Me rastin e ditës së përkujtimit të Holokaustit
Kontributi i Shqipërisë për komunitetin botëror Hebre gjatë Luftës së Dytë Botërore.
Një nga kontributet më të mëdha të Shqipërisë për njerëzimin, dhe veçanërisht për Luftën Anti-Naziste, ishte sigurisht edhe kontributi i saj për komunitetin Botëror Hebre. Një ofertë që për arsye të ndryshme Shqipëria nuk ka qenë kurrë në gjendje të vendose siç i ka hije në skenën diplomatike botërore.
Duke parë me kujdes dokumentet në Arkivin Kombëtar të vendit, dikush vë re që një nga komunitetet fetare më të favorizuara në Shqipëri që morri mish e gjak gjatë periudhës së monarkisë ishte sigurisht ai hebre. Shteti shqiptar i asaj kohe e njohu zyrtarisht në vitin 1937, duke i dhënë një numër privilegjesh të veçanta. Deri në vitin 1935, 151 hebrenj duken të regjistruan në Vlorë, Gjirokastër, Tiranë, Durrës, Shkodër, Kavajë, Sarandë edhe Korçë. Madje politika pro-hebre e Zogut ka arritur në pikën e ftesës së emigrantëve hebrenj në Shqipëri nga gjithë bota, kështu që para pushtimit italian, është regjistruar në burimet qeveritare se 190 familje kanë emigruan nga Vjena dhe Gjermania në Shqipëri.
Një rol të rëndësishëm në inkurajimin e nismave të Zogut për të ftuar emigrantë hebrenj në Shqipëri duket se ka luajtur Sekretari i Shtetit të SHBA-ve Herman Bernstein gjatë qëndrimit të tij në vend (1930-1933). Bernstein, duke qenë vetë hebre, organizoi grupin e parë të hebrenjve shqiptarë si dhe u mor personalisht me rehabilitimin e familjeve hebreje nga Gjermania dhe Austria në Shqipëri.
Pushtimi italian, nga ana tjetër, izoloi komunitetin e vogël hebre në Shqipëri.
Kufizimet e reja legjislative e bënë të vështirë për disa hebrenj që të jetonin në vendin e okupuar. Hebrenjve tani iu desh të tërhiqeshin nga jeta politike, shoqërore dhe kulturore të vendit, për të hequr qafe edhe regjistrimin e detyrueshëm në ushtrinë shqiptare. Sigurisht, kufizimet e vendosura ndaj hebrenjve shqiptarë nuk janë të krahasueshme me persekutimin dhe ekzekutimet masive të hebrenjve në pjesën tjetër të Evropës. Në korrik 1940, me urdhër të qeverisë okupatore, të gjithë hebrenjtë e Durrësit u zhvendosën nga qyteti bregdetar me port në thellësitë e Shqipërisë kontinentale. Sidoqoftë, deri në okupimin gjerman, të gjitha festat fetare hebreje festoheshin hapur dhe respektoheshin plotësisht nga shteti dhe të gjitha bashkësitë e tjera fetare.
Pasi Hitleri erdhi në pushtet, qeveria shqiptare jo vetëm që ftoi qindra hebrenj, por rregulloi procedurat që ata të mbërrinin në Shqipëri sa më lehtë duke gjetur punë dhe strehim dhe duke u natyralizuar. Me hyrjen e nazistëve në Jugosllavi, rreth 2,000 hebrenj shqipfolës u mblodhën nga zonat përreth Ballkanit në Prishtinë. Kryeministri i atëhershëm kuisling Mustafa Kruja i kërkoi Francesko Giacomonit të mos iu dorëzoheshin gjermanëve nazistë por të ndërmerreshin hapat e nevojshme dhe të vendoseshin të gjithë në Shqipëri. Giacomoni, megjithëse ishte në një pozitë jashtëzakonisht të vështirë, e pranoi kërkesën e tij.
Zyra politike e Ministrisë së Brendshme të Shqipërisë, me telegramin nr. 11/19 -30/3/1942, kërkoi nga prefekturat e Prishtinës, Dibrës së madhe, Prizrenit dhe Pejës që të lëshonin një udhëzim udhëtimi brenda tre ditësh për transferimin e hebrenjve në Prefekturën e Beratit. 100 hebrenj të tjerë u mblodhën në Berat më 4 prill përmes Prishtinës nga Jugosllavia, Republika Çeke, Polonia, Gjermania dhe Bullgaria. Dhe kështu Shqipëria e vogël dhe e pushtuar, u bë vendi i parë evropian që dha dorën komunitetit hebre.
Në mes të vitit 1943, duke parë pasojat mbarëbotërore të lëvizjes së qeverisë së kuislinge shqiptare, ish-mbreti Zog, i internuar tashmë në Angli, u përpoq të përfitonte nga avantazhi politik i holokaustit hebre. Ai vetë u premtoi britanikëve dhe amerikanëve rehabilitimin e plotë të 200,000 hebrenjve në Shqipëri, duke u përpjekur të siguronte kthimin e tij në fronin shqiptar. Natyrisht, premtimet e tij të kota nuk mund të preknin askënd dhe ranë në boshllëk.
Përkundrazi, “Levizja Antifashiste Nacional Çlirimtare Shqiptare” gjeti mbështetje nga komuniteti i vogël hebre dhe shumica e hebrenjve të huaj që ishin mbledhur në Shqipëri. Hebrenjtë, megjithë mundimet e tyre të mëdha dhe persekutimet e përgjakshme, u bashkuan në radhët e “Ushtrisë Nacional Çlirimtare Shqiptare”. Për hakmarrje, nazistët gjermanë zbarkuan në Shqipëri një batalion të SS-ve vetëm me shqiptarë, i cili ishte organizuar në Francë në 1943, të quajtur “SS SKENDERBEU”
Në pranverën e vitit 1944, 281 hebrenj u arrestuan dhe u dërguan në një kamp përqendrimi në Prishtinë. Zbarkimi i batalionit edhe arrestimet provokuan protesta edhe brënda qeverisë kuislinge, e cila mbronte karakterin laik të Shqipërisë. Gjithashtu, qeveria Kuislinge e Mustafa Krujës refuzoi të dorëzonte 300 hebrenjtë në Gestapo me pretekstin se nuk mund t’i gjente. Kështu që institucionet shtetërore i furnizuan fshehurazi me pasaporta dhe dokumente false, duke i dërguar në pjesën jugore të vendit për të migruar rehat. Qeveria zgjodhi këtë taktikë për të shmangur një konflikt me popullin shqiptar që urrente nazistët dhe ndihmonte hebrenjtë në çdo mënyrë.
Me mbarimin e luftës dhe fitoren e komunistëve, le të themi se një nga veprimet e para të qeverisë të Beratit ishte takimi i Enver Hoxhës me një grup hebrenjsh që e uruan dhe kërkuan riatdhesimin e tyre gradual. Hoxha, i emocionuar, i falënderoi publikisht për pjesëmarrjen e tyre në linjat e “LANÇ-it ” edhe plotësoi nën drejtimin e sovjetikëve dhe jugosllavëve pothuajse çdo dëshirë të tyre. Ndërkohë, Komuniteti Hebre i Jugosllavisë i dërgoi një letër falënderimi publik Enver Hoxhës për ndihmën dhe guximin e çmuar të treguar nga ai dhe populli shqiptar për shpëtimin dhe mbrojtjen e hebrenjve, ndërsa disa nga hebrenjtë e huaj vullnetarisht qëndruan në tokën shqiptare me vendasit pa u riatdhesuar.
Përbën fakt që Shqipërisë i janë atribuar disa nderime nga komuniteti botëror hebre, duke vlerësuar kontributin e vendit të vogël, megjithatë, qeveria fobike dhe e ankoruar e Tiranës gjatë periudhës së socializmit real, duket se e ka fshehur këtë fakt për arsye të paspecifikuara. Spekulohet se kjo faqe e lavdishme e historisë shqiptare ishte heshtur nga Partia ose sepse komuniteti hebre ishte jashtëzakonisht afër me SHBA-të, disa herë me BRSS-në dhe Jugosllavinë, fakt që shqetësonte Partinë e Punës dhe vetë Enverin, ose sepse ndihma erdhi nga qeveria kuislinge e Mustafa Krujës, e cila pengonte propagandën dhe planet e mëtejshme të diktatorit.
Çështja u hesht dhe u zhduk plotësisht me kalimin e viteve nga çdo aspekt i historiografisë shqiptare, për sa kohë që hebrenjtë u asimiluan me dhunë në luftën e klasave. Sipas një hetimi të lëshuar më vonë, çështja do të rihapej në fshehtësi të plotë gjatë kohës së Ramiz Alisë disa muaj para se ti vinte fundi regjimit. Izraeli do ishte vendi i parë që do kërkonte nga autoritetet shqiptare të gjithë shtetasit hebrenj në fe ose në origjinë. Operacioni u krye në vend në fshehtësi të plotë, nën emrin e koduar “qilim magjik” dhe brenda katër muajsh kishte zbuluar 320 hebrenj që u larguan për në Izrael dhe 50 të tjerë që shkuan te të afërmit e tyre në SH.B.A. Duhet theksuar, se i vetmi komunitet fetar që veproi drejtpërdrejt dhe fshehurazi dhe që nuk ishte i interesuar të ndërtonte baza organizative për të ardhmen e tij në Shqipëri ishte komuniteti hebre, i cili ftoi tërë popullësinë e vet në Izrael dhe në Shtetet e Bashkuara, duke ofruar leje qëndrimi dhe punë.
Material i përshtatur nga libri im grek
REGJIMI KOMUNIST DHE FEJA
Politika fetare në Republikën Popullore Socialiste të Shqipërisë (1945-1991), Selanik 2015 ribotim 2021
Komentet