Isha në Paris, kur, në maj 1992, mora një thirrje telefonike nga një shqiptar nga Uashingtoni që dëshironte të më takonte. Ishte një profesor në pension i gjuhës dhe letërsisë shqipe dhe italiane që quhej Arshi Pipa. Kishte lexuar disa nga punimet e mia mbi Shqipërinë dhe kishim nisur të bashkëpunonim me korrespondencë, veçanërisht me krijimin e një reviste të titulluar Albanica që ai e kishte botuar në SHBA. I lashë takim në një kafene pranë kishës Saint-Sulpice, sepse po qëndronte në një hotel të Quartier Latin.
E njihja vlerën e këtij profesori nga emri i tij i madh, sepse ai kishte botuar më 1978 në anglisht në koleksionin Albanisce Forschungen (Kërkime shqiptare) të Universitetit të Mynihut tri vëllime mbi letërsinë shqiptare. Kishte botuar po ashtu, gjithmonë në anglisht, katër vëllime të tjera në SHBA në koleksionin East European monographs në botimet e Universitetit Columbia të Nju Jorkut; vëllimi i parë, i botuar më 1984, i hartuar nga një grup autorësh nën drejtimin e tij, kishte të bënte me Kosovën. I dyti, i botuar më 1989, titullohej The Politics of Language in Socialist Albania. I treti, Albanian stalinism, ideo-political aspects, botuar më 1990, ishte pasuar më 1991 nga Contemporary Albanian Literature. Nuk e njihja rrugëtimin intelektual të këtij shqiptari, por më kishin mahnitur njohuritë dhe finesa e analizave të tij. Ai kishte marrë drejtimin e revistës Dielli të bashkësisë së shqiptarëve të SHBA.
Që të më njihte, duhet të vendosja mbi tryezë njërin prej librave të tij me kopertinë blu. Pasi prita ca, pashë të vinte një burrë trupvogël që duhet të ishte pak më shumë se 70 vjeç. Flokët e tij të bardhë, të ndarë me një vijë në mes, ishin prerë karé me një gjatësi që i fshihte veshët. Më kujtoi menjëherë Franz Liszt-in ose statujat e famullitarit të Ars-it që kisha parë në kisha. Tiparet i kishte fine, goja me buzë të holla rrethohej nga dy rrudha hidhërimi që i zbrisnin deri poshtë mjekrës. Mbante syze me skelet të zi dhe me xhama të trashë që vinin në pah vështrimin e një miopi. Megjithëse me flokë të bardhë, Arshi Pipa kishte vetulla të zeza mjaft të trasha që ia theksonin vështrimin e gjallë dhe të sinqertë. Shprehja e fytyrës dhe buzëqeshja e tij tregonin një mirësi të madhe. Folëm të dy duke u parë drejt në sy.
Profesor Arshi Pipa më përshëndeti duke përdorur fjalë shqipe, por biseda u bë në frëngjisht, sepse ai e zotëronte mjaft mirë këtë gjuhë. Madje ai ishte poliglot, fliste, përveç shqipes dhe anglishtes, frëngjishten, italishten dhe gjermanishten. Kishte gjithashtu njohuri të thella të latinishtes. Mora guximin ta pyes nëse kishte lindur në SHBA nga prindër shqiptarë të emigruar prej shumë kohësh, sepse e dija që në Detroit dhe në Boston kishte një diasporë të rëndësishme shqiptare, apo kishte lindur në Shqipëri.
– Kam lindur në Shqipëri, në Shkodër, më 1920. Mamaja ime ishte shkodrane. Stërgjyshërit e mi nga ana e babait ishin me origjinë nga Libohova, domethënë nga jugu i Shqipërisë ku kishin poste administrative, kryesisht në drejtësi. Babai im, një patriot dhe demokrat i madh, ishte avokat. Ai u burgos shumë herë në kohën e sundimit otoman. Më kujtohet që kishte miqësi me komandantin e trupave aleate të Shkodër, gjeneralin Joseph Marie Bardi de Fourtou.
– Prej sa kohësh jetoni në SHBA?
– Më 1957, u arratisa në Jugosllavi ku qëndrova gati një vit, pastaj, pas një qëndrimi të shkurtër në Itali, u vendosa në SHBA më 1958.
– Si mundët të largoheni nga Shqipëria, sepse vendi ishte i rrethuar me tela me gjemba dhe çdokush i afrohej kufirit pushkatohej në vend siç ndodhte me gjermanolindorët që donin të kalonin murin e Berlinit? Kaluat nga shtigjet e Malësisë së Madhe, i shoqëruar nga “malësorët”, që i njohin mirë shtigjet që i përdorin për verimin e bagëtive?
– Motra ime, Fehime, ka shkruar një kronikë familjare ku tregon epopenë e familjes sonë. Duhet t’ju them se kam qenë i burgosur për dhjetë vjet në burgjet dhe kampet e punës së detyruar komuniste. Jam dënuar për herë të parë më 1949 me dy vite burg për “agjitacion dhe propagandë” dhe, gjatë periudhës së terrorit dhe spastrimeve të vitit 1947, dënimi m’u kthye në njëzet vjet; por, më 1949, gjatë një mase të jashtëzakonshme faljeje, dënimi u përgjysmua dhe, më 1956, u lirova. Kur dola nga burgu pas dhjetë vitesh izolimi, shkova të takoj Ramiz Alinë, që asokohe ishte ministër i arsimit dhe kishte qenë nxënësi im kur punoja në gjimnazin e Tiranës më 1943 dhe më 1944. Më priti shumë mirë dhe munda të kem një vend pune si mësues. Dhashë mësim në gjimnazet e Tiranës, Shkodrës dhe Durrësit, por, meqë të gjitha programet ishin të mbushura me ideologji dhe tekstet ishin veçse slogane dhe pjesë të fjalimeve të Enver Hoxhës, dhashë dorëheqjen. Sigurisht që s’kisha pranuar të hiqja nga programet tekstet e shkrimtarëve të ndaluar nga regjimi komunist, si ato të At Gjergj Fishtës, një nga figurat më të mëdha intelektuale. Gjithashtu, s’mund të botoja më asgjë.
– Po, e kuptoj. Gjithçka duhet të kalonte përmes gjykimit të censurës. Një plejadë e tërë autorësh, mendimi i të cilëve nuk ishte në përputhje me ideologjinë në fuqi, u ndaluan.
– Duke mos mundur të ushtroja profesionin më tim si arsimtar, m’u desh të vendosja të jetoja në mjerim. Kështu, një ditë, kur një njeri i besuar më propozoi të arratisesha duke përfituar nga ndihma e një shqiptari, shtëpia e të cilit ndodhej jo larg nga kufiri me Jugosllavinë, pranova. Pra, u largova me motrën time që ishte veshur si fshatare. Secili ndoqi nga një itinerar të ndryshëm dhe u bashkuam në një vend ku ky malësori, një trim mbi trimat, na shoqëroi të kalonim kufirin. Të dy ishim të armatosur. Na çuan në një kamp refugjatësh, pastaj na pranuan të rrinim në Sarajevë. Aty qëndrova disa muaj si emigrant politik. Pata fatin të mos më kthenin në Shqipëri, siç ndodhte shpesh me të arratisurit. Kalova disa kohë duke përkthyer në shqip poemat e autorëve më të mëdhenj latinë në dialektin tonë gegë të Shqipërisë së Veriut. Më pas u nisa për në Itali, në Romë, ku lidha miqësi me Martin Camajn, një shqiptar nga veriu që, edhe ai, ishte larguar nga Shqipëria komuniste duke marrë rrugën e mërgimit përmes maleve të Veriut. Ai jepte shqip në Universitetin e Mynihut.
– Ç’ju shtyu të shkonit për të jetuar në SHBA?
– Nuk doja të qëndroja në Itali. Megjithëse kisha ndjekur një program studimi në universitetin e Firences, ku kisha botuar punimin tim të diplomës me temë “Morali dhe feja te Bergson”. Por kisha kujtimin e trishtuar të vëllait tim, Myzaferit, që kishte qenë student drejtësie në Padovë dhe që ishte burgosur nga fashistët në Ishullin Ventotene, në detin Tiren, ku dërgoheshin kundërshtarët e fashizmit. Gjithashtu ishte më e lehtë për mua të vendosesha në SHBA, sepse aty kisha nipa që mund të më prisnin.
Pashë që fytyra e Arshi Pipës u shtendos dhe përvijoi një buzëqeshje. Sytë e tij të zinj filluan të shndrinin. Kishte marrë një pamje rinore, kur më tha:
– Në fillim, m’u desh të punoja në Nju Jork si roje te një tregtar gomash, por isha kaq i zënë me studimin e librave, sa nuk e vura re që në dyqan kishte hajdutë, kështu më pushuan shpejt.
– Keni dhënë mësime shqipeje në SHBA?
– Dy vjet pas mbërritjes në SHBA, dhashë mësime filozofie dhe feje në Philander Smith College në Little Rock, Arkansas. Nga viti 1963 deri në 1966, kam dhënë mësim në Departamentin e italishtes në universitetin Berkeley dhe aty kam drejtuar edhe një seminar mbi gjuhën, letërsinë dhe folklorin shqiptar. Karrierën si profesor në departamentin e frëngjishtes dhe italishtes e mbylla në Mineapolis, në shtetin e Minesotas, duke vazhduar të drejtoj punime kërkimore mbi Shqipërinë. Më 1968 kam botuar një libër mbi Danten dhe Montalen. Kur dola në pension, më dhanë titullin “Profesor i merituar”.
I shpreha Arshi Pipës vlerësimin tim të madh për studimet e tij intelektuale dhe, veçanërisht, për erudicionin e tij të madh.
– Ajo që kam vënë re në librat tuaj, është logjika juaj shumë e fortë, shpirti deduktiv shembullor. Duke lexuar librat tuaj, mund të bëhet një paralelizëm me shkrimtarin shqiptar Faik Konica që ka studiuar në Francë. Ai ka shkruar një tekst të bukur më 1897 të titulluar “Disa këshilla mbi artin e të shkruarit”. Ai u duhet dhënë si model studentëve. Faik Konica ka shkruar se shkrimtari në radhë të parë duhet ta qartësojë mendimin e tij dhe të shpjegojë që në fillim se “ku fle lepuri”, sipas një shprehjeje shqiptare, dhe se rrëfimi duhet të zhvillohet ngadalë nga peri te gjilpëra, nga deduktimi në deduktim, me fjali të lidhura në mënyrë logjike mes tyre për të mbërritur në një përfundim që rimerr në mënyrë të përmbledhur mendimin e autorit. Është për të ardhur keq që ky shkrimtar është ndaluar për gati pesëdhjetë vjet në Shqipërinë komuniste, sepse ka qenë konsull i përgjithshëm i Shqipërisë në Uashington, ministër fuqiplotë nga viti 1926 në 1939.
– Po, u përgjigj Arshi Pipa, mendoj se Faik Konica ka bërë shumë për përparimin e kulturës shqiptare duke përhapur kulturën franceze në revistën e tij Albania në një kohë kur shqiptarët ishin ende në Perandorinë otomane.
– Librat tuaj shprehin shqetësimin për vazhdimësinë e zhvillimit të kulturës shqiptare, por, për fat të keq, nuk kanë mundur të përhapen në Shqipëri për shkak të censurës; me rënien e regjimit marksist-leninist, ju mund t’i përktheni në shqip. Kam parasysh vendosmërinë që keni treguar për të thelluar studimet mbi kulturën shqiptare si përmbushje e rekomandimeve që u bënte shqiptarëve Mit’hat Frashëri, babai i të cilit, Abdyl Frashëri, ka drejtuar më 1878 Lidhjen e Prizrenit për t’i hedhur shqiptarët në një aksion të përbashkët me qëllim çlirimin nga tutela otomane. Ky shkrimtar, edhe ai i mohuar gjatë diktaturës, ka shkruar më 1924 në librin e tij Plagët tona një tekst ku u këshillonte shkrimtarëve shqiptarë të merrnin penën e tyre për të punuar për ngritjen e nivelit kulturor në Shqipëri. Pikërisht këtë keni bërë ju në vendin ku ishit mërguar, me një durim të pamasë. Mit’hat Frashëri ishte pranuar plotësisht në rrethet letrare evropiane. Aline Menard Dorian, nga familja e mamasë sime që kishte lindur Menard, mbante një sallon ku vinin shpesh Alphonse Daudet, Emile Zola dhe vëllezërit Goncourt. Ajo ka mbajtur korrespondencë me Mit’hat Frashërin në vitet 1920-1922. Ajo ishte nën-kryetare e Lidhjes së të Drejtave të Njeriut dhe priste artistë, muzikantë, politikanë dhe të mërguar në sallonin e saj. E quanin “Mikpritësja e mirë”. Kur vdiq, Victor Basch, kryetar i Lidhjes së të Drejtave të Njeriut, i thuri elozhe kësaj gruaje që mbështeste popujt e shtypur dhe të mërguarit. Ajo denonconte diktaturat, bënte thirrje për mirëkuptim të përzemërt dhe mbronte lirinë e popujve.
Përgjigja e Arshi Pipës më habiti:
– Po shoh te ju, që keni punuar në terren me këmbëngulje në kushte të vështira, të njëjtën vendosmëri që provoj unë për të ngjallur interes për një vend të izoluar dhe të përçmuar për shkak të një ideologjie që e ka shkatërruar. Duhet punuar për ringjalljen e kulturës shqiptare.
– Ju propozoj të dëshmoni për rrugëtimin tuaj intelektual dhe për njohuritë tuaja duke mbajtur disa kumtesa para profesorëve të universitetit dhe studiuesve. Do të ishte një shembull i mirë për të treguar se ekzistojnë intelektualë shqiptarë që nuk kanë pranuar të nënshtrohen dhe që kanë njohur persekutimet staliniste. Gjithashtu mund të tregoni për lëvizjen që solli rënien e komunizmit dhe për zhvillimet politike të kohëve të fundit në vendin tuaj.
Profesor Pipa pranoi dhe vendosëm të takoheshim pas disa ditësh. Si dhuratë më dha disa kopje të librave të tij të parë të shkruar në shqip, tri vëllime me poezi: Lundërtarët botuar më 1944 në Tiranë si dhe Rusha botuar më 1968 në Gjermani. Poemat e tij flisnin për marrëdhëniet shqiptaro-serbe, për dashuri dhe gjakmarrjen në gjysmën e dytë të shekullit XIV. Më dha gjithashtu librin e tij të titulluar Libri i burgut që e kishte botuar në shqip në Romë më 1959 dhe që u kushtohej viktimave të komunizmit, duke më thënë:
– Kam mundur t’i botoj këto libra, falë një miku, Zef Shllakut, që më ka mbështetur financiarisht. Ai ka qenë një verior, i arratisur në SHBA. Kishte në San Françisko një restorant me gatime italiane që ishte bërë i famshëm sepse e kishte frekuentuar Luciano Pavarotti. Për botimin e librit tim, më ka ndihmuar gjithashtu dhe diaspora shqiptare e Detroitit, Nju-Jorkut, Uashingtonit dhe e Londrës. Në Librin e burgut do të gjeni tekste që i kam shkruar gjatë viteve të burgut, në fillim në Tiranë më 1945 – 1946, pastaj me radhë deri më 1956 në burgjet e Durrësit, Burrelit, Tiranës, në kampin e Vloçishtit pranë Korçës dhe në kalanë e Gjirokastrës. Duke menduar se nuk do t’u mbijetoja burgut dhe punëve të detyruara, kam dashur të lë një dëshmi. Pra, kam shkruar fshehurazi në burg, me një shkrim të vogël të imët dhe të rregullt, në letrat e cigareve që i palosja si fizarmonikë dhe i fshihja në palat e rrobave që ia jepja për të larë motrës sime kur vinte të më vizitonte.
I kërkova profesor Pipës të shkruante një dedikim në librin e tij që dëshmonte për vitet e burgut. Ai shkroi: “À Odile-Idole. A.P.” (“Për Odilën-Idhull. A.P.”), duke bërë një lojë fjalësh për të treguar vlerësimin intelektual për mua. Ai më bëri gjithashtu si dhuratë një varëse me dru arre të punuar nga një i burgosur. Ajo paraqiste një trëndafil. Ishte kujtim prekës.
U ndamë dhe, me t’u kthyer në shtëpi, u zhyta në leximin e librit të tij. Ai u kushtohej dëshmorëve të kombit që kishin rënë me nder, viktima të komunizmit. Në parathënie, Arshi Pipa shpjegonte se nuk kishte shkruar në prozë, sepse, në kushtet ku ndodhej, ose i mbyllur në burg, ose i mbajtur në një kamp pune të detyruar, i mungonte letra për të shkruar fjali të gjata dhe, përveç kësaj, e kishte të ndaluar të mbante ditar. Pra, kishte zgjedhur poezinë, për të cilën kishte një prirje të lindur. Përmes poezisë që i drejtohet zemrës dhe ngjall emocione, sprovat më të dhimbshme të jetuara shpreheshin në mënyrën më të mirë dhe e preknin thellë lexuesin. Përmes vargjeve të tij shprehej dhimbja e çastit. Vendosa të përkthej një pjesë të tekstit të profesorit Pipa. Ajo u botua në revistën Alternativa e re.
Arshi Pipa nuk kishte kurrë shumë qejf të fliste për të shkuarën e tij të dhimbshme. Ishte hera e parë që takoja dikë që kishte qenë viktimë dhe që kishte vuajtur dhjetë vjet në gulag. Shkrimi për të kishte qenë si një ilaç; në një farë mënyre, ai e kishte lehtësuar dhe rrëfimet e vuajtjeve të tij kalonin ndoshta përmes pendës më mirë se përmes fjalës.
Në poemën e titulluar “Nata e parë”, Arshi Pipa ndodhet, gjatë arrestimit të tij, në shërbimet e Sigurimit të Durrësit (që mbante atëherë në mënyrë të çuditshme emrin “Seksioni për mbrojtjen e popullit”). Ai përmend hije, hapa, zhurmat e goditjeve, britmat, fyerjet, një ferr i vërtetë ku janë zhytur njerëz të pafajshëm. Ai vetë kishte njohur torturat. Në një poemë tjetër, ai dëshmon për vuajtjet e të burgosurve që duhet të shtynin vagonë të rëndë me dhé për të punuar për ndërtimin e rrugës bregdetare në Durrës.
Në pjesën e parë të librit të tij, ai i kushton një elegji të bukur vëllait të tij Myzafer Pipa, që kishte qenë avokat. Pasi u burgos një herë në Itali nga fashistët më 1940, ai njohu një burgosje tjetër në kampin nazist të Prishtinës. Kur u kthye në Shqipëri, filloi të botonte një revistë kulturore të titulluar Fryma. E arrestuan në shtator 1946 dhe e torturuan me hekur të nxehtë në shërbimet e Sigurimit të Shkodrës, gjoja se kishte dashur të arratisej, por arsyeja e vërtetë ishte se kishte mbrojtur priftërinjtë katolikë më 1945. Ai ishte angazhuar në mbrojtje të tyre, megjithëse ishte mysliman. Vdiq më 1946 nën tortura në oborrin e shkollës së motrave stigmatine të Shkodrës. Familja nuk e dinte ku e kishte varrin.
Poemat janë të shoqëruara me shënime të bollshme të shtuara nga autori pas lirimit të tij. Ato japin saktësime mbi qëndrimin e Arshi Pipës më 1948 në kampin e punës të Vloçishtit, pranë kënetës së Maliqit. Kjo ishte një fushë e madhe e rrethuar me tela me gjemba ku 1300 – 1600 vetë, të burgosur ordinerë dhe politikë, jetonin në baraka. Lufta e klasave zbatohej aty me tërbim. Për rojet, të burgosurit politikë ishin përfaqësues të klasës kapitaliste-borgjeze dhe të burgosurit ordinerë kishin të drejtë t’i vidhnin. Për t’u mbrojtur, të burgosurit politikë flinin duke e fshehur bukën poshtë kokës.
Arshi Pipa i kushton njëzet e katër sonete përshkrimit të punimeve të bonifikimit që duhet të kryenin të burgosurit. Ata duhet të hapnin kanalin e Dunavecit, disa kilometra i gjatë në një thellësi prej 3 metrash dhe një gjerësi prej 10 metrash. Kantieri ndodhej 6 – 7 km larg nga kampi dhe rruga duhej bërë në këmbë. E gjithë puna kryhej me kazma, lopata dhe tokmakë. Nëse të burgosurit nuk e realizonin normën, rriheshin dhe privoheshin nga ushqimi ose torturoheshin. Shumë prej tyre vdisnin në vend. Arshi Pipa tregon disa ngjarje të llahtarshme: një shok i tij u ekzekutua, sepse u ishte afruar kufijve të kampit dhe një djalë i ri ishte varrosur i gjallë, i akuzuar se donte të arratisej. Shumë burra, të rraskapitur dhe të dëshpëruar, kishin vrarë veten duke u varur në hekurat e një dritareje të barakës së tyre. Kampi i Vloçishtit ishte një kamp i vërtetë shfarosjeje. Arshi Pipa tregon një anekdotë: kur kërkoi një ditë leje te një roje për të mos shkuar në punë, sepse i ishin buhavitur këmbët, ky i ishte përgjigjur: “Mendova se të kishin lënë në infermierinë e burgut, pra, e ke marrë veten, madje dhe qenke shëndoshur aty”. Meqë ai po heshtte, roja vazhdoi: “Gomar, nuk e kupton! Po që të vdesësh të kanë mbyllur këtu dhe tani ti më kërkon leje që të mos punosh…” Roja u largua duke e sharë.
Poemat nderojnë viktimat e Buchenwald-it, Majdanek-ut dhe të Dachau-t, viktimat e revolucionit hungarez, disa luftëtarë trima të historisë së Shqipërisë, vëllezërit e tij nga Kosova. Midis poezive kushtuar burgut të tij, ajo e titulluar Neli, me emrin e shokut të burgut, është prekëse. Arshi Pipa i kishte bërë ballë tmerrit duke parë qëndrimin e përkushtuar të Nelit, “farë e mirë e një fati të keq. Falë tij, unë pranova jetën dhe munda ta duroj fatin tim”. Ai nderon njëkohësisht të burgosurit që nuk i braktisën kurrë bindjet e tyre edhe në vuajtjet më të këqija dhe përfundon duke thënë se ka mësuar shumë në burg, shumë më tepër se në libra.
Një këngë u kushtohet dëshmorëve të kombit:
Prej qelave ndër pranga
ku presim pushkatimin
o bij t’atdheut ku t’jeni
ju lamë na trashigimin
Prej nesh ju merrni zemër:
s’na trembet syni ne,
s’na dhimset t’rit as jeta
kur vdesim për atdhe
Luftuem për idealet
e thjeshta kombëtare.
Na ramë, por mbasi mbollëm
virtytin e një fare
që jep ndër ju filiza
me gjak e bamë plle.
Shqiponja e përtërime
Me vdekjen tonë ka le.
Profesori më dha edhe një libër poezish të shkruara në gjuhë të ndryshme. Një poemë, e shkruar në fund të jetës së tij, dëshmon për ndjeshmërinë e tij të madhe, trishtimin dhe miqësinë e tij të thellë:
Femër e përjetshme
Madonë – Kordeli – Eloizë
Të ndoqa gjatë gjithë jetës sime
Të gjeta dy hapa larg
Hendekut të ditëve të mia.
Ti, që zëri i kadifenjtë
Ma grisi mbështjellën e qenies rastësore.
Ti, tek e cila veç i ligu ka dashur të besojë
Sibilë, druide,
Beatriçe e purgatorit tim.
Më shpëto nga vetvetja,
Natë e errët e shpirtit
Ku vetëm shkëlqen
Fije flake, e zezë,
Prehja e dhënë dëshpërimit.
Guxova ta pyesja profesorin për biografinë e tij, por, për t’ia kursyer kujtimet e dhimbshme, nuk e pyeta për vitet e kaluara në burg dhe në kampet e punës. Vështroja fytyrën e profesorit që dëshmonte për vuajtjet që kishte kaluar. Kishte lëkurë të zbehtë, madje të bardhëlleme. Shikimin e kishte të fortë dhe të thellë. Ishte mjaft i ndjeshëm dhe nga sytë i rridhnin shpejt lotët pas emocionit më të vogël. Vura re se ishte njeri shumë i butë dhe i respektueshëm. Kurrë nuk e ngrinte zërin. Për të, veprimtaritë e shpirtit ishin shpëtimi i tij. Kishte gjallëri të madhe intelektuale. Misioni i tij kushtuar zhvillimit të kulturës shqiptare e kishte shpëtuar nga dëshpërimi.
Admiroja forcën morale të profesor Pipës, fuqinë e qëndresës, zjarrin intelektual dhe finesën e shpirtit të tij. Më kishte rrëfyer se ndihej thellësisht evropian, edhe pse jetonte në SHBA. E donte shumë Korsikën, me peizazhet e mrekullueshme që ngjanin me ato të vendlindjes së tij dhe, sidomos, veçoritë dhe zakonet e afërta me ato të shqiptarëve. Fliste shpesh për Prosper Mérimée që kishte shprehur në shkrimet e tij interesin për shqiptarët.
Erudicioni i Arshi Pipës ishte i pamat. Pyesja veten si e kishte fituar. Kishte kryer studimet për latinisht dhe greqishte të vjetër në kolegjin jezuit Shën Françesku të Shkodrës që priste të krishterë dhe myslimanë, pastaj kishte ndjekur gjimnazin shtetëror të Shkodrës. Më 1944, në moshën 24 vjeçare, kishte themeluar një revistë të titulluar Kritika. Kjo ishte para vendosjes së komunizmit që kishte gjymtuar gjithë sektorin e kulturës. Gjatë diskutimeve tona mësova shumë mbi historinë dhe kulturën shqiptare. Duke e dëgjuar të fliste profesor Pipën, po konfirmohej ideja ime se shkencat humane të japin një kulturë mjaft të gjerë, aftësi të mëdha intelektuale dhe një finesë të bukur analize; ndoshta edhe filozofia që kishte studiuar në Itali kishte dhënë edhe ajo ndihmesën e saj. Nëse Shqipëria nuk do të kishte rënë në kurthin e komunizmit, ai do të kishte qenë një figurë e madhe intelektuale e nivelit ndërkombëtar.
U takuam sërish me rastin e një konference që ai dha në një institut kërkimor dhe, gjatë një darke në fund të mbledhjes, ku ai u zbraz, disi kur e pyeta për familjen, sepse e kisha ndier që për këtë temë fliste me lehtësi. Ndihej shumë i hidhëruar për fatkeqësitë që ajo kishte pësuar për shkak të tij, më tepër se për vuajtjet e veta.
– Komunistët, më tha, ma përzunë familjen nga kryeqyteti. Ata e detyruan të shpërngulej tri herë brenda gjashtë muajve, atë familje ku jetonin së bashku prindërit dhe tri motrat e mia, Nedret, Fehime dhe Bukurush, si dhe dy jetimet e motrës Bedi që kish vdekur nga tuberkulozi. Kur munda të flas së fundmi me njërën nga motrat e mia, pas gati pesëdhjetë vitesh heshtje, ajo më tregoi se një fqinj, djalë i ri, që banonte në njërën nga banesat e vogla ku kishte jetuar familja ime në Durrës dhe që kishte qenë nxënësi im, ishte dërguar nga Partia të më vizitonte në burg për të parë nëse “isha zbutur”. Iu përgjigja se nuk kisha bërë asnjë gabim, pra, nuk kisha asnjë arsye për t’u penduar. Kur isha i burgosur në Durrës, familjarët nuk më treguan që vëllai im kishte vdekur nën tortura dhe, herët e pakta kur vinin të më vizitonin, nuk i vishnin rrobat e zisë. Megjithatë, e mora vesh lajmin nga një burim tjetër. Humba edhe njërën nga motrat e tjera të mia, pastaj babai im u sëmur. Kishte thyer ijën. Mbeti invalid. Vdiq, i goditur nga një krizë zemre gjatë një shpërnguljeje me qerre. Ime më nuk arriti as të merrte ambulancë për ta transportuar. Në pak kohë humba tre anëtarë të familjes sime.
– Ç’vuajtje të tmerrshme!
– Kam parë shumë njerëz të vuanin rreth meje; intelektualë, inxhinierë, klerikë, por dhe fshatarë e punëtorë. Gjyqet ishin vetëm farsa të poshtra, sepse vendimet ishin vendosur shumë kohë më parë nga ministri i brendshëm. Vinçenc Prendushi, françeskan, poet i madh, që ishte kreu i Kishës katolike, u arrestua në moshën 86 vjeç dhe u akuzua se ishte pjesë e “klerit reaksionar”, se ishte armik i popullit, “bashkëpunëtor”, “fashist”, “agjent i Vatikanit” dhe se kishte bërë përpjekje për të përmbysur qeverinë. U dënua me njëzet vjet burg dhe me punë të detyruar. Iu përgjigj gjykatës se nuk kishte vepruar kurrë keq në jetën e tij, se nuk kishte ushtruar asnjë diskriminim. E mbaj mend mirë, sepse me të ndaja të njëjtën qeli të vogël, së bashku me nja tridhjetë burra të tjerë. Rrinim të ngjeshur në më pak se 40 metra katror, por linim hapësirë rreth arkipeshkvit në shenjë respekti ndaj tij. Për më tepër, mes nesh, të burgosurve, s’kishte më dallime: pak rëndësi kishte pozita jonë shoqërore apo edukimi ynë intelektual. Qëllova pranë tij dhe u bëmë miq pa dallim përkatësie fetare, sepse unë jam mysliman. Qëndruam bashkë deri ditën e vdekjes së tij më 1948. Biseda jonë kishte të bënte sidomos me letërsinë dhe, veçanërisht, poezinë.
Shtova:
– Imzot Prendushi ka marrë pjesë në mbledhjen e thesareve të poezisë gojore shqiptare. Ai ka shkruar edhe poezi shumë të bukura si Gjethë dhe Lule dhe ka përkthyer në shqip kryevepra të letërsisë evropiane. Arkipeshkvi i Shkodrës ka vepruar gjithashtu dhe si ndërmjetës në kohët shumë të vështira që jetonte Shqipëria në fillimet e periudhës së fitores së pavarësisë më 1912. Si ka mundësi që u trajtua si armik të popullit?
– Vuaja shumë për të, më tha Arshi Pipa, kur tregonte se e kishin torturuar. Policët e kishin goditur plakun me shkopinj. I kishin lidhur duart dhe këmbët dhe e kishin varur në tavanin e një dhome ku kishte vuajtur deri sa kishte humbur ndjenjat. Imzot Prendushi iu nënshtrua punës së detyruar. I duhej të shkarkonte kërcunj druri nga një karrocë që ndodhej në rrëzë të kodrës mbi të cilën ndodhej burgu dhe t’i sillte deri te ndërtesat. Ishte punë e rëndë për të që vuante nga një hernie. Rojet nuk pushonin së talluri me të duke e fyer me tonin e zërit të tyre kur shqiptonin vetëm fjalën “Prift!”! Talleshin me të duke i thënë: “S’ke punuar kurrë në jetën tënde?” dhe përfitonin nga kjo për ta rrahur dhe për t’i ngarkuar drurë të mëdhenj të shpinë.
– Vdiq nga torturat? thashë.
– Vdiq në spitalin e Durrësit ku ndodhesha i shtruar dhe unë, në të njëjtën kohë me të. Vuante nga një sëmundje zemre dhe kriza astme. Mjekët ishin shumë të përkushtuar për t’ia lehtësuar dhimbjet. Mendova se në çastin e prishjes me Jugosllavinë mund të përfitonte nga ndonjë amnisti, por nuk ndodhi kështu. I qëndroja shpesh te koka natën dhe dëgjoja me dhimbje të madhe rënkimet e tij për shkak të astmës. U përpoqa t’i bëja masazh te këmbët, siç bënim shpesh me të burgosurit e sëmurë. Problemi ishte se bënte shumë ftohtë. S’kishim dru mjaftueshëm për ta mbajtur zjarrin të ndezur gjithë natën. Dhe ishim gjithë kohës në errësirë. Peshkopi më kujtonte fjalët e Gëtes: “Dritë, më shumë dritë!” Ai përsëriste fjalët e proverbit shqiptar “T’u bëfshin sytë dritë për botën!” Ishte një thirrje për një mendim të ndriçuar, por edhe për spiritualitet dhe misticizëm. Vinçenc Prendushi pati fatin e zi që njohën shumë shqiptarë të tjerë, duke pranuar të vdesin pa i tradhtuar bindjet e tyre. Vdiq në shkurt 1949. Ia mbylla unë sytë. Gjeti paqen. Vdiq për idealin e tij.
– Kur mendoni të ktheheni në Shqipëri për t’u takuar me të afërmit, me të cilët jeni ndarë prej kaq shumë kohe dhe s’keni mundur as të mbani korrespondencë?
– Do të kthehem në Shqipëri pas disa muajsh, kur procesi demokratik të ketë nisur mirë; do të shkoj pas mbi tridhjetë vitesh mungesë. Ç’lumturi të shoh tokën time të lindjes dhe familjen time pas një mungese kaq të gjatë, si një natë e përjetshme heshtjeje!
Arshi Pipa s’reshti së luftuar me pendë që kultura e vendit të tij të mos zhdukej. Përmes diskutimeve që patëm, dukej se nuk kishte synim të angazhohej politikisht, por si demokrat i sinqertë, donte të mbështeste ecjen e shqiptarëve drejt demokracisë. Kishte shpirt mjaft liberal.
Profesor Arshi Pipa e vlerësonte shumë që zëri i tij të mund të dëgjohej në konferenca në Evropë në një periudhë kur mediat interesoheshin për përmbysjet në ish-vendet e Lindjes. Në ndërhyrjet e tij publike, ai nuk e paraqiste veten si viktimë, duke qëndruar i rezervuar lidhur me rrugëtim e tij personal. Fliste më shumë si njeri i letrave dhe filozof dhe i analizonte zhvillimet politike në një kontekst të zgjeruar. Në bisedat private, kishte humor si gjithë banorët e Shkodrës. Më fliste shumë për letërsinë, sidomos për letërsinë italiane, me të cilën ishte shumë i lidhur. I pëlqente të tregonte anekdota të nxjerra nga tregimet e Dekameronit të Bokaçios që ia kishin ushqyer imagjinatën në burg. Një ditë, më foli duke qeshur për periudhën që kishte jetuar në Shqipëri pas daljes nga burgu:
– Pas dorëheqjes sime, familja ime u ndodh në mjerim. Unë dhe motra, jetuam duke shitur kopsa që i prodhonim vetë me argjilë që e nxehnim dhe e thanim. Pastaj prisnim rrotullame ku bënim vrima për të kaluar fillin dhe i lyenim këto kopsa me ngjyra të ndryshme. Ime motër, që ishte e detyruar të punonte në një fabrikë tullash, ishte shumë e zonja për këtë. Çfarë s’na është dashur të bëjmë për një garuzhde me supë!
– Çfarë pune e bukur për një intelektual! thashë, ndër-kohë që mund t’i kishit përdorur dijet tuaja për të arsimuar rininë. Shqipëria u privua nga intelektualët më të mirë duke i shfarosur, duke i burgosur ose duke i degdisur nëpër fshatra për të punuar tokën. Çfarë shpërdorimi! Përveç disa njerëzve me integritet, pseudo-shkencëtarët dhe pseudo-studiuesit që përbënin elitën e re intelektuale nuk reshtën së kënduari refrenin e këngëve të Partisë dhe së mburruri mendimtarët Marks, Engels, Lenin dhe Hoxha. Më kujtohet një profesor letërsie, ithtar i realizmit socialist, shkrimet e të cilit kritikonin letërsinë klasike, që më shihte me sy të egërsuar kur kryqëzohesha me të në korridoret e Bibliotekës kombëtare.
– Duhet të ketë qenë Koço Bihiku. E kam vuajtur edhe unë armiqësinë e tij. Ka qenë nxënësi im në Durrës. Mori pjesë në dënimin tim.
– Po, pikërisht për të e kam fjalën.
Arshi Pipa kishte qëndruar gjithmonë i rezervuar për sa i përket persekutuesve të tij.
Kur e takova profesorin një herë tjetër, isha kureshtare të mësoja opinionin e tij në lidhje me atë që shqiptarët e quanin “gjuha e unifikuar”, gjuha zyrtare e Shqipërisë e përpunuar me kujdes në fillimet e sistemit komunist; ndaj e pyeta për këtë çështje:
– Në kohën e qeverisjes së Enver Hoxhës, kam vënë re shpesh një varfërim të gjuhës shqipe, duke lexuar shtypin dhe dokumentet e propagandës si dhe botimet universitare. Në to shpaloset një gjuhë e ngurtë, uniforme, e varfëruar nga pasuria e fjalorit të saj. Ishte si e filtruar, e mbrujtur me vetëpërmbajtje, e zbutur, puritane, e mbajtur në kontrollin e Sigurimit. Përmes shprehjes gjuhësore, mund të dalloje lehtë studiuesit cilësorë që dëshmonin një penë novatore dhe që shpalosnin një gjuhë jashtë kornizave.
– Po, e kam vënë re, por dua të kujtoj një prej betejave të mia, atë kundër vendosjes së asaj që quhet gjuha e unifikuar, m’u përgjigj Arshi Pipa. Duhet folur për turpin e reformës që nisi që prej vitit 1972 për të krijuar një gjuhë të re letrare.
E ndërpreva profesorin:
– E di që shqipja është një gjuhë me dy dialekte, e përbërë nga toskërishtja në Jug, që flitet në fushën e Myzeqesë dhe midis Beratit dhe Korçës me disa variante krahinore, dhe gegërishtja, e folur në Veri deri në Elbasan edhe ajo me variantet e saj krahinore, si dhe në Kosovë e Maqedoni. Përveç dallimeve të tjera, toskërishtja përdor ë-në e pazëshme dhe pengesën në përdorimin e r-së, gegërishtja dallohet nga përdorimi i hundoreve. Ju keni shkruar mjaft vepra në anglisht, por librat e parë dhe kujtimet tuaja janë shkruar në dialektin gegë. Tani, shqipja që mësohet dhe të gjitha shkrimet që kam lexuar, që mbulojnë periudhën pas viteve pesëdhjetë, janë hartuar në dialektin toskë.
– Format gjuhësore që gjeni janë ato që i përkasin asaj që e quaj ULLA, shkurtim i termave anglisht Unified Literary Language of Albania. Politika gjuhësore e qeverisë komuniste ishte të sheshonte dallimet dhe të krijonte një mënyrë të shprehuri të përbashkët.
Pata dëshirë të qeshja duke dëgjuar termin ULLA, sepse, ato vite, shiheshin shpesh në mure reklama erotike mbi të cilat shkruhej me shkronja të mëdha emri ULLA përkrah një fytyre gruaje të tipit nordik, e shoqëruar me një numër telefoni të Minitelit rozë. Por ruajta seriozitetin dhe vazhdova të dëgjoj profesorin.
– Para luftës, në vitin 1917, në Shkodër u krijua një komision letrar. Ai mendoi për konvergjencën e dy dialekteve duke zgjedhur dialektin gegë të Shqipërisë së Mesme, atë të krahinës së Elbasanit me qëllimin që të mbërrihej në një gjuhë letrare të përbashkët. Kjo zgjedhje ishte propozuar nga gjuhëtari i madh Gustav Weigand që kishte botuar në Lajpcig, më 1913, një gramatikë të shqipes në dialektin e jugut të Gegërisë. Ai merrte parasysh të folurat e krahinave të Durrësit, të Tiranës dhe të Elbasanit. Pas vitit 1950, mbizotëroi vija ideologjike e partisë komuniste shqiptare. Ajo u frymëzua nga një shkrim i Stalinit Marksizmi dhe gjuhësia, botuar më 1950, që thotë se, kur dy gjuhë janë në konflikt, njëra prej tyre fiton dhe tjetra vdes. Ai i referohej teorisë së N. Marr, një gjuhëtar gjeorgjian, që mbështeste idenë se fjalori i një gjuhe duhet ta dominojë tjetrin. Në fakt, midis dy dialekteve të shqipes nuk kishte konflikt. Ime më ishte një gege dhe im atë ishte toskë. Kur nuk kemi pasur mosmarrëveshje në të shprehur, as në të shkruar. Me vendosjen e komunizmit, me të shpejtë u ndalua që të flitej gegërisht në shkolla, zyra dhe në radio. Një dhjetë vjet, iu dha fund një bashkëjetese shekullore të të dy dialekteve. Gegërishtja u zhduk nga librat shkollorë. Qeveria kërkonte një reformë të shpejtë. Megjithatë, një gjuhëtar i madh shqiptar, Eqrem Çabej, thoshte se studimet nuk kishin përparuar mjaftueshëm dhe se duhej një përafrim i vazhdueshëm në kohë. Edhe ky gjuhëtar ka vuajtur; ai u izolua për “pikëpamje të huaja”. Më 1954, fjalori i shqipes, drejtuar nga Androkli Kostallari, drejtori i Institutit të Gjuhësisë në Tiranë, vulosi hegjemoninë e toskërishtes. Nuk duhet harruar se shumica e drejtuesve komunistë ishin toskë. U krijuar një gegofobi e vërtetë, ndërkohë që gegërishtja dëshmonte për një pasuri shumë të madhe fonetike të ilustruar nga autorët tanë më të vjetër. Për qeverinë komuniste, kjo çështje e përqafimit të një gjuhe letrare të përbashkët duhej zgjidhur detyrimisht sa më shpejt. Meqë autorët e parë shqiptarë dhe shkrimtarët më të mëdhenj të shekujve XVI dhe XVII ishin produkt i gegërishtes dhe, njëkohësisht, i priftërinjve katolikë, Partia rekomandoi hedhjen poshtë të dialektit gegë.
– Ju përmendni Androkli Kostallarin. Më kujtohet ajo që nxori nga goja kur erdhi të mbante një kumtesë në Institutin e Gjuhëve orientale në kuadrin e shkëmbimeve kulturore me Francën. Ai e paraqiti shkencën gjuhësore shqiptare sikur të ishte krijuar e gjitha që prej vitit 1945, nga hiçi. Ai deklaroi se para Çlirimit s’ishte bërë asgjë: as fjalorë, as gramatika. Pohimet e tij ishin madje qesharake. Me gojën e tij u shpreh mendimi i partisë komuniste shqiptare që kishte shtënë në dorë të gjithë prodhimin shkencor shqiptar dhe që zbatonte një nacionalizëm të dhunshëm. Mund të shfajësohej, duke menduar se në sallë duhet të ishin disa bashkëpunëtorë të vendit të tij, të ngarkuar të mbikëqyrnin fjalën e tij? Megjithatë, shkrimet e tij përforconin ato që thoshte. Si mundej ky gjuhëtar t’u vinte fshesën autorëve të gramatikave dhe fjalorëve si Frang Bardhi që kishte botuar një fjalor latinisht-epirot më 1635, Gaspër Jakova, autor i një gramatike, Pjetër Mazreku nga Prizreni, autor i një fjalorthi, pa harruar fjalorin shqip-greqisht të Kostandin Kristoforidhit në shekullin XIX dhe fjalorët e Nikollë Gazullit, të vrarë më 1946?
– Për mendimin tim, u përgjigj Arshi Pipa, autoritetet donin të hidhnin poshtë ndikimin e botës latine, atë të Perëndimit. Ata donin gjithashtu, dhe sidomos, të zhduknin elitën intelektuale të Veriut që nuk kishte qenë vazhdimisht aktive gjatë shekujve dhe që kërcënonte të krijonte një lëvizje opozite në mendjet e njerëzve. Për këtë qëllim, të gjitha dokumentet e Partisë, që në fillim, u hartuan në toskërisht. Shtyp, radio, teatër, kinema, të gjithë sektorët e jetës kulturore u desh të binden. Në dhjetë vjet, iu dha fund bashkëjetesës shekullore të dialekteve. Gegërishtja u ndalua, por gjuhëtarët, të ngarkuar të sajonin ULLA-n, u detyruan të merrnin fjalë specifike të gegërishtes që nuk gjendeshin në toskërisht dhe t’i toskëzonin.
Thellë-thellë mendova: “është tamam ULLA, një lloj prostitucioni i gegërishtes”, por e lashë Arshi Pipën të flasë:
– Gjuha shqipe është damkosur nga ai shtet totalitar që ishte Shqipëria në periudhën e pushtetit stalinist. Qeveria donte të formësonte një shtet homogjen nën flamurin e komunizmit. Ajo zbatoi sloganin “një komb, një gjuhë”, duke imponuar në të gjithë territorin “gjuhën e unifikuar” që nuk ishte rezultat i një përafrimi gradual, konvergjenca e natyrshme e dy dialekteve të shqipes; me vendime të shpejta dhe të befta, ajo sanksiononte zgjedhjen e toskërishtes, dialektit jugor në dëm të veçantive të gegërishtes, dialektit verior. Kështu mund të realizohej hegjemonia e Jugut mbi Veriun. Rasti shqiptar ilustron qartë se si një pushtet politik arbitrar mundet të manipulojë armën gjuhësore për t’u imponuar në të gjithë territorin. Tash e tutje, gjuha e unifikuar mund të propagandonte ideologjinë.
– Mendoj se këto ndryshime të befta duhet të jenë pritur keq në Veri.
– Po, por gegërishtja u ruajt në familje. Dijeni se gramatikat e botuara jashtë shtetit, ajo e Namik Resulit, botuar më 1985 në Padova, ajo e Oda Buchholz dhe ajo e Wilfried Fiedler në Lajpcig më 1987, si dhe ajo e Martin Camajt botuar në Wiesbaden më 1984, respektojnë elementet përbërës dhe zhvillimin e gjuhës shqipe. Ajo që do të ndodhë në lëvizjen aktuale, është një rilindje e gegërishtes, veçanërisht në bisedat midis njerëzve të Gegërisë; do të ketë debate, por gjuha letrare e unifikuar do të mbijetojë. Është tepër vonë për një ndryshim.
Duke menduar për ligjërimin që profesor Pipa kishte mbështetur në disa botime, i bëra pyetjen:
– Çfarë mendonin për ju në Shqipëri, sepse të gjitha demonstrimet tuaja, të gjitha të vërtetat që mbronit në shkrimet tuaja, edhe pse nuk mund të lexoheshin në vend, duhet të kenë shkuar në veshët e drejtuesve shqiptarë dhe të elitave komuniste?
M’u përgjigj:
– Isha në dijeni të gjithçkaje shkruhej për mua, të të gjitha fjalëve poshtëruese që thuheshin për mua. Kjo nuk më frikësoi dhe nuk më bëri të ndryshoj mendim.
– Por u prek nderi juaj.
– Po, por s’kam urrejtje. Ky ishte një qëndrim tipik komunist. Nuk e di nëse kritikët e mi e mendonin vërtet atë që thoshin apo shkruanin. Më kritikonin që të shiheshin me sy të mirë nga regjimi. Nxiteshin ta bënin këtë në klimën e frikës që mbretëronte, për të treguar se nuk ishin kundërshtarë dhe se nuk i miratonin idetë e intelektualëve shqiptarë të mërguar. I trembeshin burgut.
Përmenda opinionet që ishin lëshuar kundër profesorit:
– Kam gjetur shumë herë formulat e zakonshme të fjalimeve për të luftuar kundërshtarët jo vetëm në shkrimet e Enver Hoxhës, që kishte shkruar dhjetëra vepra, por edhe në ato të shkrimtarëve dhe studiuesve shqiptarë si në Shqipëri dhe në Francë. Opozitarët shqiptarë trajtoheshin si agjentë të CIA-s, agjentë si UDB-së (shërbimet sekrete jugosllave), si revizionistë dhe social-imperialistë etj.
Arshi Pipa, pa iu dridhur qerpiku dhe pa mëri, m’u përgjigj qetësisht:
– Po, më quanin agjent të CIA-s. Kritikat kundër meje shkonin deri në paranojë.
– Në fakt, në veprën e tij Titistët, Enver Hoxha e bëri këtë akuzë kundër jush, një akuzë krejt klasike.
– Madje shkroi se isha arratisur nga vendi im me shpresën se do të fitoja lavdi në Perëndim dhe se isha shkrimtar mediokër, pa lavdi dhe xheloz për shkrimtarët shqiptarë të realizmit socialist. U akuzova si denoncues. Madje më kritikonte se isha plak dhe i sëmurë.
– Ndërkohë që dhjetë vitet e burgut që keni kaluar duhet të ngjallin respekt. Në të njëjtën kohë me kritikat që synonin që ju të konsideroheshit si spiun, si një nga armiqtë më të frikshëm të regjimit, kundër jush qarkullonin lajme të rreme, si ato që thoshin se ishit arratisur në BRSS dhe kishit shkruar një biografi të Enver Hoxhës. Kjo s’kishte kuptim.
Mendova se kishte ardhur koha të mbrohej nderi i profesor Pipës, një nga viktimat e shumta të komunizmit shqiptar dhe e vërteta të dilte në shesh.
Profesor Arshi Pipa nuk ishte hakmarrës dhe nuk donte të hynte në polemikë. Shqetësimi i tij kishte qenë lufta kundër një ideologjie shkatërrimtare. Ai s’kishte urrejtje personale kundër kritikëve të tij.
Arshi Pipa vdiq më 20 korrik 1997 në SHBA. Guximi dhe vlerat intelektuale të këtij humanisti u shpërblyen. Ai u shpall qytetar nderi i Shkodrës. Aktualisht, kujtimi i tij përjetësohet dhe nderohet nga shtëpia botuese Camaj-Pipa që mban emrin e tij krahas atij të një shqiptari tjetër, shkrimtar i emigracionit: Martin Camaj. Ka gjithashtu dhe një çmim letrar Arshi Pipa.
Si patriot besnik, profesor Pipa ruajti dhe mbrojti kujtesën kulturore të vendit të tij. Shqipëria i dha më në fund vendin që meritonte këtij dijetari të madh, mbi të cilin ishte hedhur baltë dhe i ngriti një bust ashtu si vëllait të tij, edhe ai patriot i madh i martirizuar.
Ka njerëz që ikin dhe pas tyre mbetet heshtja. Ka të tjerë që, edhe pasi mbyllin sytë, vazhdojnë të jetojnë në kujtesën e njerëzve, në rrugët ku kanë ecur, në kafetë ku kanë folur, në shtëpitë ku kanë hyrë, në fjalët që kanë thënë dhe në zemrat e atyre që i kanë dashur. Abaz Musë Buçpapaj ishte nga këta njerëz.
Dje, në Bajram Curri,(Tropojë) iu dha lamtumira njërit prej bijve të saj të nderuar. Familja, fisi, miqtë dhe njerëzit që e njohën e përcollën për në banesën e fundit një burrë 94-vjeçar, i cili e kishte jetuar pothuajse një shekull shqiptar, me gjithë dritën dhe hijet e tij, me gjithë ndryshimet, përmbysjet, padrejtësitë, shpresat dhe zhgënjimet.
Dhe ndoshta nuk ka mënyrë më të bukur për ta kuptuar një njeri sesa të shohësh çfarë lë pas vetes kur largohet.Abazi la pas familjen.La pas miqtë.La pas fisin.La pas kujtimet.Por mbi të gjitha, la pas nderin e një emri.Dhe një emër i nderuar është një nga pasuritë më të mëdha që një njeri mund t’u lërë brezave.
Në historinë e një fisi ka lidhje që nuk shkruhen në libra. Ato ruhen në kujtesën e burrave dhe grave, kalojnë nga babai te biri dhe mbijetojnë edhe atëherë kur kohët përpiqen t’i ndajnë njerëzit.
Babai i Abazit, Mus Isufi, ishte kushëri dhe mik i babait tim, Mehmet Buçpapajt. Dy familjet tona ishin të lidhura nga gjaku, por mbi gjakun u ndërtua edhe një miqësi e gjatë, e cila u provua në kohë të vështira.Dhe kohët ishin vërtet të vështira. Kur familja ime e ngushtë u përndoq dhe u godit nga regjimi komunist si “reaksionare”, kur fjala “biografi” mund të bëhej më e fortë se çdo meritë njerëzore, kur lufta e klasave mund të shtrihej deri në shtatë breza dhe frika i mësonte njerëzit të largoheshin edhe nga të afërmit, Abazi, vëllai i tij Selimi dhe familjet e tyre nuk u larguan prej nesh.Nuk e mohuan gjakun.Nuk e mohuan miqësinë.Nuk e mohuan të shkuarën.Qëndruan.
Dhe ndonjëherë, në historinë e një familjeje, të qëndrosh është një akt më i madh se çdo fjalë.
Regjimet ndryshojnë. Ideologjitë vijnë e shkojnë. Kohët përmbysen. Por disa gjëra nuk duhet të ndryshojnë kurrë.Gjaku nuk bëhet ujë. Kjo ishte një nga mësimet e heshtura që Abazi dhe familja e tij na lanë.
Abazi jetoi 94 vjet.Por mosha nuk e kishte zvogëluar. Edhe në vitet e fundit të jetës, kur shumë njerëz të moshës së tij mbështeten pas kujtimeve të largëta, ai të jepte përshtypjen e një burri ende në këmbë përballë jetës.Ishte mbi dy metra i gjatë si nje malsor tipik. Një kolos. Por kolosët e vërtetë nuk maten me centimetra.Madhësia e Abazit ishte tjetërkund: te karakteri, tek fisnikeria, guximi dhe mençuria.
E shihje duke ecur nëpër Tiranë me hapin e tij të sigurt, gjithmonë i gjallë, me humor dhe me atë pamje të një burri që nuk ishte dorëzuar kurrë para viteve.
Abazi e lidhi gjithë jetën e tij aktive me ushtrinë shqiptare, së cilës i shërbeu me përkushtim deri në daljen në pension. Për të, uniforma nuk ishte thjesht një profesion, por një mision dhe një nder. Në karrierën e tij ushtarake ai dëshmoi profesionalizëm të lartë, përgatitje të vazhdueshme, disiplinë dhe përgjegjshmëri, por edhe atë cilësi të rrallë të drejtuesit që di të bashkojë autoritetin me mirëkuptimin njerëzor. Me kolegët dhe vartësit ruante marrëdhënie të respektit të ndërsjellë, dinte të dëgjonte, të vlerësonte dhe të udhëhiqte, ndërsa aftësitë e tij të forta në drejtim, organizim dhe menaxhim e bënë një kuadër të besueshëm dhe të respektuar të Forcave të Armatosura. Ai ishte një ushtarak i formuar në frymën e detyrës, disiplinës dhe nderit, por mbi të gjitha një patriot që besonte se shërbimi ndaj ushtrisë ishte shërbim ndaj Shqipërisë. Ia kushtoi vitet më të mira të jetës uniformës shqiptare dhe e mbajti deri në fund të karrierës së tij bindjen se nderi i ushtarakut dhe dashuria për Atdheun janë dy vlera që nuk ndahen kurrë. Për Abazin, Shqipëria nuk ishte vetëm vendi ku kishte lindur; ishte Atdheu të cilit i kishte dhënë një pjesë të madhe të jetës së tij.
Tre dekadat e fundit i kaloi në Tiranë, pranë të birit, Agimit, edhe ky ushtarak i shquar dhe profesionist, i cili, edhe pse kishte një karrierë të gjatë e të suksesshme, u largua vitet e fundit nga shërbimi për arsye ideologjike.
Edhe kjo ishte një nga padrejtësitë e kohëve që familja e Abazit i përjetoi pa u thyer. Abazi nuk jetoi për luks.Nuk jetoi për dukje.Nuk jetoi për pasuri.Jetoi për familjen, per vendin dhe Atdheun.Dhe në fund të jetës, kjo ishte pasuria e tij më e madhe.Ka një privilegj që koha ua jep vetëm disa njerëzve: të shohin jetën e tyre të vazhdojë përtej vetes.
Abazi pati fatin të shihte katër breza të familjes së tij.Të birin. Nipin. Stërnipin. Të shihte një familje që rritej përpara syve të tij dhe të ndiente se jeta e vet kishte kaluar në duart e një brezi tjetër. Rreth tij ishin jo vetëm i biri Agimi, por edhe vajzat Dusha dhe Mimoza, motrat e tij Xhanja e Hamitja dhe një rreth i madh fëmijësh, nipërish, mbesash e stërnipërish.Kjo është ndoshta një nga format më të bukura të pavdekësisë: të vazhdosh të jetosh në fytyrat e atyre që vijnë pas teje.
Por jeta e Abazit nuk ishte vetëm dritë. Ai njohu edhe dhimbjen e madhe. Bashkëshortja e tij, Zadja, grua fisnike nga Memiajt e njohur të Gashit, u nda herët nga jeta. Dhimbja e saj lidhej edhe me humbjen tragjike të djalit të tyre, Besimit, i cili u nda nga jeta në lulen e rinisë, duke lënë pas një nuse të re dhe një vajzë të vogël. Disa dhimbje nuk shërohen. Njeriu vetëm mëson t’i mbajë me vete. Abazi e mbajti atë dhimbje gjatë gjithë jetës, por nuk e la të shndërrohej në hidhërim. Vazhdoi të jetonte. Vazhdoi të kujdesej. Vazhdoi të qeshte. Vazhdoi të ishte pranë të tjerëve.
Ndoshta ky ishte një nga triumfet e tij më të mëdha: të mos lejonte që dhimbja t’ia mundte fisnikërinë.Në vllazërinë Buçpapaj, Abazi kishte një autoritet të veçantë. Jo vetëm sepse ishte më i madh në moshë.Por sepse kishte fjalën e matur të burrit që kishte parë shumë. Ai nuk fliste për të mbushur heshtjen. Fliste kur kishte diçka për të thënë. Dhe fjala e tij kishte peshë. Në Tropojë, në Tiranë, mes familjarëve, miqve dhe bashkëkrahinorëve, ishte një pikë referimi.I drejtë. I ndershëm. I thjeshtë. Inteligjent. Human.Por edhe i prerë, siç i shkon një ushtaraku.Kur duhej të ishte i rreptë, ishte i rreptë. Dhe kur puna kërkonte vendim, fjala e tij nuk kishte nevojë për shumë përsëritje.
Në vitet e fundit, kishim një ritual të vogël.Kafenë. Abazi dhe miqtë e tij, kryesisht nga Tropoja, mblidheshin pothuajse çdo ditë në një kafene në qendër të Tiranës.Aty kalonte një orë.Ndoshta më shumë. Flisnin për gjithçka. Për Tropojën. Për Malsinë e Gjakovës.Për njerëzit që kishin ikur.Për ata që kishin mbetur.Për Kosovën.Për Shqipërinë.Për politikën.Për kohët e vjetra.Dhe, mbi të gjitha, për njerëzit.Kishte humor.Kishte kujtime.
Ndër kujtimet e shumta që sillte Abazi, ishte edhe një episod i hershëm, që sot, pas kaq shumë vitesh, duket si një copëz e gjallë e një bote që po largohet bashkë me njerëzit e saj.
Kur lindi Skënderi, vëllai im i madh, familja jonë kishte marrë një gëzim të veçantë: pas tri vajzave, baba im, Mehmeti, ishte bërë me djalë. Në atë kohë Abazi kryente shërbimin ushtarak në një repart në Jug të Shqipërisë. Babai im i dërgoi një telegram ku e njoftonte për lindjen e djalit. Telegrami i gjeti Abazit ndërsa ishte në shërbim roje, në repart. E hapi, e lexoi dhe, në vend që ta mbante gëzimin për vete, bëri atë që do të bënte një malësor kur i lind një djalë: mori pushkën dhe qëlloi disa herë në ajër.
Reparti kaloi menjëherë në alarm. Komandanti doli me nxitim për të kuptuar se çfarë kishte ndodhur. Përballë tij ishte Abazi, ende me telegramin në dorë. Kur e pyeti për arsyen e krismave, Abazi ia zgjati telegramin dhe i tha, me natyrshmërinë e tij:
— Në Malësi, kur na lind djalë, qesim pushkë. Më lindi kushëriri djalë dhe këtë zakon e kreva edhe këtu.
Ishte një përgjigje që vetëm Abazi mund ta jepte në atë çast: e drejtpërdrejtë, e pafajshme dhe njëkohësisht e rrënjosur thellë në traditën prej nga vinte.Sigurisht, kjo ishte një thyerje e disiplinës ushtarake. Por komandanti, pasi kuptoi arsyen, nuk mundi të mos e falte. Përkundrazi, e uroi Abazin për kushëririn e sapolindur.Kështu, lajmi për lindjen e Skënder Buçpapajt u shoqërua me krisma edhe larg Tropojës, në një repart ushtarak në Jug.
Sot, ky episod më duket më shumë se një kujtim familjar. Është një copëz e asaj bote të dikurshme shqiptare ku lindja e një djali ishte gëzim i gjithë fisit, ku pushka ishte pjesë e gjuhës së festës dhe ku një burrë mund të harronte për një çast rregulloren e repartit, por jo zakonin e vendlindjes.Dhe Abazi, edhe nën uniformën ushtarake, edhe larg maleve, mbeti bir i Malësisë.Uniforma e kishte mësuar të respektonte rregullin; vendlindja i kishte mësuar të nderonte gëzimin. Atë ditë, për pak çaste, gëzimi fitoi mbi rregulloren.
Kishte atë lloj bisede që sot po bëhet gjithnjë e më e rrallë: bisedën e njerëzve që e kanë jetuar historinë dhe nuk kanë nevojë ta kërkojnë atë në libra.Unë isha gjithmonë i ftuar në atë rreth. Jo gjithmonë arrija të shkoja.Puna ime me librin, gazetën, kulturën dhe jetën publike më merrte kohën.Sot, do të doja të kisha shkuar më shpesh.Sepse sot e di se disa kafe nuk duhen shtyrë për nesër. Këtu kam një peng që do ta mbaj gjatë. Kishim folur me Abazin të shkruanim kujtimet e tij. Nuk u realizua. Dhe sot më dhemb.
Sepse ato kujtime nuk do të ishin vetëm kujtime të Abazit.Do të ishin kujtime të një epoke.Një njeri që jetoi 94 vjet mbante brenda vetes një shekull.Një shekull familjar.Një shekull tropojan.Një shekull shqiptar.Kujtime për njerëzit, për ushtrinë, për komunizmin, për luftën e klasave, për demokracinë, për ndryshimet e mëdha që kaluan mbi këtë vend.
Abazi ishte një arkiv i gjallë.Dhe sot ai arkiv u mbyll.Por fjalët e tij, historitë e tij, mënyra e tij për ta parë botën, duhet të mbeten.Ky është edhe detyrimi im.Sepse një shkrimtar nuk mund ta lejojë kujtesën të vdesë dy herë.
Ka një tjetër kujtim që nuk mund ta lë jashtë. Kur u plagosa me nje bresheri kallashnikove në vitin 1997, Abazi ishte ndër të parët që më erdhi në spital.Nuk harrohet njeriu që të gjendet pranë kur je në një nga ditët më të vështira të jetës. Nuk harrohet fjala e dhënë në një dhomë spitali.Nuk harrohet dora e kushëririt që vjen jo për të bërë detyrën e një të afërmi, por sepse e ndien dhimbjen tënde si të vetën.Këto janë kujtime që nuk zverdhen.
Abazi e deshi shumë vendlindjen.Edhe pse jetoi gjatë në Tiranë, zemra e tij kishte mbetur në Tropojë.Kur krijuam shoqatën e fshatit tonë, ai ishte ndër njerëzit që dha ndihmën e tij me këshilla dhe kontakte.E ftoja në veprimtaritë kulturore qe organizoja dhe vinte me kënaqësi. Tre vjet më parë, në promovimin e librit të bashkëfshatarit tonë Al Bajrami, “Tplani, vendlindja ime”, Abazi ishte në panel bashkë me mua. Atë ditë foli për vendlindjen me një emocion që nuk mund të perseritet. Sepse vendlindja, për njerëz si Abazi, nuk është thjesht një vend në hartë.
Është vendi ku njeriu ka lënë fëmijërinë, prindërit, të parët, gjuhën, kujtesën dhe emrin.Ai e donte edhe kulturën, ndiqte Gazetën Nacional, të cilën e blinte çdo javë, dhe interesohej për jetën kulturore e publike.Dhe sa herë kishte një fatkeqësi në komunitet, ishte aty.Ngushëllonte.Mbështeste.Nuk mungonte.
Por ndoshta asgjë nuk e tregon më mirë lidhjen e Abazit me vendlindjen sesa amaneti i tij i fundit.I kishte thënë të birit, Agimit:“Më fut në dhe afër djalit Besimit.”Nuk kërkoi një varr larg.Nuk kërkoi një vend tjetër.Kërkoi të kthehej atje ku kishte lindur.Atje ku preheshin të parët.Atje ku ishte edhe biri i tij.Dhe Agimi ia përmbushi amanetin.Abazi u kthye në Tropojë.U kthye në dheun e vet.U kthye pranë Besimit.
Dhe Tropoja doli për ta përcjellë.Ndoshta ishte mënyra më e bukur për t’i thënë një burri:Ti ishe malsori ynë i nderuar.Sot Abazi nuk është më mes nesh.Por ka njerëz që nuk largohen krejtësisht.Ata mbeten në gjuhën e familjes.Në fotografitë e vjetra.Në rrëfimet e fëmijëve.Në kujtimet e miqve.
Në rrugët ku kanë ecur.Në kafetë ku kanë folur.Në emrat e atyre që do të vijnë.Dhe kështu do të jetë edhe me Abazin.Do ta kujtojmë si ushtarakun e shquar.
Si burrin shtatlartë që ecte drejt edhe në moshën 94-vjeçare.Si njeriun me humor.Si kushëririn që nuk e harroi familjen.Si burrin që nuk e braktisi gjakun në kohë të vështira.Si njeriun që dinte të ishte i fortë pa qenë i ashpër.Si njeriun që dinte të ishte i butë pa qenë i dobët.Si mikun që gjendej pranë kur duhej.
Si burrin që e deshi Tropojën deri në frymën e fundit.
Dhe, për mua, si një kapitull të gjallë të historisë së krejt fisit Buçpapaj, një kapitull që tashmë është mbyllur, por që nuk duhet të harrohet.
Sepse njerëzit si Abazi nuk janë vetëm pjesë e familjes.Ata janë kujtesa e familjes.Dhe kur ikën kujtesa, detyra e të gjallëve është ta mbajnë ndezur dritën e saj.Abazi e përfundoi udhëtimin e tij.Eci përmes 94 vitesh jetë, përmes dashurive dhe humbjeve, përmes kohëve të mira e të këqija, përmes historisë së një familjeje dhe të një vendi.Në fund kërkoi vetëm pak dhe pranë birit.Dhe iu dha.Tani prehet në tokën ku kishte lindur.Në atë tokë që e kishte mbajtur gjithmonë në zemër.Ndoshta ky është kthimi më i madh i njeriut: të kthehet në fillim, pasi ka përshkuar gjithë udhën e jetës.
Lamtumirë, Abaz!
Ti ike nga kjo botë, por nuk ike nga kujtesa jonë. Do të jesh në rrëfimet e fëmijëve tanë, në kujtimet e vëllezërve e kushërinjve, në emrin e familjes, në bisedat e atyre që pinë kafe me ty dhe në historitë që një ditë do t’ua tregojmë brezave.Sepse ti nuk na le vetëm një jetë të gjatë.Na le një dëshmi se si mund të jetohet me dinjitet, me bese dh ender.Dhe tani, kushëri i dashur, pusho i qetë. Pas një udhëtimi 94-vjeçar, më në fund u ktheve në shtëpi.
Të qoftë lehtë dheu i vendlindjes, pranë Besimit, ashtu siç e kërkove!
E emri yt u kujtoftë gjatë, për aq kohë sa në këtë tokë të ketë njerëz që e dinë se çfarë do të thotë familje, besë, fis, vendlindje dhe nder.
Pas drekës, nga salla e ngrënies e përmbytur në dritë të fortë e të nxehtë, dolën në kuvertë dhe u ndalën te parmakët. Ajo mbylli sytë, i vuri dorën në faqe me pëllëmbën nga jashtë dhe qeshi me një të qeshur të çiltër e magjepsëse — te kjo grua e vogël gjithçka ishte magjepsëse — pastaj tha:
– Më duket se jam dehur… Nga dolët ju? Para tri orësh as që e merrja me mend se ekzistonit. Madje as nuk e di ku hipët. Në Samarë? Po s’ka rëndësi… A më merren mendtë mua, apo po marrim ndonjë kthesë?
Përpara kishte terr e drita. Nga terri u binte në fytyrë një erë e fortë, e butë, ndërsa dritat rendnin diku anash: vapori, me një kapardisje vollgiane, përshkruante vrullshëm një hark të gjerë, duke rendur drejt një skele të vogël.
Togeri ia mori dorën dhe e çoi te buzët. Dora, e vogël dhe e fortë, mbante erën e lëkurës së nxirë nga dielli. Dhe zemra iu ndal, njëherësh nga ëndja dhe nga tmerri, tek mendoi sa i lidhur e i zeshkët duhej të ishte krejt trupi i saj nën atë fustan të lehtë prej liri, pas një muaji të tërë të kaluar shtrirë nën diellin e jugut, mbi rërën e nxehtë buzë detit (ajo kishte thënë se po vinte nga Anapa).
Togeri mërmëriti:
– Të zbresim…
– Ku? – pyeti ajo e habitur.
– Këtu, në këtë skelë.
– Përse?
Ai heshti. Ajo e vuri përsëri kurrizin e dorës në faqen e nxehtë.
– Çmenduri…
– Të zbresim, – përsëriti ai si i topitur. – Ju përgjërohem…
– Ah, bëni si të doni, – tha ajo, duke u kthyer mënjanë.
Vapori, që kishte marrë vrull, u përplas butë me skelën e ndriçuar zbehtë dhe ata për pak sa nuk ranë mbi njëri-tjetrin. Sipër kokave u fluturoi skaji i një litari; pastaj vapori u tërhoq prapa, uji vloi me zhurmë dhe gjëmuan dërrasat e zbarkimit… Togeri u turr të merrte bagazhet.
Pas një minute kaluan përmes zyrës së vogël, të përgjumur, dolën në rërën e thellë, ku rrotat zhyteshin gjer në bosht, dhe hipën në heshtje në një karrocë të hapur me qira, të pluhurosur. Ngjitja e butë përpjetë, mes fenerëve të rrallë e të shtrembër, nëpër rrugën e zbutur nga pluhuri, iu duk e pafund. Por ja, arritën lart, dolën në qytet dhe karroca nisi të trokëllinte mbi kalldrëm; ja një shesh, ndërtesa zyrtare, kulla e vrojtimit të zjarreve, ngrohtësi dhe aroma të një qyteti të vogël provincial në natën e verës…
Karrocieri ndaloi pranë hyrjes së ndriçuar, pas dyerve të hapura të së cilës ngrihej thikë një shkallë e vjetër druri; një shërbëtor plak, i parruar, me një këmishë rozë me jakë anash dhe me redingotë, mori pa qejf bagazhet dhe u nis përpara, duke çapitur me këmbët e rrafshuara nga vitet.
Hynë në një dhomë të madhe, por tmerrësisht mbytëse, të përvëluar gjithë ditën nga dielli, me perdet e bardha të lëshuara në dritare dhe me dy qirinj të pandezur mbi tryezëzën nën pasqyrë — dhe, sapo hynë e shërbëtori mbylli derën, togeri iu turr asaj me aq vrull dhe të dy u mbytën në puthje me një dalldi të tillë, sa për shumë vjet më pas do ta kujtonin atë çast: asnjëri prej tyre nuk kishte përjetuar kurrë në jetë diçka të tillë.
Në orën dhjetë të atij mëngjesi me diell, të nxehtë e të lumtur, me kumbimin e kambanave të kishave, me pazarin në sheshin përpara hotelit, me erën e sanës, të katranit dhe, sërish, me tërë atë përzierje të ndërlikuar aromash që mbush një qytet provincial rus, ajo — ajo grua e vogël pa emër, që nuk ia tha asnjëherë emrin dhe që, me shaka, e quante veten “e panjohura e bukur” — u largua.
Fjetën pak; por në mëngjes ajo u la e u vesh në pesë minuta dhe, kur doli nga pas paravanit pranë shtratit, ishte e freskët sikur të ishte shtatëmbëdhjetë vjeçe. A ndihej në siklet? Jo, fare pak. Vazhdonte të ishte e çiltër, gazmore dhe — tashmë — e matur.
– Jo, jo, i dashur, – tha ajo, kur ai i kërkoi ta vazhdonin udhën së bashku, – jo, ju duhet të qëndroni këtu e të prisni vaporin tjetër. Po të vazhdojmë bashkë, do të prishet gjithçka. Do të më vinte shumë keq. Ju jap fjalën e nderit se nuk jam aspak ajo që mund të keni menduar se jam. Kurrë nuk më ka ndodhur asgjë që t’i ngjante qoftë edhe sadopak kësaj dhe nuk do të më ndodhë më kurrë. Sikur m’u err mendja… Ose, më saktë, të dyve na zuri diçka si pika e diellit…
Dhe togeri u pajtua me të çuditërisht lehtë. Me zemër të lehtë e të lumtur, e çoi deri në skelë, pikërisht në kohën kur po nisej vapori rozë i shoqërisë “Samoljot”; e puthi në kuvertë para të gjithëve dhe mezi arriti të hidhej mbi urën e zbarkimit, të cilën tashmë po e tërhiqnin mbrapsht.
Po aq lehtë e pa merak u kthye edhe në hotel. Por diçka tashmë kishte ndryshuar. Dhoma pa të iu duk krejt tjetër nga ç’kishte qenë kur ajo ndodhej aty. Ishte ende plot me të — dhe bosh. Ishte e çuditshme! Ende ndihej aroma e kolonjës së saj të mirë angleze, ende mbi tabaka rrinte filxhani i saj i lënë përgjysmë, kurse ajo tashmë nuk ishte më… Dhe zemra e togerit u shtrëngua befas nga një valë aq e butë përmallimi, sa ai nxitoi të ndizte një cigare dhe bëri disa herë ecejake nëpër dhomë.
– Ç’aventurë e çuditshme! – tha me zë, duke qeshur e duke ndier se sytë po i mbusheshin me lot. – “Ju jap fjalën e nderit se nuk jam aspak ajo që mund të keni menduar se jam…” Dhe tashmë kishte ikur…
Paravani ishte shtyrë mënjanë, shtrati ende nuk ishte rregulluar. Dhe ai ndjeu se tani thjesht nuk kishte fuqi ta vështronte atë shtrat. E fshehu pas paravanit, mbylli dritaret që të mos dëgjonte zërat e pazarit dhe kërcitjen e rrotave, uli perdet e bardha që gufonin nga era dhe u ul në divan… Po, ja ku mbaroi kjo “aventurë udhëtimi”!
Iku — dhe tashmë është larg; me gjasë, rri në sallonin e bardhë me xhama ose në kuvertë dhe vështron lumin e stërmadh që shkëlqen nën diell, trapet që vijnë përballë, ranishtat e verdha, largësinë vezulluese të ujit e të qiellit, gjithë atë pafundësi të Vollgës… Dhe lamtumirë — tani përgjithmonë, përjetë… Sepse ku mund të takohen më?
“Nuk mundem, – mendoi ai, – nuk mundem që, pa pritur e pa kujtuar, të shfaqem në atë qytet ku ajo ka të shoqin, ku ka vajzën trevjeçare — ku, me një fjalë, ka gjithë familjen dhe gjithë jetën e saj të zakonshme!”
Dhe ai qytet iu duk një qytet disi i veçantë, thuajse i ndaluar, dhe mendimi se ajo do të vazhdonte të jetonte atje jetën e saj të vetmuar, ndoshta duke e kujtuar shpesh, duke kujtuar takimin e tyre të rastësishëm, aq kalimtar, kurse ai nuk do ta shihte më kurrë — ky mendim e shtangu dhe e tronditi. Jo, kjo s’mund të ndodhte! Do të ishte një gjë tepër e çmendur, e panatyrshme, e pabesueshme! Dhe ndjeu një dhimbje të tillë, dhe e gjithë jeta që i mbetej përpara pa të iu duk aq e kotë, sa e pushtuan tmerri dhe dëshpërimi.
– Ç’dreqin! – mendoi ai, duke u ngritur e duke nisur sërish të ecte nëpër dhomë, ndërsa përpiqej të mos hidhte sytë nga shtrati pas paravanit. – Po ç’është kjo që po më ndodh? Ç’kishte ajo aq të veçantë dhe çfarë kishte ndodhur, në fund të fundit? Vërtet, sikur më kishte zënë pika e diellit! Dhe, mbi të gjitha, si do ta kaloj tani, pa të, një ditë të tërë në këtë humbëtirë?
Ai e mbante ende të tërën në kujtesë, me çdo veçanti, edhe më të imtën; kujtonte erën e lëkurës së saj të nxirë nga dielli dhe të fustanit të lehtë prej liri, trupin e saj të lidhur, tingullin e gjallë, të çiltër e të hareshëm të zërit të saj…
Ndjesia e kënaqësive që sapo kishte përjetuar prej gjithë hireve të saj femërore ishte ende jashtëzakonisht e gjallë brenda tij; por tani mbizotëronte, megjithatë, kjo ndjenjë e dytë, krejt e re, ajo ndjenjë e çuditshme, e pakuptueshme, që nuk ishte shfaqur aspak sa kohë qenë bashkë, të cilën as që mund ta kishte marrë me mend se ekzistonte brenda tij kur dje nisi atë njohje që, siç mendonte, do të ishte vetëm një zbavitje, dhe për të cilën tani s’mund t’i fliste më!
“Dhe, mbi të gjitha, – mendoi ai, – nuk do t’ia thuash dot më kurrë! E ç’të bësh, si ta kalosh këtë ditë të pafundme, me këto kujtime, me këtë vuajtje pa rrugëdalje, në këtë qytezë të harruar nga Zoti, mbi po atë Vollgë vezulluese, nëpër të cilën e kishte marrë me vete ai vapor rozë!”
Duhej të gjente shpëtim: të merrej me diçka, ta hiqte mendjen, të shkonte diku. Vuri me vendosmëri kasketën, mori kamxhikun e kalërimit, përshkoi me nxitim korridorin e zbrazët, me mamuzet që i cingërinin, dhe zbriti me vrap shkallët e pjerrëta, deri te hyrja… Po, por ku të shkonte?
Te hyrja rrinte një karrocier i ri, me një kaftan të hijshëm, dhe pinte qetë një cigare. Togeri e vështroi me hutim e habi: si ishte e mundur të rrije kaq qetë në ndenjësen e karrocierit, të pije duhan dhe, në përgjithësi, të ishe një njeri i zakonshëm, i shkujdesur, indiferent?
“Me sa duket, vetëm unë jam kaq tmerrësisht i palumtur në mbarë këtë qytet”, mendoi ai, duke marrë udhën drejt pazarit.
Pazari tashmë po shpërndahej. Kushedi përse, ai u end ca nëpër bajgat e freskëta, mes qerreve e ngarkesave me kastravecë, mes tasave e poçeve të reja; gratë, ulur përdhe, e thërrisnin kush e kush më parë, merrnin poçet në duar, u trokitnin me gishta e i bënin të tingëllonin, për t’i treguar sa të forta ishin; burrat ia shurdhonin veshët duke i bërtitur:
– Ja, kastravecë të dorës së parë, zotëri!
E gjithë kjo ishte aq e marrë, aq pa kuptim, sa ai iku me vrap nga pazari. Shkoi në katedrale, ku tashmë këndonin me zë të lartë, hareshëm e me vendosmëri, me ndjenjën e detyrës së kryer; pastaj eci gjatë, duke u vërtitur nëpër kopshtin e vogël, të nxehtë e të lënë pas dore, në buzë të rrëpirës së kodrës, përmbi shtrirjen e pamatë të lumit, të çelët si çeliku…
Spaletat dhe kopsat e tunikës ishin nxehur aq fort, sa nuk mund t’i prekte. Brezi i kasketës, nga brenda, ishte qull në djersë; fytyra i përvëlonte…
Kur u kthye në hotel, hyri me ëndje në sallën e ngrënies në katin përdhes, të madhe, të zbrazët e të freskët; me po atë ëndje hoqi kasketën dhe u ul në një tryezë të vogël pranë dritares së hapur, nga e cila hynte vapa, por sidoqoftë ndihej njëfarë rryme ajri; porositi botvinja me akull…
Gjithçka ishte mirë; në gjithçka kishte një lumturi të pamatë, një hare të madhe: edhe në atë zheg, edhe në gjithë erërat e pazarit, edhe në tërë atë qytezë të panjohur, edhe në atë hotel të vjetër provincial, ishte ajo — ajo hare; e njëkohësisht zemra po i bëhej copë-copë.
Ai piu disa gotëza vodke, duke i shoqëruar me kastravecë të kripur lehtë, me kopër, dhe duke ndier se do të pranonte pa u menduar dy herë të vdiste që të nesërmen, sikur me ndonjë mrekulli të mund ta sillte atë sërish pranë vetes e të kalonte me të edhe një ditë — pikërisht ditën e sotme — ta kalonte vetëm për këtë, vetëm për këtë: t’i rrëfente sa me dhembje e sa me ngazëllim e dashuronte, t’ia provonte në ndonjë mënyrë, ta bindte… Përse t’ia provonte? Përse ta bindte? Nuk e dinte përse, por kjo i ishte më e domosdoshme se vetë jeta.
– Më qenkan shfrenuar fare nervat! – tha, duke mbushur gotëzën e pestë me vodkë.
E shtyu botvinjën tutje, porositi një kafe të zezë, nisi të pinte duhan e të mendonte me ngulm: ç’duhej të bënte tani, si të shpëtonte nga kjo dashuri e beftë, e papritur? Por të shpëtonte prej saj — këtë e ndiente tepër fort — ishte e pamundur. Dhe befas u ngrit përsëri me ngut, mori kasketën dhe kamxhikun e kalërimit dhe, pasi pyeti ku ndodhej posta, u drejtua me nxitim andej, me fjalinë e telegramit tashmë të formuluar në mendje:
“Që nga ky çast, e gjithë jeta ime, përgjithmonë, deri në varr, është e juaja, në dorën tuaj.”
Por, kur mbërriti te ndërtesa e vjetër me mure të trasha, ku ndodheshin posta dhe telegrafi, u ndal i tmerruar: ai e dinte qytetin ku banonte ajo, e dinte se kishte të shoqin dhe një vajzë trevjeçare, por nuk dinte as mbiemrin, as emrin e saj! Dje, gjatë darkës dhe në hotel, e kishte pyetur disa herë për këtë, dhe çdo herë ajo kishte qeshur e kishte thënë:
– Po ç’ju duhet të dini kush jam e si quhem?
Në cep të rrugës, pranë postës, ishte vitrina e një atelieje fotografike. Ai vështroi gjatë portretin e madh të njëfarë ushtaraku me spaleta të rënda, plot thekë, me sy të dalë, ballë të ulët, favorita çuditërisht madhështore dhe një gjoks tejet të gjerë, të mbuluar krejt me dekorata…
Sa e huaj, sa e frikshme bëhet gjithçka e përditshme, e zakonshme, kur zemra është goditur — po, pikërisht goditur, tani e kuptonte — nga ajo e tmerrshme “pikë e diellit”: nga një dashuri tepër e madhe, nga një lumturi tepër e madhe!
I hodhi sytë portretit të një çifti të sapomartuar: djaloshi, me redingotë të gjatë e kravatë të bardhë, me flokët të qethur shkurt si furçë, rrinte gatitu, krah për krah me një vajzë në tyl nusërie; pastaj e kaloi vështrimin te portreti i njëfarë zonjushe të bukur e çapkëne, me kasketë studenti të vënë pjerrtas…
Pastaj, i brejtur nga një zili e dhembshme ndaj gjithë atyre njerëzve të panjohur për të, që nuk vuanin, nisi të vështronte me ngulm përgjatë rrugës.
– Ku të shkoj? Ç’të bëj?
Rruga ishte krejt e shkretë. Shtëpitë ishin të gjitha njësoj: të bardha, dykatëshe, shtëpi tregtarësh me kopshte të mëdha; dukej sikur në to s’kishte frymë njeriu. Një shtresë e trashë pluhuri të bardhë mbulonte kalldrëmin; e gjithë kjo të verbonte, gjithçka ishte përmbytur nga një diell i nxehtë, flakërues e i hareshëm, por që këtu dukej sikur ndriçonte më kot.
Në largësi, rruga ngrihej, bënte kurriz dhe ngulej në horizontin pa re, të përhimët e me një vezullim. Në gjithë këtë kishte diçka jugore, që të kujtonte Sevastopolin, Kerçin… Anapën. Kjo ishte veçanërisht e padurueshme.
Dhe togeri, kokulur, duke picërruar sytë nga drita, me vështrimin ngulur te këmbët, duke u lëkundur e duke u penguar, me mamuzet që i kapeshin njëra me tjetrën, mori rrugën e kthimit.
U kthye në hotel aq i dërrmuar nga lodhja, sikur të kishte bërë një marshim të stërgjatë diku në Turkestan a në Saharë. Duke mbledhur fuqitë e fundit, hyri në dhomën e tij të madhe e të zbrazët. Dhoma ishte rregulluar tashmë, e zhveshur nga gjurmët e fundit të saj — vetëm një karficë flokësh, që ajo e kishte harruar, rrinte mbi tryezëzën pranë shtratit!
Ai hoqi tunikën dhe vështroi veten në pasqyrë: fytyra e tij — ajo fytyrë e zakonshme oficeri, e përhimët nga nxirja, me mustaqet e zbehta, të zbardhura nga dielli, dhe me të bardhat kaltëroshe të syve, që nga nxirja e fytyrës dukeshin edhe më të bardha — kishte tani një shprehje të ethshme, të çmendur; ndërsa në pamjen e tij, me këmishën e hollë të bardhë dhe jakën e ngritur të kollarisur, kishte diçka rinore e thellësisht të mjerë.
U ngrit pa ngut, pa ngut u la, ngriti perdet, i ra ziles dhe kërkoi samovarin e llogarinë; piu gjatë çaj me limon. Pastaj urdhëroi të thërrisnin një karrocier e të nxirrnin bagazhet dhe, teksa ulej në karrocën e hapur, mbi ndenjësen e saj kuqërreme, të zbehur nga dielli, i dha shërbëtorit plot pesë rubla.
– Me sa duket, zotëri, qenkam unë ai që ju solla mbrëmë! – tha hareshëm karrocieri, duke marrë frerët.
Kur zbritën në skelë, mbi Vollgë po kaltëronte tashmë nata e kaltër e verës; shumë dritëza shumëngjyrëshe qenë shpërndarë mbi lumë dhe dritat vareshin në direkët e vaporit që po rendte drejt skelës.
– Ja, ju solla tamam në kohë! – tha karrocieri me një ton lajkatues.
Togeri i dha edhe karrocierit pesë rubla, mori biletën dhe doli në skelë… Përsëri, si mbrëmë, u ndie përplasja e butë kur vapori preku skelën dhe një marramendje e lehtë nga lëkundja nën këmbë; pastaj fluturoi litari i ankorimit, u dëgjua zhurma e ujit që vëloi e vërshoi përpara nën rrotat e vaporit, i cili ishte tërhequr pak prapa… Dhe vapori, tashmë i ndriçuar kudo, plot me njerëz e me erën e gatimeve, iu duk jashtëzakonisht mikpritës e i këndshëm.
Pas një minute, vapori vazhdoi të rendte përpjetë lumit, në po atë drejtim ku ishte larguar edhe ajo më herët po atë mëngjes.
Muzgu i errët i verës po shuhej larg përpara dhe pasqyrohej në lumë, i mugët, i përgjumur e shumëngjyrësh; larg, nën të — nën atë muzg — lumi vezullonte ende aty-këtu me valëza që dridheshin, ndërsa dritat e shpërndara rreth e rrotull në errësirë rrëshqisnin e rrëshqisnin prapa.
Togeri rrinte ulur nën tendë, në kuvertë, duke u ndier sikur ishte plakur dhjetë vjet.
Përshtypja ime për librin:
Diktaturat i kanë frikë POETËT! Gjatë diktaturës komuniste në SHQIPËRI,janë burgosur dhe janë pushkatuar POETË;që nga TRIFON XHAGJIKA e më tej:GENC LEKA e VILSON BLLOSHMI. Lista e të burgosurëve edhe më e gjatë: FREDERIK RRESHPJA,PANO TAÇI;VISAR ZHITI e për mos vazhduar më tej.I vetmi POET që u var në shekullin XX-të në botë,është HAVZI NELA. Litari nuk vari Poetin,por lirinë e fjalës së lirë,nga e cila frikësohej.
Lexuesi që nuk di plotësisht se kush ka qenë HAVZI NELA,duhet të lexojë këtë libër,të shkruar me shpirt nga BAJAME HOXHA(ÇELIKU). Tek e lexoj vetëm për informim, arrij në një përfundim. Lexoj këtë dhe më duket se ajo”qyqja” mitologjike që bën”ku-ku” duke shprehur dhimbjen për vëllan,është kjo BAJAMJA që vë kujen dhe e qan melotshpirti. Se poezia del nga shpirti dhe mos kujtoni se janë pak lotë.një det i tërë me plot 268 faqe. Kushdo që lexon,mbushet me mornica dhe ndjen dhimbje. BAJAMJA qan me lotë për”vëllan”,se ka të njëjtën ADN shpirtërore me HAVZI NELËN. BAJAMES ia vranë fëmijërinë;ia vranë rinin; ia vranë dhe dashurinë,por jo vetëm nuk u përul,por bijë e një familjeje me gene ATDHETARI,jo vetëm çau midis vuajtjeve dhe persekutimit dhe si ajo fara elite që çan gurin e buis,jo vetëm buisi,por lulëzoi fuqishëm duke u bërë një zë i fuqishëm në LETËRSINË SHQIPE,sa me poezinë dhe po aq me prozën.
Nëse do dëgjohej mendimi im për librin, duhe të ndodhë kështu: mu tek busti i MARTIRIT HAVZI NELA.duhe “betonuar” dhe maketi i këtij libri, si dëshmia më madhore për të treguar se HAVZI NELËN e kemi”gjallë” dhe na frymëzon me guximin e paepur.
BAJAME! Ato”kotët” e tu përmjet vargjeve, ma rrritën tensionin dhe veç të uroj vetëm të mira!
Të përqafoj
Përparimi
Sot dua t’ju drejtohem jo vetëm si mësues, por si njerëz që keni zgjedhur një nga misionet më të bukura dhe më të vështira të jetës: të edukoni dhe të formoni njeriun e së nesërmes.
Të jesh mësues nuk do të thotë vetëm të hysh në klasë, të hapësh librin dhe të zhvillosh një orë mësimi. Të jesh mësues do të thotë të mbjellësh një farë që ndoshta do të lulëzojë shumë vite më vonë. Do të thotë t’i japësh një fëmije jo vetëm dije, por edhe besim, karakter, kulturë dhe drejtim në jetë.
Dhe pikërisht sot, më shumë se kurrë, nxënësit tanë kanë nevojë për librin.
Kanë nevojë për matematikën që t’u mësojë të mendojnë.
Kanë nevojë për shkencën që t’u hapë horizontet.
Kanë nevojë për letërsinë që t’u pasurojë shpirtin.
Kanë nevojë për historinë që t’u mësojë se nga vijmë.
Kanë nevojë për gjuhën shqipe, që të mos humbin fjalën dhe identitetin e tyre.
Por mbi të gjitha, kanë nevojë për një mësues që di t’ua zgjojë etjen për dije.
Një nxënës që lexon nuk është më i varfër shpirtërisht. Një nxënës që mendon nuk mund të udhëhiqet lehtë nga çdo zë. Një nxënës që njeh historinë, gjuhën dhe kulturën e vet, ecën më i sigurt drejt së ardhmes.
Prandaj, le t’i kthejmë fëmijët tanë te libri, te leximi, te dija dhe te shkenca. Le t’u mësojmë të mos jenë vetëm konsumues të informacionit, por kërkues të së vërtetës dhe krijues të së ardhmes.
Shkolla duhet të jetë vendi ku fëmija mëson të dijë, por edhe të bëhet njeri.
Duhet të mësojë të respektojë tjetrin, të dëgjojë, të bashkëpunojë, të mos e përbuzë të ndryshmin, të jetë i drejtë dhe i përgjegjshëm. Sepse arsimi pa edukim është i mangët, ndërsa dija pa karakter mund të mbetet pa drejtim.
Dhe këtu qëndron madhështia e misionit të mësuesit.
Ju nuk mësoni vetëm lëndë.
Ju formoni mendje.
Ju ushqeni shpirtra.
Ju ndërtoni karaktere.
Ju përgatitni të ardhmen.
Prandaj, të dashur mësues, mos ta humbim kurrë nga sytë atë që është thelbësore.
T’i mësojmë fëmijët tanë ta duan gjuhën shqipe pa e urryer gjuhën e tjetrit; ta duan atdheun pa e përbuzur askënd; ta njohin historinë pa e falsifikuar atë; ta duan traditën pa ia mbyllur derën së resë.
Sepse dashuria e vërtetë për atdheun nuk është vetëm një fjalë e bukur në një ceremoni.
Ajo është dija, puna, ndershmëria, përgjegjësia dhe respekti për vendin ku jetojmë.
Një komb nuk mbrohet vetëm me fjalë.
Një komb forcohet me arsim.
Dhe aty ku ka një mësues të përkushtuar, ka shpresë.
Aty ku hapet një libër, ndizet një dritë.
Aty ku një fëmijë mëson të mendojë, lind një e ardhme më e mirë.
Të nderuar kolegë,
Le të mos harrojmë kurrë se ndoshta në bankën përballë nesh ulet një fëmijë që një ditë mund të bëhet shkencëtar, mjek, inxhinier, shkrimtar, profesor, artist apo udhëheqës i denjë i shoqërisë.
Dhe ndoshta, pas shumë vitesh, ai do të kujtojë jo vetëm çfarë i kemi mësuar, por si e kemi bërë të ndihet në klasën tonë.
Kjo është madhështia dhe përgjegjësia jonë.
Prandaj, le të ecim përpara me besim.
Me librin në dorë.
Me dijen në mendje.
Me kulturën në shpirt.
Me gjuhën në zemër.
Dhe me përgjegjësinë për brezat që na janë besuar.
Në këtë rrugë fisnike, ju uroj shëndet, durim, forcë dhe shumë suksese.
Një falënderim i veçantë do veçoja nga porosia dhe amaneti kryesor që Dhaskal Todri “la për shkollën dhe arsimin shqip ishte mësimi i gjuhës amtare shqipe, përhapja e dijes përmes librave të shtypur në shqip dhe ruajtja e identitetit kombëtar “këto këshillat dhe fjalët e tij të çmuara, të cilat na kujtojnë edhe një herë se sa e madhe është përgjegjësia e njeriut të arsimit dhe të dijes.
Mësues të dashur,
mbajeni lart flamurin e dijes!
Mbajeni hapur librin!
Mbajeni të gjallë gjuhën dhe kulturën!
Dhe mbi të gjitha, mbajeni ndezur dritën në sytë e fëmijëve tanë.
Sepse aty ku ndizet drita e dijes,
errësira nuk ka më vend.
Suksese dhe punë të mbarë në misionin tuaj të shenjtë!
VOAL- Shkrimtari i madh sicilian lindi më 2 shtator 1840, në Catania (disa thonë në Vizzini, ku familja zotëronte prona), nga Giovanni Battista Verga Catalano, një pasardhës i degës kadete të një familjeje fisnike, dhe Caterina di Mauro, një anëtare e borgjezisë kataneze.Verga Catalanos ishin një familje tipike “galantuomini”, domethënë fisnikë provincialë me burime të kufizuara financiare, por të detyruar të dukeshin mirë duke pasur parasysh pozicionin e tyre shoqëror.Shkurt, portreti perfekt i një familjeje tipike direkt nga romanet e Vergës. Tabloja përfshin edhe grindje me të afërm të pasur: hallat beqare, “mumjet” lakmitare dhe xhaxhai Salvatore, i cili, për shkak të pasurisë së tij të lidhur, e kishte trashëguar të gjithë pasurinë, me kusht që të mbetej i pamartuar, për ta administruar atë në dobi të vëllezërve dhe motrave të tij.Mosmarrëveshjet me shumë gjasa u zgjidhën në vitet 1840, dhe marrëdhëniet familjare ishin të mira më pas, siç zbulohet nga letrat e shkrimtarit dhe përfundimi i një martese familjare midis Marios, vëllait të Giovanni-t, i njohur si Maro, dhe Liddës, vajzës së paligjshme të Don Salvatore-s dhe një gruaje fshatare nga Tèbidi. Pas përfundimit të arsimit fillor dhe të mesëm nën drejtimin e Carmelino Greco-s dhe Carmelo Platania-s, Giovanni Verga ndoqi mësimet e Don Antonino Abate-s, një poet, romancier dhe patriot i zjarrtë, drejtues i një studioje të lulëzuar në Catania.Në shkollën e tij, përveç poezive të mjeshtrit, ai lexoi klasikët: Dante, Petrarca, Ariosto, Tasso, Monti, Manzoni, dhe veprat e Domenico Castorina-s, një poet dhe romancier nga Catania, për të cilin Abate ishte një komentator entuziast.
Në vitin 1854, për shkak të një epidemie kolere, familja Verga u zhvendos në Vizzini dhe më pas në tokat e tyre në Tèbidi, midis Vizzini-t dhe Licodia-s.Këtu ai përfundoi romanin e tij të parë, “Dashuria dhe Atdheu”, të filluar në vitin 1856 në moshën pesëmbëdhjetë vjeç. Megjithatë, nuk u botua në atë kohë, me këshillën e Kanonit Mario Torrisi, i cili kishte qenë student i Vergës.Me kërkesë të babait të tij, ai u regjistrua në Fakultetin e Drejtësisë në Universitetin e Katanias, por tregoi pak interes për studimet ligjore. Ai i braktisi studimet në vitin 1861 për t’iu përkushtuar karrierës së tij letrare, i inkurajuar nga nëna e tij. Në vitin 1860, Giovanni Verga u regjistrua në Gardën Kombëtare të krijuar pas mbërritjes së Garibaldit në Katania, duke shërbyer për afërsisht katër vjet.Ai themeloi dhe e redaktoi atë vetëm për tre muaj, së bashku me Nicolò Niceforo dhe Antonino Abate, gazetën politike javore “Roma degli Italiani”, me një axhendë të unifikuar dhe anti-rajonaliste.Në vitin 1861, ai filloi të botonte romanin e tij “I Carbonari della Montagna”, mbi të cilin kishte punuar që nga viti 1859, me shpenzimet e tij me Galatola, një botues në Katania.Në vitin 1862, u botua vëllimi i katërt dhe i fundit i librit, të cilin autori ia dërgoi, ndër të tjerë, Alexandre Dumas.Ai kontribuoi në revistën “L’ltalia contemporanea”, me shumë mundësi duke botuar atje një tregim të shkurtër, ose më saktë kapitullin e parë të një rrëfimi realist.Vitin pasardhës, shkrimtari pësoi një humbje familjare: humbjen e babait të tij të dashur.Në maj, ai udhëtoi për herë të parë në Firence, kryeqytetin e Italisë që nga viti 1864 dhe qendrën e jetës politike dhe intelektuale. Ai qëndroi atje të paktën deri në qershor.Kjo periudhë shënoi shfaqjen e pabotuar “I nuovi tartufi” (14 dhjetor 1886, shfaqet në krye të draftit të dytë), e cila iu dorëzua në mënyrë anonime Konkursit Dramatik Qeveritar.
Në vitin 1867, një epidemi e re kolere e detyroi atë dhe familjen e tij të strehoheshin në pronat e Sant’Agata li Battiati.Por më 26 prill 1869, ai u largua nga Catania për në Firence, ku do të qëndronte deri në shtator. Ai u njoh me rrethet letrare fiorentine dhe filloi të frekuentonte sallonet e Ludmilla Assing dhe zonjave Swanzberg, duke rënë në kontakt me shkrimtarë dhe intelektualë të kohës si Prati, Aleardi, Maffei, Fusinato dhe Imbriani (autori i fundit i kryeveprave që mbeten pak të njohura deri më sot).Rreth kësaj kohe, ai filloi miqësinë e tij me Luigi Capuana, një shkrimtar dhe intelektual nga Italia Jugore.Ai gjithashtu takoi Giselda Fojanesi-n, me të cilën u kthye në Siçili.Ai filloi të shkruante “Storia di una capinera” (e cila më vonë do të botohej në pjesë në revistën e modës “La Ricamatrice”) dhe dramën “Rose caduche”.Ai korrespondonte rregullisht me familjen e tij, duke dhënë informacion të detajuar rreth jetës së tij në Firence (nga një letër e vitit 1869: “Firence është vërtet qendra e jetës politike dhe intelektuale në Itali. Këtu jetohet në një atmosferë të ndryshme […] dhe për t’u bërë diçka duhet […] të jetosh mes kësaj lëvizjeje të pandërprerë, të bëhesh i njohur dhe të jesh i njohur, shkurt, të thithësh ajrin e saj”).
Në vitin 1867, një epidemi e re kolere e detyroi atë dhe familjen e tij të strehoheshin në pronën e Sant’Agata li Battiati.Megjithatë, më 26 prill 1869, ai u largua nga Catania për në Firence, ku qëndroi deri në shtator. Ai u njoh me rrethet letrare fiorentine dhe filloi të frekuentonte sallonet e Ludmilla Assing dhe zonjave Swanzberg, duke rënë në kontakt me shkrimtarë dhe intelektualë të kohës si Prati, Aleardi, Maffei, Fusinato dhe Imbriani (autori i fundit i kryeveprave që mbeten pak të njohura deri më sot).Gjatë kësaj periudhe, ai filloi një miqësi me Luigi Capuana, një shkrimtar dhe intelektual nga Italia Jugore.Ai gjithashtu takoi Giselda Fojanesi, me të cilën u kthye në Siçili.Ai filloi të shkruante “Storia di una capinera” (e cila më vonë do të botohej në pjesë në revistën e modës “La Ricamatrice”) dhe dramën “Rose caduche”.Ai korrespondonte rregullisht me familjen e tij, duke dhënë informacion të detajuar rreth jetës së tij në Firence (nga një letër e vitit 1869: “Firence është vërtet qendra e jetës politike dhe intelektuale në Itali. Këtu jetohet në një atmosferë të ndryshme […] dhe për t’u bërë diçka duhet […] të jetosh mes kësaj lëvizjeje të pandërprerë, të bëhesh i njohur dhe të jesh i njohur, shkurt, të thithësh ajrin e saj”). Në nëntor të vitit 1872, Giovanni Verga u transferua në Milano, ku qëndroi, megjithëse me kthime të shpeshta në Siçili, për rreth njëzet vjet.Falë prezantimit të Salvatore Farina dhe Tullo Massarani, ai frekuentonte tubimet më të njohura letrare dhe shoqërore: ndër të tjera, sallonet e Konteshës Maffei, Vittoria Cima dhe Teresa Mannati-Vigoni.Ai u takua me Arrigo Boito, Emilio Praga dhe Luigi Gualdo, miqësi që çuan në një kontakt të ngushtë dhe të frytshëm me temat dhe çështjet e lëvizjes Scapigliatura.Ai frekuentonte gjithashtu familjen e botuesit Treves dhe Cameroni.Me këtë të fundit, ai u përfshi në një korrespondencë me interes të madh për qëndrimet e saj teorike mbi verizmin dhe natyralizmin dhe vlerësimet e saj të prozës bashkëkohore (Zola, Flaubert, Vallés, D’Annunzio).
Në vitin 1874, pas kthimit të tij në Milano në janar, ai pësoi një krizë dëshpërimi: më 20 të muajit, Treves kishte refuzuar “Tigre reale”, gjë që pothuajse e shtyu të vendoste të kthehej përgjithmonë në Siçili.Megjithatë, ai e kapërceu shpejt krizën duke u futur në jetën shoqërore milaneze (edhe këtu, letrat e tij drejtuar familjes janë dokumente të vlefshme, të cilat ofrojnë një përshkrim të detajuar të marrëdhënieve të tij me botën e botimeve, si dhe festave, festave dhe shfaqjeve teatrale), duke shkruar kështu “Nedda” në vetëm tre ditë.Novela, e botuar më 15 qershor në “Rivista italiana di scienze, lettere e arti”, ishte një sukses i madh dhe i papritur për autorin, i cili vazhdoi ta quante atë “një mjerim të vërtetë” dhe nuk tregoi interes, përveç atij financiar, në zhanrin e tregimeve të shkurtra. “Nedda” u ribotua menjëherë nga Brigola, si një fragment nga revista.I inkurajuar nga suksesi i skicës dhe i nxitur nga Treves, Verga shkroi disa nga tregimet “Primavera” në vjeshtë, midis Catania-s dhe Vizzini-t, dhe filloi të planifikonte skicën detare “Padron ‘Ntoni” (e cila më vonë do të përfshihej në “I Malavoglia”), pjesën e dytë të së cilës ia dërgoi botuesit në dhjetor.Ndërkohë, ai mblodhi tregimet e shkurtra që kishte shkruar deri në atë pikë në një vëllim, duke i botuar ato me Brigolën nën titullin “Primavera ed altri racconti”. Romani përparoi ngadalë, pjesërisht për shkak të një goditjeje tjetër të rëndë emocionale: humbjes së Rosës, motrës së tij të preferuar. Më 5 dhjetor, nëna e Giovanni-t, të cilën ai e kishte shumë përzemër, vdiq.Kjo ngjarje e hodhi atë në një krizë serioze.Më pas ai u largua nga Catania për në Firence dhe më pas në Milano, ku ai rifilloi pa pushim punën e tij. Në vitin 1880, ai botoi “Vita dei campi” (Jeta në Fusha) me Treves, një përmbledhje me tregime të shkurtra që ishin shfaqur në revistë midis viteve 1878 dhe 1880. Ai vazhdoi të punonte në “Malavoglia” dhe në pranverë i dërgoi kapitujt e parë Treves, pasi kishte prerë dyzet faqet e para nga një dorëshkrim i mëparshëm.Pas gati dhjetë vitesh, ai takoi Giselda Fojanesi-n, me të cilën filloi një marrëdhënie që do të zgjaste rreth tre vjet.“Di là del mare” (Përtej Detit), epilogu i “Rustikanit”, me shumë gjasa paralajmëron marrëdhënien e tij romantike me Giseldën, duke përshkruar evolucionin dhe fundin e saj të pashmangshëm. Vitin pasardhës, “Malavoglia” u botua më në fund nga Treves, megjithëse u prit mjaft ftohtë nga kritikët.Ai filloi korrespondencën me Edouard Rod, një shkrimtar i ri zviceran që jetonte në Paris, i cili do të botonte përkthimin frëngjisht të “I Malavoglia” në vitin 1887. Ndërkohë, ai zhvilloi një miqësi me Federico De Roberto-n.Ai filloi të planifikonte “Mastro-don Gesualdo” dhe botoi “Malaria” dhe “Il Reverendo” në revistë. Ai ia kishte propozuar këto vepra Treves në fillim të atij viti për ribotimin e “Vita dei campi” për të zëvendësuar “Il come, il quando ed il perché”.
Projekti për të adaptuar “Cavalleria Rusticana” për skenë filloi gjithashtu;për këtë qëllim, ai forcoi marrëdhënien e tij me Giacosa-n, i cili do të ishte “kumbari” i debutimit të tij teatral.Në jetën e tij private, ai vazhdoi marrëdhënien e tij me Giseldën, e cila u nxor nga shtëpia e tij nga Rapisardi për zbulimin e një letre kompromentuese.Filloi një miqësi e gjatë dhe e dashur me Konteshën Paolina Greppi (do të zgjaste përtej fundit të shekullit: letra e fundit daton më 11 maj 1905). Viti 1884 ishte viti i debutimit të tij teatral me “Cavalleria Rusticana”.Drama, e lexuar dhe e refuzuar në një mbrëmje milaneze nga një grup miqsh (Boito, Emilio Treves, Gualdo), por e miratuar nga Torelli-Viollier (themeluesja e “Corriere della Sera”), u shfaq për herë të parë, me protagoniste Eleonora Duse si Santuzza, me sukses të madh më 14 janar në Teatro Carignano në Torino nga trupa e Cesare Rossi-t. Publikimi i drafteve të para të “Vagabondaggio” dhe “Mondo piccino”, bazuar në draftet e romanit, përfundoi draftin e parë të “Mastro-don Gesualdo”, për të cilin një kontratë me Casanova-n ishte finalizuar tashmë.Më 16 maj 1885, shfaqja “In portineria”, një adaptim skenik i “Il canarino” (një tregim i shkurtër nga “Per le vie”), u prit ftohtë në Teatro Manzoni në Milano.Filloi një krizë psikologjike, e përkeqësuar nga vështirësia e vazhdimit të “Ciclo dei Vinti” dhe, mbi të gjitha, nga shqetësimet financiare personale dhe familjare, të cilat do ta mundonin për vite me radhë, duke arritur kulmin në verën e vitit 1889.
Giovanni Verga ia rrëfeu dekurajimin e tij Salvatore Paola Verdura-s në një letër nga Milano më 17 janar.Kërkesat për hua nga miqtë u bënë më të shpeshta, veçanërisht nga Mariano Salluzzo dhe Konti Gegè Primoli.Për t’u çlodhur, ai kaloi periudha të gjata në Romë dhe njëkohësisht punoi mbi tregimet e shkurtra të botuara nga viti 1884 e tutje, duke i korrigjuar dhe zgjeruar ato për përmbledhjen “Vagabondaggio”, e cila u botua në pranverën e vitit 1887 nga Barbèra në Firence.Përkthimi frëngjisht i “I Malavoglia” u botua po atë vit, gjithashtu pa sukses kritik apo popullor. Pasi qëndroi në Romë për disa muaj, ai u kthye në Siçili në fillim të verës, ku qëndroi (përveç udhëtimeve të shkurtra në Romë në dhjetor 1888 dhe fund të pranverës 1889) deri në nëntor 1890, duke alternuar qëndrimin e tij në Catania me qëndrime të gjata verore në Vizzini.Në pranverë, ai përfundoi me sukses negociatat për të botuar “Mastro-don Gesualdo” në “Nuova Antologia” (por në korrik ai u nda nga Casanova, duke u bashkuar me shtëpinë botuese Treves).Romani u botua në revistë nga 1 korriku deri më 16 dhjetor, ndërsa Verga punoi intensivisht për rishikimin ose rishkrimin e gjashtëmbëdhjetë kapitujve.Ai kishte filluar ta rishikonte atë që në nëntor. Sidoqoftë, “mërgimi” i tij sicilian vazhdoi, gjatë të cilit Giovanni Verga iu përkushtua rishikimit, ose më saktë, rishkrimit të “Mastro-don Gesualdo”, i cili do të botohej nga Treves në fund të vitit.Ai botoi tregimet e shkurtra që do të mblidhte më vonë në “Ricordi del Capitano d’Arce” në “Gazzetta letteraria” dhe “Fanfulla della Domenica”, dhe deklaroi vazhdimisht se ishte në prag të përfundimit të një komedie.Ai takoi Konteshën Dina Castellazzi di Sordevolo, ndoshta në Villa d’Este, me të cilën do të mbetej i afërt për pjesën tjetër të jetës së tij.
I inkurajuar nga suksesi i “Mastro-don Gesualdo”, ai planifikoi të vazhdonte menjëherë “Ciklin” me “La Duchessa di Leyra” dhe “L’onore Scipioni”.Gjatë kësaj periudhe, filloi padia kundër Mascagni-t dhe botuesit Sonzogno për të drejtat e versionit operistik të “Cavalleria Rusticana”.Megjithatë, në fund të tetorit, ai udhëtoi për në Gjermani për të ndjekur shfaqjet e “Cavalleria”, e cila ishte megjithatë një kryevepër muzikore, në Frankfurt dhe Berlin. Në vitin 1893, pas një zgjidhjeje me Sonzogno-n, u përfundua padia për të drejtat e “Cavalleria”, të cilën Verga e kishte fituar tashmë në Gjykatën e Apelit në vitin 1891. Shkrimtari kështu mori afërsisht 140,000 lireta, duke kapërcyer më në fund problemet financiare që e kishin munduar gjatë dekadës së kaluar.Ndërkohë, ai vazhdoi negociatat, të filluara në vitin 1891 (por që në fund nuk përfunduan me sukses), me Puccini-n për një version operistik të “La Lupa” me një libreto nga De Roberto.Ai u vendos përgjithmonë në Catania, ku qëndroi deri në vdekjen e tij, përveç udhëtimeve dhe qëndrimeve të shkurtra në Milano dhe Romë.Në vitet 1894-1895, ai botoi përmbledhjen e tij të fundit, “Don Candeloro e C.”, e cila përfshin tregime të shkurtra të shkruara dhe të botuara në revista të ndryshme midis viteve 1889 dhe 1893. Në vitin 1895, ai dhe Capuana u takuan në Romë me Emile Zola-n, një figurë kryesore në letërsinë franceze dhe një përkrahës i lëvizjes letrare të Natyralizmit, një poetikë shumë e ngjashme me atë të Verizmit (në fakt, mund të thuhet se kjo e fundit është “versioni” italian i këtij të fundit).
Në vitin 1903, fëmijët e vëllait të tij Pietro, i cili kishte vdekur po atë vit, iu besuan kujdesit të tij.Verga e ngadalësoi gjithnjë e më shumë aktivitetin e tij letrar dhe iu përkushtua me zell kujdesit për tokat e tij.Ai vazhdoi të punonte në “Duchessa di Leyra”, nga e cila vetëm një kapitull u botua pas vdekjes nga De Roberto në vitin 1922. Midis viteve 1912 dhe 1914, ai ia besoi De Robertos skenarët për disa nga veprat e tij, duke përfshirë “Cavalleria Rusticana” dhe “La Lupa”, ndërsa vetë e shkroi tregimin e shkurtër “Storia di una Capinera”, duke menduar gjithashtu për një version teatral.Në vitin 1919, ai shkroi tregimin e tij të fundit të shkurtër, “Una capanna e il tuo cuore”, i cili u botua gjithashtu pas vdekjes në “Illustrazione Italiana” më 12 shkurt 1922. Më në fund, në vitin 1920, ai botoi një botim të rishikuar të “Novelle rusticane” në Romë, botuar nga “La Voce”.Në tetor, ai u emërua senator.I goditur nga paraliza cerebrale më 24 janar 1922, Giovanni Verga vdiq më 27 të të njëjtit muaj në Catania në shtëpinë në Via Sant’Anna, 8. Ndër veprat e botuara pas vdekjes, përveç dy të përmendurave, janë komedia “Rose caduche”, në “Le Maschere”, qershor 1928 dhe skeçi “Il Mistero”, në “Scenario”, mars 1940./Elida Buçpapaj
(Mbi efektin e saj përmasor në hapsinë arbnore dhe Europë)
Nuk dyshoja për asnjë çast në qëndrueshmërinë dhe kulturën atdhedashëse të Lëvizjes protestuese në Tiranë.
I druaja, megjithatë, kurtheve që mund të bluante mendjeliga e Edvin Ramës antikombëtar.
Ai, madje, i lutej paganisht dhe diellit për të djegur si një saç mbi Dhéun shqiptar që, ashtu, e sfilitur, Protesta ngulmëtare, Institucioni i saj popullor, tani 90 ditorë, të shthurej ngadalë.
Një pritmëri kotnare, aq unike dhe e pashpresë, për sojin e tij që rrëzimin e kanë fat të parashkruar përfundimtar.
E frymëzuar hyjnisht, Lëvizja, prandaj, ka lënë pas shumë motërzime bote për rezistencë ndaj Hajnisë dhe Tiranisë.
E tillë, gjallërisht e vendosur, rinia kryengritëse
ka hyrë në kronikat e ardhmërisë. Sepse, tashmë, është bërë leksion shkollor në literaturën politike të lirisë.
Shtegu i hapur thërret. Dhe fitorja poashtu. Më e afërt se kurrë…
Por arbnorët kudo në trojet e tyre dhe gjithandej rruzullimit, duhet të mbajnë sytë drejt Tiranës.
Dhe, pa u shmangur asnjëherë, të mbështesin fuqishëm me të gjitha mjetet e mënyrat, rininë vëllazërore.
Sepse ajo, e shenjta, përpiqet heroikisht për Kombin mbarë.
Pa Shqipëri të lirë, të kamur e të fortë, s’mund të gëzojë askush, asnjë shqiptar i vetëm jashtë saj…
Por dimensioni i Protestës, ndërkaq, që rrezaton kulturë e shpresë gjithandej, vete matanë rrethojës kombëtare.
Është një mision më i madh se Sheshi Skënderbe dhe më i lartë Alpet Shqiptare.
Ballkani ishte përherë një gur ku Europa zinte në thua e, shpesh, rrëzohej dhe, për t’u mëkëmbur, duhej shumë gjak i pafajshëm njerëzor.
Ndaj rënja e Ramës vetmon dhe rrethon të Keqen, regjimin fashistoid të Vuçiqit në Ballkan.
E rrethon, pra, me qeveri e shtete ku demokracia
rikthehet tek gurra e saj e kulluar.
Dhe e vetmon, sepse Serbia mbetet gropë e fundme e ujrave të zeza të Azisë në Europë.
A nuk shkruajnë shqiptarët e lirë, prorë e sërish, historinë e Europës?
Më së fundi,Poeti dhe Shkrimtari ADNAN MEHMETI,vjen para lexuesëve me librin “Simfonia e udhëtimeve”. Për librin ka shumë nominime nga autorë të ndryshëm,por unë zgjodha një metaforë nga POETI SPANJOLL,LORKA(1898-1936) që ka thënë:”Çdo libër është një oborr. Lum ai që di si ta mbjellë dhe me ato”lule” ushqen shpirtin e vet”. Kështu ndodh,faqe pas faqeje,në librin “Simfoni e udhëtimeve”. Autori “ushqen shpirtin e vet” dhe nuk kursehet që të na “ushqejë” dhe ne,lexuesit,me këtë nektarlulesh shumëngjyrëshe. Ky”oborr” (po të futemi nën lëkurën e LORKËS,sigurisht) nuk është dhe aq i vogël. I madh si vet shprti i auorit dhe”lulet” janë shumëngjyrëshe.
*
Udhëtimi është i gjatë: përshkon Amerikën,Kanadan, Meksikën dhe kudo feksin përjetimet e autorit. Përshkruan çfarë i sheh syri,por,tej realitetit, shquhet njeriu i penës:në prozë dhe,kur ky realitet prek “pejzat e shpirtit”, shpërthen me vargje. Duke e parë me këtë sy,hyj në hamendësime, dhe them:-Pse ndodh kështu? Dhe tak më vjen ndërmend thënia e NIÇE:-Kemi artin që të na shpëtojë nga realiteti. Autori në këto udhëtime,nuk është kronikan dhe aq. Në këto udhëtime ai është dhe historian, dhe arkeolog, dhe folklorist dhe,mbi të gjitha,POET që e shpirtëron mbresën nga një shtet në shtetin tjetër; nga një qytet në tjetrin; nga një ishull,në tjetrin. Po të përdorja pak një gjuhë nga matematika,mund të them:” Emëruesi i përbashkët i gjithë këtyre udhëtimeve, është postulati: Asgjë njerëzore nuk është e huaj për mua”. Dhe me të vërtetë:në këtë” Simfoni udhëtimesh” gjen histori si ato”vende e popuj”; gjen doke e rite që nga lashtësia e deri në ditët tona. ADNAN MEHMETI nuk është vetëm udhëtar,por një studiues skrupuloz i historisë në vendet ku shkel. Si krjues serioz, ai në këtë libër ka bërë atë që ka thënë ZARA MHIC (1927-1990),Doktoresha e Filologjisë nga ESTONIA që thotë:” Ja cila është detyra themelore e çdo njeriu të kulturuar: të mos lejoj që të zhduket ajo pjesë e historisë,dëshmitar i së cilës,ësht dhe vet ai”. Po,që nga lashtësia,PINDARI ka thënë;-Prova e çdo njeriu,qëndron në veprën e tij. Dhe vepra që po citoj,është si një dokument,ku shihet ashiqare: Poeti dhe Shkrimtari,ADNAN AHMETI.
*
Nga perifrazimeve drejt e tek libri. “Vatra e shkrimtarit,nuk është
shkolla,por njerëzimi,-thëtë EMERSON.Dhe autori,aty mes njerëzve,e ngriti këtë”simfoni” ku i gjen që të gjitha dhe mungon vetëm muzika.
Fillon me MISISIPIN,gati lumi më i madh në botë, që ka qenë,së pari port përskllevërit nga Afrika,por dhe më shumë se kaq…,tani tek autori,shpërthen poeti:” Për lumin e qeshur/ që u futet fushave,shtëpive e deri tek”gratë e përdala që qajnë për dashuritë e paputhura”. Në qytetin Xhekson “takon” Mark TUEN atë humorist aq të madh që veç”TOM Sojerit” e HEKËLBERt Fini ka lënë ca thënie shumë domethënëse dhe,ngaqë jam pak i dhënë pas tij,s’kam si lë pa përmendur;” Nga hidhërimi lind humori i madh” dhe tjetra:” Unë e di që librat e mirë,janë verë,kurse të miat janë ujë. Por shumica e njerëzve ujë pijnë!!!”
Në ÇIKAGO,në qytetin SULFUR:”Kujdes nga korkodilat”.Vendësit i pjekin në hell.
Në TENESI “takon” kënëgtarin famoz,ELVIS PRESLI dhe veç tij ,Doktor MARTIN LUTER KING që,pasi”Shoh një ëndërr” e pushkatuan në vitin 1968. Vetëm në vitin 1975,me dekret të Presidentit Xhonson,zezakët fituan barazinë me të bardhët(Ëdndra e DR:MARTIN LUTER KINGUT
Në Arkansas një takim me PRESIDENTIN e shquar,BILL KLINTON që saj tij,KOSOVA fitoi pavarësinë. Prekëse” prishja e protokollt” për t’i shprehur mirënjohjen që ngre lart sa PRESIDENTIN,aq dhe miërnjohësin që ka gjakun nga ato treva. Në atë mori udhëtimesh,autori Në Boston evokon figurën e NOLIT që”kurdisi” PRESIDENTIN UILLSON që një”zë” ta
kishte për të mbrojtur SHQIPËRINË. Diku flet për një PRESINDET tjetër si KEVIN KOLLIZH që në shtator të vitit 1928 ka ndihmuar MBRETIN ZOG për të ardhur në Fron/
Në Teksas, sa flet për”litarin e kaubojsit”,tak dhe qëndron tek një shtëpi vogël. Kjo shtëpi e vogël ka një histori të madhe.Në atë shtëpi të vogël në vitin 1836,dyqind burra nga TEKSASI,u vranë për liri.
Aty.i prekur në shpirt,shpërthe POETI:
_Një shtëpi e vogël,
E zhveshur nga mobiljet
Si një klithmë e madhe dëshmon…
Dhe hisori të tjera vazhdojnë:
Me poetin LOGFELLOY” ai që lufton luftën e lufton/,spas NOLIT për poemën për “SKËNDERBEUN”.
Poetin tjetër,EDGAR ALLAN POE me “Korbin” e tij.
*
Në TEKSAS ka pasazhe nga takimi i parë i SHOQATËS së SHKRIMTARËVE SHQIPTARO-Amerikanë ku auori,u laurua me”Pena e artë” për poezi.Për mos u larguar nga ky moment,është vendi për një kortezi,për KALORSIN E POEZISË MBARËKOMBËTARE SHQIPTARE;GJEK MARINAJ(mtafora është imja) që në vitin 2001 e krijoi këtë shoqatë dhe, po GJEK MARINAJ zgjodhi PRESIDENT të SHOQATËS,ADNAN MEHMETIN dhe kryetarët e SHOQATËS,çdo dy vjet me qarkullim.
*
Nuk munda ta mbyll këtë ese time,pa qendruar në DETROIT apo Michigan jo vetm se ka një komunitet të madh shqiptarësh,por se attje është PJETËR JAKU me bashkëshorten ELINDA MARKU që mbajnë gjallë një bërthamë të madhe krijuesësh në prozë e poezi.
“Simfonia” e Udhtimit,të ADNAN MEHMETIT vazhdon dhe me pasazhe të tjera,por unë” jam plak e jam zhgatërru/rrugët e gjata,s’janë për mu.”
I uroj autorit jo vetëm jetë të gjatë,por dhe krijmtari të mbarë!
Në pranverën e këtij viti, ndodhesha në Tiranë, dhe një telefonatë nga mikja ime e ndritur e fisnike, Kozeta Mamaqi, e cila më ftonte në promovimin e një serie veprash, prozë e poezi të autorit dimensional, mikut të saj, Prof. Agim Gjakovës!
“Takimi im i parë” me Prof. Agim Gjakovën e ka zanafillën në rininë time të hershme, kjo ndodhi krejt rastësisht, si një “bashkëbisedim intim” me poezinë dhe prozën e tij të shquar. Në atë kohë studioja në Gjuhët e Huaja, -në atë auditor ku vite më parë kishte kryer studimet e larta për Gjuhë dhe Letërsi Angleze edhe Profesori i nderuar.
Sa herë gjendem në atdhe ftesat për të marrë pjesë në promovime libri, i mirëpres me ndjesinë e një kënaqësie të vecantë të fuqisë së librit, sepse bën jo vetëm bashkë shkrimtarë, poetë dhe dashamirës të artit e letërsisë, porse ndjen atë lidhjen njerëzore dhe empatinë e pastër, për të përjetuar dhe kuptuar botën krijuese të dijes dhe respektit për autorin, mendërisht dhe shpirtërisht, një moment vlerësimi dhe mirënjohje edhe për ata që e duan dhe e shkruajnë letërsinë. Ftesa për promovimin e veprës së Prof. Agim Gjakovës ishte një mundësi harmonie, besimi dhe e shkëlqyer për të kaluar disa orë të këndshme, produktive e plot kulturë. Aty gjendeshin, bashkëbiseduan dhe vlerësuan letërsinë e Prof. Gjakovës plot shkrimtarë, poetë, publicistë të njohur, miq e kolegë të kahershëm e të rinj të tij. Secili prej tyre shprehte fjalën e tij/saj, për këtë njeri fisnik, modest e fjalëndritur, për letërsinë e tij të pasur, jo vetëm në sasi – mbi dhjetra e dhjetra libra të botuar – por edhe të realizuar denjësisht, cilësisht e krejtësisht të veçantë. Madje për Profesor Gjakovën u theksua se; “letërsia e tij meriton shumë më tepër vlerësim dhe vëmendje!”
Prof. Agim Gjakova është një nga figurat më interesante dhe jetëgjatë të letërsisë shqipe, ka një histori njerëzore dhe krijimitari të jashtëzakonëshme. Të shkruash dhe të sjellësh në vëmendjen e audiencës së lexuesve dhe kombit shqiptar, biografinë krijuese dhe bukurinë e gjuhës shqipe të pasur të prozatorit, dramaturgut, skenaristit, publicistit, dhe poetit Agim Gjakova, do të thotë të hysh në një botë ku arti i fjalës gërshetohet me thellësinë e dijes universale, që reflekton shpirtin e pathyeshëm rebel, prek zemrat dhe lartëson ndjenjën e përkatësisë kombëtare.
Udhëtimi krijues i shkrimtarit të shquar Prof. Agim Gjakova nis aty ku fillon kurreshtja jonë për letërsinë, që në bangat e shkollës, ai nuk u mbyll kurrë brenda një kornize të vetme, porse sfidoi veten dhe fjalën shqipe në çdo zhanër: Vjershëtor dhe Tregimtar, që preku shpirtin e lexuesit të ri dhe të rritur, Novelist dhe Romancier, ku ndërtoi struktura të ndërlikuara dhe personazhe të gjallë, Eseist dhe Studiues, që analizoi me mprehtësi shoqërinë dhe letërsinë, Folklorist i talentuar, ku mblodhi dhe ruajti thesaret e shpirtit popullor.
Prof. Agim Gjakova deri më tani ka botuar mbi 30-ë libra duke përfshirë dhjetra romane, romani i tij i fundit “I pabinduri”, dhe “E dashura e katër djemve”, e dhjetra e dhjetra përmbledhje me poezi, prozë, publicistikë, dhe vecmas në letërsinë dokumentare.
Ajo që e bën të veçantë profilin e tij është guximi intelektual, dhe mjeshtri i rrëfimit të një shpirti rebel të paepur, në çdo rresht të shkruar, ai ecën në fillin e hollë midis të mundshmes dhe të pamundshmes; si një mjeshtër i vërtetë i rrëfimit, ai arriti të kthejë vështirësitë e kohës në art të qëndrueshëm.
Prof. Agim Gjakova është një erudit, prozator profilik, dhe poet modernist, që nuk mjaftohet vecse me frymëzimin e castit dhe ndjenjat personale, ai ndërton urat mes epokave, lidh të shkuarën klasike me shqetësimet moderne të kohës që ai jeton, ndërton urat e komunikimit përherë “Në kërkim të së vërtetës”, mes poezisë, prozës, publicistikës, filozofisë, historisë, mitet e lashta dhe heronjtë. Ritmika dhe ngrohtësia e stilit të tij krijues, reflektojnë shpirtin e pathyeshëm dhe lidhjen e vecantë me Atdheun dhe Historinë, kompromisi që ai ka bërë me admiruesit e shumtë të veprës së tij.
Në letrat shqipe, kombëtare, ballkanike dhe ato ndërkombëtare, figura të tilla emblematike si Prof. Agim Gjakova, përfaqësojnë panteonin e mendimit human, qytetari, dije dhe mëncuri, që shpalosin një erudicion të jashtëzakonshëm. Sinteza e lirizmit poetik dhe letërsisë dokumentare në veprat e Prof. Agim Gjakovës përfaqësojnë modelin unik në letërsinë bashkëkohore shqipe, që harmonizojë dy pole shpesh të largëta: lirizmin e thellë dhe saktësinë dokumentare. Gjakova nuk mjaftohet me pasqyrimin e ftohtë të fakteve, ai i vesh ato me një ndjeshmëri të lartë njerëzore, që ngjarjet reale të mos mbeten thjesht kronika, por të kthehen në përjetime shpirtërore për lexuesin. Si një shkrimtar që dëshmoi dhe krijoi nëpër faza vendimtare historike, Gjakova shërben si urë lidhëse mes tri epokave: Historisë modern, ku vendoset baza e stilit të tij- realizmit socialist, prej nga trashëgon vëmendjen ndaj kontekstit social dhe letërsisë postkomuniste, ku fiton lirinë e plotë të shprehjes dhe analizës objektive. Kulmi i tij pubicistik dhe artistik identifikohet në fushën e letërsisë dokumentare, një “gërshetim hibrid” mes letërsisë artistike -fantazisë dhe ndjenjës- dhe asaj dokumentare -faktit dhe dëshmisë -mbrohet nga një aureolë e fortë integriteti professional. Prof. Agim Gjakova na dëshmon se e vërteta historike dhe bukuria estetike mund të bashkëjetojnë pa e cënuar njëra-tjetrën.
-Metafora e Shpirtit të Lirë dhe Rebel, që nuk u përkul kurrë në “Vargje Gjakoviane”.
Të jesh poet apo vetë termi poezi në kuptimin thelbësor të fjalës, nënkupton atë që ta shohësh botën me ndjeshmërinë e bukurisë të një shpirti artistik, ku cdo përjetim apo emocion njerëzor buron nga ndjeshmëria impulsive e shpirtit të lirë, talentit dhe pjekurisë artistke, e cila ekziston brenda gjithckaje njerëzore dhe në akord me lirinë e të shprehurit shndërrohet në një poezi gjallëruese që shkon përtej vargjeve të shkruara. Mes dhjetra vëllimeve me poezi unë zgjodha të analizoj atë – i titulluar “Poezia 19”, të prozatorit, dramaturgut, skenaristit, publicistit, dhe poetit të shquar të kombit, Prof. Agim Gjakova,
Struktura e këtij vëllimit poetik është ndërtuar në cikle të ndjeshme përmes emërtimeve metaforike dhe numerike, që mbartin një peshë të madhështisë simbolike dhe filozofike. Cikle poetike që përfaqësojnë një nga shtyllat më intime dhe më dramatike të lirikës së poetit, ato mbartin një peshë të rëndë biografike, duke pasur parasysh se poeti jetoi nën dy diktatura dhe u dëbua nga Kosova në Shqipëri, ku u përball me izolim dhe përndjekje. Vëllimi përmban poezi lirike, me ton qytetar, intelektual, patriotik, kujtime, mall, dhimbje, dashuri, të cilat shprehin ngazëllimin dhe enthusiazmin e një komuniteti të brishtë, në rastin tonë si te vëllimi poetik “Poezia 19”, një fitore e arritur në liri, progresin social, romantizmin, frymëzimin e frymëzuese, deklamimin e bukurisë shpirtërore e trupore në vjershërimin klasik.
Çdo cikël poetik përfaqëson një temë të vetme në lidhje me Prof. Agim Gjakovën si individ dhe si poet i një shpirti të trazuar dhe kryengritës, i cili ka sfiduar regjimet dhe ka vuajtur përndjekjet, kjo eksperiencë jetësore reflektohet thellësisht në strukturimin e poezisë së tij.
Eksperiencat jetësore dhe përkushtimi krijues, si ciltërsia e ndjenjave, humbja, dhimbja, vetmija, dashuria, shpresa, intimiteti, ngazëllimi apo enthusiazmi- këto sentimente të jetës, -poeti e ndjen të nevojëshme t’u japë zë duke i hedhur në vargje e poezi. Poezia e Prof. Agim Gjakova është rrëfyese, -jo abstrakte-ajo del nga realiteti aktual i botës që jetojmë dhe thjeshtësia e jetës së përditshme. Gjenialiteti i ambicies së tij si poet balancohet nga një ndjenjë e ftohtë absurditeti, me shkëndija talljeje të butë me veten, nga muzat, meditimet dhe spekulimet rreth jetës, gjërat e përjetëshme të ekzistencës humane, – jetës e vdekjes.
Veprat poetike të tij janë madhështore, pa hezitim po përdor termin “vargje gjakoviane”, ku përfshihen poezi lirike, erotike, poezia e dashurisë për atdheun, Shqipërinë e Kosovën, për vendlindjen dhe poezi me tematikë sociale, historike dhe refleksive që amplifikojnë stilin ekspresiv të dhimbjes së bukur –dashurisë! Poeti Gjakova blasfemon në emër të instiktit njerëzor, me konceptimin mistik të lexuesit për botëndijimin, botëperceptimin dhe arritjen e një poeti të shquar, duke e vendosur madhështinë e epikës reale, përmes integritetit të gjuhës së pastër, strukturës fizike dhe kulturës thellësisht poetike që dëshmohen prej secilit cikël në kontekstin e poezive.
Libri nis me poezinë lirike e titulluar “Gruas sime”, autori përshkruan karakterin e zgjuar, dhe të ngrohtë – por edhe të sertë, të një gruaje të bukur fizikisht, unike, vitale dhe shpirtbukur, -një grua e mrekullueshme për ta pasur pranë edhe në kohë të vështira; “shigjetim i agut nëpër këto vite të gjatë/ ndërsa qielli im ishte fytyra jote nëpër hekura/ hapësira më mbeteshin buzëqeshjet e tua të rreshkura”.
Forca frymëzuese dhe shpërthyese e Gjakovës është e ndërthurur me kujtimet personale, dhe përfaqëson një nga simbolikat më intime dhe dramatike të lirikës së tij, për të shprehur atë universalen, ekzistencën e burrit dhe gruas–dashurinë dhe frymëzimin!
Në këtë cikël, figura e gruas ngrihet përtej një subjekti të thjeshtë lirik dhe romantik, ajo shndërrohet në një simbol të mbijetesës dhe besnikërisë. Gjakova shpërfaq një ton intim, të drejtëpërdrejtë dhe jashtëzakonisht të sinqertë, -të zhveshur nga patetizmi. Prof. Gjakova e di fare mirë se njerëzit fillojnë të mplaken kur heqin dorë nga dashuria, andaj ai i lutet bashkëshortes: “Buzëqesh edhe njëherë për mua”- me një gjuhë e ndjenjë të ngrohtë por të përzishme, ku dashuria shërben si e vetmja strehë përkundrejt egërsisë së botës së jashtme; sepse “drita mbi fytyrë tremb terrin e egër në një skutë/ dhe vështrimin e luanit dalngadalë me zbutë”, – për të shprehur atë universalen, ekzistencën e burrit –dashurinë, vazhdimësinë e jetës.
Kjo është edhe arësyeja pse Prof. Gjakova zhvendoset nga vargu në varg në cdo moment të ditës, sepse poeti dhe gruaja, dashuria e jetës së tij, aty gjejnë vetveten; “buzëqesh edhe njëherë për mua, /si një karvan thneglash mendimet ma pickojnë trurin, / helmin ma thith si shpendi kokërr për kokërr gruri.”
Këto vargje të mirë-vendosura në strofë, i japin rrjedhë procesit të transformimit të dukshëm; mendimi e ndjek këtë proces-në fakt e nxjerr dhe e prezanton atë, – si një kompleks mamorfozash të imazhit që është treguar. Kursi logjik i këtij transformimi që ndihet shpesh si një ndjenjë faji të pafajshëm i poetit, i cili, për shkak të idealeve dhe fateve të tij politike, e ka ekspozuar edhe qënien e saj më të shtrenjtë ndaj stuhive të jetës, në përpjesëtim të vetë ndryshimit.
Në poezinë “Gruas sime”, “buzëqeshja” shpreh optimizmin dhe forcën për t’i mbijetuar errësirës së jetës, është një metaforë e fuqishme që përcjell mesazhe shprese, intimiteti, dhimbje dhe trishtimi të përmbajtur dashurie. “Buzëqeshja” nuk është thjesht një shprehje fizike, por një dritare shpirtërore që zbulon kontrastin mes botës së brendshme të poetit dhe realitetit. Për të sfiduar padrejtësitë, dhe fatin e tyre, Gjakova fsheh një plagë e dhimbje të madhe shpirtërore me një qetësi therrëse, ironie e revolte, ai shpreh ngrohtësi, afrimitet dhe magjinë e çasteve romantike; “buzëqesh edhe njëherë për mua, /le të më lëvizin ngjyrat përtej kohës më thellë, /ah cfarë ndjesish, vrullesh, shpërthimesh të valëta ndjell!”
Poezia “ Gruas sime” kontraston “për një buzëqeshje gjithkujt ja kam zili”, / -teksa gjen ngushëllim me bukurinë dhe ndjenjë përhershmërie në “buzëqeshjen dhe sytë e gruas së tij”, vend ku “vecse ai mund të hyjë”, ngaqë “ka vite zemra e ka harruar atë stoli!” Prof. Gjakova na sugjeron se kujtimet, vizionet dhe ëndërrimet, ofrojnë strehë nga kalimi i kohës dhe përkohshmëria e jetës, porse ato nuk do të vdesin kurrë!
Secili cikël poetik si bosht strukturor ka simbolikën e numurit “Shtatë”, përdorimi i përsëritur i këtij numri nuk është i rastësishëm. Në letërsi dhe mitologji, ky numër përfaqëson plotësinë, ciklin e mbyllur kozmik (shtatë ditët e krijimit) dhe transformimin e plotë, ndërsa Poeti Gjakova, përmes këtij numri, ndërton një univers poetik të mbyllur dhe të vetë-mjaftueshëm. Në mënyrë të ngjashme, stili i shkrimit të Gjakovës është një strukturë pothuajse ritualistike, i thjeshtë, i shkruar në vetën e parë dhe pothuajse bisedor e lidhur me numrin “shtatë”-mitologjik dhe biblik që e con lexuesin në zbulimin e jetës së tij, përpjekjet me makthin e historisë e atdheut, që përfaqëson kulmin e tronditjes ekzistenciale dhe kombëtare të autorit.
Përmes cikleve; “Shtatë Ditë”/ “Shtatë Net”/- numuri “shtatë” është ura lidhëse midis reales dhe mitikes, që Poeti Gjakova luan me dualitetin Ditë/ Natë/, kalimin nga errësira e natës, ku dhimbja dhe makthet gdhihen te zgjimi i ditës, dhe shpirti dërgohet sërish në frontin e përballjes me realitetin e vështirë.
Në poezinë e titulluar “Nata e shtatë – (“Ëndërrimi i Shtatë”) –Nata dhe Ëndrra, janë hapësira ku poeti gjen lirinë absolute për të dëgjuar “të gjithë zërat” e shtypur nga realiteti. Andaj poeti përdor elemente të natyrës si “lumi” për të përshkruar zërat e brendshëm të njeriut; gurgullon, këndon, mallkon, grindet; “Disa thonë se lumi gjëmon, /se gurgullon, /se cicërinë, /se këndon/ se tallet, / se zemërohet/ se flet përcart, / se mallkon/ se grindet, /se përkëdhel, / bie në gjumë, / ku ta gjej atë lumë, /t’ia dëgjoj të gjitha zërat.”
Cikli “natë-ditë” na tregon se krijimtaria e Prof. Gjakovës refuzon të mbetet statike; ajo është në lëvizje të përhershme, ashtu si vetë natyra. “Nata”lidhet me ëndërrimin, meditimin, kujtimet e hidhura të së shkuarës dhe zërat e brendshëm, ndërsa “Dita” sjell zgjimin, përballjen me realitetin e vrazhdë dhe dërgimin e shpirtit e të zjarrmisë drejt qiellit e botës së prekshme, një përballje ekzistenciale me të vërtetën.
Ciklet poetike: “Shtatë Lule” / “Shtatë Puthje” paraqesin esencën e shpirtit të lirë dhe botës shpirtërore më lirike, më intime dhe më filozofike të Gjakovës. Ato shpërfaqen si një dialog me veteveten që merr formën e monologut intim – gërshetimin e ndjenjës së thellë mes dashurisë njerëzore; “puthjet” dhe bukurisë shpirtërore të natyrës; “lulet” që paraqesin sinqeritetin emocional dhe një raport mbi strukturën e ciklit mitik dhe ritual, të numurit “shtatë”. Metafora të fuqishme që simbolizojnë bukurinë, rritjen shpresën, lidhjen njerëzore dhe rilindjen e natyrës së ndjenjave. “Shtatë Puthje”, një titull metaforik e lirik që kapërcen erotiken e thjeshtë, ato janë ura mes dy brigjeve (sipas Jakov Xoxes te “Lumi e vdekur” – “Një e puthur mbyll dy brigje e cel dy zemra”) -që nuk janë vecse akti fizik njerëzor, por një element mistik, që përfaqëson shtatë pika takimi midis shpirtit të poetit dhe botës, pajton shpirtin e Gjakovës me fatin, dhe njerëzit që e rrethojnë. “Shtatë Puthje” këtu shndërrohen në një bekim ekzistencial, në kërkimin e dashurisë dhe të paqes pas një dëshpërimi apo traziatje të gjatë shoqërore e personale.
Puthja është dashuri, dhe paqe që vjen pas stuhive të jetës; “Po puth tokën…/ Po puth detin e shkumëzuar. / Po puth pyllin, /Po puth pragun e shtëpisë, /Po puthë vreshtin, /Po puth shtegun e fëmijërisë, / Po puth fotografinë e nënës.”
“Shtatë Lulet” simbolizojnë zvetënimin, bukurinë, por edhe brishtësinë e jetës e të memories. Çdo “lule” është një stacion poetik që prek një dimension të veçantë të jetës: dashurinë, vendlindjen, vuajtjen, besnikërinë dhe qëndresën.
Ciklet poetike; “Shtatë Rrezatime” / “Shtatë Udhëtimet” mbartin një peshë të rëndësishme simbolike dhe filozofike, mëncurinë dhe shpirtin e poetit; rrezatimi nënkupton energji, dritë, zgjimin intelektual dhe filozofik si një strehë shpirtërore për të gjetur qetësinë dhe përfaqësojnë pastërtinë, rininë dhe mbijetesën e shpirtit njerëzor përballë dhunës, shtypjes dhe persekutimit;
Vargjet e “Shtatë Rrezatime” janë simbole të dritës dhe dijes, rrezatime të mendimit të lirë, dhe shpresës që depërton përmes errësirës; (Syzeza)…
Kall pyllin, /copëton hënën, /ndrit yllin. / (Harkvetulla)…ma skizon një rrudhëz, / si zbulim marramendës. / (Buzëkuqja)… ma mpreh dëshirën, / m’i shti ethet, / …në vorbill ngacmimesh. / (Qafëgastarja)…e ma hedh tutje mugëtirën, /ma vërtitë tërë rruzullimin. /
Ndërsa te cikli “Shtatë Udhëtimet”- madje poeti e shoqëron edhe me nëntituj sikundër – “Vesi im i parë/ dytë/ tretë/ katërt/ pestë/ gjashtë/ dhe shtatë në shpirt” – shpreh përshkallëzimin emocional të tij që mbart pjekurinë shpirtërore, sekretin dimensional të dashurisë dhe dhimbjes njerëzore. “Vesi” është dialogu unik dhe lirik i ndjenjës, rrugëtimit shpirtëror të vazhdueshëm i poetit mes udhëtimeve dhe endjes së tij; “në mbretërinë e amëshuar të ndjenjave”/… porse….”nuk ndalet së udhëtuari” derisa -“dhe gjej shëmbëllimin e dashurisë”-vargëzon poeti.
“Vesi” nis nga i pari që shfaq pikënisjen e ndjenjës, pafajësinë, fëmijërinë ose shkëndijën e parë të vetëdijes, tek “i dyti” takimin me dashurinë apo botën që e rrethon, “i treti” kulmon me ndjenjat rinore, zjarrin e brendshëm dëshirat dhe energjinë krijuese, “I katërti” na rrëfen pikën e kthesës, “I pesti” reflekton; urtësi, vështrimin te vetvetja, pranimin e fatit të jetës ashtu sikundër vjen –ai fat i shkruar diku në “të tretat e lindjes, e ardhjes në këtë botë”, derisa arrin atë pjekurinë e stuhive emocionale te “Vesi i gjashtë” përtej reales, materiales, mistikes, artit dhe lirisë së plotë shpirtërore.
Te “Vesi i shtatë” arrin paqen absolute, mes hyjnores, njerëzores dhe përjetësisë së kujtesës.
Cikli “Shtatë Udhëtime” simbolizon vlerat njerëzore, që lidhen drejtpërdrejtë me kalvarin, persekutimin politik e social, sakrificat për të qenë i lirë, për të vërtetën e madhe, identitetin, kujtesën, integritetin dhe dinjitetin kombëtar. Poeti udhëton përmes krahëve dhe mëndjes së shëndetshmë, për t‘i gjetur kuptimin e jetës, drejtësinë e lirinë absolute në një botë të trazuar përtej mureve të censurës. “Shtatë Fluturime” reflektojnë aftësinë e poetit Gjakova për t’i kthyer përvojat personale në përvoja universale, kombinimi i artit me filozofiken, artistiken, psikiken dhe shpirtëroren, lirinë e shtegëtimit të pandalshëm të shpirtit njerëzor drejt të panjohurës dhe të bukurës, ku fluturimi shihet si një mjet për të kapërcyer kufijtë dhe izolimin. Te cikli “Shtatë Tundime”, Prof. Gjakova shpërfaq dualitetin njerëzor midis rënies –tundimit- dhe ringritjes, përplasjet në jetë me dobësitë e veta, dëshirat, sfidat e brendshme, dilemat morale dhe vuajtjen ekzistenciale, përmes sprovave historike dhe politike që ka kaluar autori dhe populli që nga izolimi, përndjekja dhe mbijetesa.
Te “Shtatë Ligjërime”, Prof. Agim Gjakova shquhet për ndjeshmërinë ndaj fateve historike, social-politike të atdheut që përbëjnë edhe një shtyllë kryesore të motiveve e përvojave të tij. Poeti komunikon me figurat historike dhe mitet historike për të gjetur forcë; mali, shqiponja dhe shkëmbi shërbejnë si simbole të paluajtshmërisë, të identitetit, kthimin tek rrënjët, për të kujtuar historinë, gjuhën dhe trashëgiminë etnike, cdo “ligjërim” është një akt rezistence intelektuale dhe qytetarie!
Te “Shtatë të Dhimbëshmë” -poeti Gjakova ndërton një monolog të brendshëm mbi dhimbjen e tokës, duke përdorur metafora të natyrës, lumi që gjëmon apo mallkon, malet, breshëri për të pasqyruar trazirat e shpirtit jo vecse të tij, por të cdo bashkëatdhetari. Cikli poetik i dhimbjes fillon me poezinë “Dhembja e parë” (NANA) -ja si vargëzon poeti;
“…më dridhen buzët”, / më njomen sytë, / më shungullojnë veshët, / më meket goja.”
Në mënyrë të ngjashme, stili i shkrimit të Prof. Gjakovës është informal, i thjeshtë, i shkruar në vetën e parë dhe bisedor; “të thërras e nuk më përgjigjesh, /drithërimë, zjarrmi, ftohtë akull, / ngarend, të të arrij, /por/ooo…/është hija jote bir.”
Poeti Gjakova shpërfaq atë që kritikët e quajnë “poezi me këmbë në tokë, troç dhe pa doreza”, ai shpreh dhimbjen për fatin e Kosovës dhe Shqipërisë, duke goditur hipokrizinë shoqërore, humbjen e vlerave njerëzore dhe deformimin e idealeve të lirisë nga udhëheqësit analfabetë apo tradhtarët, siç e thotë te “Dhimbjet nuk mashtrohen si njerëzit”.
Përmes gërshetimit të dy cikleve; ”Shtatë Ligjërime“/ “Shtatë të dhimbëshme”, Gjakova vendos një ekuilibër me elementet mitike, dhe paktin e shpirtit intim, melankolik, reflektiv, herë-herë rebel, e i guximshëm, herë-herë provokues dhe reformator, i fenomeneve të jetës, plagët që mbart një popull, dhe duke shtrytëzuar verbin poetik, me energji shprehëse, intensitet të vrullshëm, shqipton me zërin e vet poetik, lirik dhe estetik; zërin dhe dinjitetin që nuk lejojnë tjetërsimin e tij. Kjo dyshe poetike mbetet një dëshmi e fuqishme e mbijetesës shpirtërore dhe kombëtare.
Te cikli “Shtatë të Kundërta” simbolizon filozofinë e kontrasteve të mëdha të jetës dhe realitetit politik e shoqëror, mes të mirës e së keqes, dhe pavarësisht “të kundërtave”, cikli përçon mesazhin e nevojës për ekuilibër dhe zgjim shpirtëror të individit dhe kombit.
Cikli “Shtatë Vrragë”, vetë fjala “vrragë” nënkupton një shenjë, plagë të mbetur apo gjurmë vuajtjeje. Ato tregojnë se çdo sakrificë ka lënë një gjurmë të pashlyeshme te poeti dhe tek identiteti kombëtar, duke kujtuar burgjet, persekutimet dhe dhunën e genocidin etnik.
Cikli “Shtatë Nostalgji” përfaqëson botën e ndjeshme, shpirtin e lënduar, dhe fyerjen e inteligjencës së poetit.
Prof. Gjakova e kthen mallin (nostalgjinë) për tokën për shtëpinë, prindërit, rrugicat me kalldrëm të Çarshisë, shokët e rinisë, lirinë e humbur, dhe për njerëzit që e rrethonin, -në durim, kurajo dhe frymëzim, për të mbajtur gjallë identitetin kombëtar. Nostalgjia këtu nuk është thjesht një ndjenjë passive, lirike, erotike apo romantike, por një formë rezistence shpirtërore, që poeti nuk mund ta shohë e prekë, andaj e sjell atë përmes vargjeve.
Cikli “Shtatë cilësitë” – paraqet karakterin e fortë dhe qëndrestar para furtunave dhe stuhive të jetës; “Shpartalloj të gjitha shpikjet e së ligës, / me detin e përballimit”/ – dinjitetin e ndërgjegjes së poetit; “ a më thoni ku shitet ndërgjegja, /t’i shpenzoj edhe paratë e fundit, / t’ua dhuroj dykëmbëshve që u dridhet dora!”
Krenaria alias (burrëria) është motiv tejet i fuqishëm që paraqet lidhjen me rrënjët, vendlindjen dhe identitetin, andaj poeti Gjakova vlerëson dhe mbron vlerat, traditat dhe historinë e popullit të tij: “ ta vështroj dreqin në sy, / ta dridh dheun si tërmet, /…”më falni njerëz, / që nuk linda nga balta”!
Prof. Gjakova është mjeshtër i artikulimit të integritetit emocional, moral dhe atij artistik që krijon një harmoni të plotë midis vlerave që vetë poeti ka në jetën reale dhe vlerave që ai mbron përmes vargjeve të tij. Prof. Gjakova shkruan me vërtetësi, sinqeritet të plotë dhe pa kompromise, ai i qëndron besnik zërit të tij unik, përshkruan ndjenjat njerëzore, gëzimin, dhimbjen, vret frikën ashtu sic janë në të vërtetë, pa i zbukuruar apo ekzagjeruar ato në mënyrë të rreme. Bota poetike e Prof. Agim Gjakovës konsiston në vizionin, shpirtëror, real e virtual të ekzistencës humane, e arësyeshme brënda përmbajtjes gjenetike nga tradita e besimi, hapësira e koha, në të cilën krijon atë lidhjen e fortë të besimit midis vetë atij dhe lexuesit, duke e bërë poezinë të ndihet e gjallë, e fuqishme dhe e pavdekshme; “askush s’mund të ma lëvrojë qenien /…”më falni njerëz, / që nuk linda nga balta!”
Poezia e Prof. Agim Gjakovës funksionon përmes kodeve numerikë, dhe metaforave të shumta, -kur ai ndërthur jetën-lulet, ndjenjën-puthjet, dhe dritën –rrezatimet, -poeti me mjeshtëri artistike e filozofike ndërton një manifest të qëndresës shpirtërore, duke na rrëfyer se pavarësishit kalvarit të netëve të gjata të vuajtjeve e sakrificave, njeriun gjen forcë dhe energji të rilindë e të zgjohet…
Poeti Agim Gjakova flet qartshëm për kufirin midis artit dhe jetës, ku iluzioni bindës i artit lëkundet. Poezia e tij eksploron tensionin midis natyrës së përkohshme të ekzistencës fizike dhe cilësisë së qëndrueshme të ëndrrave, të cilat mund të ofrojnë ndjenjë përhershmërie dhe arratisjeje.
“Nuk gjej mënyrë si t’ua fshij fëlliqësitë, – dhe na lejon të shohim diçka që lëviz rreth realitetit dhe imagjinatës; “vec t’i përcoj në hapësirë, / t’i pranojë ndonjë planet i marrosur.”
Vargjet e cituara më lart flasin për dëshirën e poetit për t’u shkëputur nga vuajtjet njerëzore dhe për të gjetur qetësi në natyrë. Kjo poezi pasqyron një melankoli të thellë për ikjen nga realiteti i lodhshëm.
Titujt numerikë dhe metaforikë dëshmojnë se njeriu, pavarësisht copëtimit shpirtëror apo thyerjeve historike, kërkon gjithmonë një strukturë dhe një pikë zgjimi për të gjetur kuptimin e ekzistencës së tij.
-Prof. Agim Gjakova: Historia dhe Atdheu, –Një Trashëgimi që Vazhdon edhe Sot…
Poeti i shquar Agim Gjakova i ka kushtuar një vëmendje të admirueshme gjuhës shqipe jashtëzakonisht të pasur, të pastër, të drejtpërdrejtë dhe të punuar mirë, “me këmbë në tokë”, por thellësisht figurative. Ai nuk përdor një thurrje klasike rime; ai preferon vargun e lirë por me një ritëm të brendshëm të diktuar nga anafora dhe paralelizmi strukturor. Ndarja në kapituj numerikë i jep librit karakterin e një obelisku letrar, ku çdo varg mbështet tjetrin. Stili i tij i veçantë letrar ndërton një urë të natyrshme komunikimi midis dy dialekteve kryesore të shqipes. Struktura gramatikore, zhargoni dhe shtrirja gjuhësore, koha e foljeve dhe drejtshkrimi i fjalëve, tregojnë se autori ka njohuri të shkëlqyera e profesionale të gjuhës shqipe. Origjina dhe jeta e tij mes Kosovës e Shqipërisë, arësimin e hershëm e kryen në vendlindje –Kosovë- dhe pas dëbimit të familjes së tij, ai mbaron studimet e larta në Universitetin e Tiranës, për gjuhë e letërsi angleze, më pas ai punoi për dekada si redaktor e skenarist, që e bënë Prof. Gjakovën zotërues të shkëlqyer të toskërishtes dhe gjuhës standarde, dhe një mbrojtës të flaktë i pastërtisë së gjuhës shqipe, që shmangte fjalët e huaja të panevojshme duke shfrytëzuar burimet e brendshme të të dy dialekteve.
Si në poezi e prozë, Prof. Gjakova nuk e braktis forcën, ritmin dhe leksikun e gegënishtes, porse ai e pasuron atë me strukturën dhe butësinë e toskërishtes. Romanet dhe poezitë e Prof. Gjakovës përherë hapin dyert, dhe përherë mbërrijnë te lexuesi. Ajo që shkëlqen në krijimtarinë dimensionale të tij, është pasioni i përjetshëm i Prof. Gjakovës për poezinë dhe letërsinë. Pasioni i tij i paepur dëshmon se letërsia e mirë i mbijeton çdo stuhie, një trashëgimi që vazhdon edhe sot, kur kthejmë kokën pas në udhëtimin e tij krijues, shohim një monument të pasur letrar. Për shumë breza lexuesish, emri i tij nuk është thjesht një emër në kopertinë, ai është një udhërrëfyes përmes botëve të ndryshme letrare.
Figura e vlera kombëtare dhe historike të tilla si Poeti e Shkrimtari i Shquar Prof. Agim Gjakova, duhet të vlerësohen më krenari e dinjitet kombëtar, për artin dhe kulturën, letrat shqipe dhe brezat e ardhshëm, ai na mësoi se shkrimtari nuk është thjesht një vëzhgues, por një dëshmitar i epokave dhe kohës së vet.
I mencur, i matur, aktiv dhe me një shpirt të madh, edhe pse me nëntë dekada mbi supe, Prof. Agim Gjakova vazhdon të na japë vepra brilante nga shpirti, talenti dhe pasioni i tij krijues, – shpirtin e tij të lirë dhe rebel, që nuk u përkul kurrë, përherë në emër të humanes dhe dashurisë njerëzore.
Prof. Agim Gjakova mbetet një personalitet shumëdimensional që ka lënë gjurmë të pashlyeshme në kulturën tone.
Vepra e Trashëgimi e tij jeton e plotë, duke frymëzuar sot e kësaj dite brezat e ardhshëm, dhe studiuesit e historisë kombëtare.
Gjithçka rrëmbehej nga shprazja, shkundja, shkulja. Ato i ‘epnin dorën njera – tjetrës mes rrebeshit e erës, frymonin vrap sëbashku, rrxoheshin, gjakonin, rrjep’ gjunjët, “oh, o,le, le,le…” Shiheshin vranët sysh, qafoheshin, aty ia mbathnin tej, më poshtë, tejposhtë, tërpjetë.
Këtu lart, nga ngrehina e pyjeve po shihja me tejkqyrë dy njerëz qull, mbështjellë me mushama të gjata e të tejdukshme duke ngarë rrotakët në ngjitje. Ndalnin, zbrisnin prej tyre, i merrnin rrotakët përdore.
Çfarë po sheh ?- më pyeti Lil Pisha.
-Dy njerëz.
-Ç’njerëz ?- u habit Sotir Juga.
-Moti sonte, është qamet- foli Gjergj Mugullti.
Eh, nga këto dalldi e huqe shqyerje degësh do ketë sonte – pëshpërita unë. Në pyll mund të bjerë edhe zjarr – ngrita zërin.
Ne për zjarrin do natonim aty në këtë qamet. Nata zbraste veç shkrep’tima. Herë do flinte njeri, herë tjetri. Po të binte zjarr duhet të lajmëronim zjarrfikëset në Himarë dhe ata pak punëtorë të pyjores që jetonin gjys’ ore larg. Nga këtu, zbritja malore rrallë e ndonjë motori e kishte të lehtë ecjen e saj me kërcitje hovi.
Po ngjitja, ngjitja e paparë e këtyre dy frymorëve ?. Nga vinin ata ? Nga rrugë e gjatë nisur me diell, mot të mirë, të trazuar.? Përse ecnin këndej mes shtrëngatës? Për herë të parë, ndoshta…
Njeriu gjithë jetën ecën,- mendova. Njeriu ecën edhe kur ndalet, ecën brenda vetes me qarkullimin
e gjakut, me mbibluarjet e stomakut dhe me pikën helmët verdh t’mëlçisë, flatrat e mushkërive me dhe pa njolla të mugëta.
Pastrova tejkqyrën nga avulli i ngrohtë i ngrehinës, trokita me gishtat e mi xhamin e dritares. Po vështroja përsëri jashta me tejkqyrë. Frymorët hipur mbi biçikleta ngriheshin pak nga shalët e rrotakëve për ta nxitur për më tej ecjen, picërronin sytë të shihnin përpara. Aty – aty i mbanin rrotakët përdore. Mua më dukej se ata ecnin edhe kur ndalnin pak e shiheshin sy ndër sy, (ndonse nuk i shquaja vështrimet e tyre). Ecnin, ecnin edhe të përqafuar.
Ç’njerëz të marrë, të marrëzishëm… Nuk do munden, kurrë s’do mundet ta ngjisin malin sonte në majë as deri në mes, – mendova një çast, vetëm një çast. Megjithatë, gjersa ecin, ata ngjiten -…përsëdyta.
U nisën me diell dhe i zuri rrebeshi ? U dogji keq dielli e u shkrepi guximi për t’iu afruar rrebeshit? Gjer ku jeton guximi njerëzor? Jeta është gjilpërë magnetike. Ndonjëherë gjilpërë e zakonshme. Tek vrima hollake ajo ngadalë, shpejt, vetëtimthi shkon perin e fortë, i cili endet më tej, mund të këputet më tej.
Shkundullima me vetullat e egërsuara t’erës dukej më e stolisur flokëkërleshur. Shkulja gjithë vrull po rrokullisej gropash që hapte vet duke shkul rrënjë gjer në rrënjë. Shakatë e vjeshtës dredhira plot me erëshira i njihja prej një jete qysh në pyjet e Kuzhnenit. Ato më gëzonin farepak. Njësoj edhe këtu, vranohet shpejt, shpejt plas rreziku më i bëftë kryeneç i përmbytjes. Mali duron shumë, mban gjithçka mbi vete, gënjehet nga ndonjë çast i qetë, muzgon përgjumsh. Pa prit’ e pa kujtu’ malit ia rrëmbejnë gjithçka nga kryet : erërat, retë nevrike, ftohmën, gurë e rrënjë e i zbrazin ato gjarpërisht nga shpatullat, gjoksi e kofshët, kupat e gjunjve dhe shputat e tij gjer tek rrëza e gurtë, aty ku prehen buzët e fushës së Dukatit. Fusha mbështillet me to dhe ngre sytë e mekur përpjetë sikur i qahet
malit për ftohmën e saj. Mali njerin sy e njerin vesh i ngre për qiell, syrin dhe veshin tjetër i kthen nga fusha.
Poshtë jetojnë të tjerë njerëz, – mendoja qetë. Janë fusharakët ngjit me brigjet e tutje tyre më poshtë akoma, asnjëherë t’poshtë, dallgëzon deti ynë, më lundruesi det fëminor e i thinjur i Mesdheut.
-A duken ata ? – më pyeti Sotir Juga.
-Ata nuk janë të padukshëm, po i shoh me tejkqyrë. Po mundohen të ngjiten.
-Ç’të marrë qënkan! Po sikur t’i zerë …
-E ke fjalën për frikën, për ndonjë rrufe.?
-Ndonjë rrëshqitje nga errësia e skëterrrshme. ?
Frymorët ecnin. Më këmbë, vetëm dy në gjithë atë hapësirë drithëruese. E pabesueshme të takonit të tjerë përpara, më e pabesueshme t’u vinin të tjerë pas. Përreth, siç duket, tani gjurmon përsëri vetëm frika, e cila duke u mbajtur e drithëruar sa në një degë pishe në tjetrën gjeti një farë guve, hyri brenda, u mbështoll mirë e mirë me qyrkun e vet, ra të flerë.
Ne tymosnim fjalë e duhan, tymoseshim duhan e fjalë brenda ngrehinës së pyjeve duke i rënë heraherës me gishta xhamave ngricë. Tek-tuk binin thonj të këputur ngricash. Ndonjëherë i vërvisnim sytë tej-tej xhamllëkut të shihnim jashtapërjashta. Ç’shihnim në atë mjegullnajë ku edhe tejkqyra, here-herë dukej e verbër.? Menjëherë sytë ktheheshin, hynin brenda zgavrave të tyre dhe nga aty shihnin retinat e hirta të njëri – tjetrit. Syve, ndonjë rreze, u mbeti jashta. Ato rreze shihnin më me ankth dhe më gjatë frymorët. Ata u përqafuan, u puthën, sikur t’ishin në një lëndinë a në një breg. Në një lëndinë e në breg ku hijeshia dhe valëzimi rrokin njera – tjetrën. Po fantazoja për njerëz, tipare brenda ngrehinës gjithë harta natyre. Sa herë i shihja këto harta ato s’më dukeshin të hirta bardh’zi por më të gjelbërta si sonte përreth një shpuze lëngjesh e fjalësh vatrës brambullitëse. Dritat e biçikletave, afërmendsh, mardhnin, rrotakët jo aq ngaqë ecnin, fërkoheshin në rrugë e ngroheshin duke kërcyer rropthi – gropthi, o,le,… le….le…
…qënkan të marrë – tha Sotir Juga.
…dhe të guximshëm – foli Lil Pisha.
…guxim marrëzie, vet qameti – e mbylli këtë tjerrje Gjergj Mugullti.
Nisa të ligjëroja :
Ecja dhe rreziku përhera janë bashkë, o njerëz, në të njëjtin rrugë.
S’e di si më shkrepi ky mendim.
– …ecja dhe rreziku afrohen.
…ecja në këtë qamet është vet rreziku – zëri i Lil Pishës.
…rreziku mund t’ia këpus këmbët…- zëri i Sotir Jugës.
…këmbët ecjes – nxitoi fjalëve Gjergj Mugullti.
Ecja është e dhembshur. Sa për rrezikun s’di ç’të them…- ua ktheva të treve.
Pamë njeri – tjetrin ballas. U tërhoqa pak mënjanë, trokita gishtat mbi xham me i plasarit njëçikëz thonjtë e ngricës. Pastrova tejkqyrën, sytë e mi. Po këqyrja prapë… Vetëtimthi shquajta dritat e një autokolone të ushtrisë, e cila dukej hijerëndë veshur me mushama të murrme nate. M’u bë sikur hapësira malore jashta trandej e gjitha mbështjellë me një kapotë të stërmadhe. Kapota qullej rrebeshëm nga shiu dhe kafshohej nga ujqërit e murlanit. (Ç’poetikë ?!!)
Ushtarë, helmeta, topa, kaluan pranë ngrehinës, nuk i i hodhën as sytë. Ndoshta fare pak e panë kërcuqen tonë, ndoshta donin të ndalnin pak aty, fare pak të ngroheshin, por gjithçka e tyre po turfullonte tani fitore në të përpjetën dinake të Llogarasë.
…një jetë mbaruar ushtrinë, dyzet vite shkuar…- kujtoj Lil Pisha.
…tridhjetë vjet mbaruar fakultetin, – kujtoj Gjergj Mugullti.
…njëzet e pesë i martuar – kujtoj Sotiri.
Unë ç’të kujtoja më parë ?
Po ata dy frymorë sa mote udhëtonin bashkë ?
I shoh, i shoh,..u përqafuan, po puthen, më duket po brohorasin, kërcejnë, po qëllojnë njeri – tjetrin me shuplaka ajri,
…shiko, shiko, i ngritën në ajër rrotat e… – fola në brofje e sipër unë.
…sa shumë u ngazëllyen… – më ndërpreu Lil Pisha.
…nga i sheh ti, o largpamës ?- bëri shaka Gjerg Mugëllti.
Panë ndoshta dritën e ngrehinës sonë – e mbylli tjerrjen Sotir Juga.
Unë pa e hequr tejkqyrën nga sytë.
-…janë afër. Patjetër do rrijnë këtu sonte. Do të darkojmë bashkë me ato që kemi.
Ne që jemi brenda kësaj ngrehinë të zjarrtë i njohim paksa fytyrat e tyre. Arritën çka donin? Majën nuk mund ta arrijnë sonte, as gjysmën e Llogarasë, por ecën aq sa deshën. Nuk u rrëzuan, s’u kthyen mbrapsht… Gjersa ecin ende ata ngjiten… Ata po afrohen, u afruan.
Tani, tej nga poetika, po i shoh më kthjellët të sapo ardhurit.
Komentet