritetit territorial ose pavarësisë politike të çdo shteti, ose në çdo mënyrë tjetër të papajtueshme me qëllimet e Kombeve të Bashkuara.[8]

Në të njëjtën kohë, neni 51 njeh të drejtën e qenësishme të vetëmbrojtjes individuale dhe kolektive nëse ndodh një sulm i armatosur.[8]

Këtu duhet bërë një dallim i rëndësishëm:

kapaciteti mbrojtës nuk është, në vetvete, provë e një qëllimi agresiv.

Trajnimi ushtarak, zhvillimi i sistemeve të komunikimit, mbrojtja kibernetike, modernizimi i pajisjeve dhe bashkëpunimi ndërmjet forcave të armatosura mund të shërbejnë pikërisht për parandalimin e konfliktit.

Në këtë kuptim, mbrojtja nuk ndërtohet duke pritur krizën.

Ajo ndërtohet përpara krizës, në mënyrë që kriza të mos ndodhë.

Një deklaratë bashkëpunimi nuk është aleancë ushtarake

Pikërisht për këtë arsye, duhet shmangur çdo ekzagjerim në përshkrimin e marrëveshjes Kosovë–Shqipëri–Kroaci.
Traktati i Atlantikut të Veriut është një traktat ndërkombëtar që krijon një sistem të posaçëm të mbrojtjes kolektive.

Neni 3 përcakton se palët do të ruajnë dhe zhvillojnë aftësinë e tyre individuale dhe kolektive për t’i rezistuar sulmit të armatosur.[9]

Neni 4 parashikon konsultime ndërmjet aleatëve kur integriteti territorial, pavarësia politike ose siguria e cilitdo prej tyre kërcënohet.[9]

Neni 5 vendos parimin e mbrojtjes kolektive në rast të një sulmi të armatosur.[9]

Deklarata e Tiranës nuk e ka këtë karakter.

Ajo nuk krijon një mekanizëm të barasvlershëm me nenin 5 dhe nuk vendos një detyrim automatik për mbrojtje të përbashkët.

Përkundrazi, vetë dokumenti përcakton se nuk krijon detyrime të reja ndërkombëtare ose ndërqeveritare.[10]

Prandaj, nga këndvështrimi juridik, bëhet fjalë për bashkëpunim të strukturuar në mbrojtje dhe siguri, jo për krijimin e një aleance të re ushtarake.

Ky dallim duhet të ruhet në çdo debat serioz.

Kërcënimet hibride dhe realiteti i ri i sigurisë

Siguria evropiane e shekullit XXI nuk përcaktohet vetëm nga fuqia ushtarake konvencionale.
Një shtet mund të përballet me sulme kibernetike, sabotim të infrastrukturës kritike, ndërhyrje në proceset demokratike, manipulim informativ, fushata dezinformimi dhe forma të tjera ndikimi.

Në Konceptin e saj Strategjik të vitit 2022, NATO e identifikoi Federatën Ruse si “kërcënimin më të rëndësishëm dhe të drejtpërdrejtë” ndaj sigurisë së aleatëve dhe paqes e stabilitetit në hapësirën euroatlantike.[11]

Ky është një vlerësim strategjik zyrtar i Aleancës, jo një formulim që duhet zëvendësuar me retorikë politike.

Në dokumentet e saj të mëvonshme, NATO ka identifikuar gjithashtu kërcënime hibride që u atribuohen aktorëve shtetërorë dhe joshtetërorë, përfshirë propagandën, mashtrimin, sabotimin dhe metoda të tjera jo-ushtarake që mund të synojnë institucionet politike, opinionin publik dhe sigurinë e qytetarëve.[12]

Për këtë arsye, përgjigjja e një shteti nuk mund të jetë vetëm ushtarake.

Ajo duhet të jetë gjithashtu institucionale, teknologjike, kibernetike dhe informative.

Një shtet i sigurt duhet të jetë në gjendje të mbrojë jo vetëm territorin e tij, por edhe infrastrukturën kritike, sistemet e komunikimit, institucionet publike dhe hapësirën informative.

Kjo është pjesë e mbrojtjes moderne.

Parandalimi nuk është militarizim

Një prej keqkuptimeve më të zakonshme në debatet e sigurisë është barazimi automatik i forcimit të mbrojtjes me militarizimin.
Por parandalimi funksionon sipas një logjike tjetër.

NATO e përshkruan veten si një aleancë mbrojtëse dhe e lidh sigurinë e saj me një qëndrim të besueshëm të parandalimit dhe mbrojtjes, të mbështetur nga kapacitete konvencionale, bërthamore dhe të mbrojtjes raketore, të plotësuara me kapacitete në hapësirë dhe në hapësirën kibernetike.[13]

Brenda kësaj logjike, qëllimi i kapacitetit mbrojtës është t’i bindë kundërshtarët potencialë se përdorimi i forcës do të sillte kosto të papranueshme.

Me fjalë të tjera, parandalimi synon ta bëjë luftën më pak të mundshme.

Kjo është arsyeja pse zhvillimi i kapaciteteve mbrojtëse nuk duhet të analizohet vetëm përmes pyetjes “sa armë po blihen?”, por edhe përmes pyetjeve të tilla:

A e rrit aftësinë për të parandaluar një krizë?
A e rrit profesionalizmin institucional?
A e përmirëson komunikimin?
A e forcon reziliencën ndaj kërcënimeve hibride?
A respektohet e drejta ndërkombëtare?
A ekziston mbikëqyrja demokratike?
A rritet transparenca?
Këto janë pyetjet e një politike moderne të sigurisë.

Transparenca si instrument stabiliteti

Në një rajon me një histori komplekse sigurie, forcimi i kapaciteteve mbrojtëse duhet të shoqërohet me transparencë.
Ky është një parim i vendosur i sigurisë evropiane.

Dokumenti i Vjenës i OSBE-së për Masat e Ndërtimit të Besimit dhe Sigurisë është një prej instrumenteve kryesore të kësaj qasjeje. Ai përmban masa që lidhen me shkëmbimin e informacionit ushtarak, aktivitetet ushtarake, njoftimet, vëzhgimin dhe mekanizma të tjerë që synojnë rritjen e besimit dhe parashikueshmërisë.[14]

OSBE-ja e konsideron transparencën ushtarake, hapjen dhe shkëmbimin e informacionit si mjete për rritjen e stabilitetit dhe parashikueshmërisë ushtarake.[15]

Kjo është veçanërisht e rëndësishme për Ballkanin.

Transparenca nuk e dobëson mbrojtjen.

Në shumë raste, ajo e bën mbrojtjen më të besueshme.

Përballë presionit politik: më shumë institucione, jo më shumë retorikë

Kur një fuqi e jashtme e interpreton bashkëpunimin rajonal në fushën e mbrojtjes si faktor tensioni, përgjigjja më e qëndrueshme nuk duhet të jetë një garë deklaratash.
Ajo duhet të mbështetet në dokumente.

Në të drejtën ndërkombëtare.

Në fakte të verifikueshme.

Dhe në parimet e sigurisë kolektive.

Kosova ka interes të zhvillojë institucionet dhe kapacitetet e saj të sigurisë.

Shqipëria dhe Kroacia kanë të drejtë të bashkëpunojnë me Kosovën në kuadër të marrëveshjeve dhe angazhimeve të tyre.

NATO vazhdon të ketë rol qendror në sigurinë e Kosovës përmes KFOR-it.

Dhe shtetet kanë të drejtë të bashkëpunojnë në fushën e mbrojtjes, në përputhje me të drejtën ndërkombëtare dhe detyrimet e tyre.

Këto nuk janë argumente që kërkojnë gjuhë të ashpër.

Janë argumente që qëndrojnë mbi dokumente.

Kosova duhet të jetë pjesë e arkitekturës së sigurisë

Për Kosovën, sfida strategjike është më e madhe se një deklaratë e vetme.
Ajo lidhet me ndërtimin e një shteti me institucione të afta për të garantuar sigurinë, për të menaxhuar krizat dhe për të kontribuar në sigurinë evropiane.

Kjo kërkon investime në njerëz, profesionalizim ushtarak, arsimim, teknologji, mbrojtje kibernetike, inteligjencë, logjistikë, industri të mbrojtjes dhe mbikëqyrje demokratike.

Por kërkon edhe diplomaci.

Sepse qëllimi i një politike të përgjegjshme të mbrojtjes nuk është krijimi i konfliktit.

Është parandalimi i tij.

Kjo është arsyeja pse përafrimi i Kosovës me standardet euroatlantike nuk duhet të shihet vetëm si projekt ushtarak.

Është projekt institucional.

Është projekt sigurie.

Është projekt i qëndrueshmërisë shtetërore.

Dhe, mbi të gjitha, është pjesë e përpjekjes për ta bërë Kosovën një partnere më të aftë, më të besueshme dhe më të përgatitur, të aftë për të kontribuar në sigurinë rajonale.

Përfundim: siguria përmes përgjegjësisë

Ballkani nuk ka nevojë për një gjuhë të re përçarjeje.
Ka nevojë për një kulturë më të pjekur të sigurisë.

Kjo kulturë duhet të bazohet në disa parime themelore: respektimin e së drejtës ndërkombëtare, forcimin e kapaciteteve mbrojtëse, transparencën ushtarake, mbikëqyrjen demokratike, bashkëpunimin rajonal dhe integrimin euroatlantik.

Për Kosovën, kjo do të thotë të vazhdojë ndërtimin e institucioneve të saj të sigurisë dhe të thellojë bashkëpunimin me partnerët.

Për Shqipërinë dhe Kroacinë, do të thotë të vazhdojnë të kontribuojnë në një mjedis më të qëndrueshëm sigurie dhe në mbështetjen e perspektivës euroatlantike të Kosovës.

Për NATO-n, do të thotë të vazhdojë politikën e parandalimit, mbrojtjes dhe stabilitetit.

Dhe për rajonin, do të thotë që siguria të mos matet me frikën që krijojmë te njëri-tjetri, por me aftësinë tonë për ta parandaluar një krizë përpara se ajo të shndërrohet në konflikt.

Në fund, një parim duhet të mbetet i qartë:

Bashkëpunimi në mbrojtje nuk është, në vetvete, kërcënim.
Pasiguria bëhet kërcënim kur mungojnë institucionet, transparenca dhe mekanizmat e parandalimit.
Prandaj, forcimi i kapaciteteve të Kosovës, bashkëpunimi me Shqipërinë dhe Kroacinë dhe lidhja gjithnjë e më e fortë me arkitekturën euroatlantike të sigurisë duhet të shihen si pjesë e një politike të përgjegjshme të sigurisë.
Jo si përgatitje për konflikt.
Por si përgatitje për ta parandaluar atë.

Fusnotat:

[1] Ministria e Mbrojtjes e Republikës së Shqipërisë, Deklarata e Përbashkët pas takimit ndërmjet ministrit të Mbrojtjes së Republikës së Shqipërisë, zëvendëskryeministrit dhe ministrit të Mbrojtjes së Republikës së Kroacisë dhe ministrit të Mbrojtjes së Republikës së Kosovës, Tiranë, 18 mars 2025. Dokumenti përcakton synimin për forcimin e bashkëpunimit trepalësh në fushën e sigurisë dhe mbrojtjes, rritjen e sigurisë dhe stabilitetit në Evropën Juglindore dhe në rajonin Adriatiko-Jonian, si dhe bashkëpunimin për përballimin e sfidave të reja, kërcënimeve hibride dhe rreziqeve të tjera. Teksti zyrtar i Deklaratës së Përbashkët – Ministria e Mbrojtjes e Shqipërisë

[2] Po aty. Në dispozitat përfundimtare, Deklarata përcakton se dokumenti nuk krijon detyrime të reja ndërkombëtare ose ndërqeveritare ndërmjet tri shteteve. Ky formulim është përcaktues për përcaktimin e natyrës juridike të dokumentit dhe e dallon atë nga një traktat ose marrëveshje që krijon detyrime ndërkombëtare detyruese.

[3] Po aty. Deklarata parashikon bashkëpunim në zhvillimin e kapaciteteve mbrojtëse, industrisë së mbrojtjes, trajnimeve, ushtrimeve, ndërveprueshmërisë së forcave të armatosura dhe përballimit të kërcënimeve hibride dhe rreziqeve të tjera të sigurisë. Teksti zyrtar i Deklaratës së Përbashkët – Ministria e Mbrojtjes së Shqipërisë

[4] Po aty. Deklarata përfshin mbështetjen për perspektivën euroatlantike të Kosovës dhe përfshirjen e saj në iniciativat rajonale të sigurisë dhe mbrojtjes. Ky element e vendos bashkëpunimin në kuadrin më të gjerë të integrimit euroatlantik dhe zhvillimit të kapaciteteve të Kosovës. Teksti zyrtar i Deklaratës së Përbashkët – Ministria e Mbrojtjes së Shqipërisë

[5] NATO, Roli i NATO-s në Kosovë, përditësuar më 12 qershor 2026. NATO përcakton se KFOR-i është i pranishëm në Kosovë që nga qershori 1999 dhe se mandati i tij bazohet në Rezolutën 1244 (1999) të Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara dhe në Marrëveshjen Ushtarako-Teknike. NATO – Roli i NATO-s në Kosovë

[6] Këshilli i Sigurimit i Kombeve të Bashkuara, Rezoluta 1244 (1999), S/RES/1244, 10 qershor 1999. Rezoluta autorizon vendosjen e pranive ndërkombëtare civile dhe të sigurisë në Kosovë dhe përcakton përgjegjësitë e tyre. Rezoluta u miratua më 10 qershor 1999 me 14 vota pro, asnjë kundër dhe një abstenim. Biblioteka Digjitale e Kombeve të Bashkuara – Rezoluta 1244 (1999)

[7] NATO, Roli i NATO-s në Kosovë, përditësuar më 12 qershor 2026. NATO thekson se KFOR-i kontribuon në ruajtjen e një mjedisi të sigurt dhe të lirisë së lëvizjes për të gjithë njerëzit dhe komunitetet në Kosovë. Në qershor 2026, NATO njoftoi gjithashtu përshtatjen graduale të qëndrimit të KFOR-it gjatë vitit pasues, duke marrë parasysh përmirësimin e situatës së sigurisë. NATO – Roli i NATO-s në Kosovë

[8] Organizata e Kombeve të Bashkuara, Karta e Kombeve të Bashkuara, San Francisko, 26 qershor 1945, veçanërisht nenet 2(4) dhe 51. Neni 2(4) përcakton detyrimin e shteteve për t’u përmbajtur nga kërcënimi ose përdorimi i forcës në marrëdhëniet ndërkombëtare; ndërsa neni 51 njeh të drejtën e qenësishme të vetëmbrojtjes individuale dhe kolektive nëse ndodh një sulm i armatosur. Karta e Kombeve të Bashkuara – OKB

[9] NATO, Traktati i Atlantikut të Veriut, Uashington, D.C., 4 prill 1949, veçanërisht nenet 1, 3, 4 dhe 5. Traktati përcakton detyrimin për zgjidhjen paqësore të mosmarrëveshjeve, zhvillimin e aftësive individuale dhe kolektive të mbrojtjes, mekanizmin e konsultimit ndërmjet aleatëve dhe parimin e mbrojtjes kolektive. NATO – Traktati i Atlantikut të Veriut

[10] Ministria e Mbrojtjes e Republikës së Shqipërisë, Deklarata e Përbashkët Shqipëri–Kroaci–Kosovë, 18 mars 2025, dispozitat përfundimtare. Dokumenti përcakton shprehimisht se Deklarata nuk krijon detyrime të reja juridike ndërkombëtare ose ndërqeveritare ndërmjet tri shteteve. Teksti zyrtar i Deklaratës së Përbashkët – Ministria e Mbrojtjes së Shqipërisë

[11] NATO, Koncepti Strategjik i NATO-s 2022, miratuar në Samitin e Madridit më 29 qershor 2022. Dokumenti përcakton mjedisin strategjik të Aleancës, tri detyrat e saj themelore — parandalimin dhe mbrojtjen, parandalimin dhe menaxhimin e krizave dhe sigurinë bashkëpunuese — dhe e identifikon Rusinë si “kërcënimin më të rëndësishëm dhe të drejtpërdrejtë” ndaj sigurisë së aleatëve dhe paqes e stabilitetit në hapësirën euroatlantike. NATO – Koncepti Strategjik 2022

[12] NATO, Përballimi i kërcënimeve hibride, përditësuar më 29 janar 2026. NATO i përshkruan kërcënimet hibride si aktivitete që mund të synojnë institucionet politike, opinionin publik dhe sigurinë e qytetarëve, përfshirë propagandën, mashtrimin, sabotimin dhe metoda të tjera jo-ushtarake. NATO – Përballimi i kërcënimeve hibride

[13] NATO, Parandalimi dhe mbrojtja, përditësuar më 25 qershor 2026. NATO e përshkruan veten si një aleancë mbrojtëse dhe e lidh qëndrimin e saj të parandalimit dhe mbrojtjes me një kombinim të kapaciteteve bërthamore, konvencionale dhe të mbrojtjes raketore, të plotësuara me kapacitete në hapësirë dhe në hapësirën kibernetike. NATO – Parandalimi dhe mbrojtja

[14] OSBE, Dokumenti i Vjenës 2011 për Masat e Ndërtimit të Besimit dhe Sigurisë, Forumi për Bashkëpunim në Fushën e Sigurisë, 22 dhjetor 2011. Dokumenti përmban masa të ndërtimit të besimit dhe sigurisë në dimensionin ushtarako-politik, përfshirë shkëmbimin e informacionit dhe mekanizmat e transparencës, njoftimit dhe verifikimit. OSBE – Dokumenti i Vjenës 2011

[15] OSBE, Dokumenti i Vjenës. OSBE e konsideron Dokumentin e Vjenës si një prej instrumenteve të rëndësishme të arkitekturës evropiane të sigurisë, me synim rritjen e parashikueshmërisë dhe stabilitetit ushtarak përmes transparencës, verifikimit dhe shkëmbimit të informacionit. OSBE – Dokumenti i Vjenës dhe Forumi për Bashkëpunim në Fushën e Sigurisë

DOKUMENTET KRYESORE JURIDIKE, INSTITUCIONALE DHE STRATEGJIKE

1. Dokumenti themelor i bashkëpunimit
Ministria e Mbrojtjes e Republikës së Shqipërisë, Deklarata e Përbashkët Shqipëri–Kroaci–Kosovë, Tiranë, 18 mars 2025. Dokumenti kryesor lidhur me natyrën, objektivat dhe fushat e bashkëpunimit trepalësh. Teksti zyrtar i Deklaratës së Përbashkët

2. Dokumenti themelor lidhur me rolin e NATO-s në Kosovë
NATO, Roli i NATO-s në Kosovë, përditësuar më 12 qershor 2026. Burim institucional lidhur me mandatin, misionin dhe zhvillimet e KFOR-it. NATO – Roli i NATO-s në Kosovë

3. Baza ndërkombëtare e mandatit të KFOR-it
Këshilli i Sigurimit i Kombeve të Bashkuara, Rezoluta 1244 (1999), S/RES/1244, 10 qershor 1999. Dokumenti themelor i Këshillit të Sigurimit lidhur me vendosjen e pranive ndërkombëtare civile dhe të sigurisë në Kosovë. Biblioteka Digjitale e Kombeve të Bashkuara – Rezoluta 1244 (1999)

4. Dokumenti strategjik i NATO-s
NATO, Koncepti Strategjik i NATO-s 2022, Madrid, 29 qershor 2022. Përcakton mjedisin strategjik, detyrat themelore dhe drejtimet e sigurisë së Aleancës për dekadën e ardhshme. NATO – Koncepti Strategjik 2022

5. Dokumenti mbi parandalimin dhe mbrojtjen
NATO, Parandalimi dhe mbrojtja, përditësuar më 25 qershor 2026. Burim kryesor lidhur me konceptin e parandalimit, mbrojtjes kolektive dhe reziliencës së Aleancës. NATO – Parandalimi dhe mbrojtja

6. Baza juridike e rendit ndërkombëtar
Organizata e Kombeve të Bashkuara, Karta e Kombeve të Bashkuara, San Francisko, 26 qershor 1945, veçanërisht nenet 2(4) dhe 51. Karta e Kombeve të Bashkuara – OKB

7. Traktati themelues i NATO-s
NATO, Traktati i Atlantikut të Veriut, Uashington, D.C., 4 prill 1949, veçanërisht nenet 1, 3, 4 dhe 5. NATO – Traktati i Atlantikut të Veriut

8. Dokumenti i transparencës ushtarake
OSBE, Dokumenti i Vjenës 2011 për Masat e Ndërtimit të Besimit dhe Sigurisë, 22 dhjetor 2011. Dokument referues për transparencën, parashikueshmërinë dhe masat e ndërtimit të besimit në fushën ushtarako-politike. OSBE – Dokumenti i Vjenës 2011

9. Dokumenti mbi kërcënimet hibride
NATO, Përballimi i kërcënimeve hibride, përditësuar më 29 janar 2026. Burim lidhur me përkufizimin dhe përgjigjen ndaj kërcënimeve hibride kundër institucioneve dhe shoqërive. NATO – Përballimi i kërcënimeve hibridej

Vendi i Lekës,14.08.2026