VOAL

VOAL

MËNYRË TJETËR – Poezi nga AMBROSE BIERCE – Shqipëroi ASTRIT LULUSHI

June 24, 2021
blank

Komentet

blank

Si i edukoi Hemingway fëmijët e tij deri në burrëri. Djali i tretë: U lehtësova kur u varros

Në foton e mëposhtme, Ernest Hemingway hedh një kanaçe në ajër në një rrugë fshati të mbuluar me borë, me një lëvizje të këndshme që duket se i pëlqen. Fotoja është shkrepur nga John Bryson për Revistën “Life” më 1 shkurt 1959 përgjatë lumit Big Wood, pranë shtëpisë së shkrimtarit në Ketchum, Idaho.

blank

Duket një gjest i improvizuar dhe imazhi ka një prekje intime, por në realitet ishte një pozë, rezultat i një ideje të Bryson. Ernesti po aktronte, por ai pretendoi se veproi në mënyrë spontane dhe mori të gjitha meritat. Ky është problemi me shkrimtarin: ka shumë gjëra që dëshironi të mos i dini.

Rruga letrare

Në atë kohë, Ernesti ishte në dy seri katastrofike të goditjeve elektrike terapeutike dhe dy vjet më vonë ai do të bënte vetëvrasje. Ishte koha kur çdo njeri që dëshironte t’i afrohej shkrimit në Amerikë, duhej të merrej, në një mënyrë ose në një tjetër, me temën e burrërisë që karakterizonte veprën e Hemingway-t, me gjithë gabueshmërinë dhe ironinë e saj të natyrës seksuale. Brezat e shkrimtarëve aspirantë, jo vetëm i lexonin romanet e tij, por duhej t’i studionin tërësisht për të shkuar përtej kuptimit të thjeshtë të fjalëve. Ishte thjeshtësia e The Tales of Nick Adams për të na rrëmbyer dhe për të na bërë të besojmë se mund të bëhemi edhe shkrimtarë. Pikërisht prej andej filloi gjithçka, duke nxitur një përzierje ngurtësie dhe thjeshtësie, në dëshirën për të shkruar seriozisht dhe për të bërë art në mënyrë burrërore: një qëndrim që mbaroi rrënimin e maskulinitetit amerikan, tashmë i kthyer në një armë të mprehtë. Në më të fundit të The Tales of Nick Adams, Fathers and Sons, Nick gjurmon kujtimet që e tregojnë Ernestin si një njeri të dobët që e ka tradhtuar veten. Nick e donte atë gjithsesi dhe i kalon kujtimet e fëmijërisë derisa e kupton se mund të pajtohet me babanë e tij duke shkruar për të.

Një fis i çuditshëm

Patrick ishte i dyti nga tre fëmijët që Ernesti kishte nga dy gratë e tij. John Hadley Nicanor, i quajtur më vonë Jack, ishte i pari. Patrick Miller Hemingway dhe vëllai i tij më i vogël, Gregory “Gigi” Hancock, ishin fëmijët që Ernesti pati me Pauline Pfeiffer. Kjo ishte gjithçka që dija për Ernestin si baba kur, në vitin 1995, u punësova për të shkruar një mini-serial bazuar në Fiesta, drejtuar dhe prodhuar nga mbesa e tij, Mariel Hemingway.

Babai i Marielit, Jack ishte i vetmi dëshmitar i gjallë i asaj periudhe në jetën e Ernest. U takuam për darkë në shtëpinë e familjes në Ketchum, me gruan e tij të parë Puck (nëna e Marielit) dhe motrën e saj më të madhe, Muffet. Kur takova Jackin, ai ishte i sjellshëm dhe i dobishëm: më tregoi për muzikantin e preferuar të Ernestit (Fats Waller), zakonet e tij të leximit (katër ose pesë libra në të njëjtën kohë) dhe kështu me radhë.

Arkivi fotografik

Ai më tregoi shumë fotografi dhe vura re se privilegji që Ernesti e nënvlerësoi aq fort në autobiografinë e tij, u përgënjeshtrua nga numri i madh i njerëzve në rrethin e tij që kishin një aparat fotografik, ose që dukej se synonin gjithmonë të përjetësoheshin. Imazhet që përshkruajnë Jackin në moshën trevjeçare në Austri, në dëborën e Vorarlberg me prindërit e tij, të rinj dhe të bukur, gjenden në fakt në biografitë e shumta të Hemingway.

Pashë gjithashtu disa fotografi të tre vëllezërve Hemingway, zakonisht duke buzëqeshur me babanë e tyre, shpesh me pushkë ose shufra peshkimi, teksa kapnin peshq të mëdhenj ose shfaqnin me krenari plaçkën e një udhëtimi gjuetie. Disa foto portretizojnë Patrick dhe Gregory me kostume marinari.

blank

Imazhet e tjera të marra nga reporteri i luftës, Robert Capa, tregojnë dy djemtë më të vegjël duke gjuajtur zogj me babanë e tyre pranë Sun Valley në vitin 1940, kur Ernesti ishte i martuar me Martha Gellhorn, të paraqitura gjithashtu në pamjet ku të gjithë pinë birrë dhe djemtë janë 9 dhe 12 vjeç. Akoma më zbuluese ishte një seri fotosh të bëra më herët, në Pilar, varkën 12 metra të Ernestit, kur Jack ishte 12 vjeç: Ernesti fle në sternë me një pije në dorë dhe duke mbajtur automatikun Thompson që përdorte për të gjuajtur peshkaqenë.

blank

 “Zoti miu”

Është e vështirë të imagjinohet një baba kaq i pakujdesshëm dhe në të njëjtën kohë i dashur ndaj djalit të tij, një temë që përsëritet në letra. Patriku quhet “Mouse”, “Zoti Mickey Mouse”, “Mouse më i dashur”, “Mickey Mouse”, “Mouse Mouse”. Ernesti është gjithmonë “baba”, në fillim shumë i dashur dhe i vëmendshëm. Në fillim të librit, Patrick i shkruan babait të tij nga Shkolla Canterbury në Konektikat, duke e pyetur nëse mund ta vizitojë atë për Ditën e Falënderimeve. Ernesti i përgjigjet atij nga Finca Vigía, në Kubë, duke i shkruar se është i zënë dhe duke u ankuar për motin: “Djali im, sot nuk është një ditë e ngrirë, do të kishim nevojë për më shumë uiski Old Taylor të servirur të nxehtë”. Është sikur të ishin dy bashkëmoshatarë. Letrat janë në rend kronologjik dhe variojnë nga vitet kur Patrick ndoqi kolegjin (Harvard) deri në kohën kur u transferua në Tanganyika (tani Tanzani), ku jetoi për 25 vjet duke punuar si fermer dhe rojtar i kafshëve. Si ai dhe babai i tij shkruajnë mrekullisht për peizazhet, zogjtë, gjuetinë dhe peshkimin, duke u emocionuar në shprehjen e mungesës së njëri-tjetrit. Me kalimin e viteve, babi jep këshilla dhe mendime për tema të ndryshme, si sporti, arsimi, gratë, ish-bashkëshortet, piktura, shmangia e shërbimit ushtarak, paratë dhe tregtia e tokës.

Vendi i fundit i pushimit

Në verën e vitit 1996 shkova në Ketchum me fëmijët e mi më të vegjël për të festuar 4 korrikun në Hailey dhe për të përfunduar disa punë për miniserialin. Në mëngjesin e ditës së parë, ne vizituam varrin e Ernestit në varrezat jashtë autostradës 75, jashtë qytetit. Guri i varrit ishte vendosur horizontalisht në barin e prerë, i rrethuar nga katër pisha të larta dhe i lyer me shishe boshe verë të lirë, të lëna nga dikush që kishte bërë festë në varreza.

Programi ynë përfshinte edhe një vizitë në shtëpinë e Ernestit. Nuk u kisha thënë fëmijëve të mi se ishte përvjetori i vetëvrasjes së tij. Shtëpia ndodhej në një kodër të pjerrët me pamje nga lumi Big Wood dhe ishte në tre kate, prej betoni të derdhur që të dukej si druri. Ballkoni i gjelbër i errët dhe përfundimi i gjelbër në dritaren e madhe i dhanë një ndjesi të paqartë moderniste.

Hyrja kryesore ishte përmes një atriumi të vogël me pllaka të konsumuara, ku Ernesti qëlloi veten në gojë dhe vdiq në rroba banjo. Në kuzhinë, etiketat e verës ishin ngjitur në derën e frigoriferit. Një poster i lirë i ndeshjes me dema zbukuronte murin e shkallëve që të çonin në dhomën kryesore të gjumit. Ernesti punonte në një dhomë gjumi, ulur në një tavolinë të vogël përballë dritares me pamje nga malet Sawtooth.

Edhe pse shtëpia nuk ishte më ashtu siç e kishte lënë shkrimtari, agjencia e mbrojtjes së mjedisit “Nature Conservancy” nuk e kishte vendosur ende kompletin, të kompletuar me një makinë shkrimi mbretërore në tavolinë. Dukej si një vend i këndshëm për të punuar, nëse nuk mund të mendohej zhurma shurdhuese e të shtënave në sallë.

Ne takuam Patrikun dhe Gregorin. Patrik, me një ajër të dukshëm reflektues, erdhi nga Montana, ku po kalonte vitet e tij të pensionit. Gregu u prezantua: ishte i vogël dhe fliste me zë të ulët. Ai na falënderoi për vizitën, duke iu përkulur fëmijëve të mi, duke u përsëritur emrat e tyre dhe duke u shtrënguar dorën, me një qëndrim mikpritës dhe të përulur në të njëjtën kohë.

Djali i ndërgjegjshëm

Nuk ka asnjë referencë për vetëvrasjen, përveç në shënimin e shkruar nga Patriku në epilog dhe në përshkrimin e funeralit të Ernestit në një arkivol të mbyllur: “Në arkivol kishte gjithçka përveç hirit të një vdekjeje paqësore”. Në të gjitha letrat, Patrik është një djalë i mesëm i ndërgjegjshëm, i cili përpiqet të zgjidhë problemet midis vëllezërve dhe babait të tij. Ernesti është gjithmonë inkurajues, por ai bëhet gjithnjë e më kërkues dhe kritik, duke u mburrur se u dërgon para dhe më pas ankohet për to, kritikon të dashurat dhe gratë e tyre. Në vitin 1954, Ernesti i shkroi Patrikut nga Londra: “Midis fëmijëve të mi ti ishe i vetmi vëlla për mua”.

Fundi i Gregorit dhe Gloria

Kur vdiq në vitin 2000, Gregori e quajti veten Gloria, ai e quajti veten transvestit dhe u përpoq të detoksifikohej nga alkooli; vuante nga çrregullimi maniak depresiv dhe ishte në një qeli në seksionin e grave të një burgu në Miami, pasi u arrestua pesë ditë më parë në bulevardin Key Biscayne, dukshëm i dehur, i zhveshur, duke mbajtur një fustan veror rozë dhe këpucë me takë të lartë.

blank

Ai nuk e kishte parë dhe nuk kishte folur me të atin që nga viti 1952. Ai tha për Washington Post, “U ndjeva jashtëzakonisht i lehtësuar kur varrosën babanë tim dhe kuptova se ai ishte vërtet i vdekur, se unë nuk do të mund ta kisha zhgënjyer, as ta lëndoja”. Sikur kjo të mos ishte mjaft e trishtueshme, Gregory deklaroi më tej se Patriku “u shkatërrua plotësisht nga babai im, deri në atë pikë sa nuk mund të bënte asgjë në jetë”. “Papa: A Personal Memoir”, i shkruar nga Gregory në 1976, ishte një përpjekje elegante dhe e dhimbshme për të shpjeguar marrëdhënien me të atin.

blank

Alkooli

Miniseriali nuk e pa kurrë dritën, sigurisht edhe për shkak të disa aspekteve ekscentrike të skenarit tim. Një shkrimtar tjetër u përpoq ta merrte sërish. Nuk u zhgënjeva, nëse jo për aspektin ekonomik. Kur u punësova, nuk e dija që Ernesti i kishte rritur të tre fëmijët e tij nën efektin e alkoolit.

Unë nuk isha në dijeni për shumë gjëra. Mania e Ernestit e pushtoi aq sa të rrihte gjoksin, me një sjellje të vrazhdë që pasqyronte gjithë dhunën e maskulinitetit që kishte krijuar jo vetëm për veten, por edhe për fëmijët e tij. Patriku e donte gjithsesi dhe në epilog shkruan se Ernesti u përpoq në çdo mënyrë të ishte një baba i mirë. Në letrat e të atit, tonet bëhen gjithnjë e më të neveritshme. Ato të Patrikut janë shumë të ndryshme dhe zbulojnë vullnetin për të qenë një djalë sa më i mirë, një njeri më i mirë se sa ishte Ernesti në ditën e tij më të mirë. /Nga Terry Mc Donell, Il Corriere della Sera/

blank

“Një buqetë me poezi”, një vëllim i freskët poetik i Bashkim Saliasit – Nga Viron Kona

 

“Gjysh, eja të luajmë, bashkë të rrimë,
në bregun me rërë, në detin me dallgë,
gjyshi Bashkimi harroi pleqërinë,
luajti me mbesën në shkumën e bardhë”.

“Një buqetë me poezi”, vëllimi i parë poetik i Bashkim Saliasit, përmban brenda tij poezi realiste dhe të shkruara me shumë dashuri. Ndonëse i fushës së biologjisë, autori e përpunon artistikisht mendimin poetik, duke treguar merak e kujdes, ashtu siç bën bujku kur i shërben bimës, kur e plehëron, e ujit, e krasit, i pastron barërat e këqia, gjithnjë me qëllim që prodhimet të dalin sa më të shëndetshme.

Nis ky vëllim me poezinë “Ne të dy”, e cila ka si lajtmotiv shprehjen e ndjenjave të bukura të dashurisë dhe krijimin e një familjeje të shëndoshë. Vargjet stolisen me një figuracion të freskët poetik, që na emocionon, na mbetet në mendje dhe na shoqëron gjatë leximit të poezisë: “Dikur në rini,/në dy sytë e tu të bukur,/ pashë pranverat që do të vinin,/të ndoqa si lulen një flutur”. Po ndalem edhe te strofa e tretë: “Të bëra nënë, më bëre baba,/ jetës i dhamë e na dha gjithçka,/me cicërima fëmijësh na u mbush shtëpia,/thesaret që na fali jeta e dashuria”. Poezía e parë është edhe një “semafor” që hap rrugën për poezitë e tjera: “Urim për ditëlindjen”, ”Bora dhe unë”, ”Moment”, ”Ëndërr”, “Meli”: ”Meliani, djali im i parë,/ gëzon nënë, gëzon babë,/brenda tij dy emra rrinë,/si një urë lidh dashurinë”.

blank
Duket se natyra i ka harmonizuar bukur gjërat, ajo i jep njeriut gëzime edhe në moshën e tretë, sepse atëherë në familje gjallërojnë mbesat dhe nipërit me zërat e tyre gazmorë dhe çapkënllëqet. Ata të hidhen në gjoks e të shtrëngojnë fort krahët rreth qafës, ndërsa gjyshërit ndjejnë se jeta vazhdon, nipërit dhe mbesat janë vijim i jetës, moment ky që të ngazëllen dhe të lumturon. Në këtë atmosferë rrjedh këndshëm poezia “Sila”, e cila i kushtohet mbesës, që gjyshërit e kanë pritur bashkë me dallëndyshet. Autori gjen rast të përshkruaj çaste dhe detaje shprehëse të gëzimit që shkakton ardhja e mbesës në shtëpi apo edhe boshllëkun që ajo krijon kur vonohet, teksa gjyshërit e malluar presin me padurim me sytë nga dera. Saliasi shkruan thjeshtë, bukur e me sinqeritet: “Pushteti i saj është absolut,/na ka bërë më paqësorë, më të butë,/në jetë s’kam ditur një sekret,/ nipërit dhe mbesat të bëjnë mbret!” Kështu vijon edhe poezía “Sila në plazh”, ku përshkrimet janë edhe më të spikatura e plot ngjyrime poetike. Mbesa luan me dallgët dhe e fton edhe gjyshin që t`i shkojë pranë e të luajnë të dy: “Gjysh, eja të luajmë, bashkë të rrimë,/ në bregun me rërë, në detin me dallgë./ Gjyshi Bashkimi harroi pleqërinë,/ luajti me mbesën në shkumën e bardhë”.

Veçanërisht në këto krijime, që kanë në qendër fëmijët dhe marrëdhëniet që ata krijojnë me gjyshërit, duket se Saliasi shfaq edhe një talent e prirje për të lëvruar poezinë për fëmijë, pasi duke qenë edhe mësues gjatë gjithë jetës, ai e ndjen veten shumë pranë vogëlushëve, njeh mirë botën dhe ndjenjat e tyre, fjalorin që ata përdorin, njeh mirë karakteret e pastra dhe të pafajshme fëmijërore. Mallin për fëmijët, si dhe nipërit e mbesat që i ka në mërgim, autori e shpreh te poezía: “Princi i gëzimit”: “Sa u hap porta, ndriti tërë shtëpia,/ erdhi im bir me nipin nga Greqia,/nga gëzimi iu përgjunjëm me mall e lot,/ çmimin, gjysh dhe gjyshe morëm sot!”.

Bashkim Saliasi e njeh mirë shtypin, pasi ai ka shkruar shumë në faqet e tij, por kushedi pse ai ndihet i shqetësuar. Në gjuhën e bukur shqipe hyjnë padrejtësisht huazime, fjalë të huaja të panevojshme, të cilat poeti i quan “tartabiqe”. Këtë shqetësim të drejtë, ai e shpreh te poezia “Fjala”: “Dridhet sot fjala shqipe,/ka humbur kuptim e vlerë,/fjalët e huaja si tartabiqe,/gjuhën po shkatërrojnë si asnjëherë”.

Përbëjnë një grup interesant poezitë që shprehin probleme të jetës sociale, si poezia “Padrejtësi”, ku autori shpreh keqardhjen për njerëzit e punës, të cilët punojnë e rropaten pareshtur, kurse frutet e mundit të tyre i përvetësojnë të tjerë, shfrytëzuesit dhe njerëzit e korruptuar: “Bujku mbjell, ha zengjini,/s`do t`ia dijë për fukaranë,/puntori ndërton, ju e dini,/vila për pushtetarët tanë”.
Disa nga poezitë e këtij libri janë të natyrës së epigrameve, ku me pak vargje autori kumton mesazhe dhe ide jetësore të rëndësishme. Të tilla janë poezitë: “Jeto”, “Ðikur nuse sot plakë”, “Zemërimi”, “Kritika”, “Kambanat”, “Llum”, “Dallaverexhiu”, etj. Po citoj pak vargje nga poezía “Mendimi”:“Është si dielli,/herë rrezaton,/herë mbulohet me re,/ shkreptin e bubullon…!”
Në vëllim rrezatojnë edhe poezi, ku autori tregon aftësitë e tij përshkruese të natyrës, të mjedisit, si dhe dukuri dhe fenomene natyrore, me të cilat ne kontaktojmë shpesh: “Përplasen valët në bregun e brishtë,/ me vete sjellin simfoni muzash”; “Lulëzojnë mimozat, /çelin karafilat, /gëzojnë manushaqet, /këndojnë bilbilat!”

Bashkimi është tip i njeriut social, ai ka shumë miq e shokë, ai di ta mbaj shoqërinë, madje ndihmon në harmoninë mes shokëve. Ndërkaq, ai edhe i portretizon poetikisht dhe me dashuri disa nga miqtë dhe shokët, duke vënë në dukje cilësitë e tyre më të mira. Po përmend poezinë kushtuar “Agron Bardhit”, apo poezínë “Si lule bore në saksi”: “U zbardhëm si dëbora,/ s’i harrojmë ato kohëra,/ floku yt i bardhë, fisnikëri,/si lule bore në saksi!”

Poeti ka aftësinë të shpreh bukur në vargjet poetike edhe gjuhën e ironisë apo ndonjëherë edhe të sarkazmës, kur satirizohen apo vihen në lojë zakone e dukuri negative, që shfaqen tek njerëz të veçantë. Te poezia “Mimoza”, poeti rrëfen thjeshtësisht bukurinë por dhe brishtësinë e lules “mimozë”, e cila u mashtrua nga lajkat e gjembit dhe e pësoi nga naiviteti i saj. Nëpërmjet vargjeve kritike e thumbuese poeti denoncon braktisjen e fshatit, vendit ku bleron natyra, ku prodhohet buka dhe ushqimi bazë për njeriun. Kjo dukuri shfaqet edhe te poezia “Shtegtarët emigrantë”, ku Saliasi shpreh dëshpërimin dhe vuajtjen shpirtërore për ikjet në emigrim, që lënë pas gjurmë dhembjeje e trishtimi: “Kanë mbetur varret, pleqtë e braktisur,/ që presin të kthehen të gjallët e ikur,/rrugicat kërkojnë zëra fëmijësh gazmorë,/ të mos harrojnë vendin ku janë rritur”.

Poeti ndihet krenar për vendlindjen, atje ka kujtime të fëmijërisë, të rinisë, di dhe shumë gjëra nga rrëfimet e prindërve e gjyshërve për fshatin e tij, Dobrushë, për Skraparin si qytet e rreth, për natyrën tepër interesante e tërheqëse të kësaj treve të begatë dhe me pasuri të shumta kulturore e shpirtërore.

Lexuesi i përjeton këto mesazhe, sidomos kur lexon poezinë kushtuar fshatit të lindjes, Dobrushës, e cila gjeografikisht ndodhet rrëzë malit të Tomorrit: “Pranverë është stina jote,/plotë me lule e freski,/zogjtë vijnë në ditë shqote,/dhe folenë e ngrenë tek ti./E kujtoj verën e thatë,/plotë me fruta begati,/burrat janë lisa të gjatë,/mendje hollë, zemër flori”. Sikurse, ndjenja të tilla të bukura shfaqen edhe te poezia “Tomori – mal i shenjtë”: “Në Tomor ku dielli zë e ulet,/ gjithë natyra ngado buzëqesh,/para tij Shpiragu me respekt përulet,/ Adriatiku me dallgë e përshëndet”. Shfaq emocion e ndjeshmëri poezía “Prindërit e mi”, ku biri-poet shpreh mallin dhe dashurinë për prindërit, të cilët bënë një jetë shumë të thjeshtë, por asnjëherë s`u ankuan. Ata jetuan kurdoherë me dinjitet, duke merituar respektin e fëmijëve të tyre, por edhe të fshatit e të krahinës: “Me punë, me mund e djersë rritën fëmijët,/ dhe jo pak, një buqet me trëndafila-tetë,/dera e shtëpisë mbeti e hapur për miqtë,/dhe kurrë s’u ankuan, jetuan me dinjitet”. Shpreh një motiv popullor interesant dhe origjinal poezía:”Qaj nëna ime, qaj sa jam gjallë”. Autorit nuk i hynë në sy asgjë tjetër përpara thesareve të vërteta të jetës që, për poetin është familja:”Ua kam falur botën, çdo pasuri,/asnjë pushtet s’më josh, s’më hynë në punë,/familja me nipër e mbesa dhe fëmijët,/ janë thesare të jetës, që vlejnë më shumë”.

Bashkim Saliasi ka punuar mësues në shumicën e jetës së tij aktive, kështu që ai s`mund të mos shkruante vargje poetike kushtuar shkollës dhe arsimimit të fëmijëve. Te ky vëllim, ai ka zgjedhur ta shpreh këtë ndjeshmëri me vargjet humoristike të poezisë “Humor shkollor”, që, për hirë të së vërtetës, është poezi me ritëm, e këndshme dhe tërheqëse; gjuha rrjedhë natyrshëm e pa sforco, në vargje ndihet gjallëria, ngjyrimet, figuracioni dhe dora e talentuar e poetit. Në përfundim, poeti shpreh një urim të sinqertë për shkollën, ku ai kreu detyrën e zëvendësdrejtorit, derisa doli në pension: “Në këtë 20 vjetor,/vijmë të gjithë me duar plotë,/shkolla jonë “Vëllazërimi”,/më e mira për nga mot!”.

Mendoj se poezía:”Tiranë, e bukura Tiranë” është ndër poezitë më të bukura të këtij vëllimi. Me një gjuhë të thjeshtë e të figurshme, por dhe me vargje të mbushur me ndjenjë dhe dashuri, poeti i këndon kryeqytetit të Shqipërisë sonë të dashur, Tiranës. Krijojnë emoción edhe të dyja poezitë në mbyllje të vëllimit, poezía”Lulja jonë plot mirësi”, kushtuar mbesës Aurës, e ku autori nuk i kursen ndjenjat dhe figurat e bukura letrare: “Je e vogël lozonjare,/gojëmbël dhe bujare,/mbesa ime zanë trime,/diamant me shkëlqime./Kur del në telefon,/zemra jonë na gufon,/je thesar, je flori,/mjalt i mjaltit, s’ka, si ti!”

“Qershia mbi tortë”: vëllimi mbyllet me poezinë “Dashuria jonë” të cilën autori ia kushton vajzës së tij me rastin e festimit të 42- vjetorit të lindjes. Një poezi e veçantë për nga bukuria artistike, e stolisur me figura tërheqës, me vargje që rimojnë ëmbëlsisht dhe me mesazhin e dashurisë së prindërve për bijën e tyre, që është e shoqëruar me urimet më të bukura të zemrave prindërore: “Dhe sot nga larg, ne ta festojmë,/Ditëlindjen tënde, o e jona bukuri,/Trokasim gotat dhe ty të urojmë,/Shëndet e jetë o e jona dashuri!”.

Në përfundim të këtyre radhëve dëshiroj të them se vëllimi poetik “Një buqetë me poezi”, i Bashkim Saliasit shfaqet si një pranverë e begatë, që paralajmëron krijime të tjera.
Në këtë përvojë të parë poetike, autori na prezantohet si një poet me aftësi krijuese, ai shfaqet me sinqeritet në gjithçka që shkruan, zotëron një gjuhë të thjeshtë, plot muzikalitet e tërheqëse, ndërsa mesazhet që përcjell te lexuesi janë mbresëlënëse.

blank

DRAMA E HIDHUR E NJË POETI – Esé nga SAZAN GOLIKU

Një foto e rinisë e poetit Agim Mato

 

Agim Mato jetonte buzë detit, por nuk e shihte detin, punonte por nuk e shijonte dobinë e kënaqësinë e punës, ishte i lirë brenda vetes në mendimet e dëshirat e tij, por nuk e gëzonte atë liri që i duhej për të realizuar veten. Fati i Agimit ka qenë i dhimbshëm. Atë vetë nuk e futën në burg si të atin, por e përjetoi në mënyrë të dyfishtë. Ishte kaq i zgjuar sa i shmangu hekurat në duar e në dritare. Por ai provoi burgun e të atit bashkë me nënën e vëllezërit ekonomikisht, shpirtërisht e potencialisht.

Poetit Agim Mato ia dhanë, ia hoqën dhe përsëri ia dhanë të drejtën e botimit, sipas valëve goditëse të luftës së klasave. Për paradoks, edhe  pas 20 vjetësh pas rënies së diktaturës, ai nuk botoi libër. E kisha pyetur disa herë: “Pse nuk i boton librat e tu? Çfarë pret?” Ai nënqeshte hidhur si një i  burgosur që i hapet porta e burgut, por ende ngurron, sikur nuk është i bindur që është i lirë. Po asesi kjo nuk do të thoshte se Agimi Mato nuk ishte  Agim Mato poet, se atij i ishte shuar në zemër e mendje zjarri i krijimit. Përkundrazi, ai shkruante, lexonte, rishkruante dhe si fara e ullirit priti  për të shpërthyer kapakun e heshtjes dhe për t’ia besuar lexuesve këngët e tij.

Libri “Jashtë eklipsit” i vitit 2012 mund të quhet një pranverë poetike e Agim Matos. Te ky lulëzim nuk mund të mos derdhej urrejtja e natyrshme për diktaturën, për plagët e kufizimet absurde që ajo i krijoi atij si individ, familjes së tij, popullit të tij. Ky libër është një lloj hakmarrje ndaj diktaturës.

Motivet e lëna përgjysmë (se edhe për dorëshkrimet “e gabuara, “armiqësore” dënoheshe) janë rishikuar, plotësuar e ripunuar, për të parë dritën e botimit pas 30 vjetësh. Pra, kemi një libër të shkruar në dy kohë të ndryshme, po duke parë thelbin perspektivë, kemi në dorë të njëjtin poet si stil, si koncepsion poetik dhe si ideal estetik.

Poezia e Agimit ka një harlisje të organizuar të figurave stilistike, të metrikës së lirë, të imazheve jetësore e fantastike që krijon gati në çdo varg, të shtresave e nënshtresave semantike e semiotike. Poezitë ai i strukturon të ngjashme me figuracionin e një peme që është vazhdimisht në lëvizje. Pra, lëvizja e karakterizon poezinë e tij, e cila rrjedh përherë e shqetësuar, e ngarkuar me kontradikta ndjesore dhe ekzistenciale, me shprehje të fshehta e të hapura të pakënaqësisë ndaj realitetit që poeti ka përjetuar, por pa e bjerr asnjëherë dashurinë për njeriun dhe vendin ku ka rrënjët e veta.

Edhe pse krijimtaria e tij poetike shtrihet me ndërprerje drastike në një periudhë kohe prej dyzet vjetësh, Agim Mato i mbeti besnik stilit të vet. Ky konstatim nuk nënkupton ngurtësimin në prirjet  e fillimeve (“Jug”, “Në prag të shtëpive tona”, “Buka e fjalëve”), kur ai shkroi e botoi në kushtet e kufizimeve të të ashtuquajturit realizëm socialist, por flet qartë për konsekuencën e vijimësinë e parimeve e kërkesave të tij cilësore, të cilat mishshërohen artistikisht në një nivel edhe më të lartë në saje edhe të lirisë, edhe të përvojës e kulturës së gjerë.

Them se ai e mbajti premtimin e tij:

“…Më është dashur… edhe be të rëndë kam bërë,
se rëndë më ka peshuar fjala e dhënë.
Dhe nëse do të vdes pa e mbajtur fjalën,
si në baladë do të shihni të ringjallem…”

blank

“Gjenerali…’ i Kadaresë, u shit për 30 minuta në Vlorë dhe komunistët kërkuan në mbledhje arrestimin e autorit, kurse kryetari i Degës…”/ Kujtimet e publicistit të njohur nga Franca!

Nga Vasil Qesari
blank 

Pjesa e gjashtëmbëdhjetë 

Përmbysja e ngrehinës së madhe totalitare në Shqipëri do të linte pas, jo vetëm ndryshimin e sistemit, shoqëruar me plot shpresa, mirazhe e klithma lumturie por, fatkeqësisht, edhe mjaft plagë, drama, viktima, pluhur, mllefe e zhgënjime nga më të ndryshmet.

Dhjetë vjet e më tepër pas asaj ngjarje, e cila tronditi thellë shoqërinë, duke përmbysur tërësisht shumë kode, rregulla e koncepte të mëparshme, njerëzit vazhdojnë endé t’i bëjnë vetes pyetje të tilla, si: Ç’kish ndodhur në të vërtetë në shoqërinë shqiptare, gjatë 50 vjetëve të fundit të diktaturës? Si qe e mundur që sistemi arriti të deformonte gjithçka? Përse njerëzit e kishin pranuar atë? Cila qe logjika totalitare e transformimit të shoqërisë e individit? Si qenë konceptuar e funksiononin strukturat e mekanizmave totalitare: propaganda, policia sekrete dhe ushtrimi i ideologjisë së terrorit?

Si ndodhi që ndër mbarë vendet komuniste të Lindjes europiane, Shqipëria të cilësohej përjashtim apo rast i veçantë? Pse Enver Hoxha i qëndroi verbërisht, fanatikisht e gjer në fund besnik Stalinit, duke e kthyer vendin në një burg ku dhuna, frika e spastrimet vazhduan gjer në fund të viteve ’80-të? Pse vendi u izolua çmendurisht, duke i mbyllur njerëzit mes bunkerësh e telash me gjemba? Përse, pra, ndodhën gjithë fenomenet e mësipërme…?!

Libri ‘Post-scriptum për diktaturën’, s’pretendon t’u japë përgjigje definitive pyetjeve të mësipërme, apo kompleksitetit të arsyeve që sollën e mbajtën në fuqi pushtetin totalitar në Shqipëri. As edhe të jetë një afresk i plotë, i thellë e i gjithanshëm i jetës e vuajtjeve që përjetuan njerëzit gjatë atij sistemi.  Autori i tij, ndofta, ka meritën që bashkë me shikimin retrospektiv të periudhës totalitare si dhe zellin e një analisti të pasionuar, është përpjekur të kthejë edhe një herë kokën mbrapa, për të dhenë jo vetëm kujtimet e opinionet e tij personale, por dhe për t’i u rikthyer dhe një herë vizionit të asaj epoke me filozofinë e thjeshtë të ruajtjes së Memories e mbështetjes së Apelit për të mos harruar kurrë maksimën e njohur, se…kadavrës vazhdojnë t’i rriten thonjtë e flokët edhe pas vdekjes!

Dhjetë vjet e më shumë pas përmbysjes së madhe, libri në fjalë ka vlera aktuale e shpresojmë të vlerësohet nga lexuesi sepse, siç shprehet edhe një studiues shqiptar…e keqja më e madhe që mund t’i ndodhë një populli, vjen atëherë kur ai nuk arrin të bëjë analizën e së kaluarës së vet. Një popull amnezik është i detyruar të jetë vazhdimisht neuropatik e të përsërisë përvojat e tij të dhembshme…!

FENOMENI’ ISMAIL KADARE

A kishte qenë Ismail Kadare disident…? A përbën vallë ai, rastin e një përjashtimi të jashtëzakonshëm, në rrethanat e mungesës së një disidence të vërtetë në Shqipëri? Në të kundërtën, në mos disident klasik i kalibrit Havel, Solxhenicin etj., a ishte ai, fillimisht, një shkrimtar zyrtar e, pastaj, me kalimin e viteve, thyerës rregullash i realizmit socialist, anti konformist, rezistent i heshturkundërshtar i fshehtë i regjimit e, në fund, veprimtar i vendosur kundër tiranisë…?

E, në se përgjigja e pyetjeve të mësipërme është: Po !, cila do të qe skema e evolucionit të personalitetit e veprës së tij letrare në rrjedhën e jetës totalitare shqiptare, nga fillimi i viteve ’60-të e gjer në fund të viteve ’80-të? Nga ana tjetër, po qe se do përpiqeshim të ndërtonim skemën e një rruge dhe evolucioni të tillë, a do të mund ta përkufizonim plotësisht e saktë, pozicionin e rolin e krijimtarisë së tij në vite? (Për vetë faktin se, angazhimi, evolucioni e kompleksiteti i botës e veprës së një shkrimtari, në kushtet e shoqërisë totalitare, është një proces i ndërlikuar, kompleks, i paimagjinueshëm dhe thellësisht misterioz).

Sipas mendimit tim, them se, skema, e cila do të karakterizonte e shënonte trasenë e rrugës së përshkruar prej Ismail Kadaresë në atë periudhë, ka pasur pak a shumë, një progresion të tillë: thyerës rregullash – anti konformist – rezistent i heshtur – kundërshtar i fshehtë i regjimit – rival i diktaturës…! Lidhur me objektivitetin e vërtetësinë e skemës së mësipërme, si edhe me shumë pyetje, hamendje e supozime rreth pozicionit e rolit të Ismail Kadaresë, si shkrimtar e intelektual gjatë epokës totalitare, janë shprehur e vazhdojnë të shprehen mendime, ide e gjykime nga më të ndryshmet. Madje, edhe sot e kësaj dite, në botimet, shtypin e mediat shqiptare e të huaja, vazhdojnë të shkruhen e të shprehen opinione, komente e konsiderata nga më kontradiktoret. Herë, plot simpati e super vlerësime, e herë me sarkazëm, mllefe e urrejtje të thellë.

Gjykime të tilla, shpesh janë aq ekstreme, sa që disa arrijnë ta cilësojnë atë si rapsod të Enver Hoxhës, këngëtar të regjimit e, ca të tjerë, e akuzojnë bile edhe si bashkëpunëtor të zellshëm të diktaturës e jetëgjatës së saj. Të tjerë, të cilët përfaqësojnë edhe shumicën dërmuese të opinionit, e cilësojnë atë, përveçse kundërshtar të realizmit socialist edhe shkrimtar gjenial, i cili me veprën e tij letrare u bë Simbol i Shpresës, Gardian i Memories, Denonciator i Diktaturës, Rival i Totalitarizmit etj. Në përgjithësi, tymnaja rreth rolit, figurës e pozicionit të tij, sipas vetë Kadaresë, është përhapur prej një kategorie të caktuar njerëzish, të cilët, gjatë epokës totalitare bënin sehir e s’thoshin as gjysmë fjale për dënimin e padrejtësive e krimeve. Prej, atyre që nxirrnin revolverët e godisnin pa mëshirë kundër disa njerëzve të guximshëm të kulturës, e së fundi, prej një kategorie pseudo-artistësh që nuk kanë absolutisht të drejtën morale të japin leksione, sepse kanë qenë pjesëmarrës në krime ose vëzhgues entuziastë e lavdërues të tyre. Përfundimisht, përgjigja definitive dhe tronditëse e shkrimtarit rreth këtij problemi, është kjo:

Të qëndrosh ulur në lozhë, duke parë se si njerëzit përleshen e përgjaken në arenë, duke u ndeshur me bishat e, pastaj, t’i gjykosh ata që nga lart, përse dikush prej tyre nuk u tregua aq trim sa duhej përballë tigrit, e pse një tjetër, bile, i bëri bisht atij, duke zbatuar një taktikë jo edhe aq korrekte, kjo është çnjerëzore! Nuk ka asgjë për t’u ekzagjeruar por, fakti është se, ne ndodheshim pikërisht në kondita të tilla. Të izoluar, në një arenë plot njolla gjaku, duke mos ditur se nga cila portë, bisha e egërsuar do të na sulmonte, ndërkohë që pjesa më e madhe e spektatorëve, kur vinte çasti i rrëzimit të viktimës, kërkonin sipas gjestit që bënte tirani, me gishtin të drejtuar drejt nesh, vdekjen tonë. Ja, pra, një konstatim makabër e rrëqethës, i cili, ndofta, i jep përgjigje të plotë definicionit tragjik të rolit e pozicionit të tij (të vetmuar), në arenën e përgjakur të tmerrit, frikës, shtypjes dhe vetë jetës totalitare. Megjithatë, le të vijmë përsëri tek pyetja e kreut, me të cilën nisëm edhe refleksionin në fjalë:

A ishte Ismail Kadareja, disident…?!

Në kushtet specifike të diktaturës staliniste shqiptare, sipas mendimit tim, edhe pse Kadareja përshkoi një itinerar krejt të veçantë e të rrezikshëm, (në shtigjet e ngushta e humnerat danteske të jetës së atëhershme totalitare), ai nuk mund të cilësohet disident i një disidence inegzistente. Por, nga ana tjetër, mendojmë se, me plotësisht të drejtë, ai meriton të konsiderohet si një fenomen krejt i veçantë, në historinë e rezistencës kulturore e artistike të ish-vendeve komuniste të Lindjes. Dikush mund të thotë: Por, si shumë shkrimtarë të atyre vendeve, ai pse s’reagoi…?! Le ta shqyrtojmë edhe këtë gjë: Në se, bie fjala, në vitet ’60-të a ’70-të, Ismail Kadareja do kish tentuar të publikonte jashtë vendit një libër kundër diktaturës (ashtu siç vepruan disa shkrimtarë të vendeve ish-komuniste të Lindjes), pa dyshim që fati i jetës dhe krijimtarisë së tij, do të kishin qenë krejtësisht të ndryshëm. Mbas një aluzioni të tillë, me të drejtë, mund të shtrojmë gjykimin: Ç’përfitim e ç’ndryshim do pësonte Shqipëria nga një veprim i tillë ? Sigurisht asgjë…!

Sepse, së pariaso kohe, Kadareja qe fare pak i njohur, (për të mos thënë i panjohur), jashtë vendit. Së dyti, sepse borgjezia ndërkombëtare mbante një heshtje të plotë e të çuditshme, duke e injoruar prej kohësh fatin e shqiptarëve nënë diktaturën staliniste. Ndërkohë që mbështeste me të gjithë mjetet e mënyrat, lëvizjet disidente në vende të tjerë komunistë si, në Bashkimin Sovjetik, Hungari, Çekosllovaki, Poloni, Gjermani Lindore etj. Së treti, në kushtet e izolimit dhe bunkerizimit të Shqipërisë, si edhe të entuziazmit irracional të turmave të dehura nga fjalimet e Enver Hoxhës, tentativat për të shkruar vepra të mirëfillta disidente, do të nxisnin edhe më tepër histerinë e dhunës në vend, duke mos ndryshuar e ndikuar asnjë grimë, në jetën e atij cepi të harruar të Ballkanit. Përfundimisht, në se Kadareja do ta kish kryer një akt të tillë heroik, Shqipëria s’do të kish pasur veçse një të pushkatuar apo të burgosur më tepër në burgjet e saj. Përfundimisht, në se Kadareja do ta kish kryer një akt të tillë heroik, Shqipëria s’do të kish pasur veçse një të pushkatuar apo të burgosur më tepër në burgjet e saj. (Një fare Ismail Kadare, shkrimtar i ri dhe i talentuar, i cili kish shkruar dikur një roman interesant, të titulluar: ‘Gjenerali i ushtrisë së vdekur’?!).

Po, kurën e kurës, një shkrimtar të shquar, duke humbur kështu, përgjithmonë, shansin e trashëgimit të një vepre gjigante e me vlera kombëtare. Për rrjedhojë, me humbjen fizike apo shkatërrimin e intelektit të një shkrimtari të tillë, ne s’do të kishim sot, atë thesar të çmuar veprash: romanesh, novelash, poezish, esesh etj, që janë jo vetëm krenaria e kulturës shqiptare, por edhe e asaj europiane. Kadareja, vërtet, nuk mund të konsiderohet disident, (për nga autorësia e veprave të mirëfillta antikomuniste, hartimi i manifesteve e trakteve kundër Partisë e shtetit totalitar, vuajtjet e torturat nëpër burgje etj.), por megjithatë, them se, përveçse krijues i një universi të rrallë letrar, ai është e mbetet edhe një atdhetar, humanist e demokrat i shquar, i cili, me mesazhet e veprës së tij, për dekada vitesh me radhë e në kushtet e një diktature të pashembullt, direkt apo indirekt, ndikoi në shumë aspekte të jetës, kulturës dhe identitetit shpirtëror të shoqërisë e sidomos të rinisë shqiptare.

(Ndër të tjera e mbi të gjitha, në mbajtjen gjallë të identitetit tonë europian përkundrejt eksperimenteve shpërfytyruese të ideologjive totalitare lindore si edhe në ruajtjen e Shpresës e mposhtjen e Dëshpërimit fatal kolektiv. Në frymëzimin e Rezistencës ndaj Territ e Dhunës. Rrjedhimisht edhe në zbehjen e Frikës e nxitjen e Guximit për veprim). Qenë pikërisht këto arsyet, pse ndër të tjera, gjatë lëvizjes studentore e demonstratave të mëdha antikomuniste të viteve 1990-1991, njerëzit mbanin në duar edhe portretet e Fan S. Nolit, Ismail Kadaresë e Rexhep Qoses, si simbole të evropianizimit, humanizmit, civilizimit, demokracisë e kulturës sonë të vërtetë kombëtare. Për karaktere e krijimtari me përmasa të tilla, siç është ajo e Ismail Kadaresë, krahas studiuesve e kritikëve letrare të çdo lloji, është e natyrshme të reflektojnë edhe mbarë shoqëria shqiptare e, bashkë me të, edhe individi e lexuesi i thjeshtë. Ai, që në mënyrë diskrete, të largët e pasiononte, në rrjedhën e viteve të zymta të jetës totalitare e përjetoi fenomenin Kadare, si pjesë të pa ndarë të kujtimeve, shpirtit, emocioneve, emancipimit e formimit të tij kulturor. Si pikë referimi të Shpresës se, do vinte një ditë që, Liria dhe e Vërteta, do të bëheshin vërtet realitet.

Janar 1970

Njohja nga afër me Ismail Kadarenë, për studentët e vitit të fundit të degës Gjuhë – Letërsi, në fakultetin Filologjik në Tiranë, ishte një rast i këndshëm e krejt i papritur. Për shumë prej nesh, ajo ndodhte në një situatë krejt të veçantë e tepër depresive. Qe koha kur, përvoja, metodat e stili i revolucionit kulturor kinez, krahas fushave të tjera të jetës, po zbatoheshin edhe në strukturën e programet mësimore të shkollës shqiptare. Pikërisht, në rrethana të tilla, një vit më parë, në programet tona qe futur një lëndë e re: Letërsia Kineze. Me futjen e kulturës marksiste aziatike, letërsive të tjera, sidomos asaj greko-romake e europiane, po u ngushtohej gjithmonë e më tepër vendi. (Për më keq akoma, letërsia kineze edhe pse me histori mijëvjeçare e autorë të shquar, në leksionet që na jepnin përfaqësohej vetëm me 36 tekste himnizuese mbi poezitë revolucionare të Mao Ce Dunit, shkruar gjatë ‘Marshimit të Madh’).

Viti 1973

Në një nga zyrat e gazetës lokale ‘Zëri i Vlorës’, një nga redaktorët e saj, hyri i alarmuar e tha: E morët vesh?! Ai, Kadareja, ka botuar një palo libër. Të vjen për të vjellur kur e lexon. Dëgjova që, jo vetëm udhëheqja këtu, por edhe lart, nuk e kanë pritur hiç mirë…! Romani i Ismail Kadaresë, ‘Dimri i vetmisë së madhe’, kish dalë në shitje para disa ditësh në të vetmen librari të qytetit e qe mbaruar brenda 30 minutave. Për atë libër, kish kohë që flitej e, lexuesit e shumtë mezi e kishin pritur. Fillimisht, në shtyp, për romanin nuk u bë asnjë koment. Vetëm pas një muaji, papritmas, në faqen e tretë të gazetës ‘Zëri i Rinisë’ u botua një letër, e cila vinte në dyshim vlerat ideore të romanit. Po, puna, s’u mbyll me aq. Më pas, jo vetëm në atë gazetë, por edhe në të tjera, nisën të botohen mesazhe, prononcime e letra të dërguara nga ushtarakë, kooperativistë, studentë, policë e veteranë, në të cilat romani konsiderohej antisocialist dhe, autori i tij, me ndikime revizioniste. Zhurma rreth romanit po merrte përmasa gjithmonë e më të mëdha. Nga fabrika, shkolla, reparte ushtarake, kooperativa, shoqata e organizata të ndryshme, nisën të dërgoheshin drejt Komitetit Qendror të Partisë, letra e telegrame, me anë të të cilëve shprehej indinjata për romanin e autorin që kish nxirë realitetin socialist. (Në disa kolektiva ish kërkuar bile edhe arrestimi i Kadaresë). Ndërsa, në një mbledhje veteranësh në Vlorë, një ish-guerrilas i Luftës Nacional-çlirimtare, kish deklaruar:

“…Boll me tradhtarin Kadare…”! Ai duhet arrestuar në vend. Bile, duhej të qe futur prej kohësh në burg e, unë çuditem e se kuptoj përse, Partia jonë tregohet aq tolerante me një armik të tillë!

Fushata anti-Kadare, e nxitur nga militantët më fanatikë, ish bërë çështje kombëtare e, diskutimi rreth romanit ‘Dimri i vetmisë së madhe’, temë e ditës. Një mëngjes, në bufenë e Komitetit të Partisë në Vlorë, kryetari i Degës së Punëve të Brendshme, H.U. porositi një kafe e pastaj, duke folur me një instruktor të sektorit të Edukimit, zhvilloi dialogun e mëposhtëm:

-E lexove romanin e ri të Kadaresë?

-S’e kam përfunduar endé. Jam aty nga fillimi…!

-Unë e mbarova dhe, mbas leximit, kam reflektuar shumë. Them se, autori i atij romani, është një element tepër i rrezikshëm. Për ideal të Partisë, po ta kisha këtu para meje, do t’i kisha hedhur hekurat menjëherë…!

-Tamam! Ke të drejtë. Ai është një armik – pohoi tjetri.

Biseda e mësipërme u zhvillua me tone të lartë e, pas pak, rreth kryetarit të Degës u grumbulluan edhe katër-pesë instruktorë të tjerë. Ai, u fry edhe më tepër e vazhdoi, por tashmë me zë më të ulët: Më thanë në telefon nga Tirana se, librin, nisi për ta lexuar dhe ministri ynë, (Kadri Hazbiu), por e la në mes. Në një mbledhje me kuadrot e Sigurimit të Shtetit, ai kish thënë: Lexova 40 faqe nga romani dhe 40 herë i pështyva përsipër! Arrestimi i Kadaresë pritej nga dita në ditë. Disa, (të cilët, fatkeqësisht, ishin të pakët), e prisnin këtë me dhembje e ndjenjën e një gjëme. Të tjerët, (të cilët po përsëri, fatkeqësisht, ishin të shumtë), e prisnin lajmin me ndjenjë të madhe gëzimi e, ajo çka ish edhe më cinike, si një fitore mbi intelektualët, të cilët, ashtu siç edhe kish theksuar shpesh herë Partia, ishin shtresa më e mundshme për t’u prekur nga ndikimet e huaja…!

Por, me gjithë kërkesat, këmbënguljen dhe presionin e komunistëve militantë nga baza e gjer lart në udhëheqje, kjo gjë s’po ndodhte. Ndërkohë, opinioni publik, edhe pse kishin kaluar rreth tre muaj plot zhurmë e komente rreth romanit e autorit të tij, vazhdonte të priste lajmin e dënimit të shkrimtarit. Debatet e pyetjet, në se Kadareja do të goditej apo jo, aso kohe u kthyen në një kuriozitet cinik, nga më të zakonshmit. Në këtë mes, diçka dukej e pazakontë e ngjallte një ndjenjë të çuditshme habie: Pse vallë, Partia, kësaj radhe po vonohej për dhënien e dënimit? Pse hezitonte, ndërkohë që herët e tjera, armiqtë e kishin marrë dënimin direkt e pa mëshirë…? Me gjithë padurimin, armiqtë e shumtë të shkrimtarit ngushëlloheshin duke menduar se, qe më mirë vonë se kurrë. Ata prisnin me ankth fjalën e të Madhit, vendimin e Tij.

Gjatë një vizite të Enver Hoxhës në Kombinatin Metalurgjik të Elbasanit, ndër të tjera, atij i qe bërë dhe pyetja e shumëpritur për të cilën ziente gjithë vendi: Shoku Enver, përse ndaj autorit nuk po merren masa, përderisa romani po ndesh me kundërshtim masiv? Përgjigjja e Enver Hoxhës ishte inteligjente, finoke, diabolike. Ai kish thënë se e kish lexuar romanin dhe se qe në dijeni të debateve e shqetësimeve që kish ngjallur në masat e gjëra. Por… duhej që të kuptoheshin dy gjera: e para që: “shkrimtarët nuk janë si ne”. Ata janë intelektualë. Idetë e tyre janë konfuze. Ata përdorin metafora. Shkurt, ata fluturojnë nëpër ré‚ nuk janë të qartë në mendime si ne, komunistët. E, përveç kësaj, ç’do të thoshin vallë sovjetikët, po qe se ne do të marrim masa kundër autorit? Do të flasin se, fuqia e tyre është aq e madhe, sa që pavarësisht se libri përmban sulme kundër tyre, ne jemi të detyruar të ndëshkojnë autorin e tij. Ata do thonë: E shihni se sa na duan ne në Shqipëri? Ja, pse, këtë problem duhet ta shohim më thellë e ta ndreqim në qetësi.

Për herë të parë në jetën e tij, i plotfuqishmi Enver, ndodhej në siklet e detyrohej të jepte publikisht shpjegime. Për herë të parë, xhelati, qe në mëdyshje e i shtrënguar të mbrojë viktimën, kokën e të cilit e kish para syve, nenë tehun e rendë të karamanjollës…! Përse vallë? Enver Hoxha ishte personazhi qendror i romanit. Pra, me gjithë rezervat, kritikat e egërsinë e militantëve për “deformimin” e realitetit socialist, libri që portretizonte atë – (si udhëheqës ndërkombëtar të luftës kundër revizionizmit) – s’mund të ndalohej. Enver Hoxha reflektoi e mendoi se duke vepruar kështu, përfitimi qe më i madh se sa po të ndodhte e kundërta. Madje, më pas, ai do të lejonte që romani të botohej edhe në Perëndim! Pas kësaj, situata e frikshme, më sa dukej kish kaluar. Ismail Kadareja i kish shpëtuar për mrekulli ndëshkimit fatal. Tashmë “Dimri i vetmisë së madhe”, me figurën e Enver Hoxhës në qendër, qe shndërruar në një talisman mbrojtës për të. Por, kjo gjendje, nuk ish thënë që të zgjaste shumë. Një situatë tjetër e ngjashme do të përsëritej dy vjet më pas. Memorie.al

blank

LORKËS – Poezi nga SULEJMAN MATO

Natë e gjelbër, hëna si gjaku,

Qielli i mbushur me yje gushti,

fashistë të zinj te pragu,

Gjaku i Lorkës Granatën* skuqi.

.

Ata ngritën pushkën, ti ngrite zërin

“përse më vrisni në një natë me hënë?”

-9 kilometra larg Granatës

Spanja mbeti pa këngë.

.

Lorka hënën nuk e sheh më,

violinat akoma qajnë për të.

*) Qytet në Spanjë ku është vrarë poeti prej fashistëve më 19 gusht 1936.

1972

 

 

 

blank

KADAREA, PASTERNAKU, SHOLLOHOVI DHE NOBELI- Nga SKIFTER KËLLIÇI

 

Po vijnë ditët e para të tetorit që në botën shkencore dhe letrare shënojnë nje ngjarje shumë të rëndësishme – dhënien e Çmimit Nobel. Ndër kandidatët për ta fituar këtë çmim, që nga fillimi i viteve 2000 përsëri është emri i Kadaresë, shkrimtarit tonë të madh me famë botërore. Në rast fitoreje, ai do të jetë i treti, pas emrave të Paternakut dhe Shollohovit nga ish-kampi socialist.

Dy të parët janë sovjetikë – Boris Pasternak,(1880-1960) të cilit ky çmim iu dha më 1958 për romanin ”Doktor Zhivago ” dhe për rrethanat e tensionuara të lindura me këtë rast, u detyrua të mos e pranonte, dhe Mikhail Shollohov, (1905-1884), që e pranoi atw në ceremoninë tradicionale të zhvilluar në vjeshtë të vitit 1965.

Dy të parët pra, kanë ndërruar jetë para zhvillimeve tronditëse demokratike më 1990, që më pas sollën si pasojë shembjen e sistemit komunist në ish-Bashkimin Sovjetik në vendet e Evropës Lindore. Mund të shtojmë edhe emrin e shkrimtarit të madh Bunin, (1880-1953), edhe ai fituesi këtij çmimi më 1933. Por Bunini, i larguar më 1918 nga Rusia sovjetike , pra menjëherë pas Revolucionit të Tetorit, u cilësua armik i pushtetit komunist, siç qe në të vërtetë, dhe jetoi në Paris, deri sa ndërroi jetë më 1953, pa u kthyer kurrë në atdhe. Atyre u shtohet emri i Ismail Kadaresë, tashmë prej disa dekadash i quajtur si një ndër shkrimtarët më të njohur në botë, i cili, ndryshe nga Pasternaku dhe Shollohovi, është gjallë dhe emri i të cilit figuron në listat e Akademisë së Shkencave të Suedisë që në fillim të viteve 2000. Dhe çuditërisht “senatorët” e kësaj akademie, për arsye që nuk janë bërë të qarta, ende nuk ia kanë akorduar.

Ç’ndodhi me Pasternakun? Poet i shquar, i cili vëllimin e tij të parë parë me poezi e kishte botuar që më1914, (“Binjaku midis reve”), për të vazhduar me vëllime të tjera poetike edhe pas vendosjes së regjimit komunist në Rusi, ndër të cilët i fundmi “Kur koha do të kthjellohet, (1956-1958), për krijimtarinë e pasur dhe të gjerë në këtë fushë deri në mesin e viteve ‘50’-të të shekullit të kaluar, ishte një ndër kandidatët për të fituar çmimin ”Nobel”.

Ndërkohë në vitet e para pas Luftës së Dytë Botërore ai nisi të shkruante romanin e tij të parë dhe të vetëm, me me motive autobiografike, “Doktor Zhivago”, që trajtonte ngjarje të periudhës së Revolucionit të Tetorit, i cili solli përmbysjen e regjimit carist. Por Lidhja e Shkrimtarëve Sovjetikë ndaloi botimin e romanit, sepse sipas drejtuesve tw saj, autori përshkruante me ngjyra të zeza epopenë e lavdishme të këtij revolucioni.

Kjo solli që Pasternaku të kishte pasojë të rënda, deri në përndjekje nga regjimi sovjetik dhe organet e Sigurimit,(KGB), dhe të kalonte një jetë të mbyllur. Mirëpo një kopje e dorëshkrimit të ”Doktor Zhivagos” kaloi fshehurazi kufijtë e B. Sovjetik dhe përfundoi në zyrat e shtëpisë së njohur botuese “Feltrineli”, në Milano, ku, megjithë trysninë e emisarëve sovjetikë që shkuan posaçërisht atje, u përkthye dhe u botua me shpejtësi të rrufeshme. Pastaj romani nisi të përkthehej dhe botohej edhe në gjuhë të tjera dhe u bë simbol i realitetit të zymtë sovjetik që në ditët e para të ardhjes në pushtet të komunistëve rusë.

Dhe ja, më 1958 emri i Pasternakut u vu në krye të listës së kandidatëve për të fituar “Nobelin”, i propozuar nga shkrimtari i madh francez Albert Kamy, i cili e kishte fituar atë vite më parë. Mirëpo para jurisë së Nobelit u shfaq një pengesë shumë e madhe. Sipas rregullave romani duhej të ishte botuar së pari në gjuhën amëtare, pra në rusisht. Atëherë në këtë pështjellim të paparë deri atëherë në historinë e dhënies së këtij çmimi prestigjioz, “hyri në valle” CIA. Pikërisht disa javë para dhënies së çmimit, një grup agjentësh të saj arritën të zbulonin se në bordin e një avioni që udhëtonte nga Moska për në Maltë, dikush kishte një kopje tjetër të dorëshkrimit të romanit “Doktor Zhivago”.

Ashtu si në filmat dramatikë ”giallo”, që jemi mësuar të shohim në ekran, agjentët e CIA-s arritën të zotëronin dorëshkrimin, ta fotografonin faqe për faqe dhe kësisoj në shtator të vitit 1958 libri arriti të dilte në dritë si botim rus, të përhapej në Evropë dhe t’u jepej edhe një grupi turistësh sovjetikë në një ekspozitë ndërkombëtare Bruksel. Pastaj ai u përhap në vende të tjera, madje të Evropës Lindore, duke përfshirë edhe B. Sovjetik. Dhe me këtë dredhi u arrit që kjo kryevepër të bëhej e njohur dhe meritonte të vlerwsohej me çmimin ”Nobel”.

Motivacioni me të cilin shoqërohej dhënia çmimit në fjalë Pasternakut, ishte kjo: ”Për arritjet e rëndësishme në poezinë moderne lirike dhe gjithashtu për vazhdimin e traditës së madhe të romanit epik rus”. Por autoritetet sovjetike e kuptuan fare mirë se ky motivacion lidhej kryesisht me publikimin e romanit ”Doktor Zhivago”, që aq shumë po zgjonte interes në botën perëndimore.

Fillimthi në kulmin e një gëzimi të papërmbajtur, Pasternaku dërgoi në Stokholm një telegram, në të cilin i shprehte jurisë mirënjohjen e thellë për dhënien e Çmimit Nobel. Por, pas disa ditësh, i trysnuar nga kërcënimet e organeve të KGB-së, që diktoheshin nga qeveritarët sovjetikë, se po të merrte këtë çmim, do të kishte pasoja të rënda, ai u detyrua të deklaronte se nuk e pranonte atw. Aq më tepër, kur në mbledhjen e posaçme të shkrimtarëve të Moskës, më 31 tetor të vitit 1958 sekretari i LSH të BS , Vasilij Smirnov, deklaroi:

“Nuk duhet të harrojmë se “Nobeli” për letërsinë po priret gjithnjë e më shumë nga motive politike, që nuk kanë asgjë të përbashkët me letërsinë… Çmimi Nobel i është dhënë shkrimtarit fashist Kamy, që njihet pak në Francë, i cili përfaqëson një personalitet, në një radhë me të cilin nuk vihet as edhe një shkrimtar i zakonshëm. Ky Kamy i dërgoi një telegram urimi Pasternakut… Pasternaku duhet t’i drejtohet qeverisë me propozimin që të tërhiqet nga marrja e këtij çmimi.”(Duartrokitje) .

I denigruar dhe dërmuar shpirtërisht, Pasternaku u shtrwngua forcërisht të jetonte thuajse i internuar së bashku me familjen në qytetin e vogël Peredelniko, ku dy vjet më pas, më 1960 vdiq i harruar. Mbi bazën e romanit të tij në zë “Doktor Zhivago”, siç dihet, Hollivudi realizoi filmin me të njëjtin titull, që u bë po aq në zë sa kjo vepër. Romani arriti të botohej në B. Sovjetik vetëm më 1988 dhe falë politikës së “Gllasnostit”, që shpalli udhëheqësi i atëhershëm sovjetik, Gorba$ov. Një vit më pas biri i tij, Evgeni,u lejua nga autoritetet sovjetike të shkonte në Stokholm dhe pas 31 vjetësh të tërhiqte çmimin e ”mallkuar”, ” Nobel”. Pasternaku u rehabilitua dhe pastaj vepra e tij e plotë ku përfshihet edhe ”Doktor Zhivago”, u botua në Rusi në disa vëllime.

Të vijmë tani te Shollohovi dhe Kadarea, dy shkrimtarë thuajse bashkëkohorë, ndonëse shkrimtari unë i madh ka lindur 31 vjet më vonë se i pari. Deri në fillim të viteve ‘30 të shekullit të kaluar, autor i disa vëllimeve me tregime dhe veçanërisht i tri vëllimeve të para të romanit të njohur epik “Doni i qetë” , kur ishte vetëm 27 vjeç, Shollohovi me kërkesën e tij bëhet anëtar i PK të B.Sovjetik .( Kadarea u detyrua të bëhej komunist më 1976 kur ishte në moshën 38 -vjeçare).

Shollohovi çmohet dhe njihet personalisht nga Stalini, i cili e mbron nga sulmet që i bëhen nga drejtues të LSH të B.Sovjetik, dhe bën mirë, sepse “Doni i qetë”, sipas tyre, përshkohet nga një ekzaltimin i jetës së kozakëve, përshkrim jo shumë realist e luftës së klasave dhe të personazheve të kuq, veçanërisht të personazhit kryesor, Grigor Melehov, i lëkundur, që anon majtas djathtas dhe përfundon antikomunist. Madje Shollohovi ndërkohë njihet personalisht me diktatorin e madh dhe, për më tepër, bëhet edhe mik tepër i madh i tij.

Për besnikëri ndaj pushtetit sovjetik dhe vetë Stalinit, Shollohovi më 1937 zgjidhet deputet i Sovjetit Suprem të B.Sovjetik dhe më 1941 për romanin ”Doni i qetë”, në katër vëllime, me porosi të atij vetë i jepet çmimi “Stalin”.

Edhe Kadarea u çmua nga Enver Hoxha, por diktatori nuk e bëri mik dhe vetëm një herë e ftoi në shtëpinë e tij, (1972). Për më tepër nuk e bëri anëtar të KQ të PPSH-së.
Më vdekjen e Stalinit, (1953), dhe ardhjes në fuqi të Hrushovit, që kritikoi ashpër dhe zbuloi krimet që ai i kishte shkaktuar popujve të B.Sovjetik, Shollohovi, përkrahu kursin e destalinizimit e vendit, por nuk shkroi qoftë dhe një tregim, në të cilin të pasqyroheshin sado pak ngjarje të kësaj periudhë, aq të zymtë dhe tragjike në këtë vend.

Sidoqoftë, ashtu si Stalini, edhe Hrushovi e mbajti pranë Shollohovin, madje edhe në udhëtimet që ndërmori në vende të ndryshme të Evropës dhe veçanërisht më 1959 në SHBA, e para vizitë e një udhëheqësi të madh sovjetik në kryeqendrën e botës kapitaliste. Jo vetëm kaq, por më 1961, për besnikëri ndaj kursit të ri që zbatohej në Bashkimin Sovjetik, më 1961 Hrushovi e zgjodhi Shollohovin edhe anëtar të KQ të PK, ndonëse regjimi hrushovian ndërmori masa të rëndësishme për rehabilitimin e miliona njerëzve të pafajshëm, që humbën jetën në kampet e përqendrimit, të quajtura gulagë, mbeti regjim i diktaturës, si në të gjitha vendet e kampit socialist, ndonëse jo me përmasat e diktaturës së tejskajshme të Enver Hoxhës, që e kishte shndërruar Shqipërinë në burg. Ve$ kësaj, as Ramiz Alia , ashtu si paraardhësi i tij, nuk e bëri mik Ismail Kadarenë, dhe as e mori ndonjë herë me vete në vizita, jo më jashtë vendit, por nëpër Shqipërinë “e bukur socialiste”.

Letrat dërguar Nobelit për dy shkrimtarët e B. Sovjetik

Qysh më 1958 , siç u përmend më sipër, Pasternaku kishte qenë disa herë kandidat i “Nobelit”. Në mars të atij viti Suedinë e vizitoi një delegacion i Lidhjes së shkrimtarëve të Bashkimit Sovjetik dhe atje iu bë e ditur se ky shkrimtar, krahas poetit amerikan, Ezra Paundi, dhe prozatorit italian, Moravia, ishte përsëri kandidat për të fituar Nobelin. Atëherë kryesia e Lidhjes së Shkrimtarëve i dërgoi ambasadorit sovjetik në Stokholm një telegram, në të cilin porositej që ai të bënte ç‘ishte e mundur që t’u njoftonte qarqeve letrare suedeze se në Bashkimin Sovjetik me çmimin ‘Nobel” duhej të nderohej Shollohovi, sepse “…Pasternaku si letrar nuk gëzon përkrahjen e shkrimtarëv sovjetikë dhe shkrimtarëve përparimtarë të vendeve të tjera”. Por, megjithatë, si$ e pamë më sipër, ky $mim iu dha Pasternakut për romanin e mësipërm”.

Më 1964, Sartri, shkrimtar dhe filozof i i njohur francez, duke refuzuar marrjen e “Nobelit”, deklaroi se, ve$ arsyeve vetjake, ai shprehte keqardhje që ky çmim nuk ishte dhënë deri atëherë Shollohovit, por një shkrimtari tjetër sovjetik, “vepra e të cilit ishte botuar jashtë vendit dhe ishte ndaluar në atdheun e tij”.

Pavarësisht se kjo deklaratë e Sartrit ishte shumë tendencioze, sepse vendimi që “Doktor Zhivago” të mos botohej në B.Sovjetik, siç e pamë, lidhej me arsye ideologjike, është fakt se Nobeli më 1965 iu dha Shollohovit për “Donin e qetë” me motivacionin : ”Për forcën artistike dhe integritetin me të cilën në Donin e tij epik ai ka dhënë shprehimisht një fazë të jetës së popullit rus”.

Në ceremoninë e rastit, të zhvilluar në Stokholm, ndërsa mbreti i Suedisë, Gustav Adolfi VI, po i dhuronte çmimin, Shollohovi nuk bëri atë që e kishin bërë deri atëherë të tërë fituesit, pra nuk u përul para tij, duke e justifikuar këtë veprim me fjalët: ”Ne, kozakët, nuk jemi përulur para askujt, ndaj, të më falni, që unë nuk përulem para mbretit dhe kaq…”, deklaratë që natyrisht i la gojëhapur të pranishmit.(!?)

Që Shollohovi mbeti shkrimtar me bindje të plota komuniste, e dëshmon edhe dhe qëndrimi që ai mbajti kundër shkrimtarëve disidentë sovjetikë, Sinjavski dhe Daniel, të cilët, meqë veprat e tyre për gabime ideore nuk botoheshin në B.Sovjetik , arritën t’i kaloheshin dhe tw botoheshin në Perëndim. Si pasojë, ata u arrestuan dhe u dënuan përkatësisht me 5 dhe 7 vjet internim. Kundër tyre u ngrit dhe nobelisti Shollohov, i cili zgjodhi tribunën e Kongresit të 28-të të PK të BS, (pranverë 1966), që, ndër të tjera t’i sulmonte ata me fjalët:

“…Çuditërisht ka nga ata që gjykojnë se dënimi i tyre na qenkësh i ashpër. Unë do të dëshiroja t’u drejtohesha mbrojtësve të tyre në perendim: Mos u shqetësoni,t ë dashur, për ashpërsinë e kritikës sonë. Kritikën ne e mbështetim dhe e zhvillojmë. Ajo tingëllon e ashpër edhe në kongresin tonë. Por shpifja nuk është kritikë, por baltë moçalesh…”. ( Duartrokitje).

Natyrisht që fjalët e Shollohovit nuk u pritën mirë, jo vetëm në perëndim, por as nw B. Sovjetik nga intelektualë që ishin vënë në mbrojtje të shkrimtarëve të mësipërm.

Idealet tij komuniste,Shollohovi i shprehu edhe kundër shkencëtarit të madh, Saharov, dhe shkrimtarit t të shquar, Sollzhenjicin, i cili më 1970, si dhe vetë Shollohovi, ishte nderuar me çmimin Nobel, që u pasqyrua në letrën e një grupi shkrimtarësh sovjetikë, botuar në gazetën “Pravda”, më 31 gusht të vitit 1973, letër e nënshkruar dhe nga ai vetë. Ndër të tjera, në të shkruhej:

“Qëndrimi i njerëzve të tillë si Saharovi dhe Sollzhenjicini që shpifin kundër sistemit tonë shtetëror dhe shoqëror, nuk mund të ngjallë asnjë ndejnë tjetër, veçse neveri dhe dënim”.

Si pasojë e këtyre qëndrimeve skajësisht komuniste, me plot të drejtë të krijohet bindja se Shollohovi jo vetëm nuk do ta fitonte, por as do të ishte kandidat i çmimit “Nobel”.

Kurse Kadarea, vërtet nuk i doli haptas në mbrojtje shkrimtarëve dhe artistëve që u dënuan, madje edhe u pushkatuan, se atij dhe kujtdo shkrimtari kjo do t’i kushtonte të paktën disa vite të rënda internimi nw mos mw shumw, por nuk u ngrit të derdhte vrer si Shollohovi në një kongres partie ose të LSH, dhe as shkroi kundër tyre. Përkundrazi, ai ka qenë përkrahës i krijimtarisë së shkrimtarëve të tillë.

Rasti Kadare, kandidati i Nobelit që nga viti 2000

Shollohovi, siç e pamë, vërtet pati probleme me drejtuesit e LSH-së tw B. Sovjetik për tri vëllimet e para të “Donit qetë”, (1928-1932), që mund të sillte si pasojë mosbotimin e vëllimit të fundit, (1940), por atij i doli për krah vetë Stalini, i cili vendosi për të: ”Le të shkojë menjëherë në shtyp!”

Kurse Kadarea pati probleme jo vetëm me kritikën , por jo rallë edhe me vetë kokat e madha të partisë. Më 1969-n u hoq nga qarkullimi numri 4 revistës “Nëntori”, ku ishte botuar edhe novela e tij “Përbindëshi”, e cilësuar me të meta të thella ideore.

Më 1973, pas botimit të romanit “Dimri i vetmisë së madhe” ndaj shkrimtarit tonë të madh nisi një valë e e pandërprerë sulmesh që u pasqyruan në shtypin e kohës, gjithashtu për të meta ideore, ndonëse figura e Enver Hoxhës ngrihej lart. Pra, romani ishte thikë me dy presa, madje që në titull, “Dimri i vetmisë së së madhe”, që nënkuptonte se Shqipëria kishte mbetur pa asnjë mbështetje në botë. Ndaj botimin e dytë të kësaj vepre, (1977), (pwr tw parin pati vërejtje dhe vetë Enver Hoxha), Kadarea u shtrëngua, veç të tjerave, ta titullonte “Dimri i madh”. Ndonëse tërthorazi, në një plenum të LSH , (1982) nga vetë Ramiz Alia u kritikua romani “Nëpunësi i pallatit t ëndrrave”. ”Botimi dhe ekspozimi jashtë nuk mund të merret si kriter bazë për vlerësimin e veprave, – tha ai në këtë plenum. -…Po nuk qe e madhe dhe me vlerë për popullin e vet, pak rëndësi ka se ku botohet vepra”.(Gazeta “Drita”, 22 mars 1982). Aludonte kështu për veprat e Kadaresë, duke përfshirë dhe romanin e mësipërm.

Më 1976 Kadarea mund ta kishte pësuar ligsht, sepse dorëzoi për botim në gazetën “ Drita”, poemthin, tashmë të njohur me titullin “Pashallarët e kuq”, ku Enver Hoxha paraqitej si xhelat, i cili zbrise në themelet e shtetit, që të priste kokat të atyre që quheshin armiq. Poemthi fatmirësisht u hoq nga botimi në çastin e fundit. Sidoqoftë, shkrimtari ynë u kritikua edhe nga vetë familja Hoxha, e cila menjëherë u vu në dijeni të këtij fakti.

Ja se $’shkruan me këtë rast për këtë poemë Enver Hoxha në ditarin e tij vetjak të datës 20 tetor 1975:

“Për këtë poet reaksionar rendi ynë socialist është rend burokratik dhe burokratët “ duart i kanë me gjak të lyera deri në bërryl…dhe e çojnë trupin e revolucionit në varr”.

Dhe, nëse Kadarea nuk përfundoi që atëherë në qelitë e errëta të burgjeve, kjo ndodhi sepse Enver Hoxha pati frikë se kundër tij do të ngrihej i tërë opinioni botëror, që e njihte tashmë veprwn e tij.

Kurse Shollohovi nuk shkroi dhe as botoi ndonjë vepër, ku të kishte shtrembërime të vijës së partisë, të drejtuar nga Stalini, pastaj nga Hrushovi dhe të tjerë që e pasuan, të cilët e mbajtën gjithnjë pranë.

Kadarea në vitet e fundit të diktaturës shkroi romanin “Hija”, të cilin u detyrua të nxirrte fshehurazi jashtë vendit, në bashkëpunim dhe me drejtuesit e Shtëpisë Botuese “Fajard”, ta ekspozonte në një bankë që të gjente më vonë dritën e botimit në Francë. Qe fat që ky roman pas rrëzimit të komunizmit u botua jo vetëm në atë vendit, por edhe në Shqipëri. Kurse Shollohovi ishte më 1966 kur iu dha “Nobeli” besnik i idealeve të partisë së tij dhe, siç e pamë, mbeti tillë deri në vdekje.

blank

Kujdes me leximin, me “konsumin”, me materien që përthithim! – Esé nga SENAD GURAZIU

 

(…ka mjaft rëndësi çfarë lexojmë gjatë ditës, gjatë javës, muajit, vitit – shtrohet pyetja sa “shpëlahet truri ynë”, sa dëpërton indoktrinimi dhe influenca e joshëndetshme…)

***
Materia e mediave moderne tashmë na serviret kahdo që rrotullohemi në iPad, në iPhone… në panumër lloje të “screen”. Madje duke bërë dush mund t’i lexojmë lajmet e materialet në iPad. Sa i përket prakticitetit aparatet moderne janë të mrekullueshme – sidomos iPhone, as i madh as i vogël, i përkryer. Mbaje dhe nën bikini, aty diku… buzë “bregores veneriane” dhe zhytu në pishinë, asgjë : ) E qartë se janë teknologji e avancuar, “water resistant”, ndoshta 100% “sealed against the ingress…”. Uji i padepërtueshëm, por shtrohet pyetja sa “shpëlahet truri ynë”, sa dëpërton indoktrinimi dhe influenca e joshëndetshme.

Si analogji për ushqimin e përditshëm ia themi se frutat e perimet janë të shëndetshme. Duhet sa më shëndetshëm, sa më shumë variacion e mrekullira, sa më shumë pemë e perime, sa më pak brumëra e ëmbëlsira. E dimë dhe vetë, ama të njëjtën na e thotë dhe doktori. Kur është fjala për konsumerizmin, për gatitjen, për eksperimentet me gatimin, për aranzhimin në tryezë, për servirjen “artistike”, për restorantet e pjatat moderne, për menutë e për emërtimet etj. mund t’jemi dhe kreativë. Dhe jemi, s’e mohon kush – shkencat moderne të ushqimores thjesht na lënë pa mend, i kemi shpikur një milion e një specialitete. Madje risitë s’kanë të ndalur, çdo ditë diç e re u shtohet pjatave të modernizmit.

E megjithatë stomaku ynë skajshmërisht “kaotik e abstrakt”, s’e ka as idenë bie fjala të “kubizmit” a të perfeksionizmit. Zor se i kupton “estetikat”, stilizmet e jashtësisë. Akordohet deri diku me shijet, me nazet e hujet tona, kaq. Për neve vetë ritualet tavolineske, shumëllojshmëria dhe “estetikat” ushqimore janë truk psikologjik. Substancialisht… për fat të keq, e gjitha çfarë stomaku ynë di është funksionalizmi dhe ingredientet.

Ndoshta e njëjta vlen dhe për leximin, për “ushqimin” mendor (a shpirtëror). Ka mjaft rëndësi çfarë lexojmë gjatë ditës, gjatë javës, muajit, vitit, duhet kujdesur për materien që përthithim. Nuk pi ujë tërë muajin vetëm pollavra politike, ose vetëm profeci astrologjike, ose vetëm thashetheme “rozë” internetike etj… dhe ta shpallim veten “ok” sa i përket shëndetit mendor. Mbase s’na e ndalon kush të pandehim (psh. ashtu pandehin politikanët – sipas tyre ata janë okidoki, asgjë s’u mungon : ) E lehtë të pandehim, mirëpo çfarë nëse pandehma jonë t’jetë e pabazuar, diç si iluzion!

Për të qenë “lexues i mirë” ka mjaft rëndësi çfarë lexojmë – thotë dhe Amazon. Nuk pi ujë të lexojmë tërë jetën vetëm libra të historisë dhe ta shpallim veten: “lexues i kompletuar”. E njëjta vlen padyshim dhe për materien përmbajtësore të gazetave, të revistave, për rubrikat e tyre. Duhet patur kujdes çfarë na serviret e çfarë shfletojmë. Do ishte e dëmshme (e joshëndetshme) nëse ndër dhjetra rubrikat e revistave të së sotmes t’i vizitonim vetëm ato politikës.

Sipas gjigantit “Amazon” nuk shitet nëse t’i lexonim 707 romane të llojit “James Bond”, apo 404 të zhanrit “horror”, apo 1001 romane “rozë” me dashuriçkash e trillesh etj. dhe hooop të pandehim se qenkemi “lexues i kompletuar”! Në v. 2016 (duke patur në mendje “aq shumë libra, aq pak kohë”) editorët e Amazon e patën përpiluar “Listën e 100 Librave” që duhet lexuar (medoemos) gjatë jetës. Lista e tyre i mbulonte të gjitha fazat e jetës (dmth. përfshirë dhe librat për fëmijë).

Madje gjatë jetës duhet lexuar së paku dhe 4 romane horrorifikë. Jo gjithkujt i pëlqen ky zhanër, por ja që duhet! Unë për vete s’mbaj mend t’i kem lexuar 4 romane të tillë, sepse ky zhanër thjesht ma shpif. Dhe dmth. bazuar në standardet e Amazon, e di fort mirë që s’jam i “kompletuar”. Sidoqoftë, Amazon sugjeronte sa më shumë variacion e mrekullira, dhe shëndeti ynë do jetë optimal. Me variacionin e me laryshinë ushqimore do ndjehemi “super-shëndetsor” si një Superman, superiore si vetë Supergirl, 100% optima forma dhe vital.

[ ngjitur një lloj “kubi” i përkryer me frutat, “stockphoto” nga Shutterstock ]

blank

KONCERT PER VIOLINE E ORKESTER – Tregim nga KONSTANDIN DHAMO

 

-Mbërrita fiks n’orën e caktuar në shkollën tetëvjeçare të muzikës, ku do të xhironim pjesë-pjesë për dy ditë rresht një koncert të përgatitur prej nxënësve të saj të talentuar, megjithëse e kisha të qartë se, ashtu si çdo herë, ditën e parë pale ç’pengesa të paparashikuara do të na dilnin gjersa të fillonim punën…

Tek po i hidhja një sy sallës së koncerteve, në ballë të së cilës kishin ngulur portretin zyrtar të  Enver Hoxhës, më përshëndeti me një zë të ngjirur një mësuese, siç merrej me mend se mund të ishte.

-Unë kam tre nxënësit e mi që do të xhirohen sot; -nisi të më shpjegojë -janë violinistë virtuozë, ja do t’i dëgjoni vetë. Kanë kaq kohë që studiojnë pa u lodhur për këtë koncert.

-O, shumë mirë…

-Por a e di ti se, më shumë jam e emocionuar unë, mësuesja e tyre, sesa ata vetë.

-Me siguri është një emocion i përndezur nga përgjegjësia dhe krenaria.

-Ah, ashtu qoftë!

Ishte një femër e shkurtër me flokë si të pakrehur dhe me faqet si të thithura, kurse gjoksi i hovte përpjetë me ritmin e frymëmarrjes.

-Si quhesh? -më pyeti.

Ia thashë emrin tim, por ajo nuk ma tha të sajin dhe unë s’ia kërkova.

Na u avit drejtorja e shkollës, me të cilën njihesha qyshkur, teksa mësuesja e përkorë e violinës u tërhoq.

-Ju jeni gati besoj për të nisur punën, -më tha duke tundur kryet -por ja që do t’ju duhet të na prisni ca, sa të zëvendësojmë dy nxënëse, të cilat qenkan sëmurë e nuk paraqiten dot në koncert; ç’të bësh, s’ka as dhjetë minuta që na lajmëruan prindërit e tyre!

-Epo…

-Duhet të gjejmë dy fëmijë të tjerë, patjetër me biografi politike të pastër!

-Fëmijë me biografi të pastër?! -e pyeta kinse i habitur.

-Familjarët e tyre, vetëkuptohet. Na mbytën prindërit e disa nxënësve të dobët në mësime, kur na qëlloi të nxirrnim pa dashje në televizor një djalë të shkëlqyer nga çdo anë që ta shihje, po që i përkiste një familjeje me origjinë kulakësh. Ja, shfryjnë, përse nuk dalkan fëmijët tanë në ekran, ua zënkan vendin birbot e reaksionarëve; po lufta e klasave ku është…?

-Ta qaj hallin.

-Eh! Veç këtij problemi kemi edhe një tjetër: na duhet të gjejmë sa më shpejt dy uniforma pionieri të mirëmbajtura dhe të hekurosura; së paku ato dy çupat e sëmura i përkasin formacionit orkestral, sepse po të ishin soliste, do të na dilnin telashe më të mëdhenj.

-Posi! Veç shumë mirë që nxënësit do të jenë të gjithë të veshur njëlloj, pra me divizën e pionierit. Dëgjomë mua tani; na ka qëlluar të xhirojmë fëmijë, por edhe të rritur, të veshur për faqe të zezë (qajmë hallin midi nesh, hë?), megjithatë vërejtjet i kemi ngrënë ne te Televizionit…

-S’të pyeta, çfarë të broçkullisi ajo kolegia jonë, aman?

-Më tha se, nuk e mbante vendi gjersa të interpretionin nxënësit e saj të mrekullueshëm.

-Shih! Në punë është e zonja dhe korrekte, por a e di ti kush është ajo?

-Jo, sot e pashë për herë të parë.

-Ke dëgjuar patjetër për atë basketbollistin, që e gjetën të vrarë me një plumb pas koke brenda nje bunkeri të ushtrisë, diku në rrethinat e Tiranës, po? E pra, ai djali i ri ka qenë dashnori i kësaj mësueses sonë, e cila njëherësh kishte marrëdhënie të ngushta edhe me atë zëvendësministrin e brendshëm bukëshkalë, që tashmë pale se ku ha dhe…

-Këtë nuk dija unë, kush ishte ajo femra e sherrit; më kishin rrëfyer se bëhej fjalë për një muzikante dhe, kaq.

-Eh, u sakrifikua një qytetar i respektuar për shkak të një pushtetari fshatarak, që ra një ditë mes kryeqytetit i etur dhe me sy të çakërdisur; mirë që e qëruan ndyrësirën! O, kishte vënë dorë ai edhe në disa këngëtare të njohura; mesa duket, atje në katund do t’i ketë adhuruar egërsisht dhe me përulësi të plotë së largu artistet dhe, kësisoj, me të marrë një post gjithsesi të rendësishëm, nisi t’i trembë ato, së pari me lloj-lloj intrigash, e më pas i shtinte në dorë. Kështu e hamendësoj unë një skemë mashtrimi, po ku ta dish saktësisht sesi ndërsehej ai tartakuti. Nuk duhet lënë pa thënë se, ka pasur edhe nga ato mistrecet, që u pëlqente vetë të ishin kodoshet e tij, duke shpresuar se do të përfitonin mbështetje dhe paprekshmëri atje ku punonin…

-Nuk i fal Partia maskarenj të tillë jo, por këtë zuskën tonë, përse na e lanë plluq këtu në shkollë?

-Hë, më thuaj! -e ngacmova drejtoren, këtë grua ende të bukur, tashmë rreth të pesëdhjetave, e martuar dhe me fëmijë, e cila, edhe ajo nga ana e saj, ishte përfshirë dikur në disa romanca dashurish, që pas kaq vitesh, u përpunuan letrarisht e u shtuan gjithë fantazi sipas klisheve të telenovelave…

-Këtyre ngjarjeve të neveritshme nuk u bëhet kurrë jehonë në shtypin tonë komunist, kështu që do apo nuk do, ato përhapen vesh më vesh deri edhe të tjetërsuara, por mua si drejtore e institucionit që jam, njëherësh edhe si sekretare partie e organizatës-bazë së shkollës, më porositën nga Lart, që të mos e largonim nga puna, madje të tregohej kujdes që të mos e provokonin, apo ta fyenin; ehu, ka mëse një vit ky muhabet…

-Mund ta kenë cilësuar si njërën nga viktimat, që u morën në qafë prej atij zëvendësministrit kriminel, që thonë se i torturonte për vdekje të burgosurit. Veç kësaj, familjarët e kësaj mësueses suaj mund të kenë miq me peshë në qeveri…

-Ku ta dish, ku ta dish; plotësojnë njëri-tjetrin në njëfarë mënyre të dy variantet, por le të shtojmë edhe një të tretë: po sikur ta ketë infiltruar vetë në rrethin e zëvendësministrit sigurimi i shtetit, krahu i shëndoshë i tij, ai me partishmëri, për t’u dhënë informata të dobishme?

-E përse jo? -e mbështeta, ndërkohë që nuk e përmbajta dot të qeshurën.

E moj shoqja drejtore, përse ta rekrutonte sigurimi muzikanten tuaj? Planin për ta asgjësuar shemrin e tij basketbollist, ai maskarai do ta ketë kurdisur në fshehtësi bashkë me nja dy mvartës, laro besnikë, që do t’i ketë sjellë (sipas traditës tashmë) nga fshati tij i origjinës, për t’i pasur të punësuar në ministri…

S’i thashë gjë më drejtores, gruas ende të bukur, por ku kishte arsyetim që nuk përmbysej në diktaturë? Kështu që, ndoshta gaboja unë, rëndë madje.

Kisha një ngasje veç: atë zyshën e muzikës me leshra të kërleshura, desha ta njihja nga afër, që të mësoja çfarë ishte përtej asaj çka dëgjova të thuhej për të…

Koncert për violinë e orkestër.

Ditën e dytë, para se të nisnim punën, vajta e u mbështeta te parvazi i një dritareje në katin e trëtë të ndërtesës, ku ndodhej edhe salla modeste e orkestrës, tek e cila kishim vendosur kamerat, mikrofonët, prozhektorët dhe, këqyra përjashta.

Përtej murit t’oborrit të shkollës, një ekskavator mbushte radhazi kamionët me mbeturinat e ca shtëpive përdhese prej qerpiçi, të rrafshuara sakaq, ashtu si edhe avllitë që i rrethonin dhe, ndërkohë punëtorët po thurnin me shpejtësi një gardh me tela vetëtitës gjëmborë. Hehe, kjo do të thoshte se aty pallatet do t’i ndërtonin të burgosurit ordinerë.

Të burgosurit ordinerë…

Tek e zhvendosa vështrimin mbi oborrin e shkollës, vura re një bojaxhi, i cili, pasi përzieu me shkop gëlqeren brenda nje fuçie, futi kovën dhe e mbushi plot. Ishte i spërkatur i tëri me gjithfarë bojërash, teksa në kokë kishte rrasur një bustinë me fletët e gazetës Zëri i Popullit, e cila i binte gjer te syzet me qelqe të trashë.

Sesi m’u duk ky bojaxhi! Dua të them, jo si një bojaxhi i njemendtë dhe, në kësi mëdyshjesh, të funksionon së pari intuita.

Dale…

Kur u nis për të hyrë në shkollë me kovën në njërën dorë dhe me një furçë të madhe te tjetra, iu lëshuan disa nxënës, që po luanin futboll me një portë, duke thirrur në kor:

-O burgaxhi, o armik i popullit, o renegat…

Njëri prej tyre i gjuajti me top pas shpine, por bojaxhiu edhe këtë herë nuk reagoi; siç duket të sharat që kalamajtë i mësonin nga të rriturit, i degjonte shpesh dhe ndoshta priste që ata të hiqnin dorë, ngaqë ai i shpërfillte…

Eh, kush qenkësh bojaxhiu, vetë regjisori LM i Teatrit Popullor, njëri nga më të talentuarit dhe më të vlerësuarit!

Që kishte vënë në skenë sa e sa drama të autorëve shqiptarë dhe të huaj! Logjikisht m’u kujtua ai fizikani kinez, të cilin, meqë guxoi t’i kundërshtonte aksionet e Revolucionit Kulturor, e syrgjynosën të riedukohej në një fermë derrash dhe i rrasën në dorë Citatet e Maos, të cilat duhet t’i mësonte përmendsh…

Fatkeqësisht, ata libërthat e citateve dhe stemat me portretin e monarkut komunist, me atë nënqeshjen që fshihte çdo mendim, specialistët kinezë me rroba doku gri (të angazhuar n’industrinë civile dhe ushtarake) i shpërndanë ngado në Fanarin Ndriçues të Europës, domethënë në Shqipëri, gjersa u kujtuan dhe thanë: daleni more se kemi mësimet e shokut Enver ne…

Mirëpo, si nuk e njoha menjëherë LM? Si ta njihja? E ku të vete mendja të dallosh një regjisor, me të cilin ke bashkëpunuar gjatë xhirimeve të dramave të vëna në skenë prej tij, tek e sheh pa pritur e pa kujtuar me zhele në trup, më kovë e furçë ndër duar, ndërsa në kokë më një kapele prej letrës së Zërit të Popullit, e cila, disa vite të shkuara u nxi me shkrimet që dënonin krijmtarinë e tij artistike?

Edhe dyshimin, nëse po shihja apo jo një bojaxhi profesionist, ma shkrepi intuita, e thashë një herë këtë…

Regjisori i madh i teatrit,
Që tek pinim kafen pas xhirimit
Ndiente nevojë të përmendte
Konstantin Stanislavskin
Dhe Bertold Brehtin,
Të cilëve u gjente nuanca të përbashkëta
N’ide…

S’ka pasivitet për aktorin në skenë,
Portreti i tij, këmbëngulte LM,
Nuk duhet të jetë i zbrazët
Dhe, pa mendim edhe atëherë
Kur nuk dialogon…

Eh, mjeshtër i regjisë
Edhe tani që trazon gëlqeren
Merret vesh që mediton e mediton…
Ti Artisti i Popullit,
Nderi i Kombit,
Që dole partizan
Kur ishe katërmbëdhjetë vjeç,
I dobët dhe shtatshkurtër
Aqsa në terren të thyer
Qyta e pushkës të prekte dheun…

U dënove me njëmbëdhjetë vite burg
Drejtpërdrejt me porosi t’Enverit
Për liberalizëm të tejskajshëm dhe
Vënien në skenë të veprave armiqësore…
Dhe pate fat, çfarë fati se!
Kryetar i trupit gjykues, që të dha
Dërrmën e fundit
Qëlloi t’ish komandanti yt
Me të cilin luftove në një llogore
Për çlirimin e Atdheut…

Kështu, patjetër kështu, por unë nuk do të dëshiroja ta ndeshja nëpër shkallë apo kudo gjetkë LM. Me siguri edhe ai nuk do të donte të më takonte.
Si?
Po ku e njihnim ne njëri-tjetrin?
Koncert për violinë e orkestër…

1990

blank

110 – Vjetori i shkrimtarit- Sterjo Spasse – misionar i përshkrimit dhe i shërimit të shpirtrave njerëzorë – Nga Prof. Dr. Hektor Veshi

Titulli i mësipërm na erdhi në mendje pasi ia dolëm në fund leximit të librit afro 400 faqe, format i madh, përgatitur nga i biri, Prof. Dr. Ilinden Spasse dhe hedhur në qarkullim me një parathënie plot pathos e vërtetësi shkruar nga shkrimtari ynë i dashur dhe i njohur Viron Kona. Libri mban titullin e thjeshtë “Sterjo Spasse përmes letërkëmbimeve”.

Për t’i dhënë kuptim fjalës titull “i thjeshtë”, në fakt, mjaft me peshë për nga vlerat dhe informacionet që përmban, le ta informojmë lexuesin në fare pak aspekte:

– Nga ana kalendarike, qysh kur fillon letërkëmbimi i tij?

-Qysh nga viti 1927, kur Sterjo ishte 15 vjeç dhe po fillonte shkollën e mesme, Normalen e Elbasanit për t’u përgatitur mësues.

-Problemet që i adresoheshin djalit nga familja dhe nevojat e tij, cilat ishin?

– Ndër të tjera edhe borxhet në para të familjes dhe nevojat si nxënës për t’u veshur, por mungonin si paratë edhe artikujt që i duheshin, pallto e “përshtatshme” etj në dyqanet e qytetit.

-Po personazhet kryesorë dhe problemet që trajtoheshin, sipas letrave, cilat ishin?

– E pamundur t’i përmbledhësh, qoftë edhe duke i fraksionuar në tematika të caktuara. Aq e vështirë na u duk neve kjo, për ta informuar lexuesin rreth përmbajtjes së këtij libri, i fundit i dalë nga “arkivat” e veprimtarisë jetëgjatë, mbi gjashtëdhjetë-vjeçare të Sterjo Spasses, 1914/12- 1989. Arkiva nga ku shkrimtari-shkencëtar i pedagogjisë Prof. Dr. Ilinden Spasse, ka përgatiturderi tani 3-4 libra vlerashumë. Vlerashumë, sipas lexuesve, po me jehonë paksa të ndryshme: të lartë “Im at Sterjo”; “të plotë” – Bibliografia me mbi 2.6 mijë zëra, që përmban gjithë librat e publikimet, po me më pak jehonë; “I ëmbëli” për këdo që lind e rrit ose përkëdhel si gjysh fëmijë e nipa me titull “Kuvëndim me nipin”! (Si lexues do t’ja rekomandoja çdo njeriu jo vetëm t’i lexojë, por t’iu vlerësojë përmbajtjen këtyre thesareve për një bibliotekë familjare ) Familjare “e shoqërore”, do të shtoja, se edhe në aspektin e marrëdhënieve e komunikimit me shokë, kolegë, miq e bashkëpunëtorë, brenda e jashtë vendit; madje edhe me titullarë të lartë të pushtetit, gjithmonë si modele për këshillim,diskutim, propozime e zgjidhje të problemeve, kryesisht me karakter shoqëror. Në këtë aspektin miqësor-shoqëror të bën përshtypje të thellë respekti e dashuria vëllazërore me Sterion, hyrje-daljet e shpeshta në familje, veçanërisht gjatë studimeve të tij dyvjeçare në moshë të rritur, 1958-60 jashtë vendit, kur ndërkohë po gugaste e rritej në duar të nënës vajza e vogël Mariana…E ku përmblidhen dot në një shkrim “kakame” vlerat- det i gjerë të këtyre librave ose edhe vetëm të këtij të fundit?!

E, të kujtosh, në çfarë kushtesh ngarkese zyrtare i mbante ai lidhjet me njerëzit, kur i duhej ta vijonte edhe krijimtarinë letrare e bashkëbisedimet nëpër Shqipëri me lexuesit! Për një përfytyrim të përafërt, po citojmë të plotë një informacion të tij, dw, për Kryesinë e Lidhjes së Shkrimtarëve dt. 8 Mars 1951, f.115-116 e librit: Ai shkruan:

“ Në lidhje me shkresën tuaj nr.20 datë 28.I.1950 dhe në lidhje me shkresën nr. Extra dt. 7.III. 1951:

I-Gjatë vitit 1950 kam pasë angazhim që të mbaroja përkthimin e Antologjisë së Poezisë Bullgare. II- Në fund të vitit 1950 e kam pasur gati, me mungesë të parathënies, Antologjinë e Poezisë Bullgare. III- Janë bërë ndryshime në planin tim, sepse materiali I Antologjisë Bullgare nuk m’u dorëzua në kohë nga ana e Lidhjes së Shkrimtarëve dhe sepse pas muajit nëntor 1950 fillova të punoj me orar të zgjatur prej gjashtë orë e gjysëm në ditë.

Veç angazhimit (zyrtar-hv), gjatë vitit 1950 unë kam zhvilluar këtë aktivitet si shkrimtar:

1.Kam shkruar tri novela për rindërtimin: në revistën “Letërsia jonë” “Vullnetari i hekurudhës”; në revistën “Pionieri” “ Meti në shkollën shtatëvjeçare”; te “Fatosi” “Sa e bukur, sa e pasur është Shqipëria jonë”. 2.Kam shkruar një prozë letrare “Si dielli vetë” në revistën “Letërsia jonë”, në lidhje me paqen. Po në lidhje me paqen kam shkruar edhe një artikull të shkurtër në gazetën “Bashkimi”. 3.Në lidhje me festën e “Rilindasve” kam shkruar katër artikuj: në gazetën “Puna” “Konstandin Krstoforidhi”, te “Pionieri” “Sami Frashëri”, te revista “Arsimi Popullor” “Rilindasit si mësues të popullit shqiptar”, te gazeta “Bashkimi” “Papa Kristo Negovani”.

4. Kam shkruar dy artikuj në lidhje me përvjetorin e shkrimtarëve bullgarë: në gazetën “Bashkimi” “Kristo Botev”, te revista “Letërsia jonë” “Ivan Vazovi”. 5. Kam bërë për sekretariatin e rinisë dy leksione: “Jeta e vepra e Kristo Botevt”;”Jeta e vepra e Nikolla Ostrovskit”. 6. Kam bërë tri konferenca letrare: a) Jeta e vepra e Ivan Vazovit, me rastin e l00 vjetorit të lindjes së tij, organizuar nga Lidhja e Shkrimtarëve; b) “Jeta dhe vepra e Çehovit”, organizuar nga Lidhja e miqësisë Shqipëri –BRSS; c)Jeta e vepra e Kostandin Kristoforidhit, përpara personelit dhe nxënësve të shkollës pedagogjike, organizuar nga rrethi letrar I kësaj shkolle. 7. Në revistën “Letërsia jonë” kam shkruar në formë kronikash të zgjeruara 1) “Vepra e Geo Milevit”,2.”Vepra e Gligor Perliçevit” nëlidhje me poemën “Skënderbeu”; 3.”Vepra e A. Tolstoit” 8.Kam redaktuar në bashkëpunim me Mahir Domin tekstin “Letërsia e huaj- Realizmi”, teori e tekst bashkë, mbi realizmin në letërsinë e përbotshme, libër prej 450 faqesh që del këto ditë nga shtypi…

9. Kam drejtuar rrethin letrar të shkollës pedagogjike “17 Nëntori” ku janë bërë diskutime të ndryshme mbi aktivitetin letrar, janë kënduar pjesë origjinale të nxënësve dhe është nxjerrë rregullisht gazeta e murit “LETRARI” me punë të nxënësve.

10. Kam marrë pjesë rregullisht në mbledhjet e redaksisë së “Letërsia jonë” dhe të revistës “Arsimi Popullor” organ i Ministrisë së Arsimit.

11.Kam organizuar dhe kam marrë pjesë vetë me recitime në mbrëmje letrare në qendrat ku kam punuar: në shkollën pedagogjike dhe në Ministrinë e Arsimit.

Gjatë vitit 1950 nuk kam kërkuar të shkoja në ndonjë qendër pune pasi nuk më lejonte puna e përditshme në shkollë e më vonë në zyrë.”

Ja, kështu punoi ai tërë jetën. Punë, shkrime veprash të mëdha- romane, novella etj etj njeri më I vështirë se tjetri, pa zbehur në asnjë rrethanë sidomos krjimtarie e shëndetësore, komunikimet me njerëzit nga të gjitha trevat ku jetojnë shqiptarë. E dallueshme mbase e pakrahasueshme me ndonjë tjetër në Shqipëri ishte lidhja që mbante e ndihma që mundohej t’iu jepte bashkëkrahinarëve të tij, Liqenasve (Pustecit) në tërësi.

Natyrisht gjithçka bënte ishte edhe sakrifice: punë-lodhje për informim, falje nga kredibiliteti personal, madje edhe shpenzime materiale. Mbresë të le psh një letër dërguar organeve eprore të rrethit në Korçë për t’u kujdesur që t’u jepej mundësia për studime të larta edhe nxënesve nga zona e tij .I saktëson edhe me emra disa nga ata…

I sëmurë ishte kur iu shkroi organeve eprore edhe për estetikën e ndërtimeve e mirëmbajtjen e rrugëve. Dhe dy-tre muaj më pas, 12 shtator 1989, mbylli sytë! Keqardhja e birit të tij të vetëm Ilindenit,nisi menjëherë të lehtësohej duke shkruar me lotët çurk “për Babain” librin e shumëvlerësuar si nga tituli edhe nga përmbajtja me titullin e bukur “Im atë Sterjo”.

Sa për zgjidhjen e kërkesës së tij për dërgimin e maturantëve në shkollë të lartë unë dëshmoj se mori zgjidhje dhe, rastësisht, kam njohur si student ndonjerin prej tyre. Admirimin për atë njeri, krijues, edukator, dashamirës dhe ndihmës i pakursyer për nevojat e cilitdo, deri në krijimtarinë letrare, mendoj se më bukur se kushdo e ka përcaktuar ish mësuesi shkodran Qemal Draçini që, pa e njohur nga afër, në një letër i shkruan Sterjos: “ …për ty e për jetën tënde dij shumë pak, aq sa kanë mujt me më thanë njerëz që të njihshin porsa. Veç në një fjalë janë të gjithë konkorde: “Asht një djalë xhevahir!” Nuk arritën të njiheshin ata të dy me njeritjetrin se djalin e korri koha. Por vlerat njerëzore e krijuese të Sterios, i panjohuri fizikisht me të i njohu, i la si amanet i pavdekshëm për të gjithë sa e njohën Sterjon si krijues letrar dhe akoma më gjerë si NJERI! Siç po e njohim përmes letërkëmbimeve me fjalë shpirti në këtë libër që e zbukuron vërtet shumë edhe portreti- foto në ballenë e tij !!

Tiranë, 22 shtator 2022 Prof. Dr. Hektor Veshi

blank

Më 25 shtator 1897 lindi shkrimtari nobelist amerikan William Faulkner

VOAL- William Cuthbert Faulkner, i lindur në të vërtetë si Falkner, lindi në New Albany, Mississippi, SHBA, më 25 shtator 1897. Shkrimtar me shtat të jashtëzakonshëm, skenarist dhe dramaturg i suksesshëm, ai ishte fituesi i çmimit Nobel për letërsinë në vitin 1949, me rastin e të cilit mbajti një nga fjalimet më të vlerësuara në të gjithë historinë e njohjes së njohur ndërkombëtare.

Ai është i famshëm për veprat narrative provokuese me ndikim të madh psikologjik, ndonjëherë eksperimentale dhe të lidhura me traditën e madhe angleze të shekullit të njëzetë, veçanërisht me James Joyce dhe Virginia Woolf. Sipas disave, me disa shkrime të vogla për të vërtetën në mënyrë të pakuptueshme, ai ishte një nga pararendësit e zhanrit pulp, i cili do të vinte shumë më vonë. “Blima dhe furia” konsiderohet kryevepra e tij, si romani “Të ftuarit”, pasardhës i të parit dhe i botuar kur ai kishte arritur njëfarë besueshmërie për sa i përket shkrimit.

Faulkner lindi dhe u rrit në Jug; qyteti i tij është pesëdhjetë kilometra larg Oksfordit. William është më i madhi nga katër fëmijët, i lindur nga bashkimi i Murry Falkner dhe Maud Butler. Babai i tij është drejtues stacioni i kompanisë hekurudhore në pronësi të gjyshit të shkrimtarit të ardhshëm, njëfarë John Wesley Thompson Falkner. Disa vjet pas lindjes së William, babai i tij u emërua drejtor i kompanisë, me një transferim në Ripley. Megjithatë, momenti rozë nuk zgjati shumë dhe tashmë në vitin 1902, kur humbi punën, vendosi të transferohej me gjithë familjen në Oksford. Gjyshi shet kompaninë dhe familja Falkner duhet të bëjë më të mirën e mundshme. Babai më pas u bë përfaqësues i “Standard Oil”, më vonë punoi në një grirëse farash pambuku, në një fabrikë akulli dhe së fundi në një kompani që merret me harduer. Këto ishin vite të vështira, të paktën derisa ai mori një post si sekretar dhe administrator i Universitetit më 1918.

Ndërkohë ndodh formimi në jug të thellë i shkrimtarit të ardhshëm, i cili dashurinë për tokën dhe për kafshët ia detyron babait të tij. Ai nget një kalë i vogël, i dhënë nga prindi i tij, ai studion dhe lexon shkrimtarët e mëdhenj anglezë dhe amerikanë, nga William Shakespeare te Joseph Conrad, duke kaluar nga James Joyce, Herman Melville dhe Mark Twain. Ai bie në dashuri me fqinjën e tij Estelle Oldham, e cila shumë më vonë do të jetë gruaja e tij dhe, mbi të gjitha, vëzhgon dhe bëhet i vetëdijshëm për kushtet zhgënjyese të punës të cilave u nënshtrohen, diskriminohen dhe poshtërohen ish skllevërit zezakë në vendet më të largëta të Amerikës.

I rëndësishëm në formimin e tij është gjyshi i tij dhe, veçanërisht për prozën e ardhshme, edhe stërgjyshi William Clark Falkner, “koloneli”, themeluesi i kompanisë hekurudhore dhe një pionier në këtë kuptim i shekullit të nëntëmbëdhjetë në Shtetet e Bashkuara.

Në vitin 1915, Faulkner vendos të lërë shkollën për të punuar në bankën e gjyshit të tij. Menjëherë, megjithatë, ai u regjistrua në ushtri, në shpërthimin e Luftës së Parë Botërore, në kuadër të RAF, forcat ajrore britanike.

Në shtëpi, ai ndoqi kurse në Universitetin e Misisipit, kampus, pa u regjistruar. Në këtë periudhë ai vendos t’i përkushtohet plotësisht shkrimit, që zbulon se është pasioni i tij i madh.

Në vitin 1924 u botua vepra e tij e parë, një përmbledhje poetike e botuar me shpenzimet e tij me titull “Fauni i mermerit”. Megjithatë, për të mbijetuar, Faulkner kryen punë të ndryshme, nga postier dhe faktotum për të njëjtin universitet, deri te piktori. Ai gjithashtu jep mësime golfi.

Që nga viti 1921 ndodhet në New Orleans, ku punon si gazetar. Këtu ai takohet dhe miqësohet me shkrimtarin Sherwood Anderson, i cili i jep dorën për të gjetur një botues të gatshëm për të botuar atë që do të jetë debutimi i tij imagjinar, “Paga e ushtarëve”, datë 1926. Prindërit e tij refuzojnë ta lexojnë, duke e konsideruar skandaloze.

Përcaktuese janë disa nga udhëtimet që autori bën në Evropë, veçanërisht në Paris, ku jeton pranë Senës. Në shtëpi, ai iu përkushtua përpunimit të një sërë tregimesh dhe romanesh të vendosura në një qark hipotetik, duke shpërfytyruar Lafayette e tij, e cila quhet Yoknapatawpha. Është një pretekst rrëfimtar që i duhet të shkruajë lirisht veprat e tij më të mira, si “Sartoris”, i cili doli në vitin 1929, me protagonist të frymëzuar nga stërgjyshi i tij i vjetër, dhe i famshmi “The scream and furore”, gjithashtu i lindur ne te njejtin vit..

Gjithashtu në vitin fatal 1929, Faulkner martohet me shoqen e tij të vjetër Estelle Oldham, e cila ndërkohë divorcohet nga burri i saj i parë, duke vendosur ta bëjë atë në shtëpi në Oksford, bazën e saj të punës nga pikëpamja e shkrimit.

Kritikët e identifikojnë menjëherë si një talent të madh, por shitjet nuk janë të jashtëzakonshme. Në dekadën e viteve ’30, vetëm romani i tij “Sanctuary”, i vitit 1931, i cili konsiderohet një pritje e zhanrit të pulpës, shitet shumë, siç u përmend më lart.

Janë të shkëlqyera “Derisa isha duke vdekur”, më 1930, “Drita e gushtit” e vitit 1932, “Të ftuarit”, e vitit 1938 dhe i mirënjohuri “Absalom, Absalom!”, i vitit 1936, në të cilin William Faulkner madje zhvillon një hartë të qarkut të tij imagjinar. Temat janë gjithmonë të njëjta, pak a shumë, në të gjithë shëmbëlltyrën e tij si një shkrimtar i “angazhuar”, si të thuash: nga korrupsioni, te përplasja mes të bardhëve dhe zezakëve, te tema universale e së keqes.

Ai është gjithashtu një autor pjellor i romaneve dhe tregimeve të shkurtra, siç dëshmohet nga koleksioni i tij “Këta 13”, shkruar në vitin 1931, duke përfshirë disa nga tregimet e tij më të njohura. Sido që të jetë, “Sanctuary”, i gjykuar i egër nga familja e tij për ambientet gotike në shtëpi publike dhe strofullat e lojërave të fatit të korrupsionit, i hap dyert e suksesit.

Faulkner fillon të japë leksione, takohet me kolegë shkrimtarë me të cilët miqësohet, si Dorothy Parker, John O’Hara, John Dos Passos dhe Frank Sullivan; e bën veten të njohur për botuesit e rinj dhe ambiciozë. Sidomos ai vihet re nga producentët e filmit. Fillon një udhëtim i vështirë për të mes Hollivudit plot tension dhe qytetit të tij të qetë të Oksfordit.

Në maj 1932 ai u punësua nga Metro-Goldwyn-Mayer, por zgjati më pak se një javë. Më pas vjen thirrja nga Howard Hawks për të shkruar filmin “Rivaliteti Heroik”.

Më 24 qershor 1932, lindi vajza e tij e parë, Jill. Në vitin 1935, ai humbi vëllain e tij Dean në një aksident avioni, pasi kishte marrë prej tij njohuritë e nevojshme për të mësuar të fluturonte në biplanin e tij, të blerë nga miku i tij Vernon Omlie disa vjet më parë. Vdekja e vëllait të tij e fut shkrimtarin në një periudhë dëshpërimi, të përkeqësuar nga përdorimi i alkoolit. Megjithatë, Howard Hawks e thërret për punë të tjera, për 20th Century Fox.

Në të njëjtën periudhë, Faulkner bie në dashuri me sekretaren personale të producentit, një farë Meta Doherty Carpenter, me të cilën fillon një marrëdhënie të turbullt, që zgjat rreth pesëmbëdhjetë vjet.

Edhe me romanin “Të ftuarit”, një nga më të mirat e tij, fama e Faulkner si shkrimtar nuk arrin të bëjë rrugën në Amerikë. Autori vlerësohet veçanërisht në Evropë, kryesisht në Francë. Deri në vitin 1945, publiku i yjeve dhe shiritave nuk e kuptuan se kishin një shkrimtar të madh në shtëpi. Nga fundi i viteve 1930 dhe fillimi i viteve 1940, autori punoi në trilogjinë e bazuar në familjen “Snopes”, e cila megjithatë konsiderohej të ishte e një niveli më të ulët se shkrimet e tij të mëparshme.

Ajo përjeton vështirësi të reja ekonomike për shkak të luftës së afërt botërore. Në Hollywood ai nuk është në gjendje të punojë dhe i kalon ditët duke peshkuar me mikun e tij aktor, Clark Gable.

Në vitin 1944, si mysafir i mikut të tij shkrimtar Bezzerides, ai punoi në filmin “Ujërat e Jugut”, bazuar në romanin e Ernest Hemingway me titull “Të kesh dhe të mos kesh” (1937). Më vonë punon edhe për “Gjumi i madh”, nga libri me të njëjtin emër të Raymond Chandler dhe për transpozimin e romanit “Mildred”, të James M. Cain.

Rinisja e veprës së tij bëhet në vitin 1946 dhe i takon kritikut letrar Malcom Cowley, i cili grupon të gjitha veprat e tij në një antologji të titulluar “The Portable Faulkner”.

Pasi mbajti disa leksione në Universitetin e Mississippi-t, në vitin 1948 ai botoi “Intruder in the Dust”, të përkthyer në “Mos rummage in the dust”. Një vit më pas, ai nënshkroi disa histori detektive, të titulluara “Gambiti i kalorësit”, me protagonist detektivin dhe avokatin Gavin Stevens.

Më 10 nëntor 1949 iu shpall Çmimi Nobel për Letërsinë, i cili u dha më pas më 10 dhjetor. Ai udhëton në Stokholm me vajzën e tij Jill për të marrë çmimin. Më pas, Faulkner vendos të dhurojë paratë që rrjedhin nga çmimi Nobel për krijimin e një fondi, qëllimi i të cilit është të mbështesë talentet e reja në fushën letrare; Kështu u krijua çmimi Faulkner.

Në vitin 1951 u publikua komedia në tre akte e titulluar “Requiem për një murgeshë”, e përbërë vetëm nga prologë të mëdhenj dhe pa dialog. Një vit më vonë ai bie nga kali në tufën e tij, duke i shkaktuar një dëmtim të shpinës. Ai ka disa fraktura të vogla dhe gjithmonë do të refuzojë të operojë. Më pas ai pranon një diplomë nderi në Letërsi nga Universiteti Tulane.

Më 1953 shkroi esenë pothuajse autobiografike “Misisipi”; Një vit më pas botoi romanin alegorik “Një përrallë”, me të cilin fitoi Çmimin Kombëtar të Librit për letërsinë artistike dhe çmimin Pulitzer.

Ka shumë filma që fillojnë të merren nga veprat e tij, kur Faulkner është ende gjallë. Midis tyre janë “The Long Hot Summer” dhe “The Trapeze of Life!” nga Douglas Sirk. Libri i tij i fundit daton në vitin 1962: “Plaçkuesit”.

William Faulkner vdiq në moshën 64-vjeçare më 6 korrik 1962 në Oksford, Misisipi, përpara se të varrosej në varrezat e Shën Pjetrit. Shtëpia e tij e vjetër, dhuruar universitetit, është bërë banesa për studentët e gazetarisë./Elida Buçpapaj

blank

Mësohu! – Poezi nga SULEJMAN MATO

Fillimisht mësohu me dritën e diellit,
me fytyrën e nënës
dhe të dashurve të tu.
.
Mësohu më këpucën në këmbën e zbathur,
me urdhërat e mësuesve dhe të eprorëve të tu.
.
Mësohu për t’i pritur fatkeqësitë qetësisht
dhe çastet e lumturisë t’i vlerësosh seriozisht.
.
Mësohu me fytyrën tënde në pasqyrë,
dhe me udhëtimet, si në një tren pa kthim.
Mësohu me vdekjen e të dashurve të tu,
me pakohësinë e kohës,
të sendeve dhe njerëzve.
.
Mësohu me dështimet dhe fitoret e përkohëshme,
mësohu me gjithçka, dhe kur zemra të dhëmb
dhe ndihesh i vetmuar, i poshtëruar dhe i braktisur.
.
Mësohu me frikën dhe mposhte atë.
Mësohu me lirinë që s’i duhet askujt
e që njëkohësisht na duhet të gjithëve.
.
Mësohu të jetosh pa kujtime dhe shpresë,
si gurët dhe drurët që s’ndejnë asgjë.
.
Mësohu që dhe në çastet e vështira të qëndrosh si burrë
Se ai që s’ka frikë nga vdekja nuk vdes kurrë.
.
17 korrik 2013
blank

TRI POEZI me vargje të traditës – Nga Agim Xh. Dëshnica

MALLI I DARDHARËVE

O Dardhë Dardhë, nën pllajë mali,
mbi oqean rrimë, na mori malli…
O Dardhë e largët, e ëmbël -mjaltë,
Vashat flutur, shtatin e gjatë.

E ëmbël Dardha? I hidhur mërgimi,
shtëpi e mbetur, djepi, burimi,
këndon këndesi si i shastisur,
pret mëkot nënë e molisur.

Na dogji malli, o Dardhë e bukur,
për kambanë e kishë, udhën e humbur,
për gurë e gardhe, ugaret e plisat,
për shelgje rrëkeve, ahet e lisat,
mbi bredha borën, pishat me majë
korijet me hije, lulet në maj,

Për grigjën, tek merr përpjetë,
fyellin e drunjtë, murron e sertë,
britmë bariu, kullotën me bar,
trokun e kalit tej në luadh

Mbi Gurin e Rrahut, Gurin e Vjeshtës
Gurin e Mprehtë, nën drurë gjineshtre,
sodisnim Devollin tej shpeshherë,
fushën e Korçës, Moravën me erë.

Kafè e Peros me mysafirë,
hotel Betelli me muhaxhirë,
raki e kumbullës, deh pleq e të rinj,
me vrap për shkollë, rendnim fëmijë.

Pas fluturash bridhnin ca bandillë,
nën dritare posi bilbilë
me këngë dhe mandolinë.

Shtatë gurë lëviz, lumi i Izvorit,
mulliri i Xegos, nxjerr mundin e plorit,
me trak e truk e me oshëtimë
ashtu si dallgët buzës tek rrimë.
.
Frymë, përmallim, çan oqeanin,
burrat e gratë, lot për vatanin,
për male e fusha, lumenj e pyje,
të parët e shtrenjtë e ndritur ndër yje.
Shpirti i Pecit, pranë portash ndalet,
te Kishë e Shën Gjergjit, ulet e falet.

2008

O ÇAMËRI! ÇAMËRI!

Ne kujtim te poetit Bilal Xhaferi

O Çamëri! O Çamëri!
Jeton ndër këngë në histori,
me frymë ilirësh e pahepur,
nga fati i mbrapsht e ndjekur
me ngacmim kufijsh veri-jug,
trojesh paqësore, si askund.

Çamëri! Çamëri! Çamëri!
Nga fluturoi ajo lavdi?
Suljotë me shpata në sylah,
dyfekët hedhur krah më krah,
me jataganë hark nën sqetull,
me fustanella, festet mbi vetull,
derdhët gjak veç për të huaj
e humbët vendin, lirinë tuaj.

Ikën për nga veriu karvani 1 ,
tej tymnajash, u zhduk vatani,
dyer, dritare, mure pa jetë,
degëve varen pa zogj foletë.

Thërret poeti: Çameri!
Ku shkoni, ku i latë, ku?
Tokat djerrë, ullishtat prush,
stanet rrafsh, kopetë vrarë,
pa zot livadhet e lulet tharë?

Çamëri-Shqipëri e prerë!
Folë shqip e na bëj nder,
sa kohë kështu, pa dritë e dije,
pa këngë, pa rite lashtërije,
pa ligje, pa prona e larg punës,
pa libra, dhunë ndaj gjuhës.

Streha e djepit, pragu i shenjtë
lisat e hijet e kroi-shkretë,
ju ftojnë të shkoni në ato anë,
tek tokat, të parët jua lanë,
jo, mos trokitni në portën tuaj!
E bukura shqipe, gjuha juaj!

Drejtësi! Mos hesht, heto!
Tapi, kanune e libra shfleto!
Për njerëz nga vatrat të dëbuar,
ringjall ligjet, jetën e munguar!

Nga Prespë e kaltër e gjer në Artë,
Filat, Janinë, Dodonë e lashtë,
tek zbret Thyami e rrjedh në Jon,
me dallgët tok në breg jehon:
Çamëri, Çamëri! Liri e Jon!

Thyami, emri ilirian i lumit (sot Kalama), nga vjen emri çam e prej tij Çamëri

2012

DIMËR NË PARK

Park i zhveshur, mbrëmje-heshtje
gjethet, ranë në kohë vjeshtë,
rrapi i murmë, degë e majë
kotet, tundet në mjegullnajë.

Asnjë pëshpërimë,
hijeve as fëshfërimë.
shkret foletë pa zogj e bar,
fle bylbyli, diku larg,
u mpinë dashuritë,
ëndrrat e bukuritë.

As ketri gri,
më nuk shetit
por, veç një plak
tek stoli i hekurt, dremit.
Befas hap sytë me dridhërim,
çohet hutueshëm me rënkim
hapat hedh mbi shqotë bore
çalë çalë me shkop në dorë.
Ec e ec në bardhësi,
për takim me bionden
në një farmaci…

Era lozonjare
era gënjeshtare,
festen i’a rrëmben,
ia hedh përdhe,
ia vërvit përpjetë.

Bën ta kap i ngrati plak
era, ia shtjellë përqark
e furishëm ia shtyn
tej e më tej..në muzg.

 


Send this to a friend