Gjenerali në pension Eric Wendt është konfirmuar nga Senati amerikan si ambasadori i ri i Shteteve të Bashkuara në Shqipëri. Emërimi i tij hap një shteg për rishikimin e qasjes amerikane në Ballkanin Perëndimor.

Në dëshminë e tij para Komisionit të Senatit për Marrëdhëniet me Jashtë, më 20 maj 2026, zoti Wendt theksoi katër përparësi kryesore: ta bëjë Amerikën më të sigurt, më të mbrojtur dhe më të begatshme, duke u fokusuar tek zbatimi i ligjit dhe konkurrenca e ndershme. Pikërisht ajo çka kërkojnë shqiptarët.

Ai tha se do të mbështeste “luftën e vazhdueshme të Shqipërisë kundër korrupsionit ligjor dhe ekonomik, si dhe kundër krimit të organizuar ndërkombëtar dhe trafikut të drogës të lidhur me kartelet e Amerikës Latine”, duke vënë në dukje se këto probleme “arrijnë deri në brigjet amerikane”. Domethënë amerikanët dhe shqiptarët kërkojnë të njëjtat gjëra.

Për investimet e huaja dhe pasuritë e paluajtshme, ai kërkoi “transparencë dhe kushte ligjore e kontraktuale të barabarta”.

Këto deklarata ofrojnë një standard të qartë. Që mandati i tij të ketë sukses, politika amerikane duhet të shmangë praktikat e mëparshme që ndonjëherë kanë toleruar probleme serioze të qeverisjes në këmbim të bashkëpunimit gjeopolitik afatshkurtër.

Problemi i “stabilitokracisë”

Për vite me radhë, qeveria e Tiranës është paraqitur para partnerëve perëndimorë si një vegël e rëndësishme e stabilitetit rajonal. Në këmbim të mbështetjes për NATO-n, politikës së jashtme ose pritjes së migrantëve, ajo shpesh ka përfituar nga një vëmendje e kufizuar ndaj korrupsionit dhe dobësive institucionale.

Ky model, i njohur në analizat ballkanike si “stabilitokraci”, ka dobësuar mekanizmat e kontrollit demokratik. Kritikët thonë se ndërhyrjet e mëparshme diplomatike amerikane ndonjëherë i kanë kaluar kufijtë, duke u përfshirë në çështje të brendshme partiake ose duke u dukur sikur se favorizojnë njërën palë.

Kjo ka dëmtuar besueshmërinë ndaj Shteteve të Bashkuara tek një pjesë e publikut shqiptar.

Bashkëpunimi strategjik duhet të jetë një pritshmëri normale për një vend të NATO-s, jo një mburojë që mbron keqqeverisjen.

Paratë e pista dhe kontratat problematike

Zoti Wendt vuri theksin te lidhja midis trafikut ndërkombëtar të drogës dhe problemeve të qeverisjes. Shqipëria është bërë një korridor i rëndësishëm për kokainën dhe droga të tjera që vijnë nga Amerika Latine dhe shkojnë drejt Evropës Perëndimore. Një pjesë e madhe e parave pastrohet përmes bizneseve dhe pasurive të paluajtshme.

Sistemi shqiptar ka treguar vështirësi për të trajtuar këtë problem. Një shembull i njohur janë anijet lundruese të energjisë në Vlorë. Gjatë krizës energjetike 2021–2022, ato u morën me qira me kosto të lartë. Hetimet dhe ankesat e opozitës kanë ngritur pikëpyetje për prokurimin, mbivlerësimin e çmimeve dhe përgjegjshmërinë e kufizuar, ndërsa prodhimi i energjisë ka qenë relativisht i ulët.

Ligjet për “investitorë strategjikë” janë kritikuar sepse shpesh u kanë dhënë kompanive të favorizuara qasje preferenciale në toka bregdetare publike, me transparencë të kufizuar. Kjo ka hapur rrugë për kapital të dyshimtë.

Shumë qytetarë kërkojnë veprim më të drejtpërdrejtë nga partnerët ndërkombëtarë. Kjo mund të përfshijë zgjerimin e sanksioneve të synuara (OFAC dhe Global Magnitsky) kundër ndërmjetësve financiarë dhe mbrojtësve të rrjeteve të trafikimit; rritjen e bashkëpunimit me agjenci amerikane si DEA, FBI dhe Homeland Security Investigations, së bashku me partnerë si Guardia di Finanza e Italisë dhe Europoli; si dhe kërkesën për prokurim publik të hapur dhe verifikim të plotë për projektet e mëdha bregdetare dhe infrastrukturore.

Roli i SPAK-ut

SPAK mbetet institucioni kryesor antikorrupsion. Ai ka ngritur çështje me profil të lartë dhe ka ndihmuar në thyerjen e disa formave të pandëshkueshmërisë. Zoti Wendt e vlerësoi atë si efektiv, të pavarur dhe jopolitik, dhe u zotua ta mbështesë.

Në fillim të vitit 2025, administrata e Presidentit Trump pezulloi përkohësisht shumicën e programeve të ndihmës së huaj, duke prekur edhe mbështetjen teknike për sistemin e drejtësisë.

Kritikë nga kampe të ndryshme politike pretendojnë se SPAK ndonjëherë vepron në mënyrë të përzgjedhur. Pavarësisht nëse këto pretendime janë të sakta, perceptimi i njëanshmërisë dëmton besimin publik.

Mbështetja amerikane duhet të vazhdojë, por me kushtin e zbatimit të rreptë dhe të bazuar në prova. Uashingtoni duhet të kundërshtojë çdo përpjekje që synon të dobësojë mandatin ose pavarësinë e SPAK-ut. Çështja e ish-zëvendëskryeministres Belinda Balluku, ndaj së cilës SPAK ka ngritur akuza për shkelje të barazisë në tendera dhe ka kërkuar heqjen e imunitetit, mbetet një test i rëndësishëm.

Çfarë duhet bërë

Politika “Amerika e Para” nuk do të thotë që të injorohet korrupsioni i thellë dhe krimi i organizuar në një vend aleat të NATO-s. Përkundrazi, kapja e një shteti partner nga rrjete kriminale krijon rreziqe të qëndrueshme sigurie për Shtetet e Bashkuara dhe Evropën.

Protestat e qytetarëve, që kanë zgjatur muaj me radhë dhe kanë kërkuar ndryshime, tregojnë se një pjesë e madhe e shoqërisë shqiptare kërkon llogaridhënie reale.

Përparësitë e deklaruara nga Zoti Wendt — llogaridhënia, lufta kundër financave të paligjshme dhe mbështetja për drejtësinë e pavarur — ofrojnë një bazë të mirë.Nëse zbatohen me qëndrueshmëri dhe paanshmëri, ato mund ta vendosin marrëdhënien SHBA–Shqipëri mbi baza më të forta. Kjo do t’i shërbente interesave amerikane të sigurisë dhe do t’u jepte qytetarëve shqiptarë një shans më të mirë për institucione që funksionojnë.