Më 13 gusht 2026, në moshën 64-vjeçare, u nda papritur nga jeta Skënder Muharrem Haluci. Ai ndodhej me pushime familjare në bjeshkët e Tropojës.

Ish-i dënuar me vdekje nga regjimi komunist, ish-i burgosur politik dhe ish-kryetar i Gjykatës së Rrethit Gjyqësor Vlorë, ai mbetet një nga figurat e rralla që përballoi dhunën e diktaturës dhe më pas shërbeu me dinjitet në sistemin e drejtësisë.

I lindur në vitin 1961 në Bujan të Tropojës, në një familje me tradita antikomuniste, Skënder Haluci u arrestua në nëntor 1983 së bashku me kushëririn e tij Isuf Ismail Halucin.

Pas vizitës së Ramiz Alisë në veri, aparati i Sigurimit formuloi ndaj tyre 13 akuza politike, ku spikaste akuza për organizimin ei një atentati ndaj udhëheqësit komunist.

Kolegji Ushtarak i Gjykatës së Lartë i dënoi të dy me pushkatim.

Në qelitë e izolimit, përballë dënimit kapital, Isuf Haluci u përpoq të shtynte sa më shumë pushkatimin dhe shpiku “Lojën e Thesarit në lumin e Valbonës”, një rreng që për muaj të tërë mbajti në lëvizje dhe demaskoi aparatin hetues dhe famëkeq të Sigurimit.

Presidiumi i Kuvendit Popullor e tjerësoi dënimin me vdekje në 25 vite burgim politik, ndrësa situata politike në Shqipërinë po acarohej.

Ai vuajti mbi shtatë vite e gjysmë izolim e punë të detyruar (nga nëntori 1983 deri në qershor 1991), kryesisht në burgjet e tmerrshme të Spaçit dhe Burrelit. Në këto burgje famëkeqe ishin syrgjynosur shumë patriotë të tjerë shqiptarë, miq dhe të afërm të Skënderit dhe Isufit dhe shumë kushërinj të familjes time.

Pavarësisht tmerreve të burgut, karakteri i Skenderit mbeti i pathyeshëm.

Pas rënies së regjimit, ai përfundoi studimet në Fakultetin e Drejtësisë të Universitetit të Tiranës më 1995. Nga viti 1996 deri në 2011 shërbeu si gjyqtar në Gjykatën e Rrethit Gjyqësor Tiranë. Më pas u transferua në Vlorë, ku nga tetori 2014 deri në mars 2020 ushtroi detyrën e Kryetarit të Gjykatës së Rrethit Gjyqësor Vlorë. Më parë kishte punuar pranë Avokatit të Popullit. Në vitin 2020 u shkarkua nga sistemi i drejtësisë pas procesit të vetingut; të cilin ai e cilësoi si “dënim me vdekje për herë të dytë”.

Unë i kam takuar Skënderin dhe Isufin për herë të parë në shtëpinë time në Fierzë, kur sapo kishin dalë nga burgu. Përveç lidhjeve familjare, me Skënderin krijova një miqësi të përjetshme. Sa herë shkoja në Shqipëri apo ai vinte në Amerikë, jemi takuar dhe kemi biseduar. Herën e fundit që shkëmbyem mesazhe ishte rreth dy javë më parë.

Do të më mungosh, miku im i mirë.

Skënder Haluci do të kujtohet si njeri që mposhti xhelatët e diktaturës dhe zgjodhi t’i shërbente ligjit me të njëjtën kurajë me të cilën kishte përballuar qelitë. Ndarja e tij lë boshllëk te familja, miqtë, bashkëvuajtësit e burgjeve politike dhe kolegët.

I paharruar qoftë kujtimi i tij.

Në një republikë kushtetuese, Presidenti nuk negociohet si pjesë e një pazari politik. Presidenti zgjidhet.

Kjo mund të duket si një dallim terminologjik, por në të vërtetë është një dallim thelbësor ndërmjet politikës dhe rendit kushtetues. Në momentin kur në diskursin publik përdoret formula “marrëveshje për presidentin”, lind menjëherë pyetja: a bëhet fjalë për një marrëveshje politike që synon të krijojë mbështetjen parlamentare për një kandidat, apo për një marrëveshje që paraprakisht përcakton se kush do të jetë President?

Nëse nënkuptohet e dyta, atëherë kemi një problem jo vetëm politik, por mbi të gjitha parimor dhe kushtetues.

Kushtetuta e Republikës së Kosovës nuk ia jep partive politike kompetencën për ta zgjedhur Presidentin. Ajo ia jep këtë kompetencë Kuvendit. Neni 65 përcakton se Kuvendi zgjedh Presidentin, ndërsa neni 86 përcakton procedurën e zgjedhjes, përfshirë votimin e fshehtë, kandidaturat dhe shumicat e nevojshme.[1][2]

Prandaj, një marrëveshje politike mund ta krijojë klimën për zgjedhjen e Presidentit, por nuk mund të bëhet burim i mandatit presidencial.

Presidenti nuk është objekt i ndarjes politike

Në demokracitë parlamentare, partitë negociojnë pothuajse për gjithçka: për formimin e shumicave, për programet qeverisëse, për bashkëpunimin parlamentar dhe për mbështetjen e kandidatëve.
Por jo çdo gjë që negociohet politikisht mund të prodhojë drejtpërdrejt një rezultat juridik.

Kjo është pika ku duhet të vendoset kufiri.

Partitë mund të negociojnë mbështetjen për një kandidat presidencial. Mund të konsultohen për një kandidat konsensual. Mund të japin garanci politike për të mos e bllokuar procesin. Mund të ndërtojnë një shumicë parlamentare.

Por nuk mund të pretendohet se marrëveshja e tyre është vetë zgjedhja e Presidentit.

Sepse Presidenti nuk merr mandatin nga marrëveshja ndërpartiake. Mandati buron nga procedura kushtetuese dhe nga vota e Kuvendit.

Ky nuk është formalizëm juridik. Është parim i shtetit kushtetues.

“Marrëveshje për presidentin” është një formulë që duhet sqaruar

Shprehja mund të ketë dy kuptime krejtësisht të ndryshme.

Në kuptimin e parë, ajo mund të nënkuptojë:

“Të gjejmë një kandidat që mund të marrë mbështetjen e nevojshme të deputetëve.”

Kjo është pjesë normale e politikës parlamentare.

Në kuptimin e dytë, mund të nënkuptojë:

“Të biem dakord tani se kush do të jetë President dhe më pas Kuvendi ta formalizojë këtë marrëveshje.”

Kjo është shumë më problematike.

Sepse në këtë rast Kuvendi rrezikon të reduktohet nga organi që ushtron kompetencën kushtetuese të zgjedhjes në një organ që vetëm formalizon një vendim të marrë diku tjetër.

Kjo do ta përmbyste logjikën e nenit 86.

Kushtetuta thotë se Presidenti zgjedhet nga Kuvendi, me votim të fshehtë.[2]

Nuk thotë se Presidenti zgjidhet nga partitë dhe pastaj votohet në Kuvend.

Dallimi është vendimtar.

Votimi i fshehtë nuk është dekor

Këtu qëndron një tjetër aspekt parimor që nuk duhet anashkaluar.
Kushtetuta kërkon që zgjedhja e Presidentit të bëhet me votim të fshehtë.[2]

Kjo nuk është një dispozitë dekorative.

Ajo është pjesë e vetë mekanizmit kushtetues të zgjedhjes. Prandaj, një marrëveshje politike nuk mund ta shndërrojë votimin kushtetues në një formalitet të paracaktuar.

Natyrisht, deputetët mund të konsultohen, të negociojnë dhe të deklarojnë mbështetjen e tyre politike. Por akti kushtetues mbetet votimi i Kuvendit.

Nëse rezultati do të konsiderohej i vendosur paraprakisht nga një marrëveshje ndërpartiake, atëherë pyetja nuk do të ishte më vetëm politike: çfarë funksioni do të kishte procedura kushtetuese e votimit?

Marrëveshje politike, po; marrëveshje mbi Kushtetutën, jo

Kjo nuk do të thotë se në një situatë të tillë nuk duhet të ketë marrëveshje politike.
Përkundrazi.

Nëse vendi rrezikon të hyjë në një tjetër cikël bllokade, dialogu politik është i domosdoshëm.

Por objekti i marrëveshjes duhet të jetë i qartë.

Mund të ketë një marrëveshje politike për zhbllokimin institucional.

Mund të ketë një dakordim procedural për konstituimin e Kuvendit.

Mund të ketë konsultime për një kandidat presidencial me potencial konsensual.

Mund të ketë një zotim politik për të mos e përdorur institucionin e Presidentit si instrument të bllokimit.

Por nuk duhet të ketë një marrëveshje politike që pretendon të zëvendësojë procedurën kushtetuese.

Kompromisi politik është i lejueshëm; kapërcimi i Kushtetutës nuk është.

“Marrëveshja teknike” është formulë më e saktë — me një kusht

Edhe termi “marrëveshje teknike” duhet përdorur me kujdes, sepse nuk është kategori juridike e përcaktuar në Kushtetutë.
Por, në kuptimin politik dhe procedural, ai është më i përshtatshëm nëse synon të krijojë kushtet për funksionalizimin e institucioneve, pa paracaktuar rezultatin e një procedure kushtetuese.

Një dakordim i tillë mund të përfshijë:

konstituimin e Kuvendit;
zgjedhjen e organeve të Kuvendit;
respektimin e afateve kushtetuese;
krijimin e kushteve për formimin e institucioneve;
zhvillimin e konsultimeve ndërpartiake;
identifikimin e një kandidati që mund të sigurojë shumicën e kërkuar;
respektimin e plotë të procedurës së nenit 86.

Kjo është krejt ndryshe nga një marrëveshje që thotë paraprakisht: “ky person do të jetë President”.

E para është një mënyrë për ta bërë sistemin të funksionojë.

E dyta rrezikon ta bëjë procedurën kushtetuese një formalitet.

Kuvendi nuk mund të anashkalohet
Kjo është ndoshta pika më e rëndësishme.

Kushtetuta e ka zgjedhur Kuvendin si institucionin që e ushtron kompetencën e zgjedhjes së Presidentit.[1]

Prandaj, edhe kur ekziston një konsensus i gjerë politik jashtë Kuvendit, ai konsensus duhet të përkthehet në procedurën kushtetuese të Kuvendit, jo ta zëvendësojë atë.

Nëse partitë arrijnë marrëveshje për një kandidat, kandidati duhet të kalojë përmes procedurës së kandidimit dhe votimit të paraparë në nenin 86.[2]

Kushtetuta kërkon që kandidati të sigurojë nënshkrimet e të paktën 30 deputetëve. Në dy votimet e para kërkohet shumica prej dy të tretave të të gjithë deputetëve; në rast dështimi, zhvillohet votimi i tretë sipas rregullit të përcaktuar në Kushtetutë.[2]

Kjo procedurë nuk është një pengesë që duhet anashkaluar përmes marrëveshjes politike.

Është vetë rruga përmes së cilës marrëveshja politike duhet të marrë formë kushtetuese.

Edhe praktika kushtetuese e përforcon këtë parim

Jurisprudenca e Gjykatës Kushtetuese ka theksuar në kontekste të ndryshme se kompetencat dhe procedurat kushtetuese nuk mund të ndryshohen përmes mekanizmave që bien ndesh me Kushtetutën. Në një aktgjykim për ndryshimet e propozuara kushtetuese, Gjykata e ka trajtuar në mënyrë të drejtpërdrejtë nenin 86 dhe ka evidentuar se ai përcakton vetë mekanizmin kushtetues të zgjedhjes së Presidentit.[3]

Po aq domethënëse është jurisprudenca e Gjykatës për parimet demokratike, korrektësinë politike, transparencën dhe parashikueshmërinë në funksionimin e institucioneve kushtetuese.[4]

Prandaj, çështja nuk duhet parë vetëm nga këndvështrimi i asaj që është politikisht e mundshme.

Duhet parë edhe nga këndvështrimi i asaj që është kushtetuesisht e lejueshme dhe institucionalisht e qëndrueshme.

Shmangia e zgjedhjeve nuk mund të jetë arsyetim për çdo kompromis

Ekziston një argument politik i kuptueshëm: nëse dështimi për zgjedhjen e Presidentit mund të çojë në shpërndarjen e Kuvendit dhe zgjedhje të reja, atëherë partitë duhet të gjejnë një kompromis.[2]

Kjo është e saktë.

Por prej saj nuk mund të nxirret përfundimi se çdo marrëveshje që shmang zgjedhjet është automatikisht e pranueshme.

Në një shtet kushtetues, qëllimi nuk e shfuqizon procedurën.

Nuk mund të thuhet: “Duhet t’i shmangim zgjedhjet, prandaj le të vendosim paraprakisht Presidentin.”

Logjika duhet të jetë e kundërt:

“Duhet t’i shmangim zgjedhjet, prandaj duhet të krijojmë një konsensus të mjaftueshëm që Presidenti të zgjidhet sipas Kushtetutës.”

Ky është dallimi ndërmjet kompromisit kushtetues dhe pazarit politik.

Dimensioni diplomatik: kompromisi nuk është kapje e institucioneve

Nga këndvështrimi politiko-diplomatik, një kompromis i qëndrueshëm duhet të prodhojë besim, jo varësi.
Një marrëveshje që i detyron institucionet vetëm të formalizojnë një vendim të marrë paraprakisht nga partitë mund të zgjidhë një krizë të momentit, por mund të krijojë një precedent të rrezikshëm për të ardhmen.

Ndërsa një marrëveshje që garanton respektimin e procedurave, krijon hapësirë për kompromis dhe siguron një shumicë të mjaftueshme për zgjedhjen e Presidentit, është shumë më e qëndrueshme.

Në diplomaci, kompromisi i mirë nuk e eliminon institucionin.

Ai e bën institucionin të funksionojë.

Pyetja e vërtetë nuk është “kush e merr Presidencën?”

Pyetja që duhet të dominojë debatin publik nuk është se cilës parti “i takon” Presidenca.
Kushtetuta nuk e njeh konceptin e “partisë që i takon Presidenca”.

Ajo njeh kandidatin, deputetët, votimin, shumicat dhe procedurën.

Prandaj, çdo pretendim politik se një post kushtetues “i takon” një subjekti politik duhet të argumentohet politikisht, por nuk duhet të ngatërrohet me një të drejtë kushtetuese që nuk ekziston.

Presidenti është kreu i shtetit dhe përfaqëson unitetin e popullit të Republikës së Kosovës.[5]

Pikërisht për këtë arsye, Presidenca nuk duhet të trajtohet si trofe i një partie, si kompensim elektoral apo si pjesë e një formule të ndarjes së pushtetit.

Ajo është një institucion kushtetues.

Përfundim: marrëveshja duhet ta ndihmojë Kushtetutën, jo ta zëvendësojë atë

Nëse ekziston vullneti politik për ta shmangur një krizë të re institucionale, ai duhet përshëndetur.
Nëse ekziston gatishmëri për kompromis, ajo është e domosdoshme.

Por duhet të jemi të prerë në një parim:

Nuk mund të ketë një “marrëveshje për Presidentin” që e bën marrëveshjen politike burim të zgjedhjes presidenciale.

Mund të ketë marrëveshje për zhbllokimin e institucioneve.

Mund të ketë marrëveshje për mbështetjen politike të një kandidati.

Mund të ketë dakordim për një kandidat konsensual.

Por Presidenti duhet të zgjidhet nga Kuvendi, sipas Kushtetutës dhe përmes votimit të përcaktuar prej saj.[1][2]

Ky nuk është formalizëm.

Ky është thelbi i shtetit kushtetues.

Prandaj, nëse kërkohet një formulë për ta shmangur krizën, ajo duhet të jetë:

marrëveshje politike për zhbllokimin institucional dhe dakordim procedural për zhvillimin e procesit kushtetues — jo marrëveshje politike që e parapërcakton Presidentin.

Sepse në fund, një shtet demokratik nuk mund të funksionojë mbi parimin se institucionet votojnë atë për të cilën partitë janë marrë vesh paraprakisht.

Parimi duhet të jetë i kundërt:

Partitë negociojnë, institucionet vendosin dhe Kushtetuta përcakton kufijtë.

Fusnotat:

[1] Kushtetuta e Republikës së Kosovës, neni 65, përcakton kompetencat e Kuvendit, ndër to edhe zgjedhjen e Presidentit të Republikës.

[2] Kushtetuta e Republikës së Kosovës, neni 86, “Zgjedhja e Presidentit”, përcakton se Presidenti zgjidhet nga Kuvendi me votim të fshehtë; rregullon kandidaturat, nënshkrimet e 30 deputetëve, shumicat e nevojshme në tri votimet dhe pasojat e dështimit të zgjedhjes.

[3] Gjykata Kushtetuese e Republikës së Kosovës, Aktgjykim në rastet K.O. 29/12 dhe K.O. 48/12, pjesa që trajton nenin 86 dhe procedurën kushtetuese për zgjedhjen e Presidentit.

[4] Gjykata Kushtetuese e Republikës së Kosovës, Aktgjykim në rastin KO103/14, ku trajtohen, ndër të tjera, parimet demokratike, korrektësia politike, transparenca dhe parashikueshmëria në ushtrimin e kompetencave kushtetuese.

[5] Kushtetuta e Republikës së Kosovës, neni 83: “Presidenti është kreu i shtetit dhe përfaqëson unitetin e popullit të Republikës së Kosovës.”

Vendi i Lekës,12.08.2026

Para pak kohësh, shkrimtari Sefulla Kata botoi romanin me titull “Shënime nga qyteti B”.  I njohur si autor tregimesh satirike, në këtë roman ai ka bërë një shtegtim drejt periudhës së diktaturës komuniste. Që në Prolog të romanit lexojmë:

“… Pushtetarët e rinj u premtuan  parajsën. U premtuan se do t’i bënin të jetonin si më mirë… Më vonë, disa prej atyre që nuk e kapërdinë dot degdisjen dhe nuk arritën të bëjnë memecin, ashtu siç ishin porositur, shërbyen edhe si banorë të parë të qelive të njërit prej burgjeve më famëkeqe, që do të ngrihej në këtë qytet. Ky burg ua hëngri kokën kushedi se sa e sa intelektualëve shqiptarë, shumë prej të cilëve nuk u dihet varri as sot e këaj dite, ose u dihet, por janë varre pa eshtra, pasi nga thellësitë e galerive, ku binin vetë, a i shtynte dora e padukshme e pushtetit, kufomat nuk nxirreshin gjithmonë…”.

Pra, që në Prolog, autori rrëfen në frymën e shkrimtarit britanik, Xhorxh Oruellit (George Orwell (1903-1950), autorit të romanit të famshëm “1984”, të botuar në vitin 1949, të shkrimtarit rus Evgjeni Zamjatin (1884-1937), autorit të romanit “Ne”, të botuar në vitin 1920, në të cilin përshkruan një shoqëri nën një kontroll të egër totalitar, të shkrimtarit dhe të filozofit anglez Oldos Haksli (Aldous Huxley – 1894-1963), autorit të romanit “Botë e re e mrekullueshme (Brave New World), të botuar në vitin  1932. dhe të shkrimtarit amerikan Rei Dugllas Bredberi (Ray Douglas Bradbury – 1920-2012), autorit të romanit “451 gradë sipas Farenhejtit” (Fahrenheit 451), të botuar në vitin 1953.

Pra, ashtu si edhe veprat e autorëve të lartpërmendur, romanin e shkrimtarit Sefulla Kata e përshkon fryma e të ashtuquajturës antiutopi. Me antiutopi nënkuptohet pasqyrimi i një rendi shoqëror ose i një bashkësie të tillë, e cila i pasqyrohet autorit ose kritikut si diçka e padëshirueshme, neveritëse ose frikësuese. Pra, bëhet fjalë për një kontroll të përhershëm të jetës së individit dhe të mbarë jetës shoqërore.

Kaliforni, 14 gusht 2026.

U bënë dy muaj e gjysmë që po vazhdojnë në Tiranë protestat e fuqishme për shporrjen nga pushteti të kryetradhtarit Rama. Është rinia atdhetare shqiptare, janë qytetarë të vendit tonë, të cilët, së bashku me Diasporën tonë të mrekullueshme, kërkojnë me këmbëngulje përmbysjen e sistemit të kalbur oligarkik të Ramës, i cili, me shpopullimin që i ka bërë Republikës së Shqipërisë gjatë trembëdhjetë vjetëve, ka kryer krimin më të rëndë në historinë e kombit shqiptar. Me këtë krim, kryetradhtari Rama, si kalorës i helenizmit dhe argat i serbizmit, ka zbatuar strategjinë  serbogreke të vitit 1844.

Në mbështetje të vendosur të protestave, është rreshtuar intelektuali i shquar nacionalist, shkrimtari, mendimtari dhe publicisti dardan, Skënder Kapiti. Në veprën e tij, me titull “Triumfi i Kombit”, ai e vlerëson nacionalizmin si “shpirtin e kombit”. Në artikujt e vet publicistikë, ai u ka bërë thirrje intelektualëve dhe sidomos profesorëve të universiteteve, të rreshtohen në mbështetje të protestuesve. Profesorati i universiteteve duhet të marrë shembull nga Profesori i shquar i Universitetit Bujqësor të Tiranës, Lush Susaj. Me pjesëmarrjen në protesta, me fjalën e mbajtur atje dhe me intervistat e veta, Profesori Lush Susaj ka dëshmuar se është model i mendimit intelektual.

Partia komuniste e Shqipërisë, siç e ka vërtetuar me fakte të pakundërshtueshme historiani i talentuar Kastriot Dervishi, që prej themelimit të saj, s’ishte gjë tjetër, veçse një agjenturë në shërbim të Jugosllavisë titiste. Prandaj edhe partia socialiste, si trashëgimtare e asaj partie tradhtare, s’është gjë tjetër, veçse agjenturë e Serbisë fashiste të kryekriminelit Aleksandër Vuçiç. Normalisht, po të mos ishte agjenturë e tillë, partia socialiste, duke pasur parasysh përmasat e gjëra të protestave gjatë më shumë se dy muajve, duhej të kishte thirrur asamblenë për marrjen e vendimit për shkarkimin e Ramës nga kreu i partisë, të shoqëruar me shkarkimin e tij nga posti kryeministror. Në këtë mënyrë, do të kapërcehej kriza e rëndë politike dhe do t’i hapej rruga kërkesës së protestuesve për përmbysjen e sistemit të kalbur oligarkik, krijimin e një qeverie teknike me afat njëvjeçar dhe zhvillimin e një Referendumi mbarëpopullor për ndryshime kushtetuese, marrjen e vendimeve për anulimin e ligjeve të parlamentit të tradhtarëve për shitjen e pjesëve të territorit të huajve dhe hedhjen poshtë të Paketës së maleve. Por partia socialiste, si një lavire neokomuniste, është e zhveshur fund e krye nga vetëdija kombëtare, sepse ajo, siç është theksuar edhe herë të tjera, është thjeshtë një kope bujkrobërish në pronësi në kryeçifligarit Rama. Prandaj Rama jo vetëm fyen protestuesit, por i nënshtrohet dhe Vuçiçit për hapjen e një konsullate serbe në Shkodër. Me hapjen e asaj konsullate, Rama kërkon të fyejë rëndë figurën e Gjergj Fishtës, i cili përfaqëson nderin, dinjitetin dhe krenarinë e mbarë kombit shqiptar. Nëse Rama do të pranojë hapjen e një konsullate të tillë, rinia dhe populli shkodran aty janë dhe nuk duhet ta lejojnë absolutisht një gjë të tillë.

Republika e Shqipërisë, gjatë kohës që shovinizmi kriminal serb kryente krime të përbindshme në Dardani, po të kishte pasur në krye udhëheqës me vetëdije të lartë kombëtare, jo vetëm që duhej ta kishte ndihmuar ushtarakisht popullin dardan, sepse në veriun  e vendit asokohe ishin të instaluar 400 tanke, por duhej të kishte ndërprerë menjëherë marrëdhëniet diplomatike me Serbinë fashiste. Por një gjë e tillë qe e pamundur, sepse udhëheqja politike në Tiranë vazhdonte traditën e vetëposhtërimit publik të diplomacisë së Enver Hoxhës, i cili, që prej vitit 1949 deri në vitin  1971, i lutej Athinës shoviniste, si një qen lypsar, për vendosjen e marrëdhënieve diplomatike (pa e përmendur absolutisht Çështjen Kombëtare të Çamërisë), paçka se ajo vazhdonte të mbante në fuqi ligjin e luftës që prej vitit 1940, ligj që edhe sot është fuqi. Pra, me këto dy shtete, tradicionalisht armike të kombit shqiptar, Tirana nuk duhej t’i lejonte vetes të mbante marrëdhënie diplomatike.

Pas përmbysjes së sistemit të kalbur që ka instaluar partia socialiste, me Ramën në krye, duhet të krijohet një asamble e popullit dhe praktika e zhvillimit të referendumeve duhet të fiksohet përfundimisht në Kushtetutën e re, në mënyrë që populli, përmes përfaqësuesve të vet, të zgjedhur drejpërsëdrejti me votën e tij, të jetë pjesë e qeverisjes së vendit. Duhet të ndiqet praktika e shtetit zviceran, ku edhe në një fshat, për hapjen e një rruge apo ndërtimin e një objekti të caktuar, organizohet referendum.

Midis shumë thirrjeve që kanë ushtuar në protestat e deritanishme, është dëgjuar edhe Thirrja “Shqipëri Etnike!… Shqipëri Etnike!…”. Një Thirrje e tillë dëgjohet për herë të parë në historinë e kombit shqiptar që pas shpalljes së pavarësisë. Ajo dëshmon më së miri se në radhët e protestuesve është rizgjuar vetëdija kombëtare, të cilën e pati varrosur përfundimisht partia komuniste e dyzetenjëshit.

Krerët e rinj politikë, që do të dalin në krye të vendit pas përmbysjes së kalbësirës socialiste, duhet ta kenë si libër tavoline veprën e Skënder Kapitit “Triumfi i Kombit”. Ata duhet të kenë parasysh këshillën e intelektualit të shquar të Diasporës sonë, Grid Rroj, profesor universiteti në Nju Jork. Ai shkoi në Tiranë, ku mori pjesë në protestë dhe foli në mbështetje të protestuesve. Në intervistat e veta në disa kanale televizive, ai ka nënvizuar gjithmonë se “në Shqipëri duhet krijuar një shtet-komb”, çka do të thotë se “trojet tona etnike duhet të jenë nën qeverisjen e shtetit shqiptar”.

          Krerët e rinj politikë duhet të shkojnë të vizitojnë Çamërinë, të njihen nga afër me problemet e vëllezërve tanë të një gjaku. Nëse autoritetet shoviniste të Athinës nuk do t’i lejojnë, atëherë duhet shtruar ideja për zgjidhjen e Çështjes Kombëtare të Çamërisë po në të njëjtën mënyrë, siç u zgjidh Çështja Kombëtare e Dardanisë, e cila sot është shtet i pavarur dhe sovran.

Është e papranueshme për mbarë kombin shqiptar, që gazetari i shquar Marin Mema është shpallur i padëshirueshëm nga shteti shovinist grek, për të vetmen arsye se pati përgatitur një reportazh për Çamërinë. Është revoltuese për mbarë kombin shqiptar, që deputeti i Ulqinit në parlamentin  e Malit të Zi, e mban fjalimin jo në gjuhën shqipe. Është fyese për mbarë kombin  shqiptar që studentët shqiptarë në Universitetin e Shkupit nuk lejohen ta japin provimin në gjuhën shqipe. Është skandaloze për mbarë kombin  shqiptar që Serbia fashiste u mohon të drejtën e mbajtjes së flamurit kombëtar shqiptarëve të Preshevës, Bujanovcit dhe Medvegjës, të cilave duhet t’u rikthehen toponimet pellazgoiliriane. Është tepër ofenduese për mbarë kombin shqiptar që banorëve rrënjës të Çamërisë u ndalohet gjuha shqipe dhe hapja e shkollave në gjuhën shqipe.

Udhëheqësit e rinj politikë duhet t’i drejtohen me një Përkujtesë (Promemorje) Këshillit të Europs, Parlamentit Europian, Kongresit dhe Senatit Amerikan, duke kërkuar me këmbëngulje të dinë se cila ishte arsyeja që shtetet kryesore të Europës Perëndimore, nën diktatin e Rusisë cariste, armikes tradicionale të kombit shqiptar, na i copëtuan trojet tona etnike në mënyrën më kriminale, për interesat e dy shteteve armike, Greqisë dhe Serbisë shoviniste.  Në fund të shtrojnë edhe pyetjen tjetër në vijim:

“Edhe sa kohë do të vazhdojnë të mbeten të copëtuara në gjashtë shtete trojet tona etnike, çka nuk ka ndodhur me asnjë komb tjetër në botë?”

Udhëheqësit e rinj le të njihen (në qoftë se nuk janë njohur) me një informacion të arkeologut të shquar polak, Pjoter Dicek. Informacioni titullohet “Arkeologu Polak drodhi gjithë botën me këtë sekret! Ja sekreti pse Europa nuk e pranon Shqipërinë në BE…”. Faqja e internetit “News 88 admin”. September 4, 2021.

Në atë informacion, arkeologu polak, ndër të tjera, shkruan:

“Në studimet e shumë Albanologëve Europianë e Amerikanë del se Gjuha Shqipe është ndër më të vjetrat në botë dhe më e vjetra e Europës”.

Udhëheqësit e rinj duhet të karakterizohen nga dinjiteti i lartë personal, nga vetëdija e lartë kombëtare dhe nga karakteri i theksuar burrëror, në mënyrë që të gëzojnë respektin  dhe përkrahjen e fuqishme të popullit. Nuk duhet të lejojnë rekrutimin e gazetarëve dhe të publicistëve, servilë të politikanëve. Mjetet private të informimit masiv duhet ta sigurojnë mbijetesën vetë, në asnjë mënyrë me paratë e shtetit, siç vepron kryehajduti Rama.

Gazetarë, analistë dhe publicistë të tillë, si Dritan Hila, Rudina Xhunga, Roland Qafoku, Blendi Fevziu, Frrok Çupi, Mustafa Nano dhe të tjerë, apo drejtues emisionesh, si Ardit Gjebrea, të njohur si servilë të shpifur të Ramës, ngjallin vetëm neveri në radhët e njerëzve me dinjitet të lartë kombëtar. Roland Qafoku, si një servil shembullor i Ramës, fton në studio shefin  e hetuesisë së diktaturës komuniste, Qemal Lame, dhe i shtron pyetjen se ç’përshtypje ka për Nexhmije Hoxhën, të asaj monstre politike, e cila, së bashku me Enver Hoxhën, shërbente si mashë në duart e Dushanit dhe të Miladinit.

Në mbyllje duhet theksuar se kryetradhtarit Rama i intereson që protestat të vazhdojnë sa më gjatë, në mënyrë që njerëzit të mërziten dhe të fillojnë të tërhiqen ca nga ca, deri në shuarjen e tyre përfundimtare. Prandaj duhet pasur parasysh thirrja që lëshoi intelektuali i njohur, Sazan Guri, për rrethimin e Kryeministrisë dhe të Kuvendit. Në fund të fundit, këto dy institucione duhen pushtuar, në mënyrë që të bëhet fakt i  kryer përmbysja e kalbësirës pushtetore socialiste.

Dhe në mbyllje për kujtesë:

Në krye të vendit dhe në Kuvendin e ardhshëm duhet të dalin vetëm intelektualë të formatit nacionalist, që të sjellin ndër mend Skënder Kapitin, prof.dr. Lush Susaj, historianin prof.dr. Alban Kalaja, studiuesin dhe analistin  Marin Mema, veteranin e luftës kundër diktaturës komuniste Besim Ndregjoni dhe të tjerë, si dhe përfaqësues të shquar nga Diaspora.

Nderim, respekt dhe mirënjohje e thellë për protestuesit me vullnet të hekurt para Kryeministrisë.

Kaliforni, 12 gusht 2026

Kosova po kalon një krizë institucionale për fajin eksplicit të opozitës, e cila kërkon të diktojë dhe të imponohet me shantazhin e mospranimit të asnjë përgjegjshmërie, duke refuzuar të kandidojë presidentin konsensual e duke injoruar tri herë rradhazi institucionin themelor të sistemit demokratik, rezultatin e dalë nga tri palë zgjedhje të lira e të ndershme.

Kriza po zgjatet sepse:

mediat në Kosovë kryesisht mbajnë qendrime partiake në krah të opozitës e cila gjatë qeverisjeve ka krijuar me to marrëdhënie të ngushta klienteliste.

I njëjti fenomen ka ndodhur edhe me elitën Kosovare që lë shumë për të dëshiruar; po ashtu edhe me shoqërinë civile.

Shtojmë këtu edhe mosvemendjen e vëmendshme të Perëndimit ndaj asaj që po ndodh në Kosovë, e cila, gjatë mandatit të parë të qeverisjes Kurti dhe periudhës kur ai është kryeministër në detyrë. ka patur rezultate të dukshme pozitive, sikur e pamë dje kur Policia e Eulex-it për herë të parë pas 27 viteve largohet nga Ura e Ibrit duke ia kaluar detyrën Policisë së Kosovës.

Krizën e shkaktuar nga opozita unë e kam quajtur puç kundër rendit kushtetues dhe sot për ta ilustruar do të bëj një paralelizëm me dorëheqjen e 9 gushtit 1974 të presidentit të 37-të Amerikan Richard Nixon, një politikan dhe burrështeti me emër të shquar që e përfundoi dëshpërimisht karierën pas skandalit të Watergate.

Sado i çuditshëm të duket paralelizmi krahasues, do të tregoj se ku afrohet.

Më 8 Gusht 1974, Presidenti Nixon lajmëroi se më 9 Gusht do të jepte dorëheqjen, e para, e vetmja dhe e fundit deri sot nga një President Amerikan.

Nixon kishte qenë marins gjatë Luftës së Dytë Botërore, pas luftës ishte zgjedhur anëtar i Kongresit, i Senatit, nënpresident gjatë mandatit të presidentit Ike Eisenhower dhe më 1968 do të zgjidhej presidenti i 36-të i SHBA. Mandatin e dytë nuk do ta përfundonte dot se plasi skandali Watergate, që e detyroi të dorëhiqej e presidenca t’i kalonte Gerald Fordit.

Skandali i Watergate u zbulua falë rrjedhjes së një informacioni që një zyrtar i FBI, i njohur me nofkën si “Deep Throat” e që më vonë do të identifikohej, ua kaloi dy gazetarëve të rinj të Washington Post, Bob Woodward dhe Carl Bernstein, të cilët e hetuan dhe e nxorën të vërtetēn në shesh duke ia futur të dy këmbët në një këpucë presidentit të SHBA.

Çfarë lidhje dhe çfarë përfshirje pati presidenti Nixon.

Më 17 qershor 1972, që ishte vit fushate presidenciale, pesë persona arrestohen në kompleksin e ndërtesave Watergate, ku e kishte kuartierin gjeneral dhe shtabin zgjedhor opozita, Partia Demokratike, me qëllimin për të instaluar pajisje përgjimi dhe fotografuar dokumenta konfidenciale të partisë opozitare me gjasa të ndihmonin rizgjedhjen e Nixon për një mandat të dytë.

Dy gazetarët zbuluan se pesë të ndaluarit ishin paguar direkt nga fondi i fushatës së Richard Nixon.

Nixon fillimisht mohoi përfshirjen, por hetimet e Senatit vërtetuan se ai dhe stafi i tij kishin abuzuar me pushtetin duke urdhëruar FBI të ndalte hetimet.

Gjatë dëshmive publike u zbulua se Nixon kishte instaluar sistem përgjues në Zyrën Ovale ku regjistronte gjithçka. Gjykata e Lartë e SHBA e detyroi t’i dorëzonte shiritat manjetike, që e nxorën presidentin zbuluar përfundimisht si të përfshirë direkt duke urdhëruar fshehjen e ngjarjes së 17 qershorit 1972.

Ky zbulim e kryqëzoi Richard Nixon dhe e detyroi të japë dorëheqjen.

Skandali i Watergate konsiderohet si sulm i pushtetit kundër demokracisë Amerikane, kundër sistemit zgjedhor për të ndikuar në rezultatin, në votën e Sovranit, që është themeli i demokracisë.

Nga ana tjetër Skandali Watergate tregoi funksionimin e sistemit demokratik në të gjitha nivelet e pushtetet e pavarura sipas “check and balance”, si ato ligjvënëse, ligjzbatuese, tek drejtësia deri tek pushteti i katërt që hetuan dhe e publikuan skandalin.

Në rastin e Kosovës, çka më bëri ta sjell këtë analogji?

Në një version të përmbysur, ndërsa në Skandalin Watergate kemi abuzim të pushtetit kundër opozitës përmes ndikimit në procesin zgjedhor, në Kosovë është opozita, që dikton krizë artificiale institucionale, për të uzurpuar pa votë pushtet, duke mos njohur procesin zgjedhor dhe votën e Sovranit. Pra edhe skandali i Watergate, edhe veprimi pa legjitimitet i opozitës në Kosovë bashkohen në emëruesin e përbashkët: sulmojnë procesin zgjedhor dhe votën e Sovranit, paçka se në mënyra të ndryshme.

Në Kosovë, opozita është duke ia mohuar Sovranit të drejtën e tij legjitime, vota e të cilit përcakton fituesin dhe humbësin e zgjedhjeve.

Megjithë krizën e montuar institucionale për destabilitet, edhe si peng i Hagës, opozita atakon me mosmarrje përgjegjshmërie si përfaqësues të Sovranit edhe institucionin e zgjedhjeve, që Kosova e ka të standartit Perëndimor, free and fair.

Pas dorëheqjes së Nixon, presidenti amerikan Gerald Ford do të mbante një fjalim ku do të deklaronte: “Të dashur Amerikanë. Makthi ynë i gjatë mori fund. Kushtetuta jonë funksionon. Republika jonë është një qeveri me ligje dhe jo e një individi. Këtu sundon populli.”

Tani lind pyetja në Kosovë a do të sundojë populli apo shkelësit e ligjit e të Kushtetutës?!

Situata në Kosovë i ngjan një stuhie në gotë e krijuar nga opozita që mbrohet duke sulmuar kryeministrin dhe shmangur detyrimin e saj të propozojë kandidaturën për president konsensual. Këtë tagër detyrues opozitës ia jep Kushtetuta që në vetvete mbart paqartësi, por ku thuhet qartë se sistemi demokratik i Kosovës konsakron sundimin e popullit përmes votës së Sovranit, pra, përmes shumicës i zgjedh vetë politikanët që do ta qeverisin.

Kështu opozita në Kosovë e injoron votën e Sovranit, duke kryer puç kundër rendit kushtetues të Republikës së Kosovës.

Në kohën e konfuzionit të rrjeteve sociale ka pa fund sirena nga ato që e detyruan Odisenë, i cili për të mos i dëgjuar joshjet, vendosi të mbyllte veshët me dyll në rrugën drejt Itakës.

Ta konsiderojmë Itakë sistemin demokratik, shtëpinë tonë të përbashkët, që nuk pranon shkelje apo lëshime ndaj atyre që duan pushtet pa votë.

Në sistemin demokratik nuk tolerohen lëshime që shkelin vullnetin e popullit.

Në sistemin demokratik nuk tolerohet që humbësit e zgjedhjeve të përfitojnë pushtet me shantazh, me diktat, imponim, makinacione apo bojkot.

Në demokraci sundon dhe vendos populli.

Dhe në Kosovë populli ka vendosur me votë.

Që të sundojë vota e tij legjitime duhet të institucionalizohet.

Opozita që pengon artificialisht institucionalizimin e votës së popullit, tenton grusht shteti kundër sistemit demokratik.

Nuk duhet të lejohet.

There are political statements that may pass as part of the usual noise of the Balkans. There are others that require us to take them seriously, not because of the emotions they provoke, but because of the consequences they may produce if words are transformed into actions.
The statement by the President of Serbia, Aleksandar Vučić, that Serbia has called in experts and engineers to examine the possibility of changing the course of the Ibar River belongs to this category.¹

We do not need to dramatize the statement in order to understand its significance. It is enough to take it seriously as it was made.

Because the Ibar is not simply a river.

It is part of a water system that connects territories and interests of several states. The Ibar flows through Montenegro, Serbia and Kosovo while its source lies in Montenegro, on the northern side of Mount Hajla, southwest of Rožaje.²

This geographical detail is of particular importance.

The source of the Ibar is not in Serbia.

Its course subsequently passes through Serbia and Kosovo, while the water system connected to Gazivoda/Ujman has direct importance for Kosovo’s water and economic security. The World Bank has addressed the Ibar basin and the Gazivoda/Ujman system in the context of transboundary water management and has identified the importance of this system for water supply, energy and other vital functions in Kosovo.³

Therefore, any project aimed at significantly altering the flow of the Ibar cannot be viewed merely as a technical project within the territory of a single state.

It has the potential to become a transboundary issue.

And if such an intervention were to produce significant consequences for another state, it would enter the field of international water law and the protection of the transboundary environment.

ONE RIVER, THREE STATE SPACES

This is one of the most important aspects of the issue.
Water that connects several states cannot be treated as though it were merely an internal matter of one of them.

The UNECE Convention on the Protection and Use of Transboundary Watercourses and International Lakes defines “transboundary waters” as surface or ground waters which mark, cross or are located on boundaries between two or more States. The Convention also addresses the river basin in a broader sense than merely the physical riverbed.⁴

This means that the transboundary dimension of water does not arise only when water crosses a state border.

It exists because of the hydrological connection and the consequences that actions in one part of the system may produce in other parts.

In the case of the Ibar, this takes on particular significance precisely because its system extends across Montenegro, Kosovo and Serbia.² ³

For this reason, a significant intervention in the flow of the Ibar should not be viewed solely as a Kosovo–Serbia issue.

It may have a broader regional and international dimension.

If an intervention were to significantly affect the flow, quantity or use of water within the territory of another state, the issue would no longer be merely bilateral.

It would become a matter concerning a transboundary watercourse.

INTERNATIONAL LAW DOES NOT BEGIN AFTER THE DAMAGE

This is perhaps the most important distinction to make.
We are not saying that Vučić’s statement, in itself, already constitutes a violation of international law.

Such a conclusion would be legally premature, because we do not have before us a detailed technical project, its parameters, location, technical method or measurable impact.

But international law gives us precisely the instruments with which such a project can be assessed if it becomes concrete.

The UNECE Convention is built around three pillars: the obligation to prevent, control and reduce significant transboundary impact; the equitable and reasonable use of transboundary waters; and cooperation between States sharing transboundary waters.⁵

Most importantly for the present case, UNECE expressly clarifies that the Convention addresses not only water quality but also water quantity. A change in water quantity may cause transboundary impact and, in such circumstances, the relevant principles concerning prevention, equitable use and cooperation become applicable.⁶

Indeed, in its official questions and answers, UNECE directly addresses situations in which an upstream activity may interrupt or reduce downstream flow. In such circumstances, potentially relevant provisions include the obligation to prevent transboundary impact, the principle of equitable and reasonable utilization, cooperation and consultations. UNECE emphasizes that the specific obligations depend on the circumstances of each case.⁷

This is precisely why a potential project to divert the Ibar cannot be viewed merely as an engineering issue.

THE PRINCIPLE OF EQUITABLE AND REASONABLE UTILIZATION

Modern international water law does not grant a state the right to use an international watercourse as though the interests of other states did not exist.
The 1997 United Nations Convention on the Law of the Non-Navigational Uses of International Watercourses provides for the equitable and reasonable utilization and participation of watercourse States and establishes an obligation to take appropriate measures not to cause significant harm to other watercourse States.⁸

This approach has also been reflected in the jurisprudence of the International Court of Justice.

In the Silala case, the Court confirmed that, under customary international law, each riparian State has a right to an equitable and reasonable share of the uses of the resources of an international watercourse and, at the same time, an obligation not to exceed that right by depriving other States of their right to reasonable use. The Court also emphasized the obligation to take appropriate measures to prevent significant harm to the other State.⁹

This does not mean that every alteration of the flow of a river is automatically unlawful.

It means something more important: such a project must be assessed in relation to the rights and interests of other riparian States.

PREVENTION, NOTIFICATION AND CONSULTATION

If a concrete project could have significant transboundary impact, the dimension of international environmental law also becomes relevant.
The Espoo Convention on Environmental Impact Assessment in a Transboundary Context establishes procedures for situations in which a proposed activity may cause significant adverse transboundary impact. It provides, among other things, for notification of a potentially affected State, exchange of information, environmental impact assessment documentation and consultations.¹⁰

The International Court of Justice, in the Silala case, has likewise linked the obligation to prevent significant transboundary harm with procedural obligations of cooperation, notification and consultation where a planned activity presents a risk of such harm.⁹

Therefore, if a political idea were to become a concrete technical project, the question would not simply be:

“What does Serbia intend to do?”

The question would be:

“What transboundary consequences could the project have, and what international obligations arise before it is carried out?”

This is the difference between political reaction and state prevention.

UJMAN IS STRATEGIC INFRASTRUCTURE

For Kosovo, the issue of Ujman is not symbolic.
The World Bank has identified the management of Gazivoda/Ujman and the Ibar-Lepenc canal as part of Kosovo’s important water-security challenges and has noted that the canal system serves critical functions in the economic heart of the country.³

Therefore, an intervention that significantly reduced the system’s water supply could have multiple consequences.

It could affect water security.

It could affect energy.

It could affect industry.

It could affect agriculture and other vital services.

And in a politically tense situation, it could also become a security issue.

This is why we view Ujman as strategic infrastructure that deserves institutional protection, continuous expert assessment and serious planning for possible scenarios.

SECURITY AND KFOR

Here we must be particularly precise.
The Military Technical Agreement of 9 June 1999 established the Ground Safety Zone, a five-kilometre zone beyond the border of Kosovo, within the territory of the then Federal Republic of Yugoslavia, and imposed restrictions on the presence of Yugoslav and Serbian forces in that zone.¹¹

But it would not be accurate today to read this provision as though the 1999 regime had remained unchanged.

In May 2001, NATO announced that the North Atlantic Council had authorized the KFOR Commander to permit the controlled return of Yugoslav and Serbian forces into Sector B of the Ground Safety Zone, as the final phase of a gradual and conditional process. NATO also stated that KFOR would monitor implementation.¹²

Therefore, the legally accurate formulation is this:

KFOR has an international security mandate and operates within the framework of Security Council Resolution 1244 and the relevant agreements, but it cannot automatically be said that there is today an unchanged rule granting KFOR the authority to order all Serbian military and security structures to withdraw five kilometres from the border.

Security Council Resolution 1244 established the international framework for the civilian and security presence in Kosovo and authorized the international security presence to create a secure environment for all people in Kosovo.¹³

This is the basis on which we view KFOR: as an international security and preventive mechanism, not as an instrument of any political party.

If a new development were to create a serious security risk, the matter would have to be assessed in accordance with KFOR’s current mandate, operational rules and the international security framework.

MONTENEGRO – SERBIA – KOSOVO: AN ISSUE THAT CANNOT REMAIN MERELY BILATERAL

There is another dimension that deserves attention.
The geography of the Ibar connects the water system with the territories of Montenegro, Kosovo and Serbia.² ³

This does not mean that every problem concerning the Ibar automatically becomes a conflict between three states.

That would be equally inaccurate.

But it would be a serious mistake for an intervention with potentially transboundary consequences to be considered solely as a Kosovo–Serbia issue.

If a project in one part of the water system were to affect the interests of a third state, that state would have grounds to request information, consultation and impact assessment in accordance with the legal instruments applicable to the particular circumstances.

This is why Montenegro’s dimension must not be forgotten.

And this is precisely where geography can become an instrument of preventive diplomacy.

KOSOVO’S SERB CITIZENS ARE NOT THE PROBLEM

We have no reason to turn an issue of water and state security into a conflict with a community.
On the contrary, respecting the rights of all citizens strengthens Kosovo’s argument against any form of external interference.

THE STRONGEST RESPONSE IS INSTITUTIONAL

We do not see the response to a possible policy by Belgrade as a competition over who can retaliate more forcefully.
If Serbia undertakes an action affecting Kosovo’s vital interests, the strongest response is not collective punishment, and even less an attack on Kosovo’s Serb citizens.

The strongest response is state-based.

Legal.

Diplomatic.

Economic, where necessary and where permitted by the applicable framework.

And coordinated with international partners.

Reciprocity should not be ethnic.

It should be institutional.

If international rules are violated, the response proceeds through legal and diplomatic mechanisms.

If Kosovo’s economic interests are affected, economic instruments are used in accordance with the law.

If security is threatened, security mechanisms are activated according to their mandates.

That is far more powerful than retaliation.

EUROPE AND THE EURO-ATLANTIC PARTNERS

Serbia has deep economic ties with the European Union and with Western economies. This creates room for diplomacy and influence.
But we do not need our partners to build their policy around the idea of “punishing Serbia.”

Our argument is stronger:

Euro-Atlantic partners have a direct interest in the stability of the Western Balkans.

Therefore, any project that could create new cross-border tensions, water insecurity or a security crisis should also be viewed in terms of regional stability.

We do not expect the United States, the European Union, the United Kingdom or Türkiye to be “against Serbia.”

We expect them to be against destabilization.

That is an essential distinction.

KOSOVO AND ALBANIA

Kosovo and Albania have natural opportunities for diplomatic, technical and legal coordination.
Not to create a conflict with another people.

Not to fuel escalation.

But to jointly present the facts when issues arise that concern Kosovo’s security, stability and strategic interests.

Kosovo has its own institutions.

Albania has its own state, its foreign policy and its membership in NATO.

These two realities do not need to merge into one.

But they can cooperate wherever their interests coincide.

In the case of the Ibar and Ujman, coordinated expertise, diplomacy and legal argument would be more valuable than any emotional declaration.

WE DO NOT NEED TO CHOOSE BETWEEN LAW AND POWER

The Balkans have often been viewed through an old dilemma: either you have power, or you have the law.
We believe this is a false dilemma.

A small state cannot compete in every dimension with a larger state.

But a state can become much stronger when it connects law with diplomacy, diplomacy with alliances, and alliances with a prudent policy.

That is what makes the issue of Ujman important.

It gives us the opportunity to transform a potentially conflictual problem into an issue of international rules.

And in an international system built on rules, that is strength.

LET US NOT ALLOW UJMAN TO BECOME AN INSTRUMENT OF FEAR

We do not need to know today whether Vučić’s statement will become a project.
It is enough to know that he has publicly raised the possibility and stated that experts have been engaged to examine it.¹

This gives us an opportunity to think ahead.

To study.

To document.

To consult experts.

To speak with partners.

To prepare scenarios.

And above all, not to allow fear to become policy.

A state is measured not only by how it responds when it is attacked.

It is also measured by its ability to prevent the attack.

In this sense, Ujman can be more than a water issue.

It can be a test of Kosovo’s maturity as a state.

A test of whether we can replace delayed reaction with prevention.

Rhetoric with documentation.

Emotion with expertise.

And fear with security.

THE STRONGEST RESPONSE IS THE STATE

We do not see Kosovo’s future as a competition over who can issue the strongest threat.
We see it as an effort to make the state sufficiently resilient that threats do not change its direction.

If Belgrade turns the idea of changing the course of the Ibar into a concrete project, that project will face the law, expertise, diplomacy and international mechanisms.

If it remains merely a political statement, prudent diplomacy can keep it where it belongs: at the level of a statement.

In either case, Kosovo gains if it remains calm, prepared and connected to its partners.

Because a state is not protected only when someone attacks it.

A state is protected by building, every day, the institutions that make destabilization more difficult.

And perhaps this is the most important message emerging from the debate over the Ibar and Ujman:

We do not need to become louder.

We need to become more prepared.

More united around the state interest.

More capable of speaking the language of law.

More credible to our partners.

And more determined to protect Kosovo without losing what we seek to protect: a democratic, secure and respected state.

Water is life.

But in this case, water is also a test of peace.

And peace, like the state, is not preserved by waiting.

It is preserved by being prepared.

FOOTNOTES:

1. KoSSev, “Vučić Says Serbia Is Considering Diverting the Ibar River, Raising Questions Over Gazivode/Ujman”, 9 August 2026.
The source documents Serbian President Aleksandar Vučić’s public statement that Serbia had called in experts, engineers and people from the construction sector to examine the possibility of changing the course of the Ibar. The report also clarifies that Vučić did not specify the location where the intervention would take place, the technical method of diversion, or the existence of an approved government project. Therefore, in the article the statement is presented as a political declaration and signal, rather than as evidence that an approved technical project already exists.

2. Leksikografski zavod Miroslav Krleža, Hrvatska enciklopedija, entry “Ibar”, online edition.
The Croatian encyclopedia describes the Ibar as a river in Montenegro, Kosovo and Serbia, with a length of approximately 272 km and a drainage basin of approximately 8,059 km². It places the source on the northern side of Mount Hajla, in Montenegro, approximately ten kilometres southwest of Rožaje. This source is used in the article for the geographical fact that the source of the Ibar is located in Montenegro, not Serbia.

3. World Bank Group, Water Security Outlook for Kosovo, Washington, D.C., June 2018.
The World Bank report addresses Kosovo’s water-security situation and, in particular, the management of Gazivoda/Ujman and the Ibar-Lepenc canal. The document places the management of Gazivoda/Pridvorica and the Ibar-Lepenc system within the broader challenges of water security and the unresolved Kosovo–Serbia relationship. It emphasizes that the Ibar-Lepenc canal serves multiple critical functions in the central economic area of Kosovo.

4. UNECE, Convention on the Protection and Use of Transboundary Watercourses and International Lakes, Helsinki, 17 March 1992; UNECE, “FAQs, Part 4 – Scope”.
UNECE explains that the Convention applies to transboundary waters and that the concept is not limited to an isolated body of water, but also relates to the wider drainage basin. Transboundary waters include surface or ground waters that mark, cross or are located on boundaries between two or more States. This is the basis for treating the Ibar as an issue with a transboundary dimension.

5. UNECE, Water Convention – FAQs, Part 5: Principles and Obligations.
UNECE identifies three central pillars of the Convention: the obligation to prevent, control and reduce significant transboundary impact; the principle of equitable and reasonable utilization; and the principle of cooperation. For riparian States, these include, among other things, agreements or arrangements, joint bodies, consultations, exchange of information, warning systems and mutual assistance.

6. UNECE, “FAQs, Part 4”, question 4.7 – Does the Water Convention regulate water quantity issues?
UNECE expressly states that the Convention covers transboundary impacts relating both to water quality and water quantity. Changes in quantity may cause transboundary impact, including consequences for health and security. UNECE emphasizes that equitable and reasonable utilization is one of the central principles for addressing questions of water quantity.

7. UNECE, “FAQs, Part 5”, question 5.6 – Does the Water Convention apply when a planned activity upstream will disrupt or reduce the flow downstream?
This is one of the most directly relevant references for the argument of the article. UNECE explains that where an upstream activity may interrupt or reduce downstream flow, provisions concerning transboundary impact, prevention, control and reduction, equitable and reasonable utilization, cooperation and consultations may become relevant. UNECE emphasizes that the precise obligations depend on the specific circumstances of the case.

8. United Nations, Convention on the Law of the Non-Navigational Uses of International Watercourses, New York, 21 May 1997, Articles 5–7.
Article 5 establishes the principle of equitable and reasonable utilization and participation in an international watercourse. Article 6 identifies the factors relevant to determining such utilization, while Article 7 provides for the obligation to take appropriate measures not to cause significant harm to other watercourse States. In the present article, these provisions are used as part of the international legal framework, without claiming that every provision of the Convention automatically applies as a treaty to every State concerned.

9. International Court of Justice, Dispute over the Status and Use of the Waters of the Silala (Chile v. Bolivia), Judgment, 1 December 2022, in particular paragraphs 64–65 and 96–102.
The ICJ treated the international watercourse as a shared resource over which riparian States have reciprocal rights and obligations. In paragraph 97, the Court stated that, under customary international law, each riparian State has a fundamental right to an equitable and reasonable share in the uses of the resources of an international watercourse, but also an obligation not to exceed that right by depriving other States of their right to reasonable use. The Court connects this with the obligation to take appropriate measures to prevent significant harm.

10. UNECE, Convention on Environmental Impact Assessment in a Transboundary Context (Espoo Convention), Espoo, 25 February 1991, Articles 2–5.
The Espoo Convention establishes a framework for environmental impact assessment where proposed activities may cause significant adverse transboundary impacts. Depending on the circumstances and the legal status of the States concerned, relevant mechanisms may include notification, documentation, exchange of information and consultations. This reference is used to support the need for prior assessment and consultation, not to claim automatically that every possible project concerning the Ibar is subject to a particular procedure without examining the legal status of the parties involved.

11. Military Technical Agreement between the International Security Force (KFOR) and the Governments of the Federal Republic of Yugoslavia and the Republic of Serbia, Kumanovo, 9 June 1999.
The Military Technical Agreement established the Ground Safety Zone (GSZ) as a five-kilometre zone beyond the border of Kosovo within the territory of the Federal Republic of Yugoslavia and imposed restrictions on the presence of Yugoslav and Serbian forces within that zone. This document is the historical basis for the reference to “five kilometres”. However, it should not be read in isolation from the subsequent changes to the GSZ regime.

12. NATO, “Return of Yugoslav Security Forces to Sector B of the Ground Safety Zone”, Press Release (2001)066, 14 May 2001.
On 14 May 2001, NATO announced that the North Atlantic Council had authorized the KFOR Commander to permit the controlled return of Yugoslav and Serbian forces to Sector B of the Ground Safety Zone, describing this as the final stage of a gradual and conditional process. NATO stated that KFOR would monitor implementation and that the Council would remain engaged on the issue. This is why the article does not make the legally inaccurate claim that the original five-kilometre rule continues today in exactly the same form.

13. United Nations Security Council, Resolution 1244 (1999), S/RES/1244, 10 June 1999.
Resolution 1244 established the international framework for the civilian and security presence in Kosovo and authorized the international security presence with the objective, among other things, of establishing a secure environment for all people in Kosovo. In the article, it is used as the basis for describing the international character of KFOR’s mandate, rather than attributing to KFOR powers that do not arise from the resolution, subsequent documents or the operational framework.

14. International Court of Justice, Silala, Judgment, 1 December 2022 – obligation of cooperation, notification and consultation.
The ICJ connects the substantive principle of preventing significant transboundary harm with procedural obligations of cooperation, notification and consultation where a planned activity may present such a risk. This authority is particularly useful in avoiding an approach that treats international law merely as a mechanism activated after damage has already occurred.

15. World Bank Group, Water Security Outlook for Kosovo, 2018.
The report describes Kosovo as a country facing serious water-security challenges and connects the issue with water-resource management, energy, economic development and transboundary relations. The sections concerning Gazivoda/Ujman and the Ibar-Lepenc canal are particularly important to the argument that Ujman is not merely a local reservoir, but part of infrastructure serving multiple critical functions.

16. UNECE, Water Convention – Frequently Asked Questions, Part 5.
UNECE also clarifies that where a Party shares transboundary waters with a State that is not a Party to the Convention, the obligations arising directly from the Convention have their limitations; nevertheless, customary international law remains relevant. This is an important legal qualification for any serious analysis of the status of Kosovo, Serbia and Montenegro and avoids broad claims about the automatic application of a treaty.

17. International Court of Justice, Silala, paragraphs 96–102.
The Court emphasizes that an international watercourse is a shared resource and that the rights of riparian States must be reconciled. Within this framework, a State does not lose sovereignty over its own territory, but the exercise of territorial rights and the development of infrastructure must respect international obligations relating to shared resources and transboundary harm. This principle is particularly relevant to any future infrastructure project capable of affecting the flow of the Ibar.

18. Methodological conclusion concerning the international character of the Ibar issue.
The fact that the Ibar originates in Montenegro and continues through Kosovo and Serbia does not mean that every dispute concerning it automatically becomes an “international conflict” between three States. The legally more precise formulation is that we are dealing with a transboundary water system involving interconnected interests of several States. If a concrete project were to produce significant transboundary impacts, the principles of equitable and reasonable utilization, prevention of harm, cooperation, information exchange, consultation and, depending on the legal instruments applicable in the circumstances, transboundary environmental impact assessment could become relevant. This is a legally stronger formulation than categorically declaring that the issue is automatically an “international conflict”.

The Land of Leka,10.08.2026

Ka deklarata politike që mund të kalojnë si pjesë e zhurmës së zakonshme të Ballkanit. Ka edhe të tilla që kërkojnë të merren seriozisht, jo për shkak të emocioneve që shkaktojnë, por për shkak të pasojave që mund të prodhojnë nëse shndërrohen nga fjalë në veprime.
Deklarata e presidentit të Serbisë, Aleksandër Vuçiq, se Serbia ka thirrur ekspertë dhe inxhinierë për të shqyrtuar mundësinë e ndryshimit të rrjedhës së lumit Ibër, i përket kësaj kategorie.¹

Ne nuk kemi nevojë ta dramatizojmë deklaratën për ta kuptuar rëndësinë e saj. Mjafton ta marrim seriozisht siç është thënë.

Sepse Ibri nuk është thjesht një lumë.

Është pjesë e një sistemi ujor që lidh hapësira dhe interesa të disa shteteve. Ibrin e përshkon territori i Malit të Zi, Serbisë dhe Kosovës ndërsa burimi i tij ndodhet në Mal të Zi, në anën veriore të Hajlës, në jugperëndim të Rozhajës.²

Ky detaj gjeografik ka rëndësi të veçantë.

Burimi i Ibrit nuk ndodhet në Serbi.

Rrjedha e tij më pas kalon nëpër Serbi dhe Kosovë ndërsa sistemi i ujit të lidhur me Gazivodën/Ujmanin ka rëndësi të drejtpërdrejtë për sigurinë ujore dhe ekonomike të Kosovës. Banka Botërore e ka trajtuar pellgun e Ibrit dhe sistemin e Gazivodës/Ujmanit në kuadër të menaxhimit të ujërave ndërkufitare dhe ka evidentuar rëndësinë e këtij sistemi për furnizimin me ujë, energjinë dhe funksione të tjera jetike në Kosovë.³

Prandaj, çdo projekt që synon të ndryshojë në mënyrë të rëndësishme rrjedhën e Ibrit nuk mund të shihet vetëm si një projekt teknik në territorin e një shteti.

Ai ka potencialin të bëhet çështje ndërkufitare.

Dhe nëse një ndërhyrje e tillë do të prodhonte pasoja të rëndësishme për një shtet tjetër, ajo do të hynte në fushën e parimeve dhe procedurave të së drejtës ndërkombëtare të ujërave dhe të mbrojtjes së mjedisit ndërkufitar.

NJË LUMË, TRI HAPËSIRA SHTETËRORE

Këtu qëndron një nga aspektet më të rëndësishme të kësaj çështjeje.
Uji që lidh disa shtete nuk mund të trajtohet sikur të ishte vetëm një çështje e brendshme e njërit prej tyre.

Konventa e UNECE-së për Mbrojtjen dhe Përdorimin e Kurseve Ujore Ndërkufitare dhe Liqeneve Ndërkombëtare e përkufizon “ujin ndërkufitar” si ujëra sipërfaqësore ose nëntokësore që shënojnë, kalojnë ose ndodhen në kufijtë ndërmjet dy ose më shumë shteteve. Konventa e trajton gjithashtu pellgun ujëmbledhës në një kuptim më të gjerë sesa vetëm shtratin fizik të lumit.⁴

Kjo do të thotë se dimensioni ndërkufitar i ujit nuk lind vetëm kur uji kalon vijën kufitare.

Ai ekziston për shkak të lidhjes hidrologjike dhe pasojave që veprimet në një pjesë të sistemit mund të prodhojnë në pjesë të tjera.

Në rastin e Ibrit, kjo merr një rëndësi të veçantë pikërisht sepse sistemi i tij shtrihet në Mal të Zi, Kosovë dhe Serbi.² ³

Për këtë arsye, një ndërhyrje e rëndësishme në rrjedhën e Ibrit nuk duhet parë vetëm si një çështje mes Kosovës dhe Serbisë.

Ajo mund të ketë dimension më të gjerë rajonal dhe ndërkombëtar.

Nëse një ndërhyrje do të ndikonte në mënyrë të rëndësishme mbi rrjedhën, sasinë ose përdorimin e ujit në territorin e një shteti tjetër, atëherë çështja nuk do të ishte më thjesht bilaterale.

Do të ishte çështje e një burimi ujor ndërkufitar.

E DREJTA NDËRKOMBËTARE NUK FILLON PAS DËMIT

Ky është ndoshta dallimi më i rëndësishëm që duhet bërë.
Ne nuk themi se deklarata e Vuçiqit, në vetvete, përbën tashmë një shkelje të së drejtës ndërkombëtare.

Një përfundim i tillë do të ishte juridikisht i nxituar, sepse nuk kemi para nesh një projekt teknik të detajuar, parametrat e tij, vendndodhjen, mënyrën e realizimit dhe ndikimin e matshëm.

Por e drejta ndërkombëtare na jep pikërisht instrumentet për ta vlerësuar një projekt të tillë nëse ai do të konkretizohej.

Konventa e UNECE-së ndërton sistemin e saj mbi tri shtylla: detyrimin për të parandaluar, kontrolluar dhe zvogëluar ndikimin e rëndësishëm ndërkufitar; përdorimin e drejtë dhe të arsyeshëm të ujërave; dhe bashkëpunimin ndërmjet shteteve që ndajnë ujëra ndërkufitare.⁵

Më e rëndësishmja për rastin konkret është se UNECE e sqaron shprehimisht se Konventa trajton jo vetëm cilësinë e ujit, por edhe sasinë e ujit. Një ndryshim i sasisë së ujit mund të shkaktojë ndikim ndërkufitar dhe, në rrethana të tilla, aktivizohen parimet përkatëse të parandalimit, përdorimit të drejtë dhe bashkëpunimit.⁶

Madje, në pyetjet e saj zyrtare, UNECE trajton drejtpërdrejt situatën kur një aktivitet në rrjedhën e sipërme mund të ndërpresë ose të reduktojë rrjedhën në rrjedhën e poshtme. Në një rast të tillë, ndër dispozitat potencialisht relevante përfshihen detyrimi për të parandaluar ndikimin ndërkufitar, parimi i përdorimit të drejtë dhe të arsyeshëm, bashkëpunimi dhe konsultimet. UNECE thekson se detyrimet konkrete varen nga rrethanat e rastit.⁷

Kjo është pikërisht arsyeja pse një projekt i mundshëm për devijimin e Ibrit nuk mund të gjykohet vetëm si një çështje inxhinierike.

PARIMI I PËRDORIMIT TË DREJTË DHE TË ARSYESHËM

E drejta moderne ndërkombëtare e ujërave nuk i jep një shteti të drejtën ta përdorë një ujërrjedhë ndërkombëtare sikur interesat e shteteve të tjera të mos ekzistonin.
Konventa e Kombeve të Bashkuara e vitit 1997 për përdorimet jo-lundruese të rrjedhave ujore ndërkombëtare parashikon përdorimin dhe pjesëmarrjen e drejtë dhe të arsyeshme të shteteve të rrjedhës dhe detyrimin për të marrë masa të përshtatshme për të mos shkaktuar dëm të rëndësishëm ndaj shteteve të tjera të rrjedhës.⁸

Kjo qasje është reflektuar edhe në jurisprudencën e Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë.

Në çështjen Silala, Gjykata konfirmoi se, sipas së drejtës zakonore ndërkombëtare, çdo shtet bregor ka të drejtë për një pjesë të drejtë dhe të arsyeshme të burimeve të një ujërrjedhe ndërkombëtare dhe, njëkohësisht, detyrimin të mos e tejkalojë këtë të drejtë duke privuar shtetet e tjera nga e drejta e tyre për përdorim të arsyeshëm. Gjykata theksoi gjithashtu detyrimin për të marrë masat e duhura për të parandaluar dëmin e rëndësishëm ndaj shtetit tjetër.⁹

Kjo nuk do të thotë se çdo ndryshim i rrjedhës së një lumi është automatikisht i paligjshëm.

Do të thotë diçka më të rëndësishme: një projekt i tillë duhet të vlerësohet në raport me të drejtat dhe interesat e shteteve të tjera të rrjedhës.

PARANDALIMI, NJOFTIMI DHE KONSULTIMI

Nëse një projekt konkret do të mund të kishte ndikim të rëndësishëm ndërkufitar, hyn në lojë edhe dimensioni i së drejtës mjedisore ndërkombëtare.
Konventa e Espoo-s për Vlerësimin e Ndikimit në Mjedis në Kontekst Ndërkufitar krijon procedura për rastet kur një aktivitet i propozuar mund të shkaktojë ndikim të rëndësishëm negativ përtej kufirit. Ajo parashikon, ndër të tjera, njoftimin e shtetit potencialisht të prekur, shkëmbimin e informacionit, dokumentacionin e vlerësimit të ndikimit dhe konsultimet.¹⁰

Edhe Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë, në çështjen Silala, e ka lidhur detyrimin për parandalimin e dëmit të rëndësishëm me detyrime procedurale të bashkëpunimit, njoftimit dhe konsultimit kur një aktivitet i planifikuar paraqet rrezik për dëme të tilla.⁹

Prandaj, nëse një ide politike do të shndërrohej në një projekt konkret teknik, pyetja nuk do të ishte vetëm:

“Çfarë dëshiron të bëjë Serbia?”

Pyetja do të ishte:

“Çfarë pasoja ndërkufitare mund të ketë projekti dhe cilat detyrime ndërkombëtare lindin përpara se ai të realizohet?”

Ky është ndryshimi ndërmjet reagimit politik dhe parandalimit shtetëror.

UJMANI ËSHTË INFRASTRUKTURË STRATEGJIKE

Për Kosovën, çështja e Ujmanit nuk është simbolike.
Banka Botërore e ka identifikuar menaxhimin e Gazivodës/Ujmanit dhe të kanalit Ibër-Lepenc si pjesë të sfidave të rëndësishme të sigurisë ujore të Kosovës dhe ka vënë në dukje se sistemi i kanalit shërben për funksione kritike në zemrën ekonomike të vendit.³

Prandaj, një ndërhyrje që do të reduktonte ndjeshëm furnizimin e sistemit me ujë mund të kishte pasoja të shumëfishta.

Mund të prekte sigurinë ujore.

Mund të prekte energjinë.

Mund të prekte industrinë.

Mund të prekte bujqësinë dhe shërbime të tjera jetike.

Dhe në një situatë të tensionuar politike, mund të shndërrohej edhe në çështje sigurie.

Kjo është arsyeja pse ne e shohim Ujmanin si infrastrukturë strategjike që meriton mbrojtje institucionale, ekspertizë të vazhdueshme dhe planifikim serioz të skenarëve të mundshëm.

SIGURIA DHE KFOR-I

Këtu duhet të jemi veçanërisht të saktë.
Marrëveshja Ushtarako-Teknike e Kumanovës e 9 qershorit 1999 krijoi Zonën e Sigurisë Tokësore, një zonë prej pesë kilometrash përtej kufirit të Kosovës, në territorin e atëhershëm të RFJ-së, dhe vendosi kufizime për praninë e forcave jugosllave dhe serbe në atë zonë.¹¹

Por nuk do të ishte e saktë që sot ta lexonim këtë dispozitë sikur regjimi i vitit 1999 të kishte mbetur i pandryshuar.

Në maj 2001, NATO njoftoi se Këshilli i Atlantikut të Veriut kishte autorizuar komandantin e KFOR-it të lejonte kthimin e kontrolluar të forcave jugosllave dhe serbe në Sektorin B të Zonës së Sigurisë Tokësore, si fazë përfundimtare e një procesi gradual dhe të kushtëzuar. NATO deklaroi gjithashtu se KFOR-i do ta monitoronte zbatimin.¹²

Prandaj, formulimi juridikisht i saktë është ky:

KFOR-i ka një mandat ndërkombëtar të sigurisë dhe vepron brenda kornizës së Rezolutës 1244 dhe marrëveshjeve përkatëse, por nuk mund të thuhet automatikisht se sot ekziston një rregull i pandryshuar që i jep KFOR-it kompetencën t’i urdhërojë të gjitha strukturat serbe të largohen pesë kilometra nga kufiri.

Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara autorizoi praninë ndërkombëtare të sigurisë në Kosovë dhe përcaktoi krijimin e një mjedisi të sigurt për të gjithë njerëzit në Kosovë.¹³

Kjo është baza mbi të cilën ne e shohim KFOR-in: si një mekanizëm ndërkombëtar të sigurisë dhe parandalimit, jo si instrument të një pale politike.

Nëse një zhvillim i ri do të krijonte një rrezik serioz për sigurinë, çështja do të duhej të vlerësohej në përputhje me mandatin aktual, rregullat operative dhe kuadrin ndërkombëtar të sigurisë.

MAL I ZI – SERBI – KOSOVË: NJË ÇËSHTJE QË NUK MUND TË MBETET VETËM BILATERALE

Ka edhe një dimension tjetër që meriton vëmendje.
Gjeografia e Ibrit e lidh sistemin ujor me territorin e Malit të Zi, Kosovës dhe Serbisë.² ³

Kjo nuk do të thotë se çdo problem i Ibrit është automatikisht një konflikt ndërmjet tri shteteve.

Do të ishte po aq e pasaktë.

Por do të ishte gabim i madh që një ndërhyrje me pasoja potencialisht ndërkufitare të konsiderohej vetëm si çështje e marrëdhënieve Kosovë–Serbi.

Nëse një projekt në një pjesë të sistemit ujor do të ndikonte në interesat e një shteti të tretë, atëherë ai shtet do të kishte arsye të kërkonte informacion, konsultim dhe vlerësim të ndikimit në përputhje me instrumentet juridike që zbatohen në rrethanat konkrete.

Kjo është arsyeja pse dimensioni i Malit të Zi nuk duhet harruar.

Dhe pikërisht këtu gjeografia mund të bëhet instrument i diplomacisë parandaluese.

QYTETARËT SERBË NUK JANË PROBLEMI

Nuk kemi arsye ta kthejmë një çështje të ujit dhe sigurisë shtetërore në konflikt me një komunitet.
Përkundrazi, respektimi i të drejtave të të gjithë qytetarëve e forcon argumentin e Kosovës përballë çdo ndërhyrjeje të jashtme.

PËRGJIGJJA MË E FORTË ËSHTË INSTITUCIONALE

Ne nuk e shohim përgjigjen ndaj një politike të mundshme të Beogradit si garë hakmarrjeje.
Nëse Serbia ndërmerr një veprim që prek interesat jetike të Kosovës, përgjigjja më e fortë nuk është ndëshkimi kolektiv dhe aq më pak goditja e qytetarëve serbë të Kosovës.

Përgjigjja më e fortë është shtetërore.

Juridike.

Diplomatike.

Ekonomike, kur është e nevojshme dhe kur lejohet nga kuadri përkatës.

Dhe e koordinuar me partnerët ndërkombëtarë.

Reciprociteti nuk duhet të jetë etnik.

Duhet të jetë institucional.

Nëse preken rregullat ndërkombëtare, përgjigjja kalon përmes mekanizmave juridikë dhe diplomatikë.

Nëse preken interesat ekonomike të Kosovës, përdoren instrumentet ekonomike në përputhje me ligjin.

Nëse rrezikohet siguria, aktivizohen mekanizmat e sigurisë sipas mandatit të tyre.

Kjo është shumë më e fuqishme se hakmarrja.

EVROPA DHE PARTNERËT EURO-ATLANTIKË

Serbia ka lidhje të thella ekonomike me Bashkimin Evropian dhe me ekonomitë perëndimore. Kjo krijon hapësirë për diplomaci dhe ndikim.
Por ne nuk kemi nevojë që partnerët tanë ta ndërtojnë politikën e tyre mbi idenë e “ndëshkimit të Serbisë”.

Argumenti ynë është më i fortë:

Partnerët euro-atlantikë kanë interes të drejtpërdrejtë në stabilitetin e Ballkanit Perëndimor.

Prandaj, çdo projekt që mund të krijojë tension të ri ndërkufitar, pasiguri ujore ose krizë sigurie duhet të shihet edhe në funksion të stabilitetit rajonal.

Ne nuk presim që Shtetet e Bashkuara, Bashkimi Evropian, Britania e Madhe apo Turqia të jenë “kundër Serbisë”.

Presim që të jenë kundër destabilizimit.

Ky është një dallim thelbësor.

KOSOVA DHE SHQIPËRIA

Kosova dhe Shqipëria kanë mundësi të natyrshme për koordinim diplomatik, teknik dhe juridik.
Jo për të krijuar një konflikt me një popull tjetër.

Jo për të ushqyer retorikën e përshkallëzimit.

Por për të paraqitur së bashku faktet kur preken çështje që lidhen me sigurinë, stabilitetin dhe interesat strategjike të Kosovës.

Kosova ka institucionet e veta.

Shqipëria ka shtetin e vet, politikën e saj të jashtme dhe anëtarësinë në NATO.

Këto dy realitete nuk kanë nevojë të shkrihen në një.

Por mund të bashkëpunojnë aty ku interesat përputhen.

Në rastin e Ibrit dhe Ujmanit, koordinimi i ekspertizës, diplomacisë dhe argumentit juridik do të ishte më i vlefshëm se çdo deklaratë emocionale.

NE NUK KEMI NEVOJË TË ZGJEDHIM MES LIGJIT DHE FUQISË

Ballkani shpesh është parë përmes një dileme të vjetër: ose ke forcë, ose ke të drejtë.
Ne besojmë se kjo është një dilemë e rreme.

Një shtet i vogël nuk mund të konkurrojë në çdo dimension me një shtet më të madh.

Por një shtet mund të bëhet shumë më i fortë kur e lidh të drejtën me diplomacinë, diplomacinë me aleancat dhe aleancat me një politikë të matur.

Kjo është ajo që e bën të rëndësishme çështjen e Ujmanit.

Ajo na jep mundësinë që një problem potencialisht konfliktual ta kthejmë në një çështje të rregullave ndërkombëtare.

Dhe në një sistem ndërkombëtar të ndërtuar mbi rregulla, kjo është forcë.

MOS TA LEJOJMË UJMANIN TË BËHET INSTRUMENT FRIKE

Nuk është e nevojshme të dimë sot nëse deklarata e Vuçiqit do të shndërrohet në projekt.
Mjafton të dimë se ai e ka bërë publike mundësinë dhe ka deklaruar se ekspertët janë angazhuar për ta shqyrtuar.¹

Kjo na jep mundësinë të mendojmë përpara.

Të studiojmë.

Të dokumentojmë.

Të konsultohemi me ekspertët.

Të flasim me partnerët.

Të përgatisim skenarët.

Dhe mbi të gjitha, të mos lejojmë që frika të bëhet politikë.

Një shtet nuk matet vetëm nga mënyra se si reagon kur goditet.

Matet edhe nga aftësia e tij për ta parandaluar goditjen.

Në këtë kuptim, Ujmani mund të jetë më shumë se një çështje e ujit.

Mund të jetë një provë e pjekurisë së Kosovës si shtet.

Një provë nëse mund ta zëvendësojmë reagimin e vonuar me parandalimin.

Retorikën me dokumentin.

Emocionin me ekspertizën.

Dhe frikën me sigurinë.

PËRGJIGJJA MË E FORTË ËSHTË SHTETI

Ne nuk e shohim të ardhmen e Kosovës si garë se kush mund të kërcënojë më fort.
E shohim si përpjekje për ta bërë shtetin aq të qëndrueshëm sa kërcënimet të mos ia ndryshojnë drejtimin.

Nëse Beogradi e shndërron idenë e ndryshimit të rrjedhës së Ibrit në një projekt konkret, atëherë ai projekt do të përballet me ligjin, ekspertizën, diplomacinë dhe mekanizmat ndërkombëtarë.

Nëse mbetet vetëm deklaratë politike, diplomacia e matur mund ta mbajë aty ku është: në nivelin e deklaratës.

Në të dyja rastet, Kosova fiton nëse mbetet e qetë, e përgatitur dhe e lidhur me partnerët e saj.

Sepse shteti nuk mbrohet vetëm kur dikush e sulmon.

Shteti mbrohet duke ndërtuar çdo ditë institucionet që e bëjnë destabilizimin më të vështirë.

Dhe ndoshta ky është mesazhi më i rëndësishëm që del nga debati për Ibrin dhe Ujmanin:

Ne nuk kemi nevojë të bëhemi më të zhurmshëm.

Kemi nevojë të bëhemi më të përgatitur.

Më të bashkuar rreth interesit shtetëror.

Më të aftë për të folur me gjuhën e ligjit.

Më të besueshëm për partnerët tanë.

Dhe më të vendosur për ta mbrojtur Kosovën pa e humbur atë që duam të mbrojmë: një shtet demokratik, të sigurt dhe të respektuar.

Uji është jetë.

Por në këtë rast, uji është edhe një provë e paqes.

Dhe paqja, si shteti, nuk ruhet duke pritur.

Ruhet duke qenë të përgatitur.

Fusnota:

1. KoSSev, “Vučić Says Serbia Is Considering Diverting the Ibar River, Raising Questions Over Gazivode/Ujman”, 9 gusht 2026.
Burimi dokumenton deklaratën publike të presidentit serb Aleksandër Vuçiq se Serbia ka thirrur ekspertë, inxhinierë dhe persona nga sektori i ndërtimit për të shqyrtuar mundësinë e ndryshimit të rrjedhës së Ibrit. Raportimi sqaron gjithashtu se Vuçiq nuk specifikoi vendin ku do të bëhej ndërhyrja, mënyrën teknike të devijimit apo ekzistencën e një projekti qeveritar të miratuar. Prandaj, në tekst deklarata paraqitet si deklaratë dhe sinjal politik, jo si provë se ekziston tashmë një projekt teknik i miratuar.

2. Leksikografski zavod Miroslav Krleža, Hrvatska enciklopedija, zëri “Ibar”, edicioni online.
Enciklopedia kroate e përshkruan Ibrin si lumë në Mal të Zi, Kosovë dhe Serbi, me gjatësi rreth 272 km dhe pellg prej rreth 8,059 km². Ajo e vendos burimin në anën veriore të malit Hajla, në Mal të Zi, rreth dhjetë kilometra në jugperëndim të Rozhajës. Ky burim përdoret në tekst për faktin gjeografik se burimi i Ibrit ndodhet në territorin e Malit të Zi, jo në Serbi.

3. World Bank Group, Water Security Outlook for Kosovo, Washington, D.C., June 2018.
Raporti i Bankës Botërore trajton sigurinë ujore të Kosovës dhe, në veçanti, menaxhimin e Gazivodës/Ujmanit dhe kanalit Ibër-Lepenc. Dokumenti e vendos menaxhimin e Gazivodës/Pridvoricës dhe kanalit Ibër-Lepenc në kontekstin e sfidave të sigurisë ujore dhe të marrëdhënieve ende të pazgjidhura Kosovë–Serbi. Raporti thekson se kanali Ibër-Lepenc shërben për funksione të shumta kritike në pjesën ekonomike qendrore të Kosovës.

4. UNECE, Convention on the Protection and Use of Transboundary Watercourses and International Lakes, Helsinki, 17 March 1992; UNECE, “FAQs, Part 4 – Scope”.
UNECE sqaron se Konventa zbatohet për ujërat ndërkufitare dhe se koncepti nuk kufizohet vetëm te një trup i izoluar ujor, por lidhet edhe me pellgun ujëmbledhës. Ujërat ndërkufitare përfshijnë ujërat sipërfaqësore ose nëntokësore që shënojnë, kalojnë ose ndodhen në kufijtë ndërmjet dy ose më shumë shteteve. Kjo është baza për trajtimin e Ibrit si çështje me dimension ndërkufitar.

5. UNECE, Water Convention – FAQs, Part 5: Principles and Obligations.
UNECE identifikon tri shtylla normative të Konventës: detyrimin për të parandaluar, kontrolluar dhe zvogëluar ndikimin e rëndësishëm ndërkufitar; parimin e përdorimit të drejtë dhe të arsyeshëm; dhe parimin e bashkëpunimit. Për shtetet bregore parashikohen, ndër të tjera, marrëveshje ose rregullime, organe të përbashkëta, konsultime, shkëmbim informacioni, sisteme paralajmërimi dhe asistencë reciproke.

6. UNECE, “FAQs, Part 4”, pyetja 4.7 – Does the Water Convention regulate water quantity issues?
UNECE përgjigjet shprehimisht se Konventa mbulon ndikimet ndërkufitare që lidhen si me cilësinë, ashtu edhe me sasinë e ujit. Ndryshimet në sasi mund të prodhojnë ndikim ndërkufitar, përfshirë pasoja për shëndetin dhe sigurinë. UNECE thekson se parimi i përdorimit të drejtë dhe të arsyeshëm është një nga shtyllat kryesore për trajtimin e çështjeve të sasisë së ujit.

7. UNECE, “FAQs, Part 5”, pyetja 5.6 – Does the Water Convention apply when a planned activity upstream will disrupt or reduce the flow downstream?
Kjo është një nga referencat më të drejtpërdrejta për argumentin e artikullit. UNECE shpjegon se, kur një aktivitet në rrjedhën e sipërme mund të ndërpresë ose zvogëlojë rrjedhën në rrjedhën e poshtme, mund të jenë relevante dispozitat për ndikimin ndërkufitar, parandalimin, kontrollin dhe zvogëlimin e tij, përdorimin e drejtë dhe të arsyeshëm, bashkëpunimin dhe konsultimet. UNECE thekson se detyrimet konkrete përcaktohen sipas rrethanave specifike të rastit.

8. United Nations, Convention on the Law of the Non-Navigational Uses of International Watercourses, New York, 21 May 1997, Articles 5–7.
Neni 5 vendos parimin e përdorimit dhe pjesëmarrjes së drejtë dhe të arsyeshme në një rrjedhë ujore ndërkombëtare. Neni 6 përcakton faktorët relevantë për vlerësimin e këtij përdorimi, ndërsa Neni 7 parashikon detyrimin për të marrë masa të përshtatshme për të mos shkaktuar dëm të rëndësishëm ndaj shteteve të tjera të rrjedhës. Në versionin final, këto dispozita përdoren si kuadër juridik ndërkombëtar, pa pretenduar se çdo dispozitë e Konventës zbatohet automatikisht si traktat ndaj çdo shteti konkret.

9. International Court of Justice, Dispute over the Status and Use of the Waters of the Silala (Chile v. Bolivia), Judgment, 1 December 2022, veçanërisht paras. 64–65 dhe 96–102.
GJND-ja e trajtoi ujërrjedhën ndërkombëtare si një burim të përbashkët mbi të cilin shtetet bregore kanë të drejta dhe detyrime të ndërsjella. Në paragrafin 97, Gjykata thekson se, sipas së drejtës zakonore ndërkombëtare, çdo shtet bregor ka një të drejtë themelore për një ndarje të drejtë dhe të arsyeshme të burimeve të një ujërrjedhe ndërkombëtare, por edhe detyrimin të mos e tejkalojë këtë të drejtë duke privuar shtetet e tjera nga përdorimi dhe pjesa e tyre e arsyeshme. Gjykata lidh këtë me detyrimin për të marrë masat e duhura për parandalimin e dëmit të rëndësishëm.

10. UNECE, Convention on Environmental Impact Assessment in a Transboundary Context (Espoo Convention), Espoo, 25 February 1991, Articles 2–5.
Konventa e Espoo-s krijon një regjim për vlerësimin e ndikimit në mjedis kur aktivitetet e propozuara mund të kenë ndikime të rëndësishme negative përtej kufirit. Në varësi të rrethanave dhe statusit juridik të shteteve të përfshira, mekanizmat përkatës mund të përfshijnë njoftimin, dokumentacionin, shkëmbimin e informacionit dhe konsultimet. Kjo referencë përdoret për të argumentuar nevojën për vlerësim paraprak dhe konsultim, jo për të deklaruar automatikisht se çdo projekt mbi Ibrin i nënshtrohet një procedure të caktuar pa shqyrtuar statusin juridik të palëve.

11. Military Technical Agreement between the International Security Force (KFOR) and the Governments of the Federal Republic of Yugoslavia and the Republic of Serbia, Kumanovë, 9 June 1999.
Marrëveshja Ushtarako-Teknike e Kumanovës përcaktoi Zonën e Sigurisë Tokësore (Ground Safety Zone – GSZ) si një zonë pesë kilometra përtej kufirit të Kosovës në territorin e RFJ-së dhe vendosi kufizime mbi praninë e forcave jugosllave dhe serbe në atë zonë. Ky dokument është baza historike për referencën ndaj “pesë kilometrave”. Por ai nuk duhet lexuar i shkëputur nga ndryshimet e mëvonshme të regjimit të GSZ-së.

12. NATO, “Return of Yugoslav Security Forces to Sector B of the Ground Safety Zone”, Press Release (2001)066, 14 May 2001.
NATO njoftoi më 14 maj 2001 se Këshilli i Atlantikut të Veriut kishte autorizuar komandantin e KFOR-it të lejonte kthimin e kontrolluar të forcave jugosllave dhe serbe në Sektorin B të GSZ-së, duke e përshkruar këtë si fazën e fundit të një procesi gradual dhe të kushtëzuar. NATO deklaroi se KFOR-i do ta monitoronte zbatimin dhe se Këshilli do të mbetej i angazhuar për çështjen. Kjo është arsyeja pse në artikull nuk bëhet pretendimi i pasaktë se rregulli fillestar pesëkilometërsh vazhdon sot në mënyrë identike.

13. United Nations Security Council, Resolution 1244 (1999), S/RES/1244, 10 June 1999.
Rezoluta 1244 krijoi kuadrin ndërkombëtar për praninë civile dhe të sigurisë në Kosovë dhe autorizoi praninë ndërkombëtare të sigurisë me objektiv, ndër të tjera, krijimin e një mjedisi të sigurt për të gjithë njerëzit në Kosovë. Në tekst përdoret si bazë për përshkrimin e karakterit ndërkombëtar të mandatit të KFOR-it, jo për t’i atribuar KFOR-it kompetenca që nuk dalin nga rezoluta, dokumentet pasuese ose kuadri operacional.

14. International Court of Justice, Silala, Judgment, 1 December 2022 – detyrimi për bashkëpunim, njoftim dhe konsultim.
GJND-ja e lidh parimin material të parandalimit të dëmit të rëndësishëm ndërkufitar me detyrime procedurale të bashkëpunimit, njoftimit dhe konsultimit në rastet kur një aktivitet i planifikuar mund të paraqesë rrezik të tillë. Ky autoritet është veçanërisht i dobishëm për të shmangur një qasje që e sheh të drejtën ndërkombëtare vetëm si mekanizëm që aktivizohet pasi dëmi ka ndodhur.

15. World Bank Group, Water Security Outlook for Kosovo, 2018.
Raporti e përshkruan Kosovën si një vend me sfida serioze të sigurisë ujore dhe e lidh çështjen me menaxhimin e burimeve ujore, energjinë, zhvillimin ekonomik dhe marrëdhëniet ndërkufitare. Pjesa për Gazivodën/Ujmanin dhe kanalin Ibër-Lepenc është veçanërisht e rëndësishme për argumentin se Ujmani nuk është thjesht rezervuar lokal, por pjesë e një infrastrukture me funksione të shumta kritike.

16. UNECE, Water Convention – Frequently Asked Questions, Part 5.
UNECE sqaron gjithashtu se, në rastet kur një shtet palë ndan ujëra ndërkufitare me një shtet që nuk është palë në Konventë, detyrimet që rrjedhin drejtpërdrejt nga Konventa kanë kufizimet e tyre; megjithatë, e drejta zakonore ndërkombëtare mbetet relevante. Kjo është një rezervë juridike e rëndësishme për çdo analizë serioze të statusit të Kosovës, Serbisë dhe Malit të Zi dhe shmang përgjithësimet e pasakta mbi zbatimin automatik të një traktati.

17. International Court of Justice, Silala, paras. 96–102.
Gjykata thekson se ujërrjedha ndërkombëtare është një burim i përbashkët dhe se të drejtat e shteteve bregore duhet të harmonizohen. Në këtë kuadër, një shtet nuk e humb sovranitetin mbi territorin e vet, por ushtrimi i të drejtave territoriale dhe zhvillimi i infrastrukturës duhet të respektojnë detyrimet ndërkombëtare që lidhen me burimet e përbashkëta dhe dëmin ndërkufitar. Ky parim është veçanërisht i rëndësishëm për çdo projekt të ardhshëm infrastrukturor që mund të ndikojë në rrjedhën e Ibrit.

18. Përfundim metodologjik mbi karakterin ndërkombëtar të çështjes së Ibrit.
Fakti që Ibri buron në Mal të Zi dhe vazhdon përmes Kosovës e Serbisë nuk do të thotë se çdo mosmarrëveshje mbi të bëhet automatikisht “konflikt ndërmjet tri shteteve”. Formulimi juridikisht më i saktë është se kemi të bëjmë me një sistem ujor me karakter ndërkufitar dhe me interesa të ndërlidhura të disa shteteve. Nëse një projekt konkret do të prodhonte ndikime të rëndësishme ndërkufitare, atëherë do të hynin në lojë parimet e përdorimit të drejtë dhe të arsyeshëm, parandalimit të dëmit, bashkëpunimit, shkëmbimit të informacionit, konsultimit dhe, sipas instrumenteve juridike që zbatohen në rrethanat konkrete, vlerësimit të ndikimit ndërkufitar. Kjo është një formulë më e fortë juridikisht sesa deklarimi kategorik se çështja është automatikisht “konflikt ndërkombëtar”.

KFOR-i ka zhvilluar në Camp Bondsteel një seri aktivitetesh operative që përfshijnë furnizimin me karburant dhe armatim të mjeteve ajrore, duke dhënë një pasqyrë të kapaciteteve që misioni i NATO-s mban në dispozicion për transport, evakuim mjekësor dhe mbështetje të operacioneve ajrore në Kosovë.
Aktiviteti, i zhvilluar nga aviatorët e KFOR-it të angazhuar në kuadër të Komandës Rajonale Lindje, nuk paraqitet thjesht si një procedurë teknike e mirëmbajtjes së mjeteve ajrore. Në aspektin operacional, furnizimi me karburant dhe përgatitja e mjeteve për fluturim janë pjesë thelbësore e zinxhirit të gatishmërisë, pasi mundësojnë që kapacitetet ajrore të jenë në dispozicion kur kërkohet reagim i shpejtë.

Kapacitetet ajrore, pjesë e gatishmërisë së KFOR-it

Sipas KFOR-it, Task Forca e Aviacionit ka në fokus sigurimin e kapaciteteve për transport ajror, evakuim mjekësor dhe mbështetje të operacioneve ajrore. Këto kapacitete i japin misionit mundësi për të lëvizur personel dhe pajisje, për të reaguar ndaj nevojave emergjente dhe për të mbështetur njësitë në terren.
Në këtë kuptim, aktivitetet në Camp Bondsteel tregojnë rëndësinë që ka komponenti ajror në strukturën e përgjithshme të KFOR-it. Një forcë pa kapacitete të gatshme ajrore do të kishte më pak fleksibilitet në reagimin ndaj situatave që kërkojnë mobilizim të shpejtë ose transport në distanca të ndryshme brenda zonës së operimit.

Përgatitja e mjeteve ajrore përfshin një varg procedurash logjistike dhe teknike. Furnizimi me karburant dhe përgatitja e armatimit janë vetëm disa prej elementeve që lidhen me aftësinë për të mbajtur mjetet në gjendje operative.

Çfarë nënkupton kjo për gatishmërinë në Kosovë?

Aktiviteti në Camp Bondsteel duhet parë në radhë të parë në kontekstin e gatishmërisë së vazhdueshme, dhe jo domosdoshmërisht si tregues i një situate të re të jashtëzakonshme.
Për një mision ndërkombëtar të sigurisë, ruajtja e gatishmërisë është pjesë e funksionimit normal. Njësitë duhet të jenë të afta të reagojnë në rast nevoje, pavarësisht nëse një kapacitet i caktuar përdoret për transport, evakuim mjekësor, mbështetje logjistike apo operacione të tjera të autorizuara.

Në rastin e KFOR-it, kjo merr rëndësi të veçantë për shkak të përgjegjësisë së misionit për të kontribuar në një ambient të sigurt dhe të qetë dhe për të garantuar lirinë e lëvizjes në Kosovë.

Camp Bondsteel dhe roli i Komandës Rajonale Lindje

Camp Bondsteel mbetet një prej pikave kryesore të pranisë së KFOR-it në Kosovë dhe një qendër e rëndësishme për aktivitetet e forcave të angazhuara në kuadër të misionit.
Përfshirja e aviatorëve të Komandës Rajonale Lindje në këto aktivitete tregon se gatishmëria nuk lidhet vetëm me njësitë tokësore. Ajo mbështetet edhe nga kapacitetet ajrore dhe logjistike që mundësojnë reagim më fleksibil në terren.

Nga perspektiva operative, kjo krijon një shtresë shtesë të kapacitetit të reagimit: njësitë në terren mund të mbështeten jo vetëm përmes mjeteve tokësore, por edhe përmes transportit dhe ndërhyrjeve ajrore kur rrethanat dhe mandati e kërkojnë.

Koordinimi me institucionet e sigurisë

KFOR-i nuk vepron i izoluar nga institucionet e tjera të sigurisë në Kosovë. Në përmbushjen e detyrave të tij, misioni koordinon aktivitetet me Policinë e Kosovës dhe EULEX-in, ndërsa secili institucion vepron brenda mandatit dhe përgjegjësive të veta.
Ky koordinim është veçanërisht i rëndësishëm në menaxhimin e situatave që kërkojnë reagim të përbashkët dhe ndarje të qartë të përgjegjësive.

KFOR-i vepron në bazë të mandatit të përcaktuar nga Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara, e miratuar në vitin 1999. Brenda këtij mandati, ruajtja e gatishmërisë operative mbetet një element themelor i pranisë së misionit në Kosovë.

Mesazhi kryesor i aktivitetit

Në planin operacional, aktiviteti i zhvilluar në Camp Bondsteel tregon se KFOR-i vazhdon të investojë në gatishmërinë e kapaciteteve të tij ajrore dhe në aftësinë për të reaguar në mënyrë efektive kur kërkohet.
Megjithatë, vetë zhvillimi i operacioneve të furnizimit me karburant dhe armatim nuk është, në vetvete, dëshmi se një operacion i veçantë është duke u përgatitur apo se ekziston një kërcënim i ri.

Më shumë se një sinjal alarmi, aktiviteti mund të lexohet si demonstrim i kapaciteteve dhe mirëmbajtje e gatishmërisë operative të një prej komponentëve të rëndësishëm të KFOR-it.

Në një mjedis ku aftësia për reagim të shpejtë është pjesë e rëndësishme e sigurisë, mbajtja e kapaciteteve ajrore në gjendje të gatshme i jep KFOR-it fleksibilitet shtesë për të përmbushur detyrat e tij dhe për të reaguar ndaj nevojave që mund të shfaqen në terren.

Vendi i Lekës,10.08.2026

Ka deklarata që mbyllen në çastin kur shqiptohen. Dhe ka të tjera që, edhe pa shpallur një kthesë, lënë pas vetes hapësirë për një mendim të ri.
Deklarata e presidentit ukrainas, Volodymyr Zelensky, në Beograd mund të lexohet edhe në këtë dritë.

Në fjalët e tij u dëgjua një parim që qëndron në themel të marrëdhënieve ndërkombëtare: respektimi i së drejtës ndërkombëtare.

Dhe kur politika prek parimin, diplomacia fiton një hapësirë të re për të vepruar.

Aty mund të fillojë afrimi.

E drejta si gjuhë e përbashkët Kosova ka një pikë të rëndësishme juridike në historinë e saj ndërkombëtare.
Më 22 korrik 2010, Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë dha opinionin e saj këshillimor për deklaratën e pavarësisë së Kosovës.

Përfundimi ishte i qartë:
Deklarata e pavarësisë së Kosovës nuk e kishte shkelur të drejtën ndërkombëtare.

Ky fakt nuk është vetëm pjesë e së kaluarës juridike të Kosovës.

Është pjesë e hapësirës së saj diplomatike.

Dhe kur e drejta ndërkombëtare vendoset në qendër të bisedës, ajo mund të bëhet jo vetëm objekt diskutimi, por edhe gjuhë e përbashkët.

Zelensky nuk e përmendi GJND-në.

Por referimi i tij te e drejta ndërkombëtare krijon një terren ku faktet juridike mund të flasin vetë, pa pasur nevojë për retorikë.

Kjo mund të jetë një mënyrë e natyrshme për të ndërtuar një dialog të ri.

Nga afërsia politike te partneriteti Kosova dhe Ukraina kanë një hapësirë të gjerë ku mund të takohen:
në siguri, në ekonomi, në energji, në teknologji, në arsim, në kulturë, në perspektivën evropiane, dhe në përpjekjen për një Evropë më të sigurt e më të qëndrueshme.

Këto nuk janë vetëm fusha bashkëpunimi.

Janë ura.

Dhe çdo urë e re e bën një marrëdhënie pak më të fortë.

Ukraina po lufton për të ardhmen e saj evropiane.

Kosova po ndërton rrugën e saj drejt integrimit evropian.

Të dyja kanë nevojë për partnerë që e kuptojnë se siguria, stabiliteti dhe perspektiva evropiane nuk janë çështje të ndara, por pjesë të së njëjtës arkitekturë.

Në këtë hapësirë, Kosova dhe Ukraina kanë shumë për të folur.

Dhe edhe më shumë për të ndërtuar.

Diplomacia si art i afrimit Diplomacia nuk është vetëm aftësia për të kërkuar.
Është edhe aftësia për të krijuar.

Për të ndërtuar besim.

Për të afruar interesa.

Për të hapur rrugë dialogu.

Dhe për të krijuar kohën e duhur për vendime që sot mund të mos jenë ende të pjekura.

Kosova mund ta shohë marrëdhënien me Ukrainën pikërisht në këtë frymë.

Jo si një marrëdhënie që matet me një deklaratë të vetme, por si një proces që mund të thellohet çdo ditë.

Më shumë kontakte politike.

Më shumë bashkëpunim institucional.

Më shumë shkëmbime ekonomike.

Më shumë bashkëpunim në siguri.

Më shumë prani në përpjekjet për rindërtimin e Ukrainës.

Më shumë lidhje mes njerëzve.

Sepse marrëdhëniet ndërmjet shteteve bëhen të qëndrueshme kur kalojnë nga dokumentet te njerëzit dhe nga deklaratat te interesat konkrete.

Kosova dhe Ukraina: një horizont i përbashkët

Ndoshta ky është momenti për ta parë marrëdhënien Kosovë–Ukrainë me një këndvështrim më të gjerë.
Jo vetëm nga ajo që është.

Por nga ajo që mund të bëhet.

Një marrëdhënie e re nuk ndërtohet gjithmonë me një akt të vetëm.

Shpesh ndërtohet përmes dhjetëra hapave që, me kalimin e kohës, ndryshojnë vetë natyrën e një marrëdhënieje.

Një takim.

Një marrëveshje.

Një projekt.

Një investim.

Një bashkëpunim.

Një gjest politik.

Një qëndrim i përbashkët në një forum ndërkombëtar.

Dhe pastaj, një ditë, ajo që dukej si një hap i vogël rezulton të ketë qenë pjesë e një drejtimi të madh.

Kjo është ajo që diplomacia duhet të shohë.

Një dritare përpara

Kosova nuk ka nevojë të presë që historia ta bëjë të gjithë punën e saj.
Mund të ndihmojë në krijimin e historisë.

Dhe Ukraina mund të jetë një prej partnerëve me të cilët Kosova mund të ndërtojë një kapitull të ri.

Një kapitull ku e drejta ndërkombëtare nuk shërben vetëm si referencë juridike, por edhe si pikënisje për mirëkuptim.

Ku interesat e përbashkëta bëhen më të mëdha se dallimet.

Ku diplomacia nuk ndërton mure rreth çështjeve të vështira, por ura për t’i kaluar ato.

Dhe ku marrëdhëniet Kosovë–Ukrainë mund të marrin një dimension të ri: më të afërt, më të strukturuar dhe më strategjik.

Në fund, diplomacia nuk është arti i të thënit gjithçka menjëherë.

Është arti i të diturit çfarë të thuash sot, çfarë të ndërtosh sot dhe çfarë të bësh të mundur për nesër.

Ndoshta kjo është dritarja që hapet këtu.

Jo një premtim.

Jo një kthesë e shpallur.

Por një mundësi.

Dhe mundësitë diplomatike, kur shihen herët dhe trajtohen me mençuri, mund të shndërrohen në marrëdhënie.

Kosova dhe Ukraina kanë një horizont përpara tyre.

Mbetet që diplomacia ta kthejë atë horizont në rrugë.

Vendi i Lekës,09.08.2026