VOAL

VOAL

Atdheu Më i Shtrenjtë Se Gjaku – Rrëfime për Skënderbeun Nga Naum Prifti

January 18, 2022
blank

Komentet

blank

Zarfi me poezi të poetit Visar Zhiti në Prishtinë – Nga Skënder Karaçica

Regjimi serb i Slobodan Millosheviq përmes projektit shfarosës deri në substancën kombëtare dhe në shkallë të gjenocidit,në vitet e `90 i pati mbyllur mjetëne informimit dhe fjalën e lajmit shqip në Kosovë,që,shqiptarët të mbesin në terrin informativ.Regjimi serb me yryshet antishqiptare kishte për qëllim,që,lajmin shqip të varrosë në errësirën pushtuese dhe,siç thoshte një gazetar  anglez(…),një popull i pa informuar mund të vdesë shpejt…!
 
Në këtë kohë të errësirës së lajmit shqip,në Prishtinë një grup intelektualësh kishin vendosur që të botojnë Revistën e pavarur të kohës ,,Fjala e Jonë,,që botohej dy herë në muaj.Në redaksinë e kësaj revisteje informative në gjuhën shqipe që,regjimi serb i kishte vënë vijat antishqiptare të ndalimit,të denigrimit,të përbuzjes  dhe të fyerjes në rrafshin kombëtar,mora detyrën e redaktorit në faqet e kulturës.
 
Revista e përdyjavshme ,,Fjala Jonë,,në Prishtinë nisi të dërgojë lajmin dhe të botojë tema të nduarnduarta politike të kohës së pushtimit serb si dhe ato të rrafsheve ekonomike,historike,gjuhësore,letrare dhe sportive…Në faqet e revsitës botoheshin temat aktuale të autorëve nga bota shkencore:dr.Hakif Bajrami,dr.Muhamet Pirraku,
Akad.Esad Stavileci,Mahmut Bakalli,Mr.Ukshin Hoti, dr.Ibrahim Gashi dhe shumë të tjerë.
 
Një ditë në tovolinën time si redaktor i kulturës,më vjen një zarfë dorë më dorë,që kishte kaluar kufirin shqiptaro-shqiptar me gjemba dhe,posa e hapa aty ishin një tufë me poezi të poetit Visa Zhiti.Zamra mu bë mal dhe mezi prisja që ti botoja në këndin e peotëve të poezisë së sotme bashkëkohore.Për poetin Visar Zhiti kisha lexuar dhe isha në dijeni për kalvarin e jetës së poetit përmes orës kujdestare  të regjimit komunist dhe të jetës së tij brenda grillave të burgut politik në Shqipëri.
 
Posa i lexova tufëm me poezi,që kishin ardhur dorë më dorë dhe duke kaluar vargmalet shqiptare,në Prishtinë porosia poetike e poetit Visar Zhiti,erdhi me shpirtin e tij ashtu siç dijnë me e dashtë atdheun dhe kombin e vet poetët përmes artit poetik.Poetët e kanë thënë më të drejtë në kritikën letrare të përbotshme,janë ligjvënësit më të mirë të kohës…!Këtu,në rrafshin letrar poeti Visar Zhiti ishte më shumë se një klithmë para botës shqiptare dhe në trajtat në kërkim të lirsë së njeriut për bindjen  e tij të lirë në udhët e jetës…!
 
Posa doli nga shtypi Revista,,Fjala Jonë,në rubrikën e kulturës poeti Visar Zhiti në kohën më të rëndë sheksperiane të jeshë apo mos të jeshë,përmes artit të poezisë nisi mesazhin për shqiptrët dhe Kosovën se nuk ka kush që ua zë diellin e lirisë…!
 
Me poetin Visar Zhiti dhe zarfi me një tufë të poezive që erdhën nga Shqipëria në Prishtinë,ishte ditë gëzimi dhe përjetimi me trajtat poetike të artit të poezisë që di të krijojë drejtpeshimin e shpirtit kombëtar të shqiptarëve para orës së rëndë të historisë së Kosovës!
 
Zarfi me peozi të poetit Visar Zhiti,hyri me poetikën e tij në Kosovë dhe mbeti hise e tokës shqiptare me poezinë e tij që nis mesazhe për popullin e vet.Poetët janë metaforat e pavdekshme të kombit!
 
Çikago,16 maj 2022
blank

VËSHTRIM NDRYSHE ‘MILOSAOS’ SË DE RADËS – Esé nga MOIKOM ZEQO

De Rada i madh nisi ta shkruajë kryeveprën e tij të pavdekshme “Këngët e Milosaos” në vitin 1833. Tepër i ri, i hajthshëm dhe delikat, kurioz dhe kërkimtar, i pavendosur, i dyzuar, por dhe vizionar De Rada, i frymëzuar nga baladat e mahnitëshme arbëreshe ravizoi një roman poetik të hatashëm nga të gjithë pikëpamjet.

Ai nisi të shkruajë fragmente të veçanta në formën e një ditari vetiak, jo të përcaktuar për publikim. Duke dashur të thellohet në misteret e gjuhës arbëreshe, një variant gjuhësor i shqipes në epokën kastriotase para pushtimit otoman, ai zbuloi disa struktura arkaike të lashta të ngjashme me ato të kristaleve dhe gurëve të çmuar.

De Rada e ndjente, që gjuha arbëreshe qe shumë pranë katastrofës së zhdukjes së saj. Për shekuj të tërë kjo gjuhë kish mbijetuar falë dhe një lloj mbylljeje në vetvete, apo të një konservimi strukturor të brendshëm. Ky karakter ishullor i gjuhës arbëreshe nuk mund të qe përfundimisht i amëshuar. Komunitet arbëreshe e kishin gjuhën e tyre si gjuhë orale, kurse si gjuhë e shkruar ajo mund të  lartësohej në një etapë të re, me gjasa për të mbetur përfundimisht, duke zevëndësuar kështu konceptimin e amëshimshmërisë të paktën në formën tekstore.

De Rada u bë pishtarmbartës i gjuhës arbëreshe të shkruar, pra i arbërishtes si libër si një status i veçantë i mbamendjes kombëtare. Procesi i krijimit të “Milosaos” i ngjan një procesi endemik, më saktë biologjik. Më ka mbetur në mendje një shprehje e arbëreshit të ditur Domeniko Mauro, i cili e ka krahasuar stilin e De Radës “me mëngjesin e  vrapimit të një kali”.

Ky përcaktim i mrekullueshëm ka të bëjë jo vetëm më plotfuqishmërinë e natyrës rusojane, por sidomos me lëvizjen e një qënie të gjallë mes qiellit dhe tokës, një lëvizje e vetëtimtë e vizioneve të pafundme. “Milosao” u shkrua kur poeti qe 18 vjeç. Më 1936 “Këngët e Milosaos” përfshinin në botimin e librit 30 këngë (kangjela) dhe tre vjershëza (që De Rada i quan graxeta, ndoshta që këndoheshin nga gratë). Fillimisht De Rada e botoi romanin poetik me titullin “Poezi arbëreshe të shek XV”. Ai dëshëronte të mbetej anonim dhe krijimin e tij ta quante si një krijim të popullit.

Menjëherë u kuptua se ky libër qe kultivimi fin, i përsosur dhe i veçantë i një poeti shumë të madh, në një moshë shumë të re, siç qe De Rada. Ky libër do të bëhej kali i lavdisë dhe i famës së tij të pashtershme. Në botimin e parë të librit De Rada ve si epigraf vragjet e poetit grek Pindari: “Muzat, më ndihmuan mua – që me një varg të ri të shndritshëm – ta përshtat ritmin dorik”. Epigrafi jepet në greqishten klasike. Libri ka këtë kushtim: “Shkëlqesisë së Tij, Gjeneral Brigadier, Komendator, Zotit Dhimitër Leka, këto këngë, që të jenë dëshmi e lidhjeve shpirtërore me zakonet e lashta ndër njerëzit e shpërndarë të Epirit  (Shqipërisë)”.

Më 1847 “Milosao”botohet me titullin ”Poezi arbereshe”, janë 39 këngë të përfshira, shtohen dhe 5 vjershëza (graxeta). Botimi merr një arkitekturë të re, formën e ditarit, duke vënë në krye të çdo kënge ditën dhe muajin, vitin e ngjarjes. Në botimin e vitit 1873 përfshihen këngët e botimit të dytë me përjashtim së Këngës së XI, por ka dhe shtesa të disa këngëve të reja. Interesant është se në këtë botim është hequr epigrafi i Pindarit dhe janë vënë vargjet popullore : “Sytë e saj një mijë duka/Vetulla po aq/Vetë ajo gjithnjë jetë.”

Duket që është një dedikim dashuror, për vajzën e zemrës, reale, ose të imagjinuar.Në të gjithë historitë e letërsisë shqipe, në të gjitha botimet e “Milosaos” thuhet se Milosao qe dhespot i Shkodrës. Ky titull është bizantin i përdorur në Jug të Shqipërisë. Një të tillë e kanë përdorur fjala vjen Muzakajt.

Në botimet e famshme të Dhimitër Shuteriqit dhe Andrea Varfit, që kanë përshtatur “Milosaon” nuk hidhet dyshimi se gjoja Milosao qe dhespot i Shkodrës, qytetit më të madh të Veriut. Studiuesit mendojnë, se De Rada kishte për qëllim të tregonte një histori intime të strukturuar në Shkodrën e shek.XV. Kjo tezë është zotëruese në të gjitha librat e deradologëve. Këtë tezë nuk e ve në dyshim as deradologu i njohur Jup Kastrati. Kaq e vërtetë është kjo, sa që teza e mësipërme  është gati një tabu e historisë së letërsisë shqipe.

Duke i studjuar këto ditë me ngulm dhe kujdes të madh botimet e “Milosaos”, duke u bazuar në substancën letrare poetike të vetë veprës dua të bëj publikisht të njohur një tezë krejt të ndryshme, se “Milosao” nuk lidhet me qytetin e Shkodrës, por lidhet esencialisht me Himarën. Për ta vërtetuar këtë tezë unë natyrisht do të përdor argumente të llojit të brendshëm, argumente vetëtregues.

Kam përpara dy përshtatje të Milosaos në shqipen moderne letrare. Njëra e Dhimitër Shuteriqit dhe tjetra e Andrea  Varfit, të dy deradologë të ndjerë. Të dy dijetarët i kanë pajisur librat me shënime të hollësishme të karakterit shpjegues., por ë të dy nuk dyshojnë tek fakti se gjoja Milosao qe dhespot i Shkodrës.

Në të vërtetë De Rada shkruan formën Skutari. Kjo formë është identifikuar me shqipen Shkodra. Po a kemi të bëjmë vërtet me Shkodrën? Le ti referohemi poemës ciklike të”Milosaos.”  Kënga e I e “Milosaos” fillon me një metaforë të ripërtëritjes së natyrës, kur “jeta kish ndrruar lisat, kurse uji i ri kaltëronte në det, duke paralajmëruar ditë të reja. Që nga Tempa e lashtë, (Tempa është tempull në Thesali), vjen Lumbardha, njëlloj pëllumbi detar e Anakreontit dhe përplaset në qelqet e dritares së poetit. Kjo metaforë  tregon që një simbol i lashtë i poezisë, siç është Lumbardha e Anakreontit vjen në një mjedis buzë detit, mjedis që kurrsesi nuk mund të jetë ai i Shkodrës në Veri të Shqipërisë.

Tipografikisht ky mjedis detar, që është shtrat i poemës, është diku në Shqipërinë e Jugut. Nuk mundet kurrsesi që Lumbardha e Anakreontit të ngjitej në një mjedis të ndryshëm që nuk është detar.Arketipi kryesor mjedisor i poemës është deti. Ai del kudo gjithnjë pranë dhe jo larg. Në Këngën e I është simbolI i përtëritjes së jetës dhe gjithësisë, aq sa duket e mahnitëshme që edhe ujët e lashtë të detit mund të përtërihet me ujë të ri.Kënga e VII nis me këto vargje: “Përse të venë në det /mendimet zemra ime/zbardhuan anijet armike/vëzhguan, pastaj u fshehën./.Erdhi Dita e Arbërit!”

Evokohet kështu një ngjarje që lidhet jo vetëm me luftën në bregdet, por edhe me një betejë detare. Një betejë e tillë nuk mund të bëhet në Shkodër, sepse deti është larg nga Shkodra dhe Shkodra lidhet me detin ndërmjet Bunës dhe lumit Drin, që derdhet në Gjirin e Lezhës.

Në Këngën e VIII thuhet: “Ra bora përmbi det/Dhe mbi leshterikë/Dhe mbuloi krahët e shqiptëzës.” Është një panoramë e mrekullueshme, të tërheq vemendjen detaji, që flokët e borës mbulojnë dhe krahët e pulëbardhës, (shqitëzës).Në këngën X janë vargjet: “Kundrejt kodrave dhe detit/Buzëqeshi ditë e kaltër.” Në këngën XI thuhet: “Kundrejt detit të kaltër rrinte/Zonjë e madhe dhe vërente.” Në këngën XIV  shënohet: “Ajo detin kish ndër sy/Hijen e shtëpisë në zemër.” Në Këngën XV janë këto vargje: “Zemra jote e dhemshur/Le të hapet plot hare/Si anije plot me trima/Që nga mezi i detit shohin/Atdheun e dëshëruar.” Kënga XVIII nis me vargun krahasimtar: “Porsi një tallaz në det”. Në Këngën e XXIV janë vargjet: “Për së pari kur u zgjova/Nga Buzati hënëza/Mbi det po dritëron.”/ Në Këngën XXVI evidentohet thirrja: “Vëllezër hipni në anijet!” E famshme është dhe Kënga XXIX ku janë vargjet madhështore: “Bije po s’dua të fle/Mos ma mbyll ti derën/Të më fryjë era e detit.”/

Kaq shpesh përmendet deti në “Milosao” saqë nuk ka dyshim në mënyrë përfundimtare se mjedisi i poemës është në një vend bregdetar në Jug të Shqipërisë dhe kurrsesi Shkodra veriore. Mendoj se arketipi i detit përcakton gjithçka. Lind pyetja: nëse bëhet fjalë për një vend bregdetar, ku ndodhet ky vend dhe ç’përfaqëson?

Unë do të argumentoj se ky vend është Himara. Së pari poema i është dedikuar ushtarakut të famshëm Dhimitër Leka nga Himara. Pse pikërisht De Rada ia bëri atij këtë dedikim? Kjo është shumë e rëndësishme. Së dyti duke parë toponimet tek poema “Milosao” del qartë se këto toponime lidhen me Himarën.

Për hir të së vërtetës do të them se për herë të parë një ide të tillë e ka shprehur edhe poeti Sulejman Mato, që është nga Bregdeti, nga fshati Fterrë.  Miku im Mato e njeh nga afër toponiminë e Himarës, ai ka vëzhguar në terren dhe njeh mirë këngët popullore himariote. Është meritë e tij e padiskutuar që është marrë me toponimin Skutari. Skutari është marrë deri tani si formë italianizuese e emrit Shkodër. Në të vërtetë përballë fshatit Vuno të Himarës është një mal me emrin Skutara. Këtu ka patur shumë familje që kanë emigruar në Itali. Poshtë fshatit Vuno gjenden gjurmë të një vendbanimi më të vjetër që unë e kam parë me sytë e mi. Mato mendon që Skutari i De Radës nuk është gjë tjetër veçse Skutara e Vunoit në Himarë. Për mendimin tim kjo lidhet në mënyrë konkrete dhe substanciale me poemën “Milosao”. Skutara mund të shpjegohet si një emër i formuar nga fjala skutë, (gropë, qoshe).

Më e çuditshme është se emri Skutara ose Skutari lidhet edhe me emra njerëzish. Studiuesi arbëresh M.Belushi në një libër të tij me përmbledhje folklorike përmend zonjën arbëreshe Roza Skutara, e cila ka rrëfyer shumë nga baladat arbëreshe. Mundet që kjo zonjë të ketë qenë më origjinë nga Skutara e Himarës. Vendbanimi Skutara mund t’i nënshtrohet një gërmimi arkeologjik për të dhënë fakte të reja.  Por tek Milosao ekzistojnë dhe disa toponime të tjera shumë të rëndësishme. Në këtë poemë përmendet toponimi Stani i Marules. Mundet të përkthehet në shqip si “Lulja e detit”, kompozitë e përbërë nga fjala mare – det dhe lule. Pikërisht në Vuno të Himarës është dhe sot toponimi Gjilule, me kuptimin Lulja e gjirit, bëhet fjalë për një gji deti, gjë që krijon një raport identifikimi dhe toponimin e mësipërm Lulja e detit.

Tek Milosao përmendet festa e Shën Mërisë së Mesosporitës, kult ky i veçantë me origjinë bizantine. Ka shumë mundësi që kjo lidhet me kishën e Shën Mërisë në këtë zonë. Një gjë shumë e çuditëshme lidhet edhe me lumin e Vodhit, lumë, ku vdiq i vrarë në betejë Milosao në Këngën e Fundit. Vargu “Gjaku im tek lumi i Vodhit” në origjinal është modifikuar nga përshtatësit. Fjala vjen Andrea Varfi e formon padrejtësisht në formën Lumi i Obotit. Ky ndryshim arbitrar është i pashpjegueshëm. Origjinali e ka lumi i Vodhit, ose i Vodit. Realisht ekziston lumi Belovodi pranë Vunoit të Himarës. Ky është emër sllav, një kompozitë që do të thotë Uji i bardhë. Lumi i Vodit ka kuptimin lumi i Ujit (Voda do të thotë ujë). Dihet që një lumë i tillë nuk ekziston në Shkodër. Shkodra ka tri lumej: Kirin, Drinasën dhe Bunën. Asnjë nga këta lumenj nuk përmendet tek “Milosao”.

De Rada e njihte mirë Shqipërinë, madje e ka përmendur në shkrimet e tij edhe lumin Drin. Nëse do të ishte fjala për Shkodrën ai do të shkruante se Milosao vdiq buzë lumit Drin, por natyrisht jo në bregdet. Do të ishte shumë e lehtë për De Radën që të mos bënte asnjë gabim në përcaktimin e topografisë së poemës. Arketipi më përcaktues tek Milosao është fjala “katund”. Në të gjitha rastet vendlindja e Milosaos quhet katund dhe jo qytet. Ai përmend faktin që pas tërmetit “Skutari s’thuhet më katund”.

Edhe studiuesi Andrea Varfi e ka kapur këtë gjë, kur shkruan tek shënimet e tij se në poemë në origjinal është gjithmonë fjala katund. Por ju lutem shumë të gjithë atyre që lexojnë këtë shkrim si ka mundësi që De Rada të ngatërrojë konceptin e katundit me konceptin e qytetit? Shkodra është qytet nga më të mëdhenjtë dhe më të rëndësishmit e Shqipërisë, madje ka qenë dhe kryeqyteti i Ilirisë së vjetër, i Gentit të madh. Shkodra ka një kështjellë madhështore, me përmasa të dukshme dhe në lartësi. Kurrsesi Shkodra nuk mund të quhet katund. Në shekullin XV Shkodra qe një kryeqendër me një numër të madh fshatrash siç del qartë nga rregjistrat e kadastrave turke por dhe venedikase.

Shkodra i kapërcen qartë, në mënyrë të pamohueshme kufijtë e një katundi. Por ka dhe fakte të tjera që e plotësojnë këtë arketip të mësipërm. Rina, e dashura e Milosaos quhet “e bija e Kallogresë”. Emri Kallogre është një emër tipik që përdoret në Shqipërinë e Jugut. Vetë Andrea Varfi, me origjinë nga Himara thotë se në Himarë emri Kallogre është shumë i shpeshtë si emër i përveçëm. Varfi përmend dhe një familje të madhe në Qiparo që mban si mbiemër emrin Kallogre, madje Varfi shton se emri Kallogre është i përhapur tek arbëreshët në Kalabri dhe Sicili.

Një fragment i “Milosaos” quhet “Vjershë e së bijës së Kallogresë së Skutarioteve”. Pra origjina e Rinës lidhet me banorët e Skutarës në Himarës. Një fakt tjetër është se në poemë përmendet një lojë fëmijësh që quhet “Loja me “rrolje”. Fjala rrolja ose rrola do të thotë rrotë, disk. Fëmijët e Himarës marrin rrota ose disqe prej guri dhe mundohen t’i hedhin sa më larg. Kjo lojë që përdoret në Himarë dhe më pas dhe tek arbëreshët nuk dokumentohet në qerthullin e Shkodrës.

Një arketip tjetër mbushamendës është se elementët e mjedisit si limonët, pulëbardhat, ullinjtë, janë tipikë për zonën e Shqipërisë së Jugut, pra dhe të Himarës, kur dihet që limonët dhe përgjithësisht agrumet nuk kanë lidhje tipike dhe endemike me mjedisin verior të Shkodrës me një klimë më të ndryshme. De Rada u ka vënë data ditësh, muajsh dhe vitesh secilës këngë. Kënga I e Milosaos mban datën 27 korrik 1435. Kënga e fundit mban datën 7 nëntor 1443. Po të vihet re me kujdes del qartë që historia e Shkodrës në këto vite lidhet me pushtetin venedikas që qe i plotfuqishëm deri në vitin 1478. Shkodra nuk qe asnjëherë nën sundimin e Gjergj Kastriot Skënderbeut në shekullin XV, kurse Himara ka qenë një zonë e lirë në këtë lak kohor, madje nuk iu nënshtrua turqve edhe pas vdekjes së Gjergj Kastriot Skënderbeut. Është absurde të mendosh se gjoja De Rada duke vendosur këtë kronologji nuk e paska ditur se qyteti i Shkodrës nuk ka qenë nën sundimin venedikas?

Një argument tjetër shumë i rëndësishëm lidhet me romanin tjetër poetik të De Radës të quajtur “Serafina Topia”. Shumë këngë të kësaj poeme ciklike shënohen që kanë ndodhur në Himarë. Himara përmendet shpesh. Por unë nuk po zgjatem sepse kjo do të përbënte subjektin e një shkrimi tjetër, të një tjetre kryevepre deradiane gjithashtu të lidhur me Himarën.

Kryevepra “Milosao” e De Radës qe jo vetëm një monument i shkëlqyer i letërsisë shqipe të romantizmit, por dhe një nga veprat më të shkëlqyera dhe të ndritura të letërsisë evropiane në shekullin XIX. Për këtë kryevepër shqiptare kanë shkruar me admirim Viktor Hygoi, Lamartini, Frederik Mistral etj. Fakti që subjekti i “Milosaos lidhet me Himarën ka një karakter llogjik të fortë. Nuk do të ishte pa vend dhe pa rëndësi që pikërisht mbi bregun e Himarës shqiptare të ngrihet monumenti prej bronzi i heroit Milosao, si figura më e bukur dhe më e çuditshme e letërsisë romantike të kombit tonë. Amen!

blank

AMANETI I SHKRIMTARIT KIN DUSHI – LIBRAT QË NUK I BOTOI

I burgosur në dy regjime, Kin Dushi është një nga prozatorët e parë shqiptarë, i mbuluar me harresë nga regjimi komunist. Ky vit është 20-vjetori i ndarjes së tij nga jeta. Autor i një sërë romanesh dhe shkrimesh gazetareske, shkrimtari që studioi Letërsi në Bashkimin Sovjetik sjell në librat e lënë pas një përshkrim të kohës ku jetoi….


“Ai u duk përsëri rrugëve të qytetit. Sytë e kureshtarëve e ndiqnin si me habi, atë fytyrë disi të njohur, por që tani u dukej pak më e hequr, e pak më e zbehtë; ata sy të zinj e të bukur, por tani të futur disi thellë në zgavra e që kishin nisur ndoshta të humbitnin bukurinë e gjallërinë e tyre të dikurshme. Vetëm trupi i kish mbetur gati ashtu, si edhe më parë, i gjatë dhe i drejtë…”
. Ky është përshkrimi që Kin Dushi, i bën personazhit të tij kryesor në romanin “Një emër në mes yjeve”, një rikthim që i ngjason shkrimtarit rrugëve të Shkodrës, pas burgut. Duket sikur shkrimtari ka parandier të ardhmen e tij. Romani u botua në vitin 1964 dhe u kritikua për “deheroizëm” dhe spontanitet e konceptim anarkik të luftës nacionalçlirimtare, në plenumin e 15-të të KQPPSH. Kim Dushi do të arrestohej 3 vjet më vonë, më 3 tetor 1967, dhe do të dënohet me 8 vjet burg politik, si “armik i popullit”. Të gjitha shkrimet e tij deri në atë kohë u hoqën nga qarkullimi. Ribotimi i këtij romani, duket sikur e shpie Kin Dushin në vendin e duhur. Pikërisht në atë komunikim aq të dëshiruar me lexuesin, të cilin ai e nisi që pas viteve 1940-të.

I lindur në Shkodër më 27 maj 1922, pas mbarimit të shkollës së mesme Normale të Elbasanit, ai përfshihet në Luftën e Dytë Botërore në krahun antifashist. Në vitin 1942-1943 arrestohet nga pushtuesit e dërgohet në kampin e Prishtinës. Pasioni për të shkruar kishte lindur herët te djaloshi, që kërkonte të shihte përtej luftës. Ditët në kampin famëkeq të Prishtinës, ai i shkroi në një ditar të cilin e botoi në vitin 1951. Është interesante rrëfimi që Dushi ka bërë në këtë ditar, i cili u botua në formën e një romani, i cili konsiderohet si romani i parë i pasluftës, por që historiografia komuniste nuk e cilësoi asnjëherë në studimet për letërsinë. Ai roman nuk është vetëm një rrëfim ndryshe në prozën shqipe, por mbart dhe një vlerë historike, për vetë ngjarjet që tregohen aty. Në vitin 1949-1952, Kin Dushi niset për studime në Bashkimin Sovjetik për Letërsi. Këto ishin vite të arta për djaloshin që mbante syze dhe flokët me onde. Njohja me klasikët rusë, por dhe me veprat e tjera të letërsisë botërore, do ta çonin në një tjetër dimension stilin e tij të të shkruarit. E vetmja gjë që ëndërronte pas kthimit në Shqipëri ishte të shkruante libra.

Por kthimi në atdhe do të ishte fatal për Dushin, ashtu si për një pjesë të mirë të shkrimtarëve apo artistëve të asaj periudhe.  Ai nis të punojë si gazetar te “Zëri i Popullit” për zonën e Myzeqesë, ku u frymëzua për të shkruar romane të tjera. Në vitin 1955 shkruan “Udha e Velanit” dhe në vitin 1961 “Kronikë e vendit tim”. Vitet e para pas kthimit duken plot shpresë për të ardhmen për shkrimtarin e ri. Në vitet 1955-1956 ai bëhet laureat i çmimit të Republikës dhe anëtar i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve. Në vitin 1960 shkroi skenarin e dokumentarit të kinostudios “Shqipëria e Re”, “Vallëzimi i Shqipeve” me regji të Endri Kekos. Dushi provoi të shkruante dhe dramaturgji. Në vitin 1962 shkroi komedinë “Banorët e shkallës nr. 6”, që u vu në skenën e Teatrit Popullor të asaj kohe një vit më vonë nën regjinë e Mihal Luarasit. Kjo vepër është rivendosur sërish në skenë në vitin 2009 nën regjinë e Sonila Ulqinakut. Kjo komedi shihet nga kritika si një pasqyrë e hollësishme e shoqërisë shqiptare të tyreve viteve.

Kin Dushi i vendos personazhet në një mjedis të përbashkët, në një shkallë pallati me nr. 5. U përkasin shtresave të ndryshme: një punëtor jeton në një kat me një drejtor, një i ri me një plak etj. Në shkallën e këtij pallati banon një drejtor i Ministrisë së Arsimit, i cili është i martuar me një vajzë të re, që punon mësuese në një shkollë të mesme. Aty është edhe një çift tjetër, Vali me Kriston, një punëtor që ka përqafuar idetë revolucionare të partisë, ka pranuar emancipimin e gruas (por që gruan e vet e ka shtëpiake). Kemi edhe një vajzë, specialiste në Drejtorinë Arsimore, Fatbardha, e cila e ka frikë martesën, nuk do që të martohet, por ambienti imponon idenë që një vajzë duhet të martohet kur i vjen mosha për t’u martuar, pavarësisht se çfarë mendon ajo. Është edhe një djalë, Agroni, një robot i sistemit. Në këtë shkallë imagjinare të Dushit, gjen gjithë elementet e një sistemi. Ishte viti 1962 kur Kin Dushi e shkroi këtë komedi, e cila me një koncept të ri regjisorial mund të vendoset në çdo teatër edhe sot.

Jeta e Kin Dushit do të ndryshojë përgjithmonë pas botimit të romanit “Një emër mes yjeve”. Kritikat për këtë roman do të bënin që ai të arrestohej më 3 tetor 1967. Të gjitha shkrimet e bëra prej tij dhe librat hiqen nga qarkullimi. Në vitin 1975 ai del nga Burgu i Burrelit. Vitet në burg e kishin bërë shëndetin e tij më të dobët. Shikimi iu vështirësua dhe nuk mundi të përfundonte asnjëherë romanin e mbetur në dorëshkrim “Njeriu me proteza”.

Më 6 prill të vitit 1994, Kin Dushi u nda nga jeta. Këtë vit është 20-vjetori i ikjes së tij. Një përvjetor i cili na bën të kthejmë sytë larg tek e shkuara, tek ata që kontribuuan në rritjen e prozës shqipe, por që sistemi i mbuloi me mjegullën e harresës për vite të tëra. Është e trishtë një letër e shkruar prej tij në vitin 1989, e gjetur nga i biri mes dorëshkrimesh. Tashmë në një moshë të vonë, ai nuk ka më as fuqi t’i kundërvihet atyre që i dhanë një tjetër drejtim jetës së tij. “Oh, sa do doja të flisja në këtë letër! Të shfryja gjithë atë mllef që kam në zemër, të grumbulluar prej më shumë se 25 viteve, por jo nuk mundem. Jo se nuk mund të shkruhen mllefet, por nuk e di a mund të lexohen. Sa i qetë do mbetesha sikur të m’i lexonte dikush këto fjalë.Idealist: Po kështu kam qenë gjithmonë, idealist, kuptimi i thjeshtë i fjalës. Më ka pëlqyer e mira dhe e hijshmja dhe jo vetëm më kanë pëlqyer, por edhe kam luftuar për to. Kam urryer kundërshtarët deri në neveri dhe kjo më ka kushtuar shumë, sepse kundërshtarët, mjerisht nuk kanë qenë të pakët, as të pafuqishëm, as edhe të paaftë. Keq, keq për mua, por edhe për çdo njeri që mendon mirë. 25 vjet të shkuara u gjeta përballë një akuze që paralajmëroi shkatërrimin tim total. U mallkova dhe dola jashtë partie. Dola jashtë partie dhe hyra në burg. Mandej pas burgu u gjeta edhe më i burgosur, sepse shpresat m’u prenë. Shoqëria më shkelmoi, familja m’u shkatërrua. Mbeta i braktisur, i vetmua dhe i fyer… Megjithatë duke i trokitur vazhdimisht si kujtesës aq edhe arsyes, nuk mbaj mend të kem ngrënë ndonjë “mollë të ndaluar”… Një gjë duhet të dish o shok, unë nuk kam frikë nga vrasësit, hajdutët dhe të gjithë keqbërësit e tjerë, kam frikë vetëm nga ata që nuk kanë turp”, shkruante Kin Dushi, në këtë letër intime, gjetur vite më vonë mes dorëshkrimeve të pafund në apartamentin e tij.

Botimi i librave dhe dorëshkrimeve të lëna pas nga Kin Dushi, është jeta e vërtetë që ia kemi borxh Kin Dushit…

13 PRILL 2014

blank

KAPELET E NJE BOHEMI Në shtëpinë e Frederik Rreshpjes… Mes dorëshkrimeve që Gjovalini i ruan me kujdes dhe kujtimeve të mbyllura në bufenë e vjetër

Një dritë rrinte ndezur deri pas mesnate në shtëpinë e Reshpjave në lagjen “Gjuhadol” në Shkodër. Ishte Frederiku, që në dhomën e thjeshtë, të mbushur me libra, hidhte në letër vargje. Kur qyteti ishte zhytur në gjumë të thellë, poeti ishte zgjuar. Gjovalini (i vëllai) kujton ende zërin e nënës, e cila i lutej të fikte dritën. Ky ishte një ritual i zakonshëm në familjen Reshpja, i cili vazhdoi derisa nëna u largua përgjithmonë nga jeta. Drandafile, gruaja nga Xhani, të cilën lagjja dhe të afërmit e thërrisnin File, ishte një grua e rrallë për bashkëkohësit. Me një instinkt të lindur, ajo i rriti 5 fëmijët të lirë, gjë që reflektohet në jetët e tyre, duke u vënë emra shenjtorësh. Mikeli u arsimua për filozofi, Pasuala u bë piktore, Antoneta arsimtare, Antoncjeta shtëpiake, Gjovalini mjek, e Frederiku poet, ose “rebel” siç e quante veten ai. Në shtëpinë që dikur ziente nga zhurmat, tashmë jeton vetëm Gjovalini. Prej kohësh ka zënë shtratin për shkak të shëndetit jo të mirë. Ish-mjeku, tashmë ndan orët në dhomën e mbushur me kujtimet e së shkuarës. Sapo hap derën e drunjtë të shfaqet një pikturë e Frederikut. Në ato momentet e tij frymëzuese, me kapelën në kokë dhe cigaren që nuk e hoqi asnjëherë nga dora. Pak më tej një fotografi e të zotëve të shtëpisë, në rininë e tyre, para se kjo shtëpi të mbushej me fëmijë. Në një cep të dhomës një copëz biblioteke e mbushur me libra. “Janë librat e Frederikut. Gjithë koleksioni i tij”, thotë Gjovalini. Një libër i Fatos Arapit me poezi i botuar në vitet ‘70, ka mbetur i pazverdhur nga koha. Shekspiri, i preferuari i Reshpjes ka mbetur aty…Në një dosje të lidhur me një lidhëse të bardhë Gjovalini ka gjithë dorëshkrimet e lëna pas nga i vëllai. Pas vdekjes së Reshpjes, ai është trashëgimtari i tyre. “Duhet t’i sistemoj dhe t’i përmbledh në një libër. Por unë jam i sëmurë dhe është e vështirë. Shkrimi i Frederikut është i pakuptueshëm. Jemi munduar t’i deshifrojmë me Moikom Zeqon, por është e vështirë. Është poezi dhe një shkronjë i ndryshon kuptimin”, thotë Gjovalini, teksa mban në dorë një bllok të vogël, ku i vëllai shënonte numrat e telefonit, të cilin e mban në komodinën bri shtratit. “Vetëm ai mund t’i kuptonte se të kujt janë numrat”, thotë Gjovalini, i cili këto kohë është përpjekur të deshifrojë kodet e të vëllait. Në një bufe të mbushur me teshat e një beqari të përjetshëm, Gjovalini nxjerr ngadalë kapelat dhe kollaret e Frederikut. Teksa i vendos mbi divanin kaf, ai tregon historitë e tyre. Pavarësisht trishtimit që kishte vitet e fundit të jetës, për shkak të gjendjes ekonomike e shëndetit, ai nuk e hoqi asnjëherë kapelën e kollaren teksa dilte nga shtëpia. Këto dy detaje e veçonin poetin nga njerëzit e tjerë të zakonshëm. Dhe pse dukej një tip i shkujdesur, Reshpja vlerësonte detajet. “Vitet e fundit i kaloi në këtë shtëpi. Pësoi dy infarkte para se të ikte përgjithmonë. I vetmuar dhe dukej sikur e parandiente vdekjen”, tregon Gjovalini. Poezinë “Përgjithmonë” ku shkruan: “O ajër i mbrëmjes mbështillmë, erdhi ora të vdes përsëri/ Kur të mbyllen sytë e mi, nuk do të ketë më det/dhe varkat e lotëve kanë për të ngecur në stere/ shkoj dhe shirat po i lë të kyçura/ Por do të kthehem në çdo stinë që dua/ Unë kam qenë trishtimi i botës/ O ajër i mbrëmjes, mbështillmë, erdhi ora të vdes përsëri/”, e ka shkruar pikërisht në vitet e fundit të jetës. Poetët duket sikur e parashkruajnë fatin e tyre. I tillë ishte Reshpja i ndjeshëm si një ajër. Gjovalini thotë se e ka njohur më mirë të vëllain pas vdekjes. “Kemi qenë natyra të ndryshme. Unë isha 13 vjet më i vogël se ai”, tregon ai, teksa kujton burgun dhe arrestimet e Reshpjas. Ato vite e vranë poetin shpirtërisht dhe pse u duk sikur pas burgut ai e mori sërish veten, nuk i shpëtoi dëshpërimit. Duket sikur ky i fundit ishte prehja për të shkruar vargje. Vetëm një shpirt i lënduar mund të linte pas poezi të tilla, që Gjovalini do aq shumë t’i kuptojë. Kur Moikom Zeqo i lexonte poezinë që Reshpja ia ka kushtuar nënës”, ah, kur isha i ri dhe i bukur kujtonja/se tërë shirat e botës binin për mua/ po tani që kanë kaluar kaq shumë vite/ e di se s’ka asnjë kuptim që bie shi…”, ai kishte pyetur “Po nëna ku është?”. Pavarësisht se nuk e njeh botën e librave, ky mjek që tashmë i duhet të kujdeset për shëndetin, është i bindur se ato fletë të verdha me shkrimin e pakuptueshëm janë gjëja më e çmuar që ndodhet në këtë shtëpi, që duket sikur do të rrëzohet nga kujtimet.
blank
Gjithçka ka mbetur ashtu si në vitet kur Reshpja hynte mendueshëm për t’u ndalur te cepi i tij i frymëzimit për të shkruar, në shtëpinë e Reshpjave. Gjovalini nuk do të ndryshojë asgjë. Në këtë moshë, kujtimet sa vijnë e bëhen më të rëndësishme dhe shpirti i të vëllait duket sikur jeton në këto dhoma të vogla, ku hyn mundimshëm ky shi i lehtë i prillit. Ai e kujton si vëllain e dashur, që nuk pranoi asnjëherë kompromisin me botën, dhe që tërhiqej i heshtur në këndin e tij dhe shkruante. “Frederiku ishte ndryshe”, kaq mund të thotë tani, teksa kujton se burgu ishte i rëndë për të. Reshpja u arrestua për herë të parë në moshën 17-vjeçare, kur ishte në vitin e tretë në gjimnaz. Motivacioni ishte “agjitacion dhe propagandë”, por poeti në një intervistë të dhënë dikur shprehej se shkaku ishte dashuria. “Ajo fatkeqësisht ishte vajza e nënkryetarit të degës së brendshme, i ati u hakmor duke më futur në burg, u hakmor mizorisht edhe ndaj së bijës, e cila u vetëvra”, shprehej poeti. Pas burgut, ai nisi të merrej me tregti, por si një bohem i përjetshëm marrëdhëniet e tij me paratë do të ishin fatale. Për 25 vjet rresht do të jetonte në Burgun e Spaçit, Burrelit, Ballshit e shumë kampe të tjera, gjithmonë për politikë. Reshpja besonte se jeta e çdo njeriu është një libër më vete, dhe e tija nuk ndryshon shumë nga librat që lexoi. “Jeta ime është një këngë e pakënduar e mbushur me vaj e trishtim, një dramë e pashkruar, një dashuri e tradhtuar, një det i trazuar, një meteorit i dalë jashtë orbite i shkapetur dhe i rrëzuar. Jeta ime është një aventurë dhe një plagë e pashëruar. Unë kam provuar skllavërinë prandaj e di sa e shtrenjtë është liria, unë kam provuar vetminë prandaj zemra më digjet flakë nga dashuria, unë kam provuar përçmimin prandaj e di sa e rëndë është përbuzja, unë kam provuar dashurinë dhe e di sa e turpshme është tradhtia, unë kam provuar ferrin, prandaj e di sa dritë ka parajsa, unë kam fluturuar drejt lartësive prandaj e di sa e dhimbshme është të zvarritesh pa krahë, unë jam marrë me politikë prandaj e di ç’është kurvëria, unë kam qenë milioner dhe di sa e fëlliqur është paraja, unë jam pa asnjë kacidhe prandaj e di sa e rëndë është varfëria, unë jam dehur nga poezia femrat e rakia prandaj e di sa vulgare është pija, unë humba rininë, sakrifikova jetën të bëhesha një bilbil këngëtar ndonëse e di se poeti në këtë botë të pistë nuk vlen as sa një putanë. Gjithë jetën mblodha dashuri dhe korra vuajtje e urrejtje. Njerëzit ndoshta nuk më quajnë njeri, por askush nuk mundë të mos më quajë poet. Unë jetova ferrin e kësaj jete dhe tani jam i lodhur e ndoshta e vetmja dashuri që më ka mbetur është dashuria të vdes dhe të shkoj në parajsën ku prehen shpirtrat e poetëve”, do të shprehej Reshpja në një intervistë.
blank
Poezinë e nisi me një poezi për nënën, kur ishte 9 vjeç dhe nuk reshti kurrë së shkruari pavarësisht disfatave derisa mbylli sytë përgjithmonë. Një bohem i përjetshëm, e kujtojnë kolegët, teksa rrëkëllente gotat e alkoolit dhe pinte cigare duke recituar poezi. Në shtëpinë e Reshpjave rakia ishte traditë. I ati, ishte marrë me tregtinë e rakisë dhe Frederiku trashëgoi pasionin për ta shijuar atë. Gjovalini vështron tablonë e të vëllait, duke thënë se i mungon, ashtu siç i mungon gëzimi i dikurshëm në këtë shtëpi. Por ka një mision për të bërë, një mision që ndodhet në fletët e pafundme të dorëshkrimeve që rrinë në këta sirtarë të vjetër.
ALDA BARDHYLI

blank

blank

DY POEZI NGA HAFIZ IBRAHIM DALLIU, QË VDIQ PAS TORTURAVE KOMUNISTE

Në janar të vitit 1949, në burgun e Tiranës

“Pordhamacioni”

Edhe une shqipen s’e due kshu përgjymës
Pse s’marr vesht ndoj kokërr fjalë
Thon janë internasionalë
Pordhamacion, avdikuë,
Për t’u quejt inteligjenca
Flasin disa fjalë të gjata:
Çirkostanca, konkurenca
Proponim, komunikatë
Hygjenija, e pupeja…
Qi t’bajnë me thonë: mëre kujeja
A kshu ka pas fol yt at?
Ç’janë kto fjalë ngaj hala shalë
Ku a shqipe kjo gjuh dreqi
Hajd e mos u nxej për s’keqi
Prej ksosh qi nashti kon dalë
Sikur me qen gjuhë çinçe
Qi t’a bie shpirtin ndër hun
Dunë me qit lyç me përdhunë


“Drejtësia e sundimtarëve të sotshëm”

Po kërkove bukën të japin urinë
Po kërkove jetën të japin batërdinë
Po kërkove nderin të japin llaftarinë
Po kërkove shokun të japin pabesinë
Po kërkove besën të japin tradhëtinë
Po kërkove mëshirën të japin gjakësinë
Po kërkove njëriun të japin kafshërinë
Po të jesh shenjtor të bashkojnë me qenërinë
Po kërkove dritën të japin errësirën
Po deshe shijen të japin të vështirën
Po kërkove fenë të japin mundimin
Po kërkove dhimbjen të japin acarimin
Po të duash paqen të bashkojn’ me krimin
Po të duash familjen të japin burgimin
Po kërkove rregullin të japin kukudhin
Po kërkove Zotin të japin të paudhin.

(Për foton falenderojmë Roald Hysën, i cili e ka nxjerrë nga arkivat. Dalliu shihet i rrënuar këtu sepse ka qenë periudha kur komunistat e burgosnin dhe e torturonin).

blank

SINFONIA E TAKAVE- Cikël poetik nga SKËNDER RUSI

SINFONIA E TAKAVE

Ai ishte një regjistrues i marrë,
S’kishte zemër në gjoks, kishte disqe!
Jetonte brenda në një kitarë,
Atje e desh dhe varrin kur të vdiste!

Ia dha vetë atë formë sobalkës së tij,
Se atje do flinte me Bet’hovenin e madh!
Se atje do ish dhe zoti Paganin,
Edhe zoti Shubert, edhe zoti Moxart!

Kush tha se këta ishin të vdekur!?
Ai fliste me ta, qeshte, pëshpëriste!
Brenda kitarës së tij vetëm e shoqja,
E urdhëruar ishte të mos fliste!

Ai bëhej xhind kur ajo lante pjatat,
Kur kërcitja e tyre i futej nëpër disqe!
Ai i ulërinte kur ia dëgjonte takat,
Pale kur padashur, ndonjëherë, teshtinte!

Por erdhi një ditë dhe ajo iku në qiell,
Kitara krisi, muret e saj u çanë.
Telat e saj ranë mbi Bet’hovenin,
Mbi Moxart e Shubert, mbi të gjithë ranë.

Tani ai vë veshin, jo për të dëgjuar tinguj,
Po për t’u çmallur me zhurmën e pjatave!
Bet’hoveni? E ç’është Bet’hoveni,
Para simfonisë së ëmbël të takave!?

EKLIPSIN PRES

Unë me ty, si toka me diellin,
Të vij rrotull vazhdimisht, vazhdimisht!
Por asnjëherë s’të jam afruar sadopak,
As jam larguar sadopak, natyrisht!

Astronomia ka ligjin e vet,
Që unë e përfill me aq sa mund!
Të të afrohem më shumë
Kam frikë se më djeg,
Të të largohem-kam frikë se më humb!

E ja, kështu, vetëm rrotull të vij,
Po s’jam i marrë që rri e pres më kot!
E di që një ditë, ti do të kesh eklips,
E atëherë, nuk do më djegësh dot!

ATA DY PLEQ

Një plak. Një plakë. Dhe një park.
Edhe një stol. Dhe bëhen katër!
Dhe një neon që ndizej, shuhej,
Sikur ta shkelte syrin natën!

Po pas një viti mbetën tre.
Një plak. Një stol. Një park i gjelbër.
Dhe një neon që më nuk ndizej,
Që mbeti si një sy i verbër!

Në vjeshtë, ah, mbetën veç dy.
Një park. Një stol krejt i vetmuar.
Që pret mos kthehen prap’ aty,
Ata dy pleq të dashuruar!…

SE TI GJITHMONË SEÇ BËN CA GJËRA

Të lashë në Korçë
E të kërkoj në Kajro!
(Ku dihet, mbase dhe ke ardhur!)
Se ti gjithmonë seç bën ca gjëra,
Që çmëndurira t’i kam quajtur!

Të lashë në tokë
E të kërkoj në qiell!
(Ku dihet në ç’yll më ke pritur!)
Se ti gjithmonë seç bën ca gjëra,
Sa të kam quajtur të lajthitur!

Kap një bionde nga flokët mbrapa,
ia kthej fytyrën për ta puthur!
Se ti gjithmonë seç bën ca gjëra,
Vjen dhe atje ku s’është e mundur!

Se ti gjithmonë seç bën ca gjëra,
Që të tregojnë dhe më të bukur!
Ndaj ca i marrë dhe unë mundet,
Sot gjithë Kajros t’i jem dukur!

TEPËR VONË

Ti ke një moshë me time bijë,
Me babin tënd, unë, moshatar.
Kush të dha urdhër të më duash
Me hirin tim të ndezësh zjarr?!

Ata thëngjij që ishin shuar
Ti si guxon me dorë i prek?!
Kush të dha urdhër të më ndezësh
Pa patur frikë se unë të djeg?!

Ke ardhur vonë. Tepër vonë.
Kur dimri krejt më ka pushtuar,
Kur vdekja firmën më kërkon
Ndoshta në ferr për të më çuar!

Ti gjysma-hënë je kur zhvishesh
Dhe gjysma tjetër-perëndi!
Me çdo të puthur m’i ul vitet,
Më kthen në moshën që ke ti!

Me këto gjysma, unë poeti,
Mund të ndërtoj tjetër planet.
Në djall pastaj të shkojnë vitet,
Dhe moshat le të shkojnë në dreq!

Po prapëseprapë një frikë ndjej,
Po mora zjarr, si mund ta fik?
Prandaj dhe po vonoj të zgjohem,
Them ndoshta ik.

Them ndoshta ik…

VAJZA PREJ QELQI

Vajzë e vogël,
Me sy prej qelqi,
Sa herë hyj brenda tyre,
Unë eci zbathur,
Mos thyej ndonjë gjë,
Që, dot, s’e ndreq!

Qelq,
I ke sytë,
Qelq!

Vajzë kryeneçe,
Me buzët prej qelqi,
Sa herë ndeshem me to,
Ti mua më kap rob,
Dhe robërit i trajtoke keq!

Qelq,
I ke buzët,
Qelq!

Vajzë e brishtë,
Me trup prej qelqi,
Duart i kam skelet,
Dridhem kur të prek,
Kam frikë mos më thyesh vërtet!

Qelq,
Je e tëra,
Qelq!

Ç’TRISHTIM

Ç’trishtim, të jetosh në një qytet-brengë,
Ku shumë gjëra ecin për mbrapsht!
Vajzat e bukura rrinë fshehur nga djemtë,
Të shëmtuarat shëtisin në bulevard!

Ç’trishim në këtë qytet që më deh,
Me erën e qelbur të vodkës!
Ku vetja herë-herë më duket,
Si Esenini rrugëve të Moskës!

Ç’trishtim, në këtë qytet të çmendur,
Që më ngjan me një spital të madh!
Njerëzve ju mungojnë veç bizhamat me vija,
Dhe numrat në shpinë apo në krah!

Ç’trishtim në këtë qytet që flet përçart,
Që as në gjumë nuk e heq paruken!
Dua t’ia marr nga koka e t’ia flak,
Por edhe ai s’më le, edhe unë nuk mundem!

Ç’trishtim, në këtë qytet të pushtuar nga vdekja,
Që po më vdes edhe mua pak nga pak!
Më vjen të rrëmbej shpirtin e të zhdukem,
Sa më larg prej tij, sa më larg!…

SE SI…

Se si po më ikën jeta! Se si!
Pa më pyetur fare,
Sikur të mos jetë imja!
Kam çaste kur edhe vetë nuk e di,

Nëse duhej ose jo, të lindja!

Se si po më ikin ditët! Se si!
Rrokullisen, rrokullisen, si toptha të vegjël!
Unë vrapoj pas tyre, kërkoj t’i arrij,
T’i ndaloj, t’i pyes, ç’do të bëhem nesër!?

Se si po më ikin ëndrrat! Se si!
Edhe në gjumë më kanë hyrë,
Edhe m’i kanë vrarë!
Ato që kanë shpëtuar kanë marrë arratinë,
Duke më lënë mua një të vdekur-të gjallë!

Se si po më ikin dashuritë! Se si!
Një sot. Një nesër. Një tjetër pas një jave!
Marr kokën mes grushtash,
I bie me zemërim,
Sikur të ketë bërë mijra faje!

Se si po më ikin dëshirat! Se si!
Si ata zogjtë shtegtarë që dimrit i trëmben!
Po ç’them edhe unë,
Do të ishte një mrekulli,
Të ishin zogj shtegtarë që ikin e kthehen!

PA DASHJE

Pa dashje kam plagosur një grua!
(S’e dija që më desh aq marrëzisht!)
Ajo ishte një yll, nga qielli larguar,
E zbritur në tokë rastësisht!

Pa dashje, kam fyer një grua!
E putha në faqe në një natë pa drita!
Pastaj dhe në ballë një puthje të dytë,
Ia shtypa pak hundën me gisht, edhe ika!

Pa dashje, kam vrarë një grua!
(Eh, gratë u vrakërkan kaq shpejt!)
Ajo iku në qiell, prej nga ish larguar,
Të vuante zhgënjimin e vet!

MBI KOKË MË RRI EDHE MË NDRIT

Gjithnjë po bëhesh më e kërrusur,
Sikur po i afrohesh tokës!
Unë jam atje, në sytë e rrudhur,
Ku është fillimi i gjithë botës!

Gjithnjë po bëhesh më e vockël,
Ku e ke futur gjithë atë shpirt!?
Si hënëz e ngrënë brenda dhomës,
Mbi kokë më rri edhe më ndrit!

Gjithnjë po bëhesh më e lehtë,
Mos ke ndërmend që të largohesh!?
Më bëj një shenjë e ngjitem vetë,
Qiellit t’i them që do vonohesh!

blank

STERJO SPASSE I SHQIPTARËVE DHE I MAQEDONASVE – TË VËRTETA TË DHIMBSHME- Esé nga DAUT DAUTI

Ky është viti i Sterjo Spasses (1914-1989), viti i shkrimtarit të njohur shqiptar, me prejardhje etnike nga Prespa e Vogël. 100 vjet nga lindja e tij dhe 25 vjet nga vdekja. Ky është një nga shkrimtarët më të lexuar, veprat e të cilit janë edhe literaturë shkollore.. Është autor i dhjetra veprave kryesore në prozë, romane, vëllime me tregime dhe novela. Për një periudhë të gjatë ka qenë edhe mësues dhe botues i revistave të ndryshme. Nga fundi i jetës gëzoi privilegjin e të qënit shkrimtar në profesion të lirë. I respektuar dhe i lexuar nga një publik i gjerë, me veprat e tij ai u bë një nga themeluesit e letërsisë shqipe. Në kohën e diktaturës, ai e ndau fatin e tij me atë të popullit shqiptar. Me siguri, për shkak të mbijetesës, si shumë të tjerë, ai ka bërë ndonjë kompromis me ndonjë vepër që mund të jetë socrealiste., por, siç e ka evidentuar kritika letrare, ai me qëllim iu kthye trajtimit të temës historike me një cikël romanesh mbi Rilindjen Kombëtare shqiptare., ku ngjarjet dhe personazhet zhvillohen në kohën e Perandorisë Osmane. Në veprën e tij ai ka kënduar këngë me motive popullore, përralla apo legjenda, për t’u larguar kështu nga temat e realizmit socialist.

Si lexues që kisha lexuar shumicën e veprave të tij, u ndjeva i pikëlluar, që në vizitën e parë që bëra në Shqipëri me një delegacion të shkrimtarëve maqedonas në fillim të vitit 90 (kur filloi rënia e diktaturës), s’pata mundësi të takohesha personalisht me autorin e dashur, i cili kishte një vit që ishte ndarë nga kjo jetë. Por, megjithatë, pata fatin që të isha mik në familjen e djalit të tij, Ilinden Spasses në Tiranë. Disa vjet më vonë, pas kësaj, Ilinden Spasse shkroi librin në kujtim të të atit., me titullin “Ima atë Sterjo”. Por, nuk kam informacion në se ai është botuar edhe në maqedonisht. Në qoftë se jo, në këtë përvjetor të 100 vjetorit, botimi i këtij libri këtu është më se i domosdoshëm, se në të paraqitet një portret i jashtëzakonshëm i shkrimtarit, i cili, edhe pse ka krijuar në gjuhën shqipe, edhe pse ishte dhe mbeti pjesë e letërsisë shqiptare, ai asnjëherë nuk i fshehu rrënjët e tij etnike. Në Shqipëri ka shumë intelektualë me prejardhje etnike maqedonase, por me siguri, asnjë nga ata nuk është aq i njohur sa Sterjo Spasse.

Për shkak të dy përvjetorëve, në Shqipëri po bëhen disa aktivitete në nderim të shkrimtarit të madh, edhe pse nga ndonjë autor bëhet vërejtje ndaj shtetit, se këto aktivitet po zhvillohen spontanisht. Një nga ata, Behar Gjoka, me të drejtë nënvizon se Sterjo Spasses i duhet të jemi borxhli në të gjitha kuptimet, se ai ka sjellë frymë të re në letërsi me romanin e tij “Pse?!…”, të cilën e vlerësojnë si romanin e parë modern në Shqipëri (Ndonjeri e vlerëson të ngjashëm me “Vuajtjet e Vertherit të ri” të Gëtes). Por edhe me veprat e tjera, veçanërisht me ato të ciklit të romaneve historikë, me temë nga Rilindja shqiptare, në të cilin “rivitalizohet esenca dhe thelbi i një ëndrre shqiptare për të gjetur veten në këto hapësira”. Por jo vetëm kjo, Sterjo Spasse në një nga romanet e ciklit trajton luftën e dy popujve, shqiptar dhe maqedonas në kohën e rënimit të Perandorisë osmane, për çlirimin nga ky sundim dhe vendosjen e pavarësisë, si gjithë popujt e tjerë. Dhe jo vetëm për këtë fakt, por edhe për vetë kompleksitetin dhe specifikave të dy identiteteve (përfaqësues i letërsisë shqiptare, me përkatësi etnike maqedonase, ai sot duhet të jetë, paradigma e relatave të reja. Prandaj, Behar Gjoka me të drejtë e ngre problemin për afirmimin e Sterjo Spasse për vlerat që ai ka. “…unë do të thoja se padyshim shkrimi në gjuhën shqipe, i një joshqiptari, që e ndjen veten shqiptar, shkrimi i romanit “Pse?!…”, pasqyrimit që ai i bën Rilindjes kombëtare do të ishin nga ato momente, që do t’i shërbenin çdo institucioni, atij arsimor dhe atij kulturor. Por mbi të gjithë unë do të thoja se Sterjo Spasse do të ishte një shans për të ndërtuar ura komunikimi mes qytetarëve të Shqipërisë, Kosovës dhe Maqedonisë.

Por kjo urë për të cilën flet ky studiues, për veprën e Spasses nuk është shqyrtuar ashtu si duhet në të dyja vendet. Nga shkrimi mund të kuptohet se Universiteti i Korçës, si dhe në Fier, në Shqipëri, në muajin maj do të organizojnë konferenca shkencore dhe veprimtari të tjera në kujtim të shkrimtarit Sterjo Spasse dhe veprës së tij, por nuk ka informacion, në se në to do të marrin pjesë përfaqësues nga Maqedonia.

Është njoftuar edhe për aktivitete të tjera, por, si mund të bëhet ky bashkëpunim që në këtë rast mund t’i lidhë të dy vendet?

E paqartë është se si mund të kontaktohet në aktivitete konkrete, duke mos patur një koordinim midis institucioneve të dy vendeve, sepse Sterjo Spasse nuk është figurë e panjohur, pas tij ai ka lënë gjurmë të thella e të pashlyeshme përgjithmonë.

Në kontekstin e shumë problemeve të Ballkanit, nuk duhet të humbasim ato gjëra që i lidhin popujt dhe shtetet.

Ajo, që vepra e tij është e pashkëputur nga letërsia shqipe nuk i zbeh aspak rrënjët e tij etnike dhe rrënjët e tij etnike nuk duhet të bëhen pengesë për lexuesit shqiptar, që atë ta ndjejnë si të tyrin.

Tek e fundit, popullariteti i romaneve të tij, tregimet dhe novelat, janë dëshmi e plotë për to. Vetë shkrimtari asnjëherë nuk e ka fshehur në shënimet biografike përkatësinë e tij etnike. Dyanësinë e tij ai e ka shprehur vetë: “Në damarët e mi rrjedh gjak maqedonas, ndërsa unë i përkas intelektit shqiptar.” Këtë do ta përsëriste edhe i nipi Arian Spasse vitin e kaluar në një përkujtim të veprës të gjyshit të tij në Bibliotekën e Kongresit Amerikan të organizuar bashkërisht nga përfaqësues të komunitetit shqiptar e maqedonas në Amerikë: “Gjyshi Sterjo shkruante për edukimin dhe emancipimin e brezave, duke mos harruar identitetin e tij.”
Edhe shkrimtari Naum Prifti, i cili merrte pjesë në këtë solemnitet, pasi foli për veprat e Spasses, në fund tha: “…Me punën dhe talentin e tij, Sterjo Spasse ka zënë vendin e merituar në letërsinë shqipe, në të njëjtën kohë mbetet pjesë e marrëdhënieve tradicionale shqiptaro-maqedonase”.

Në qoftë se madhështia e një personaliteti i kapërcen kufijtë e etnitetit e të shteteve dhe lidh bashkë së paku dy popuj, dy shtete, dy kultura, është e pakuptueshme që të mos ketë aktivitete të përbashkëta në një njëqindvjetor të lindjes. Edhe në qoftë se kanë filluar veprimtaritë në Shqipëri (kam informacione që edhe tek ne diçka po përgatitet nga shoqata e shkrimtarëve, por nuk e di në se ato kanë mbështetje nga shteti, mendoj se nga fundi i verës, kur do të bjerë dita e lindjes, veprimtaritë duhet të mbyllen me anën e një aktiviteti të përbashkët, mundësisht në vendin e lindjes së shkrimtarit, deri dhe të lindë e të zhvillohet ndonjë manifestim kulturor tradicional. Për këtë duhet kontributi i institucioneve shtetërore të të dy vendeve, ministritë e kulturës, ambasadat e të dy vendeve, akademitë, universitetet, shkrimtarët. Do të jetë dëm i madh dhe e pafalshme të neglizhohet ky shans. Në këtë kontekst, mendoj, që angazhimi i Maqedonisë duhet të jetë më i madh, me qëllimin që publiku i gjerë i lexuesve të tij ta njohin shumë më mirë këtë shkrimtar…

blank

VALSET E HIRIT, NJË SIMFONI E NJË JETE NË FURTUNË – Nga LULZIM LOGU

Krejt jetën e tij ai e përmbledh me një fjali të vetme, jetë në furtunë. Që nga lindja e tij në Smolicën e bukur, kur kujton që e mbante shtërnguar fort me gishtin e tij të vogël dorën e madhe dhe të fortë të babës .Nga kujtimi i syve të bukur të nanës, e cila e la të vogël në jetë dhe shkoi parakohe , tek ritmet e mundimshme të rritjes dhe shkollimit, në burgun e dhimbshëm deri në palcë të pushtuesit, me shpresën e lirisë, e cila ja ndriste errësirën e qelisë dhe më vonë në përpjekjet për ta ndërtuar lirinë dhe ëndrrën e vet të thyer, së bashku me familjen e tij në Kosovën që ngrihej si feniks mbi fatin e saj tragjik.

Një jetë që i ngjan valseve të hirit në apoteozën e tij të patjetërsueshme kah flaka dhe zjarri që ngroh jetët njerëzore , pushon disa çaste shuar në heshtje të mbrame, por jo të fundit, ndizet përsëri në hukamën e agut të njeriut që shpreson dhe beson pafund të nesërmen…

Tahir Bezhani me dashuri të mëkuar nga nëna, bijë e Tropojës, e ndarë nga trualli dhe të afërmit e vet për më shumë se gjysmëshekulli, hap pas hapi me poetët gjakovarë dhe tropojanë , më pas edhe me të tjerë nga Kosova dhe Shqipëria, u shndërrua në kalorësin e paepur dhe të pandalshëm drejt ardhmërisë së përbashkët kulturore dhe jo vetëm.

Me shpërndarje dhe diskutime librash, me vizita të ndërsjella dhe projekte ambicioze, me evokime patriotike dhe atdhetare dhe mbi gjithçka me dinjitet njerëzor, që buronte natyrshëm në krejt qenien e tij, në karakterin e një malësori i cili fluturonte metaforikisht me krahët e entuziazmit të lirisë dhe të shpresës…

blank

Tek i cili vizatohet në mënyrë përfekte harta dhe historia e kësaj treve, me dritëhijet e saj dramatike.

I lidhur pazgjidhshmërisht me tokën dhe historinë, i burgosur në qelitë e tmerrshme të regjimit serb, me mall të zjarrtë të fshehur në vajet dhe vargjet e shpirtit të vet, në përpjekje të mundimshme të mbijetesës ekonomike dhe të afirmimit të vet kulturor dhe intelektual, nën ndikimin e ngrohtë dhe dominues të plejadës së pavdekshme të poetëve gjakovarë që kanë bërë emër të merituar në letërsinë shqiptare, ai arrin të sendërtojë të ardhmen e vet letrare.

Që përkon në shpërthimin e vet poetik, me ardhjen e lirisë së shumëpritur në zemrat e zhuritura prej mallit të ndarjes së kombit dhe familjes.Dhe me hapjen e shtigjeve për nga njeri tjetri në një dialog dhe komunikim të ri universal, për një marshim të ri me perspektiva evropiane, ku padyshim arti dhe kultura janë si krahët e zogut gjigant të shpresës.

Tahir Bezhani, gjatë jetës dhe punës, ka parë, por edhe ka qenë dëshmitar i drejtpërdrejtë i ndrydhjes dhe i vuajtjeve të njeriut të kësaj toke, dëshmitar i maltretimeve dhe i shtypjeve nga më të ndryshmet dhe më çnjerëzoret.

Për këtë, edhe krijimtaria e tij sikur i ngjan rrugëtimit të trenit nëpër binarët e dhembjes, të vuajtjeve historike, të cilat, jo rrallë i ka bartur  përmes rrëfimeve poetike që gjithnjë djegin e përcëllojnë brenda qenies së tyre.

blank

E krejt hapësira poetike e Bezhanit është një fushëbetejë e dashurisë njerëzore përballë territ dhe ofshamës së fatit të mbrapshtë historik, një soditje dhe adhurim i pafre’ i atdheut legjitim dhe të bashkuar, një log’ dëshirash dhe ëndrrash sublime rreth vetes dhe të tjerëve, ai mund të përshkruhet pafundësisht si një ikonë dhembshurie dhe shprese, të cilës mund ti falesh pa frikë, orë e çast si një shenjti…

Një orakull i të ardhmes, që ndërtohet edhe në çastin kur të vjen goditja e të venitet shpresa, edhe atëherë kur ndoshta për të fundit herë sheh diellin të puthë malin, kur vuajtjet e qelisë së armikut ta afrojnë vdekjen e sigurt, kur shëndeti i thyer qelive është gati të të shkëpusë nga përditshmëria e ëndërruar, kur humbet padashur dashurinë e ri gjetur, kur ri gjen armiqtë e fshehur pas kurrizit të lirisë, kur ja mësyjnë dhe të përmbysin Don Kishotët e pafund të historisë…

Tahir Bezhani tashmë është një poet i pjekur, një personalitet i padiskutueshëm i poezisë, vazhdues i denjë i Gjergjekut, Podrimjes dhe Mehmetit, pjesë e rëndësishme integrale e arealit poetik të Malësisë së Gjakovës, një qytetar nderi i Tropojës, por mbi gjithçka tjetër një qytetar i nderuar i krejt vendeve ku shkel, thotë fjalën e ngrohtë dhe modeste, interpreton poezinë e tij të thekshme dhe përplot mesazh, shqip një shqiptar i mirë që i jep pamje më të mirë çdo dite për ata që e njohin…

blank

Ky libër i ri është libri i njëzetegjashtë, botuar në njëzetenjë vite, një ritëm admirues i pasionit të fshehur ndër vite, thagma që shpërthen ndrydhur plagëve të kohës, etja e shkrumit dhe mallit që ka vënë rreshkë në zemrën e tij, rrokja e hapësirës dhe trajtave të atdheut, vizatuar aq bukur me penelata të forta, brazdave të jetës.

Sa e trishtë, aq dhe e ndjeshme, një violinë poetike që bie pandalur mjedisit poetik të Gjakovës, emërvendit tonë të mrekullueshëm që kurrë nuk i sosen poetët në serenadën e tyre të pavdekshme poetike të shpresës dhe dashnisë.

Vite më parë kam shkruar:

” Poezia e Bezhanit e kërkon vërtet lexuesin cilësor, ngulfatësin, të dashuruarin, të dhembshurin dhe shpirtmadhin, tej formalizmit dhe skemave false. Një poezi solide, mbresëlënëse, e shtrirë në krejt rrafshin shpirtëror shqiptar, civilizuese dhe depërtuese, vargje të forta si segmentet e jetës së autorit, me nota të forta të realitetit, realiste dhe adekuate.

Njeriu që ndan jetën dhe poezinë me miqtë e merituar, njeriu i angazhuar në fatin historik të kombit të vet, në thjeshtësinë e qëllimit dhe të mjeteve të veta, që në fakt janë vargjet e kësaj kronike jetësore, Tahir Bezhani ja ka dalë të jetë krye ëndrrës së vet më të madhe, të udhëtojë me poezinë e tij të bukur krah bashkëkombësve të tij, në të gjitha viset e atdheut të tij të paçmuar!”

blank

Dhe besoj që nuk jam ngutur dhe nuk kam gabuar në pohimet e mia, tej lidhjes time të gjatë shpirtërore dhe njerëzore me autorin. Libri i ri që po vjen tek lexuesi “Valset e hirit” ma përforcon këtë ndjenjë dhe më entuziasmon, duke lënë mënjanë modestinë dhe duke shijuar vetëm vargjet e tij, një dhuratë e bukur e autoritpër lexuesit e tij të shumtë, ndërsa sonte lë pas 75 vite jetë intensive, duke filluar 76 vjetorin me tortën e mrekullueshme të këndimit të tij poetik të pandalshëm.

Tropojë, 16 Maj 2022

blank

POETI REBEL Requiem për  Lame Kodrën – Nga Aristotel Mici

 

(Marrë me shkurtime nga libri “Meditime Letrare”)

 

(19 korrik 1900  –  11 qershor 1971)

 

Në poezinë shqiptare emri i Lame Kodrës  qe si një meteor  që ndriti vetëtimë dhe u zhduk në kohë. Për disa dekada ai u mbulua nga mjergullnaja politike për t`u riparë si shkëndi  poetike qysh me  agimin e demokracisë.

E mbaj mend emrin e tij letrar që në fëmijëri, kur lexoja në librin e klasës së kartërt fillore poezinë “Si e Dua Shqipërinë”. Më 1947, kur fillova shkollën unike në Fier, në librat e antologjive gjendeshin edhe vjersha të Lame Kodrës si edhe  proza poetike “Zgalemi” e Maksim Gorkit e përkthyer po prej tij. Po me vonë, kur vajta në shkollën e mesme në Shkodër, emri i Lame Kodrës nuk dëgjohej më, as si poet, as si përkthyes i “Zgalemit”. Atëhere profesori i letërsise na shpjegoi paralelizmin figurativ dhe na solli si shembull vargjet e poezisë “Furtuna”, po pa thënë se e kujt ishte vjersha.

Pak me vonë doli në qarkullim nje liber teoriko-letrar për të rinjtë adoleshentë të shkollave me titull “Elementët e Para të Teorisë së Letërsisë”, përpiluar nga shkrimtari me përvojë të gjatë letrare, i mirënjohuri  dhe i palodhuri Sterjo Spasse.  Edhe në këtë tekst paralelizmi figurativ konkretizohej me vargjet  e poezise “Furtuna”[1], por pa emrin e autorit:

Më thërret, o moj fortunë,

Po burgosur gjendem unë.

Edhe unë jam si ti,

Zjarrin e luftës kam në gji.

………………………….

Me tërbim do sulem unë

Si edhe ti, o moj furtunë.

Atë kohë në pushimet verore të shkollës, gjeta rastësisht librin me titull “Vjersha” të Lame Kodrës botuar më 1945 dhe  nisa ta lexoja.  Me një herë me ra në sy se poezia “Furtuna” ishtë e dyta dhe e mora vesh se kush e kish shkruar.

Pastaj, as Lame Kodra, as poezitë e tij nuk po dukeshin gjekundi. Vetëm se kur beheshin zjarre partizanë me nxënës të shkollave dhe të rinj, ndonjë nga ata që pati qenë partizan, këndonte duke ua mësuar të tjerëve si këngë:

 

 

Natë e errët mbi Shkumbin,

Mbi Bujanë,

Dhe mbi Vjosën vale turbull

Anembanë.

 

Jashtë akull e fortunë,

Bora det:

O! sa dimër i tërbuar

Ky sivjet.

 

Jashtë lufta mortje madhe

Kudo zjen:

Sipër maleve të larta

Në derven.

 

I këndonin njerëzit ato vargje poetike pa e ditur fare nga kush qenë shkruar.

Ndër kohë, si pasojë e gjallërimit të luftës së klasës, nëpër shkolla, në orët e mësimit të historiës, filloi të flitej për një devijim nga udha e partisë. Dhe ky deviator ishtë një profesor, Sejfulla Malshova, që kish shkruar vjersha me pseudonimin Lame Kodra.

Nisi të dukej atëherë një dualizëm  për personalitëtin  e  poetit Lame Kodra.  Nga një anë ai ish Tirteu i Luftës Çlirimtare për liri, “I njohur si  “Poeti Rebel” për arsye të poezive të tij luftarake shumë të fuqishme, të cilat Noli i ka cilësuar si poezi të frymëzuara me zjarrin e shenjtë.”[2]

Nga ana tjetër, ai komentohej me emrin e vërtetë të lindjes, Sejfulla Malshova, oportunist i djathtë, nje person anti-parti.

Ky sulm fjalësh ndaj tij buronte nga shkaku se ai kish guxuar të kritikonte  Enver Hoxhën në Plenumin e Beratit. Sejfulla Malshova e kish kritikuar atë për sektarizëm dhe për vrasjet pa gjyq.

Le të shikojmë konkretisht se si e kujton diskutimin e Sejfulla Malshovës në Plenumin e Beratit Pandi Kristo[3], ish pjesëmarrës në atë Plenum:

“Plenumi i Dytë i K.Q. të PKSH u mblodh në Berat nga  23 deri 27 Nëntor, 1944.”

“ Sejfulla Malshova deklaroi në Plenum se “Enver Hoxha, ndonëse  është konsideruar si shëmbëlltyra e sukseseve tona të LANÇ-it e të PKSH, në të vërtetë  është sinteza e gabimeve të tyre”. Me poshtë ai do të vazhdonte me guximin e tij  proverbial:

“Sektarizmi jo vetëm në Parti, po edhe në ushtri degjeneroi gradualisht në terror dhe s`është  aspak e çuditshme se si ky terror degradoi në krim, madje në krim të organizuar”.

Sejfullai i mënçur nuk do të ngurronte të proklamonte me guxim në Plenumin e Beratit, madje, edhe dy vjet me vonë, kur do ta përjashtonin nga Byroja Politike e K.Q. –  të deklaronte se “po vazhduam me këtë mënyrë do të kthehemi shumë shpejtë në një klikë, madje në një klikë vrasësish.”[4]

Kritika e këtij profesori të filozofisë qe një vizion profetik i politikanit Sejfulla Malshova, gjë që e vërtetoi koha për disa dekada.

 

Qysh atëherë, kur i dhanë goditjet e karakterit politik, Poeti Rebel nisi ta ndjente veten      vetëm. Fillimisht e shpunë të punonte në Institutin e Shkencave, duke u përpjekur ta mbulonin me heshtje….

Lidhur me masat ndëshkimore  ndaj politikanit Sejfulla Malshova, shkrimtari Naum Prifti në artikullin  “Demokrati i Kryqëzuar” ka shkruar se shumë nga “ata që guxuan ta kritikonin Enver Hoxhën në Plenumin e Beratit, e pësuan më vonë  nga prapaskenat… I pari e pësoi intelektuali i formuar Sejfulla Malshova” [5]

Dhe kur shkruajm togfjalshin “intelektual i formuar” kemi para sysh një personalitet erudit, që njihte mirë botën Perndimore si edhe atë Lindore. Sejfulla Malshova, pasi kishte përfunduar kolegjin e Shën Adrianit në Shën-Mitër (Kalabri), kish filluar studimet  për mjekësi në Romë, po i ndërpreu, për t`iu kushtuar idealeve të  lirisë e demokracisë. Ai do të ishte   pjesëmarrës   në Revolucionin e Qershorit të 1924, sekretar i qeverisë së Fan Nolit, person aktiv midis mërgimtarëve Fanolistë. Si poet, me emrin  letrar  Lame  Kodra, ai e kish nisur rrugën  e vjershërimit që më 1921, kur  botoi në gazetën Dielli në Amerikë  poezinë  “Praku”, për të vazhduar  me gazetën Liria  po në Amerikë dhe  më vonë edhe me gazetën  “Liria Kombëtare”, të Gjenevës në Zvicër, organ i   Komitëtit Nacional Revolucionar[6].

Gjithnjë e më shumë emri i Lame Kodrës do të njihej në rrethet revolucionare si zëri poetik ndoshta më radikali në poezinë shqiptare të kohës – siç pohon në komentet e tij Prof. N.Jorgaqi-. Poezia e tij do të shquhej për temat revolucionare dhe frymën liridashëse, për notat e fuqishme kundër shtypjes feudale e regjimit monarkist, kundër fashizmit. Kjo do të bënte ta cilësonin “poeti rebel”, siç do ta quante edhe ai veten të tillë në një poezi homonime”[7]

*

  *            *

Me rikthimin e Ahmet Zogut në pushtet, Poeti  emigroi në Francë e më  pas më BRSS,më 1925.Vajtja e Sejfulla Malëshovës, alias Lame Kodrës në BS nuk do parë si prirje  drejt aventurës bolshevike, po si synim, për të gjetur opsione të mundshme në rrugën e përpjekjeve për liri dhe demokraci. Atje, në Rusi, në Leningrad (Petërburg) kreu studimet e larta dhe u bë professor i filozofisë.. Pas kësaj dha lëndët ekonomi politike dhe materializmin dialektik në Institutin e Ekonomisë Popullore “Plehanov”, ndër kohë u bë dhe bashkëpunëtor shkencor i  Institutit të Filozofisë të Alkademisë së Shkencave të Bashkimit Sovjetik. U pranua anëtarë .[8]

Më 1939 u dërgua në Francë nga Kominterni dhe jetoi në Paris e në Grenoblë.

Me atë bagazh kulturor dhe me aq përvojë të gjërë politike, Lame Kodra kthehet në Shqipëri, në korrik të vitit 1943, në zjarrin e Luftës Çlirimtare kundër pushtuesve nazifashistë. Ai erdhi në atdhe me aureolen e njeriut të ditur duke dhënë me poezinë e tij kushtrimin çlirimtar. Jo me kot shokët bashkëluftëtare qe e rrethonin e thërrisnin profesor[9]. “Ai kishtë nje përgatitje me të madhe teorike dhe praktike nga të gjithe komunistët shqiptare dhe keshilltarët jugosllavë të marre se bashku”[10],- shkruan në librin e saj për Shqipërinë Nina Smirnova.

Në të njëjtën kohë, si poet dhe si politikan Lame Kodra ishtë demokrat progresiv. Sipas gazetarit dhe poetit Anton Çefa, ai ish nje “komunist idealist, që i rrihtë zemra për transformime të thella shoqërore në dobi të shtresave të gjera popullore; ai iu kundërvu që në krye të herës diktaturës.[11].

            Si politikan me shpirt e bindje demokratike ky intelekrtual i lartë shpallte se kultura shqiptare nuk duhej të mbetej e izoluar, po të ishte e hapur ndaj kulturës botërore. Lame Kodra kërkonte që Shqipëria të kishte marrëdhënie të dyanëshme: të lidhej jo vetëm me B.S., por edhe me Perëndimin.

Ky do të ish “mëkat” tjetër i Prof. Sejfulla Malëshovës. Kjo ide ishte tejet e guximshme. Direkt ose indirekt profesori i filozofisë dhe i politikës shqiptare, kërkonte të paktën për Shqipërinë, të  hapej ajo që Winston Churchill e quajti më 1946, “përde e hekurt, që shtrihej nga Baltiku deri në Adriatik”(From the Baltic to the Adriatik, an iron curtain has descended[12]”).

Dëshira liridashëse dhe shpirti demokrat po e tundonin Poetin Rebel. Ai po luante me zjarrin. Nuk u mjaftua me kritikat në Plenumin e Beratit për Komandantin, po ja tani dhe pikëpamja oportuniste, anësimi, nga Perëndimi. “Me një fjalë, pa e zgjatur, ishte deviator i djathtë”                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       .Vetëm keto do të ishin të mjaftueshme për ta anatemuar si person antiparti e armik i popullit, ashtu si u vendos nga Byroja Politike me 1947.

Natyrisht, mbas këtyre etiketimeve, profesor Sejfulla Malshova  nuk do ta  kishte  më vendin as në udhëheqjen e partisë, as në qeveri. Pasi kishte punuar për disa vjet në Institutin e Shkencave, më 1956, udhëheqja e  partisë  kish menduar, se mëkatet e tij ishin aq të rënda, sa që për atë nuk mund të gjendej dot më punë as si studius në një institution, as si përkthyes e as të paktën si korrektor letrar në një ent botues. Ai mund t`i lantë “ mëkatet” vetëm duke zbritur në terren.

Kështu që Zeusi lartë dhe  ithtarët e tij poshtë e kishin gjetur më në fund vendin më të përshtatshëm për të, pas atij  internimit dyevjeçar në Ballsh, e çuan magazinier në depot  e ndërmarrjes së grumbullimit në Fier, ku duhej të kujdesej edhe për gurët e kandarëve të peshave të mëdha.

Rrethi i Fierit ish i madh dhe kish shumë kooperativa e ndërmarrje bujqësore, disa lokalitete dhe shitblerje të ndryshme. Çdo gjë që prodhohej, para se të magazinohej, duhej të peshohej në kandar. Mirëpo nga përdorimi i shumtë gurët e kandarëve prisheshin, dëmtoheshin. Që të rikuperoheshin, ata gurë duheshin sjellë në magazinat qendrore në qytet. Prej andej, ca nga ca, duheshin shpënë në punishten e axhusterisë, për t`u rregulluar. Dhe personi me adapt për të mbartur gurët e kandarëve nga depot në axhusteri qe caktuar ai, Poeti Rebel, ai njeriu i ditur me dy emra: Sejfulla Malshova, si e kishin emëruar prindërit, kur u lind dhe Lame Kodra, si e quajti veten, kur nisi të botonte poezitë e para.

Me emrin e dytë, me pseudonimin e tij, ai do të njihej në fushën e letrave.. Po me këtë emër do t`i drejtohej atij edhe Faik Konica në testamentin e vetë:

“…..Nuk do të më tret dheu, në se ti, im Zot Noli, dhe ti Lamja[13]  im i vogël dhe gjithë ata që e quajnë veten shqiptarë, nuk do ta çojnë kufomën time të tretet në tokën mëmë……Mbyll sytë se ju i nderuar Noli dhe ju të nderuar Shqiptarë e ti Lamja im i vogël në Paris do të ma kryeni këtë detyrë.[14]

Dhe ja pra, ky personalitët, ky intelektual aq i formuar e i brumosur  me valët e luftës për liri e demokraci, i mirënjohur nga Noli dhe Konica  qysh kur, …   ca  më vonë,  në kohën e demokracisë proletare, rreth vitëve  ‘60,  qe caktuar  nga udhëheqja a Partisë të mbartëte gurët e kandarit.

*

*               *

Në ato vite, kur jetoja në Fier, për të vajtur në gjimnaz,  shpesh merrja  rrugën me kalldrëm, që ndodhej midis bibliotëkës dhe depove të Grumbullimit. Tek ecja në atë udhë, disa herë pata rastin të shikoja me zemër të lenduar Poetin Rebel, kur shkonte kokëulur me një kapele me shapkë.. Ikte nga dale drejtë  axhusterisë, duke mbajtur në dorë trastën e zgjyrosur me gurët e kandarit. Sa  kisha dashur në vitët  e para  të rinisë time ta kisha njohur autorin e  atyre vjershave , siç ishin: “Poeti Rebel” dhe  “Si e dua Shqipërinë”dhe ja tani  e kisha aq pranë. Ndërsa e vështroja si të lodhur, në mendje më shungullonin vargjet e tij që i dija përmëdsh qysh nga femijëria:

Unë e dua Shqipërinë

                       Që nga Shkupi në Janinë,

Ku një popull derë-zi

Heq e vuan në robëri,

Po ka shpirtin luftëtar:

 

Unë e dua Shqipërinë

Si një revolucionar.

 

Dhe ashtu, me  ato vargjet në  mendje, ndërsa ai ikte në punë të vet, unë shkoja drejt shkollës, një pjesë e së cilës qe përshtatur për auditoret e Filialit të Universitëtit, ku jepja lëndën e letërsisë së huaj. Kapitulli i parë fillonte më mithologjinë antike. Ecja si  me një brengë dhe në kokë më vërtiteshin trimëritë dhe përplasjet e perëndive të  botës qiellore të Olimpit. Po duke pasur  para syve pamjen e rënduar të Poetit Rebel, mendimet më  largoheshin nga motivet e mollës së grindjes dhe përqendroheshin të dënimet mizore të Zeusit. Më fanepsej Prometheu i Lidhur në një shkëmb të Skithisë, i dënuar se kish guxuar të vidhte zjarrin në qiell për t`ua dhënë njerzëve. Pas tij m`u shfaq Sizifi me atë gurin e rëndë, që e shpintë në majë të malit, e që i  rrëshqiste teposhtë kurse ai  pambarimisht duhej ta vendoste po atje lartë, ku kish qënë. Dhe. duke imagjinuar Sizifin  me atë gur , sytë nuk më ndaheshin nga Poeti Rebel me gurët e kandarit në dorë këtu në tokë, tek depot e Grumbullimit në Fier. Ish a s`ish ky shëmbëllim një paralelizëm figurative….?

Jo më kot shumë lexues e njihnin Lame Kodrën si Poet Rebel. Shkas për këtë ishte edhe poezia me të njëjtin titull, që autori do ta vendoste në fillim të librit të tij me titull “Vjersha” me 1945.

Heroi lirik i kesaj poezije do të ish alter-egoja e vet poetit, i cili i ka dalë për zot vegjëlisë, duke i shpallur luftë skllavërisë. Me këtë poezi, që autori e botoi për së pari në gazetën “Liria” në Amerikë, më 1941, Poeti Rebel, i mbrujtur me idetë e revolucionit demokratik, jep kushtrimin anë e mbanë atdheut”

Anë e mbanë Shqipëria

Le të mblidhet

Në  pallate tirania

Le të dridhet.

Në kuptimin e jetës sociale poezia e Lame Kodrës të kujton deridiku idetë demokratike të poezisë së Fan Nolit. Lidhur me këtë kuptim poeti Bardhyl Londo vë re

se Lame Kodra “nuk i shpëtoi dot deri në fund ndikimit të poezisë noliane, poezi që duket me një herë e ka pasur shumë për zemër”.[15]

 

 

*

*               *

 

Si dishepull i Nolit, Poeti Rebel është kundër sundimit të bejlerëve, që favorizuan “tiranin që kërrusi atdhenë”..Ashtu si Noli edhe ai është kunder çdo tirani dhe sundimi monakist. Rgjimeve monakiste historikisht u kish kaluar koha. Dy shekuj më parë, Presidenti  Thomas Jefferson, si ideator i republikanizmit amerikan, thoshte se në “Evropë sundojnë princërit dhe mbretërit, si një vazhdim i mesjetës dhe nuk beheshin zgjedhje demokratike”[16]. Duke ngritur lartë idenë e republikës ai bënte vërejtje për qeverisjen e atëherëshme evropiane dhe deklaronte:

Qeveritë evropiane janë monarkiste. Ato janë mbështëtur në parimin që një pakicë njerezish kanë dhantinë e shenjtë të shtypin shumicën. Kurse sistemi republikan amerikan nën kupton prishjen përfundimtare të kodeve feudale e të autoritarizmit mbretëror”[17].

Për ironi të fatit historik në Shqipëri, në kundërshtim me idenë e republikanizmit demokratik tëThomas Jeffersonit, jo me 1804, por më 1924, rrëzohet qeveria demokratike e Fan Nolit, për t`u zëvendesuar me monarkinë gjysëm orientale, për  monarkun e  së cilës vetë përkrahësi i saj, Eqrem Bej Vlora, shkkruan në  kujtimet e tij se mbreti  “në atë shkollë  turke në Stamboll, të kohës së  Sulltan Abdyl Hamitit, kishtë mësuar  sjellje dhë mënyra të foluri, të cilat i kishin dhënë “oborrit” të Zogut vulën e një Sulltani në miniaturë”[18].( nga libri ”Kujtime” f.260) . Edhe studiuesi  amerikan  Julian Ameri do të jepte më pastaj  afërsisht të njejtën  konstatim: “Qysh në  moshë të re  Zogu absorboi principet e  qeverisjes orientale”.[19]

Lame Kodral,si përfaqesues i ideve republikane, ashtu si e thotë edhe vet, si poet revolucionar, është realisht në anën e shtresave të gjera popullore.. “Si shkrimtar  i ndijshëm  atij i vjen keq kur shikon varfërinë e skajshme të fshatit shqiptar:

Ku del bujku që me natë

Me parmendë dhe me shat,

Mbjell e korr me djell, me hënë

Dhe s`ka bukë për të ngrenë.

Heroi lirik i Lame Kodrës, Poeti Rebel, brengoset edhe për jetën me mundime të njerzëve në qytët:

Ku nallbani e samarxhiu,

Mjeshtri, kallfa e kallajxhiu,

Krrusen ditë e krrusen natë,

Që të hanë bukë thatë;

Ku hamalli nëpër skela

Ngarkon hekur e varela,

Këmbë-zbathur, bythë-çjerrë:

Punon vetëm për të tjerë.

Si përfaqësues i popullit të thjeshtë në fshat e në qytët, Poeti Rebel kërkon të futet në jetën politike, jo për të përfituar grada dhe pozita shtetërore si një pushtetar i etur për t`u pasuruar me çdo kusht, por si një idealist, që  dëshiron mbi të gjitha triumfin e demokracisë së vërtetë. Poeti Rebel është larg interesave të një politikani, që synon pallat me shumë kate në kryeqytet dhe nje vilë në mal e një tjetër në Lalëz, atje në bregdet. I prirur nga motivet e një  demokracie popullore, Poeti Rebel  shkruan:

 

S` kam çiflik e s` kam pallate ,

S`kam dyqan me katër pate;

Po e dua Shqipërinë

Për një stan në Trebeshinë,

Për kasollen në Selisht,

Për dy ara në Zallisht.

 

Është e qartë  se këto vaqrgje të “poetit rebel” kanë një tingëllim actual sot, kur, siç shohim nga kronikat mediatike të përditshme , ka politikanë, që kanë prirje të etëshme  për të pasur vila  superluksoze në vise panoramike.

Ndikimi i poezisë noliane tek Lame Kodra duket edhe më shumë  te poema “Klithmë  e Dragobisë”, sepse  që të dy poetët, si patriotë të shquar  janë thellësisht të prekur nga vrasja e Bajram Currit në atë vend. Po ndërsa Fan Noli me elegjinë  “Shpell` e Dragobisë”  i bën  apotheozë heroit  të maleve, duke e cilësuar me figura mithologjike si “Dif dragoi i Dragobisë/ Trim tribunë` i vegjëlisë”; “Legjendar Ate po rritësh “/Dithiramb i Dragobise”, Lame Kodra e kthen simbolikisht shpellën e Dragobisë në një altar patriotik të atdhetarisë:

                                    Vetë shpella si tërmeti

                                    Oshëtin:

Plaku i maleve ka dale

Sokëllin.

 

Jehona e thirrjes së Plakut të Maleve bën të mblidhen gjithë herojtë e lavdishëm të atdheut. Me anë të nje animizimi të elementëve të natyrës, poeti përfytyron se gjithë vendi rreth e qark, vetë shpella, gryka e male po buçasin, kur gjithë trimat, dëshmorët heronj po kelthasin.. Ajo klithmë është kushtrimi që vjen e përhapet nga malet në të gjithë Shqipërinë. Me këtë rast le të kemi parasysh se poema është shkruar  në janar të vitit 1941 dhe është botuar në  gazetën “Liria” në Amerikë më 1942. Është koha kur vendi qe pushtuar nga fashizmi italian, prandaj Poeti Rebel frymëzohet nga  thirrja e Plakut të Maleve në Dragobi, duke dhënë kushtrimin luftarak: “Luftë zgjedhës Shqipëri,/ Ngreu popull me  flamur për liri”. Është me interes të përmendim se kjo poemë e Lame Kodrës u këndua  nga  shumë formacionë të ushtrise partizanë, pa qënë e kompozuar nga ndonjë  muzikant profesionist. Kompozitor i saj qe populli, që e gjeti të pëlqyshme në ato vite të luftës kundër pushtuesit të huaj, se çdo strofë e varg i poemës qenë të  frymëzuar nga ideja e kushtrimit çlirimtar.

 

  • *            *

 

Më  1921 në gazetën “Diell”,në Amerikë, Lame Kodra do të botonte poezinë e parë me titull “Praku”. Nga leximi i vargjeve të poezisë kuptohet se fjala “Praku”simbolizon udhëkryqin e një trimi, i cili duhet të zgjedhë ose një jetë me luftë e me mundime për liri, ose një jetë të qetë e pa trazime e me begati. Përtej  “prakut” është bota e re, bota e lirisë, përkëtej është bota e vjetër, bota e robërisë. Nga një hon i thellë del një zë paralajmërues, që i përmend  trimit të ri  Kalvarin e një jete që i përkushtohet përpjekjeve për liri. Djaloshi i asaj poezie,.tek dëgjoi ato fjalë që të frikësonin, “një e ngjethur trupin ia përshkoi” dhe tha  “që të gjitha do i duroj”, dhe pa u trembur nisi ashtu jetën luftarake për liri. Vargjet e kësaj poezie do të ishin preludi i kalvarit të Lame Kodrës, i cili mbaroi trishtueshëm mbas një izolimi të gjatë politik. Ai do të ndahej nga jeta në spitalin e Fierit nga një dhimbje e rëndë abdominale.

Kështu, më 11 Qershor, 1971, në mes te një dhimbje të madhe fizike dhe shpirtërore, do të pushonte se rrahuri zemra e poetit Lame Kodra, i quajtur dhe Poeti Rebel.

 

 

Bibliografi

Anton Çefa: “Disidencë fisnikë “ Illyria, 23 gusht, 2004, Amerikë

Bardhul Londo: Parathënie e librit “Vjersha” të L. Kodrës, Shtëpia botuese “E. Çabej”, Tiranë, 1994 .

Bernd Fischer:: “Balkan Strongmen” ,  Purdue University Press, Indiana, 1988.

Eqerem Bej Vlora: “ Kujtime” II, Shtëpia e librit dhe komunikimit,Tiranë, 2001.

Faik Konica: “Vepra”, Shtëpia  botuese, “N. Frashëri”, 1993.

Gazeta  Panorama, 28 qershor 2003.

James Davidson, “The American Nation”, Prentiche Hall inc, New Jersay, 12986

Julian Amery: “Sons of the Eagle”, London,  1948

Karl (Carl) Sundel, “Four Presidents”, Sun Publishing, Worcestër,  MA, 1987.

Nasho Jorgaqi,”Koha e Kujtimeve”, Ombra GVG, Tiranë, 2011.

Naum Prifti:  Gazeta Illyria, “Demokrati i kryqezuar”, 6  Maj, 2004.

Nina Smirnova:” Historia e Shqipërisë përgjatë sh .XX”, Botimet ideart, Tiranë, 2004

Sterjo Spasse: “Elementët e para të Teorisë së Letërsise”, Ndërmarja Shtëtërore e Botimeve, Tiranë,1954 .

[1]  Nga libri  “Elementet e Para të Teorisë së Letërsisë” ,  St. Spasses, Tirane,1954. faqe:12.

[2] Nga  Anton. Çefa: “Disidencë fisnike…”  “Illyria”, 23 gusht, 2004.

[3] I kujtojmë lexuesit se P. Kristo në këtë kohë ish përkrahës i grupit të Koçi Xoxes, i cili mbështeste vijën e politikës së Titos, që synonte  përfshirjen e Shqipërisë si republikë të shtatë në Federatën Jugosllave. – B. Fisher, “Balkan Strongmen”, f.243

[4] Gazeta  “Panorama”- 28 qershor, 2003

[5] Nga Naum Prifti: “Demokrat i Kryqezuar”,  Illyria, 6 Maj,  2004

[6] Komiteti Ncional Revolucionar (KONARE)  ishte  organizate politike e demokratëve  shqiptarë antizogistë, që kishin marrë pjesë në Revolucionin e Qershorit 1924 dhe, që pas shtypjes së  këtij, kishin mërguar jashtë ardheut. Kjo organizatë ishte themeluar më 25 mars  1925 në Vjenë dhe kishte qysh në fillim për kryetar Fan Nolin.

[7] Nasho Jorgaqi,  “Koha e Kujtimeve” Ombra GVG, Tiranë, 2011, f.191

[8] Shiko: Fjalori Enciklopedik Shqiptar, f. 1605.

[9] Edhe Enver Hoxha me Koçi Xoxen në letrën e tyrë informative dërguar Udhëheqjes Sovjetike më 1947  e quajnë professor, kur shkruanin se ”në përbërjen e Byros Politike te K.Q. u fut dhe ideologu i restaurimit  të kapitalizmit në Shqipëri, Profesor Sejfulla Malëshova”,  Marrë nga “Gazeta Shqiptare”, 14 – 4 – 2010

[10] Nga Nina Smirnova, “Historia e Shqipërisë përgjatë sh. XX”, Botimet Ideart, Tirane, 2004, f..292

[11] Nga Anton Çefa: “Disidencë fisnike…” , “Illyria” , 23 gusht,  2004

[12]  James Davidson, “The American Nation”, Prentiche Hall Inc, New Jarsey- 1986

[13] – Lamja : nenkuptohet  Lame Kodra, pseudonimi i Sejfulla Malshoves.

[14] Faik Konica,  Vepra, Tirane , Shtepia botuese “Naim Frasheri”, 1993, f. 70

[15] Bardhul Londo: libri “Vjersha”, i Lame Kodres, Shtëpia Botuese  “E.Çabej”, Tiranë, 1994, f.11

[16] Karl  (Carl) Sundel: Four Presidents, Sun Publishing, Worcester, MA.1987, f. 25

[17] Karl (Carl) Sundel:   i njejti liber ne te njejten faqe.

[18] Eqerem Bej Vlora, “Kujtime”, v. II,  Shtëpia e Librit dhe Komunilimit, Tiranë, f.260.

[19]  Julian Amery, “Sons of the Eagle”. London, 1948, f. 16.

blank

Të shkruajmë për Atdheun – Poezi nga ATDHE GECI

 

 

Në kalanë poetike të shpirtit të kombit

fryn frymë e tallazeve për  në udhëtim

fryn frymë e tallazeve  për  në  kohëra

fryn frymë e tallazeve  për të ardhmen.

Trim, kështu jeta ndjek  rrjedhën e saj.

Heronjtë kudo gjenden brenda luftave

më tha gjakja e  muzës  së  arbërorëve,

poet, nuk ka natë t´fundit për dardanët

e ëmbla dashuri  për  dheun  na mbanë.

Shkrimtarë shqiptarë të pellazgoilirisë

ju që i dhatë gjuhë dhe  art  tokës  tuaj,

ju i dhatë art këngës  së  bukur  shqipe,

rendni të ngjiteni  majë syrit të maleve

dhe majë fjalës së  shkruar  poetike, se

ju jeni gjuha foljore  dhe gjuha librore,

që i rrënjuat fjalët shqipe  në poezitë e

juaja. Poetë, s´ka dridhje  të  kohës  që

mund ta tund  fjalën  e  juaj shkrimore,

as dridhje të fjalës  për  një epokë të re

tharm i shpirtit e i mendjes  së  Naimit

është art i  gëzuar  dhe  lexohet  bukur.

Gjuha  shqipe  ka  një  forcë  organike,

të fjalës së folur  dhe  të fjalës poetike,

të shprehjes  së dhimbjes dhe pasionit.

Në kalanë poetike të shpirtit të kombit

fjala dhe shkronjat  janë  libri i gjeniut

libri i dashurisë  dhe  i shumësisë sonë

libri i pëflakjeve  të  majave  të arbërit.

 

Atdhe Geci – Dortmund, 2022

blank

“Nesër e përgjithmonë”- Ermal Meta publikon librin e tij të parë, nga 19 maj në të gjitha libraritë

Ermal Meta ka ndarë me ndjekësit për herë të parë një foto të kopertinës së romanit të tij të parë “Domani e per sempre” (Nesër e përgjithmonë) i cili do jetë nga 19 maj në të gjitha libraritë për të gjithë lexuesit.

Librit i janë shitur të drejtat për t’u kthyer në prodhim kinematografik. Ato janë blerë nga producenti Carlo degli Esposti Palomar për të realizuar një serial televiziv.

Personazhet e romanit vendosen në periudhën pas Luftës së Dytë Botërore në Gjermani, SHBA dhe Shqipëri. Ende pa dalë në qarkullim libri ka ngjallur shumë interes nga botuesit kryesorë anglezë dhe gjermanë. gsh

blank

blank

“Dyzet letra dashurie.” – Nga NADIRE BUZO

 

E dashur Nasta (Fatmira Aliaj). Pas leximit të librit, “Dyzet Letra Dashurie”, nuk mund të drejtohem ndryshe, veçse me një letër. Është ndër më të bukurit libra, që mund të jetë shkruar në situata luftrash apo sëmundjesh pandemike. Periudha që zotërohen prej së keqes. Kur dëshpërimi prej humbjeve, krijon një ankth paniku. Nuk ka mjek dhe kurë ilaçesh të shërojnë dëshpërimin. Po, ti e dashur, e bën këtë mjeshtërisht me, dyzet letra dashurie. Një dashuri e madhe, mbetur e përjetshme. Dashuria konsumohet si gjithçka tjetwr. Vjen një ditë dhe tretet. Po, libri yt është pasqyrimi i një shpirti të bukur, ndaj  nuk shter kurrë. As në kohë për të vdekur. Ai rilind prej dashurisë. Dashuri, mbetur ashtu e pa cënuar dhe kur u shua ylli i saj. Skalitur në pentagram me notat muzikore, të një preludi me erwmim dashurie.

Librin e shkruar bukur e lexova vetëtimthi, ashtu si dhe dy librat e tjerë që mbajnë firmën tënde. Sinqerisht, kur librin e mora në dorë nënshkruar prej teje, përpos kënaqësisë, mendova: Si mund të lexoja përsëri dyzet letra dashurie, pasi isha mrekulluar nga letrat e Kafkës derguar Milenës së tij. Dashuri dhe vuajtje, më stilin e përveçëm kafkian. Dhe më pas e velur, prej letrave të Simone de Beauvoir. Mbi treqind letrat e një gruaje si Simona. Herë e butë, herë intelektuale e fortë, apo liberale e përkëdhelur, dërguar dashurisë së saj amerikane, me Elson Algren.

Me duhej të shkëputesha prej tyre ca kohë, duke menduar se; ç’mund të ketë shkruar Nasta më bukur se aq. Por kisha gabuar. Libri rridhte si ujvarë, që rrjedh nga mali, i kristaltë dhe e pi me etje.. …… Të përshëndes me “love story” të Bethovenit, më pëlqen ta dëgjoj herë pas here. Sot kam dëgjuar i mbyllur në studio, tërë ditën muzikë klasike. Kam qenë në një botë tjetër, në atë të hiçit. Kështu është natyra ime, si valët e detit që herë pas here përplasen në breg dhe kthehen përsëri të lodhura……. Ndërsa tani kam gjetur bregun tim të preferuar, ku dua të prehem ………….Nuk më mban dot bregu im e dashur. Ç’trishtim! Ç’padrejtësi!……. Je lumturia ime më e madhe, je trishtimi im më i thellë ! …………..Yti, Giorgio! “   ….shkruante ai mallëngjyeshëm.

Ti,e dashur mike, je e guximshme, rrok tema sqimtare të kohës. Sa e vështirë është për një autor të rrokë këto tema të jetuara çdo ditë. Me ankthe të papritura, bukuritë e pakta ku vështirësitë e mëdha, kanë mbërthyer njerëzimin ngado. Në veçanti një vend të vogël mbushur me çudira.

Një libërth me format të vogël, dyqind faqesh. Roman modern i kohës, nga i cili mëson gjera të mëdha. Shpirti nuk fshihet dhe gjithka që lind prej tij, mbetet aty. Vendosja primare e vemendjes në familje. Kultura, edukata në mardhëniet njerëzore. Durimi dhe përmbajtja ndaj sfidave të jetës… Në një kohë, kur mendja dhe zemra, ndodh që rahin diku larg. Ekujlibri qytetar dhe sjellja e kulturuar, komunikimi i mençur me familjen në situata dhe kohë të vështira. Respekti për njerëzit dhe përmbajtja në secilin rast, edukujnë brezat. Se, në të gjitha ndodhitë e dhimbjeve të zemrës, në të cilat vendosen shpesh njerëzit. Familja është e shenjtë dhe nuk duhet cënuar.

Përzgjedhja për të vendosur në qëndër të librit, një artiste të operas, si përsonazhin kryesor, është klasi që ti zgjedh. Duke zhdërvjellë imagjinatën tënde, apo dëshirat e heshtura të saj. Mbyllja e një artisteje, larg artit për muaj të tërë, brenda mureve të shtëpisë. Izolim stresant, që dëmtoi artin ngado në botë. Edhe më fort artistët, që e kanë të vështirë të jetojnë larg këtij profesioni pasionant e jetik. Kjo gjasë e bën Evën, personazhin kryesor, të tregojë botën e librit, nwpwermjet botës së saj shpirtwrore. Përjetimi i fortë i një dashurie të madhe, nëpërmjet kujtimeve. Një mardhënie dashurore e pa realizuar në martesë, për shkaqe politike të sistemit ku jetonim.

Dashuria me Xhorxhon, lindi në skenat e Operas së Palermos. Të dy luanin rolet kryesore të dramës shekspiriane. Nën muzikën e magjike e tronditëse të kompozitorit Giuzepe Verdi.  Dezdemona, e luajtur nga Eva, artistja shqiptare, e cila mbytet nga xhelozia e të dashurit Otello, artistit, italian Georgio.

Edashur Nasta! Ti, zgjedh pikërisht Operan e Verdit dhe tragjedinë e Shekspirit, Otello-n. Duke tronditur dashurinë e madhe e të pamundur të dy artistëve. Të cilët nuk njohin kufij. Dashuria e tyre është e destinuar të vdesë, pikërisht nga xhelozia e një sistemi që i fundoste dashuritë. Ne, të cilët e jetuam atë kohë dhe lexojmë librin tënd; “Dyzet letra dashurie”. Sipas përjetimeve tona, formulojmë kuptime të modifikuara. Libri yt, komunikon aq thjesht dhe aq bukur me lexuesin. Të rinjve të sotëm u duken histori triller. Bukur edhe ata që e mendojnë kështu, se në dashuri, art dhe muzikë nuk ka politikë.

Eva ruan si relike të shenjta dyzet letrat e Xhorxhios, kur ata të detyruar të ndaheshin nga pamundësia për t’u bashkuar. Ndarja përfundimtare e saj shekspirjane, do të vinte pikërisht prej atij kufiri i ashtuquajtur “komunizëm”. I cili ishte varrëmihësi i ndjenjave të vërteta.

letrat kishin vazhduar për aq kohë sa Eva, nuk kishte vendosur të krijonte familjen e saj. Ndërsa disku me muzikën e kënduar nga të dy, në veçanti operan që i bashkoi, Otellon. Ajo e dëgjonte shpesh, në mjedise familjare dhe në vetmi. Në kujtim të asaj dashurie, megjithëse e ndërprerë; atë shpesh e lumturonte.

Libri yt mike e mirë, sjellë kujtimet të mbledhura në formën e një orteku, i cili të zë nën vete. Po ti e dashur, je e kujdesëshme. Eva jote është një zonjë klasi, që di t’i ndajë dhe kapërcejë këto situata, me komunikimin dhe kulturën e saj të lartë. Me dashurinë dhe respektin për familjen.

Otellua i saj, Xhorxhi, është një kompozitor dhe këngëtar Italian, me një dashuri të përveçme për Evën, të pacënuar nga askush. Jo vetëm brenda shpirtit po edhe brenda muzikës së tij. Ai nxjerr mallin duke kompozuar me imazhin e Evës, gjithçka për të është, Evë.

……  “Të dua “,  gjithmonë më është dukur pak për ty, sepse për ato muaj që të njoha, jeta ime mori drejtim tjetër, më ndryshove dhe më bëre të kuptoj se çdo dhimbje vjen nga dashuria dhe çdo dashuri vjen nga dhimbja.” …………

Nasta e dashur, sa bukur ti, di të tregosh, si duhet t’i kapërcejmë situatat e vështira. Stuhitë që vërshojnë shpesh nëpër koridoret e jetëve tona. E në këtë rast, një pandemi shfarosëse, kishte humbur kuptimin e jetës. Eva jote, e mbyllur brenda apartamentit të saj, në rolin e zonjës, të gruas, të artistes, të nënës, shoqes e mikes. Ishte një mbështetëse e fuqishme e njërëzve rreth saj. Ajo, ka përforcuar më së miri, kuptimin e vërtetë të jetës.

Libri arrin kulmin, kur Eva në lajmet e shpeshta për pandeminë, të cilat i dëgjonte edhe në stacionet e huaja. Në një stinë pranvere plot mistere, tronditet thellë. Dëgjon emrin e Giorgios, artistit Italian, në rrezik për jetën nga pandemia, covid 19.  Dashurinë, që kishte aq shumë vite pa e parë.

Ankthi, dhe dëshpërimi i saj, nga pamundësia për të udhëtuar prej mbylljes së kufijve botërorë, përcillet dhimbshëm. Përshkruar realisht transmetohet mbi lexuesin me përjetimin, se ç’do të bënim ne, në këtë rast. Po, Eva jote, di më së miri. Në çaste vetmie, shkon te letrat, i lexon të gjitha, të dyzetat………

…., “ Mos ke ardhur të festojmë bashkë Krishtlindjet ?

Zgjas dorën midis flakëve të të rrëmbej, po ti zhdukesh përsëri. Zbraz gotën me verë mbi dorën e përcëlluar. Mua e dashur më djeg zjarri.  Me dorën që më kullon pika, pika nga vera e kuqe. ……………..gëzuar ditëlindjen ëngjëlli im,  Zoti qoftë me ne!”

Nuk janë aspak të mërzitëshme. Nuk janë as edhe kafkiane e as Simone de Beauvoir. Janë thjesht, dashuri dhe dhimbje. Shkruar bukur, duke mbartur shumë mall dhe muzikë……..

“Shpirti im.

Nuk e di se ku je dhe më ç’farë po bën në këto momente. Unë kam dal në ballkon të marr pak ajër. Vura re se kanë çelur tre trëndafila. Njëri ngjyrë blu, tamam si ngjyra e syve të tu, krejt të veçantë, tjetri i kuq, si buzët e tua të plota dhe i treti i bardhë, si qafa jote e bukur. U mundova ti bashkoja e të formoja fytyrën tënde aq të hijshme por nuk munda………….………..ndaj prisja të paktën të më lajmëroje që nuk do të vije në Paris. Vërtetë  ishte propozimi im ky udhëtim, po ti e prite me shumë kënaqësi. Përveçse do të ishim të dy, kishe dhe një arsye tjetër, do të shikoje operën “Traviata”, të  shfaqur nga trupa jonë atje. Natyrisht arsyeja kryesore ishte, të rrinim disa ditë bashkë. Ç’lumturi do të ishte. Ç’lumturi e përmbysur………………..”

Letrat, janë të ndërthurura bukur me tekstin ndërmjetës, ku lidhen e ndërlidhen kohët. Koha në të cilat janë shkruar, lexohen, apo rilexohen.

Fundi i librit është një përjetim sublim i një dashurie të përjetshme. Midis dhimbjes së madhe nga humbja e një jete të mbushur plot kujtime malli. Xhorxhi në çastet e fundit, i jep porosi mikut të tij, të përcillte me postë elektronike, një letër dhe dy formatet me kompozimin e tij të fundit, të quajtur “Eva”. Ai tashmë i pashpresë për jetën, i kërkon që ajo ta luajë në piano, ditën që ai do të përcillet në banesën e fundit, larg saj në Palermo.  …”

“Giorgio ti duhet të jetosh, duhet patjetër !” i përgjigjet ajo… Po ai shkruante: “ nuk  mundem,  më ka vdekur shpresa”

Partitura e një kompozimi enkas për ditën e largimit nga kjo jetë. “ Nuk të lutem, po të urdhëroj “  Eshtë dëshira e fundit. Evën e trondit thellë, dashuria e saj, të vetmen herë e urdhëron!.

E përlotur, ulet në pianon e saj, të cilën e afron tek dera e hapur e ballkonit. Ndërsa jashtë vesonte shiu. Luan mbi tastier si asnjëherë më parë. Duke derdhur mbi të shpirtin. Tingujt e saj kapërcyen, ajrin, qytetetet, kufijtë dhe detet. Forca e dashurisë,nëpërmjet tingujve të pianos kompozuar nga Giorgio enkas për të. Ishte preludi i një dashurie, që do jetonte gjatë, në notat mbi partiturën e dërguar me postën elektronike.. “ Për ty Eva”,  Nuk te lutem, po të urdhëroj “

Njerzit rrotull ndwrtesave dhe kalimtarët ndalojnw e dëgjojnë, tingujt e dhimbjes, duartrokasin dhe përshëndesin me duar. “Bravooo Evaaa!  E zgjuan nga një ëndër. Të dehur nga muzika, kërkuan ta dëgjonin përswri e pwrswri. Duartrokitwn fort… Ajo, vazhdonte ti binte pa pushim duke sfiduan vdekjen.

“Këto duartrokitje janë për ty, dashuria e madhe e jetës sime. Për ty, Giorgio!” Mendoi me vete e përlotur.

Pikat e shiut trokisnin lehtë mbi xhamat e derës së hapur të ballkonit. Zhurma e tyre i solli në kujtesë vargjet  brilante, të Universalit  Kadare.

Sa herë shiu në qelq do të trokasë, /Ti do vish këtu, dhe në mos ardhsh, / Qofsh si muzikë, si pikëllim, apo si kryq, / Unë do të të njoh e do të çohem vrik, / Dhe si ai guaskës perlën ia merr, / Nga muzika, kryqi, a vdekja do të nxjerr.

E dashur Nasta, të njoh prej kohësh si një mike të dashur të sinqertë që shkruan libra të kohës me shumë përkushtim. Si një qytetare që e do vendin tënd dhe njerzit. Ky libër na tregoi shpirtin tënd të bukur, të pasqyruar me një art të rrallë. Duke lexuar “Dyzet letra dashurie”, u përlotëm nga dashuria dhe muzika e bukur e cila mban brenda zërin tënd.

Nadire Buzo


Send this to a friend