Isha në Paris, kur, në maj 1992, mora një thirrje telefonike nga një shqiptar nga Uashingtoni që dëshironte të më takonte. Ishte një profesor në pension i gjuhës dhe letërsisë shqipe dhe italiane që quhej Arshi Pipa. Kishte lexuar disa nga punimet e mia mbi Shqipërinë dhe kishim nisur të bashkëpunonim me korrespondencë, veçanërisht me krijimin e një reviste të titulluar Albanica që ai e kishte botuar në SHBA. I lashë takim në një kafene pranë kishës Saint-Sulpice, sepse po qëndronte në një hotel të Quartier Latin.
E njihja vlerën e këtij profesori nga emri i tij i madh, sepse ai kishte botuar më 1978 në anglisht në koleksionin Albanisce Forschungen (Kërkime shqiptare) të Universitetit të Mynihut tri vëllime mbi letërsinë shqiptare. Kishte botuar po ashtu, gjithmonë në anglisht, katër vëllime të tjera në SHBA në koleksionin East European monographs në botimet e Universitetit Columbia të Nju Jorkut; vëllimi i parë, i botuar më 1984, i hartuar nga një grup autorësh nën drejtimin e tij, kishte të bënte me Kosovën. I dyti, i botuar më 1989, titullohej The Politics of Language in Socialist Albania. I treti, Albanian stalinism, ideo-political aspects, botuar më 1990, ishte pasuar më 1991 nga Contemporary Albanian Literature. Nuk e njihja rrugëtimin intelektual të këtij shqiptari, por më kishin mahnitur njohuritë dhe finesa e analizave të tij. Ai kishte marrë drejtimin e revistës Dielli të bashkësisë së shqiptarëve të SHBA.
Që të më njihte, duhet të vendosja mbi tryezë njërin prej librave të tij me kopertinë blu. Pasi prita ca, pashë të vinte një burrë trupvogël që duhet të ishte pak më shumë se 70 vjeç. Flokët e tij të bardhë, të ndarë me një vijë në mes, ishin prerë karé me një gjatësi që i fshihte veshët. Më kujtoi menjëherë Franz Liszt-in ose statujat e famullitarit të Ars-it që kisha parë në kisha. Tiparet i kishte fine, goja me buzë të holla rrethohej nga dy rrudha hidhërimi që i zbrisnin deri poshtë mjekrës. Mbante syze me skelet të zi dhe me xhama të trashë që vinin në pah vështrimin e një miopi. Megjithëse me flokë të bardhë, Arshi Pipa kishte vetulla të zeza mjaft të trasha që ia theksonin vështrimin e gjallë dhe të sinqertë. Shprehja e fytyrës dhe buzëqeshja e tij tregonin një mirësi të madhe. Folëm të dy duke u parë drejt në sy.
Profesor Arshi Pipa më përshëndeti duke përdorur fjalë shqipe, por biseda u bë në frëngjisht, sepse ai e zotëronte mjaft mirë këtë gjuhë. Madje ai ishte poliglot, fliste, përveç shqipes dhe anglishtes, frëngjishten, italishten dhe gjermanishten. Kishte gjithashtu njohuri të thella të latinishtes. Mora guximin ta pyes nëse kishte lindur në SHBA nga prindër shqiptarë të emigruar prej shumë kohësh, sepse e dija që në Detroit dhe në Boston kishte një diasporë të rëndësishme shqiptare, apo kishte lindur në Shqipëri.
– Kam lindur në Shqipëri, në Shkodër, më 1920. Mamaja ime ishte shkodrane. Stërgjyshërit e mi nga ana e babait ishin me origjinë nga Libohova, domethënë nga jugu i Shqipërisë ku kishin poste administrative, kryesisht në drejtësi. Babai im, një patriot dhe demokrat i madh, ishte avokat. Ai u burgos shumë herë në kohën e sundimit otoman. Më kujtohet që kishte miqësi me komandantin e trupave aleate të Shkodër, gjeneralin Joseph Marie Bardi de Fourtou.
– Prej sa kohësh jetoni në SHBA?
– Më 1957, u arratisa në Jugosllavi ku qëndrova gati një vit, pastaj, pas një qëndrimi të shkurtër në Itali, u vendosa në SHBA më 1958.
– Si mundët të largoheni nga Shqipëria, sepse vendi ishte i rrethuar me tela me gjemba dhe çdokush i afrohej kufirit pushkatohej në vend siç ndodhte me gjermanolindorët që donin të kalonin murin e Berlinit? Kaluat nga shtigjet e Malësisë së Madhe, i shoqëruar nga “malësorët”, që i njohin mirë shtigjet që i përdorin për verimin e bagëtive?
– Motra ime, Fehime, ka shkruar një kronikë familjare ku tregon epopenë e familjes sonë. Duhet t’ju them se kam qenë i burgosur për dhjetë vjet në burgjet dhe kampet e punës së detyruar komuniste. Jam dënuar për herë të parë më 1949 me dy vite burg për “agjitacion dhe propagandë” dhe, gjatë periudhës së terrorit dhe spastrimeve të vitit 1947, dënimi m’u kthye në njëzet vjet; por, më 1949, gjatë një mase të jashtëzakonshme faljeje, dënimi u përgjysmua dhe, më 1956, u lirova. Kur dola nga burgu pas dhjetë vitesh izolimi, shkova të takoj Ramiz Alinë, që asokohe ishte ministër i arsimit dhe kishte qenë nxënësi im kur punoja në gjimnazin e Tiranës më 1943 dhe më 1944. Më priti shumë mirë dhe munda të kem një vend pune si mësues. Dhashë mësim në gjimnazet e Tiranës, Shkodrës dhe Durrësit, por, meqë të gjitha programet ishin të mbushura me ideologji dhe tekstet ishin veçse slogane dhe pjesë të fjalimeve të Enver Hoxhës, dhashë dorëheqjen. Sigurisht që s’kisha pranuar të hiqja nga programet tekstet e shkrimtarëve të ndaluar nga regjimi komunist, si ato të At Gjergj Fishtës, një nga figurat më të mëdha intelektuale. Gjithashtu, s’mund të botoja më asgjë.
– Po, e kuptoj. Gjithçka duhet të kalonte përmes gjykimit të censurës. Një plejadë e tërë autorësh, mendimi i të cilëve nuk ishte në përputhje me ideologjinë në fuqi, u ndaluan.
– Duke mos mundur të ushtroja profesionin më tim si arsimtar, m’u desh të vendosja të jetoja në mjerim. Kështu, një ditë, kur një njeri i besuar më propozoi të arratisesha duke përfituar nga ndihma e një shqiptari, shtëpia e të cilit ndodhej jo larg nga kufiri me Jugosllavinë, pranova. Pra, u largova me motrën time që ishte veshur si fshatare. Secili ndoqi nga një itinerar të ndryshëm dhe u bashkuam në një vend ku ky malësori, një trim mbi trimat, na shoqëroi të kalonim kufirin. Të dy ishim të armatosur. Na çuan në një kamp refugjatësh, pastaj na pranuan të rrinim në Sarajevë. Aty qëndrova disa muaj si emigrant politik. Pata fatin të mos më kthenin në Shqipëri, siç ndodhte shpesh me të arratisurit. Kalova disa kohë duke përkthyer në shqip poemat e autorëve më të mëdhenj latinë në dialektin tonë gegë të Shqipërisë së Veriut. Më pas u nisa për në Itali, në Romë, ku lidha miqësi me Martin Camajn, një shqiptar nga veriu që, edhe ai, ishte larguar nga Shqipëria komuniste duke marrë rrugën e mërgimit përmes maleve të Veriut. Ai jepte shqip në Universitetin e Mynihut.
– Ç’ju shtyu të shkonit për të jetuar në SHBA?
– Nuk doja të qëndroja në Itali. Megjithëse kisha ndjekur një program studimi në universitetin e Firences, ku kisha botuar punimin tim të diplomës me temë “Morali dhe feja te Bergson”. Por kisha kujtimin e trishtuar të vëllait tim, Myzaferit, që kishte qenë student drejtësie në Padovë dhe që ishte burgosur nga fashistët në Ishullin Ventotene, në detin Tiren, ku dërgoheshin kundërshtarët e fashizmit. Gjithashtu ishte më e lehtë për mua të vendosesha në SHBA, sepse aty kisha nipa që mund të më prisnin.
Pashë që fytyra e Arshi Pipës u shtendos dhe përvijoi një buzëqeshje. Sytë e tij të zinj filluan të shndrinin. Kishte marrë një pamje rinore, kur më tha:
– Në fillim, m’u desh të punoja në Nju Jork si roje te një tregtar gomash, por isha kaq i zënë me studimin e librave, sa nuk e vura re që në dyqan kishte hajdutë, kështu më pushuan shpejt.
– Keni dhënë mësime shqipeje në SHBA?
– Dy vjet pas mbërritjes në SHBA, dhashë mësime filozofie dhe feje në Philander Smith College në Little Rock, Arkansas. Nga viti 1963 deri në 1966, kam dhënë mësim në Departamentin e italishtes në universitetin Berkeley dhe aty kam drejtuar edhe një seminar mbi gjuhën, letërsinë dhe folklorin shqiptar. Karrierën si profesor në departamentin e frëngjishtes dhe italishtes e mbylla në Mineapolis, në shtetin e Minesotas, duke vazhduar të drejtoj punime kërkimore mbi Shqipërinë. Më 1968 kam botuar një libër mbi Danten dhe Montalen. Kur dola në pension, më dhanë titullin “Profesor i merituar”.
I shpreha Arshi Pipës vlerësimin tim të madh për studimet e tij intelektuale dhe, veçanërisht, për erudicionin e tij të madh.
– Ajo që kam vënë re në librat tuaj, është logjika juaj shumë e fortë, shpirti deduktiv shembullor. Duke lexuar librat tuaj, mund të bëhet një paralelizëm me shkrimtarin shqiptar Faik Konica që ka studiuar në Francë. Ai ka shkruar një tekst të bukur më 1897 të titulluar “Disa këshilla mbi artin e të shkruarit”. Ai u duhet dhënë si model studentëve. Faik Konica ka shkruar se shkrimtari në radhë të parë duhet ta qartësojë mendimin e tij dhe të shpjegojë që në fillim se “ku fle lepuri”, sipas një shprehjeje shqiptare, dhe se rrëfimi duhet të zhvillohet ngadalë nga peri te gjilpëra, nga deduktimi në deduktim, me fjali të lidhura në mënyrë logjike mes tyre për të mbërritur në një përfundim që rimerr në mënyrë të përmbledhur mendimin e autorit. Është për të ardhur keq që ky shkrimtar është ndaluar për gati pesëdhjetë vjet në Shqipërinë komuniste, sepse ka qenë konsull i përgjithshëm i Shqipërisë në Uashington, ministër fuqiplotë nga viti 1926 në 1939.
– Po, u përgjigj Arshi Pipa, mendoj se Faik Konica ka bërë shumë për përparimin e kulturës shqiptare duke përhapur kulturën franceze në revistën e tij Albania në një kohë kur shqiptarët ishin ende në Perandorinë otomane.
– Librat tuaj shprehin shqetësimin për vazhdimësinë e zhvillimit të kulturës shqiptare, por, për fat të keq, nuk kanë mundur të përhapen në Shqipëri për shkak të censurës; me rënien e regjimit marksist-leninist, ju mund t’i përktheni në shqip. Kam parasysh vendosmërinë që keni treguar për të thelluar studimet mbi kulturën shqiptare si përmbushje e rekomandimeve që u bënte shqiptarëve Mit’hat Frashëri, babai i të cilit, Abdyl Frashëri, ka drejtuar më 1878 Lidhjen e Prizrenit për t’i hedhur shqiptarët në një aksion të përbashkët me qëllim çlirimin nga tutela otomane. Ky shkrimtar, edhe ai i mohuar gjatë diktaturës, ka shkruar më 1924 në librin e tij Plagët tona një tekst ku u këshillonte shkrimtarëve shqiptarë të merrnin penën e tyre për të punuar për ngritjen e nivelit kulturor në Shqipëri. Pikërisht këtë keni bërë ju në vendin ku ishit mërguar, me një durim të pamasë. Mit’hat Frashëri ishte pranuar plotësisht në rrethet letrare evropiane. Aline Menard Dorian, nga familja e mamasë sime që kishte lindur Menard, mbante një sallon ku vinin shpesh Alphonse Daudet, Emile Zola dhe vëllezërit Goncourt. Ajo ka mbajtur korrespondencë me Mit’hat Frashërin në vitet 1920-1922. Ajo ishte nën-kryetare e Lidhjes së të Drejtave të Njeriut dhe priste artistë, muzikantë, politikanë dhe të mërguar në sallonin e saj. E quanin “Mikpritësja e mirë”. Kur vdiq, Victor Basch, kryetar i Lidhjes së të Drejtave të Njeriut, i thuri elozhe kësaj gruaje që mbështeste popujt e shtypur dhe të mërguarit. Ajo denonconte diktaturat, bënte thirrje për mirëkuptim të përzemërt dhe mbronte lirinë e popujve.
Përgjigja e Arshi Pipës më habiti:
– Po shoh te ju, që keni punuar në terren me këmbëngulje në kushte të vështira, të njëjtën vendosmëri që provoj unë për të ngjallur interes për një vend të izoluar dhe të përçmuar për shkak të një ideologjie që e ka shkatërruar. Duhet punuar për ringjalljen e kulturës shqiptare.
– Ju propozoj të dëshmoni për rrugëtimin tuaj intelektual dhe për njohuritë tuaja duke mbajtur disa kumtesa para profesorëve të universitetit dhe studiuesve. Do të ishte një shembull i mirë për të treguar se ekzistojnë intelektualë shqiptarë që nuk kanë pranuar të nënshtrohen dhe që kanë njohur persekutimet staliniste. Gjithashtu mund të tregoni për lëvizjen që solli rënien e komunizmit dhe për zhvillimet politike të kohëve të fundit në vendin tuaj.
Profesor Pipa pranoi dhe vendosëm të takoheshim pas disa ditësh. Si dhuratë më dha disa kopje të librave të tij të parë të shkruar në shqip, tri vëllime me poezi: Lundërtarët botuar më 1944 në Tiranë si dhe Rusha botuar më 1968 në Gjermani. Poemat e tij flisnin për marrëdhëniet shqiptaro-serbe, për dashuri dhe gjakmarrjen në gjysmën e dytë të shekullit XIV. Më dha gjithashtu librin e tij të titulluar Libri i burgut që e kishte botuar në shqip në Romë më 1959 dhe që u kushtohej viktimave të komunizmit, duke më thënë:
– Kam mundur t’i botoj këto libra, falë një miku, Zef Shllakut, që më ka mbështetur financiarisht. Ai ka qenë një verior, i arratisur në SHBA. Kishte në San Françisko një restorant me gatime italiane që ishte bërë i famshëm sepse e kishte frekuentuar Luciano Pavarotti. Për botimin e librit tim, më ka ndihmuar gjithashtu dhe diaspora shqiptare e Detroitit, Nju-Jorkut, Uashingtonit dhe e Londrës. Në Librin e burgut do të gjeni tekste që i kam shkruar gjatë viteve të burgut, në fillim në Tiranë më 1945 – 1946, pastaj me radhë deri më 1956 në burgjet e Durrësit, Burrelit, Tiranës, në kampin e Vloçishtit pranë Korçës dhe në kalanë e Gjirokastrës. Duke menduar se nuk do t’u mbijetoja burgut dhe punëve të detyruara, kam dashur të lë një dëshmi. Pra, kam shkruar fshehurazi në burg, me një shkrim të vogël të imët dhe të rregullt, në letrat e cigareve që i palosja si fizarmonikë dhe i fshihja në palat e rrobave që ia jepja për të larë motrës sime kur vinte të më vizitonte.
I kërkova profesor Pipës të shkruante një dedikim në librin e tij që dëshmonte për vitet e burgut. Ai shkroi: “À Odile-Idole. A.P.” (“Për Odilën-Idhull. A.P.”), duke bërë një lojë fjalësh për të treguar vlerësimin intelektual për mua. Ai më bëri gjithashtu si dhuratë një varëse me dru arre të punuar nga një i burgosur. Ajo paraqiste një trëndafil. Ishte kujtim prekës.
U ndamë dhe, me t’u kthyer në shtëpi, u zhyta në leximin e librit të tij. Ai u kushtohej dëshmorëve të kombit që kishin rënë me nder, viktima të komunizmit. Në parathënie, Arshi Pipa shpjegonte se nuk kishte shkruar në prozë, sepse, në kushtet ku ndodhej, ose i mbyllur në burg, ose i mbajtur në një kamp pune të detyruar, i mungonte letra për të shkruar fjali të gjata dhe, përveç kësaj, e kishte të ndaluar të mbante ditar. Pra, kishte zgjedhur poezinë, për të cilën kishte një prirje të lindur. Përmes poezisë që i drejtohet zemrës dhe ngjall emocione, sprovat më të dhimbshme të jetuara shpreheshin në mënyrën më të mirë dhe e preknin thellë lexuesin. Përmes vargjeve të tij shprehej dhimbja e çastit. Vendosa të përkthej një pjesë të tekstit të profesorit Pipa. Ajo u botua në revistën Alternativa e re.
Arshi Pipa nuk kishte kurrë shumë qejf të fliste për të shkuarën e tij të dhimbshme. Ishte hera e parë që takoja dikë që kishte qenë viktimë dhe që kishte vuajtur dhjetë vjet në gulag. Shkrimi për të kishte qenë si një ilaç; në një farë mënyre, ai e kishte lehtësuar dhe rrëfimet e vuajtjeve të tij kalonin ndoshta përmes pendës më mirë se përmes fjalës.
Në poemën e titulluar “Nata e parë”, Arshi Pipa ndodhet, gjatë arrestimit të tij, në shërbimet e Sigurimit të Durrësit (që mbante atëherë në mënyrë të çuditshme emrin “Seksioni për mbrojtjen e popullit”). Ai përmend hije, hapa, zhurmat e goditjeve, britmat, fyerjet, një ferr i vërtetë ku janë zhytur njerëz të pafajshëm. Ai vetë kishte njohur torturat. Në një poemë tjetër, ai dëshmon për vuajtjet e të burgosurve që duhet të shtynin vagonë të rëndë me dhé për të punuar për ndërtimin e rrugës bregdetare në Durrës.
Në pjesën e parë të librit të tij, ai i kushton një elegji të bukur vëllait të tij Myzafer Pipa, që kishte qenë avokat. Pasi u burgos një herë në Itali nga fashistët më 1940, ai njohu një burgosje tjetër në kampin nazist të Prishtinës. Kur u kthye në Shqipëri, filloi të botonte një revistë kulturore të titulluar Fryma. E arrestuan në shtator 1946 dhe e torturuan me hekur të nxehtë në shërbimet e Sigurimit të Shkodrës, gjoja se kishte dashur të arratisej, por arsyeja e vërtetë ishte se kishte mbrojtur priftërinjtë katolikë më 1945. Ai ishte angazhuar në mbrojtje të tyre, megjithëse ishte mysliman. Vdiq më 1946 nën tortura në oborrin e shkollës së motrave stigmatine të Shkodrës. Familja nuk e dinte ku e kishte varrin.
Poemat janë të shoqëruara me shënime të bollshme të shtuara nga autori pas lirimit të tij. Ato japin saktësime mbi qëndrimin e Arshi Pipës më 1948 në kampin e punës të Vloçishtit, pranë kënetës së Maliqit. Kjo ishte një fushë e madhe e rrethuar me tela me gjemba ku 1300 – 1600 vetë, të burgosur ordinerë dhe politikë, jetonin në baraka. Lufta e klasave zbatohej aty me tërbim. Për rojet, të burgosurit politikë ishin përfaqësues të klasës kapitaliste-borgjeze dhe të burgosurit ordinerë kishin të drejtë t’i vidhnin. Për t’u mbrojtur, të burgosurit politikë flinin duke e fshehur bukën poshtë kokës.
Arshi Pipa i kushton njëzet e katër sonete përshkrimit të punimeve të bonifikimit që duhet të kryenin të burgosurit. Ata duhet të hapnin kanalin e Dunavecit, disa kilometra i gjatë në një thellësi prej 3 metrash dhe një gjerësi prej 10 metrash. Kantieri ndodhej 6 – 7 km larg nga kampi dhe rruga duhej bërë në këmbë. E gjithë puna kryhej me kazma, lopata dhe tokmakë. Nëse të burgosurit nuk e realizonin normën, rriheshin dhe privoheshin nga ushqimi ose torturoheshin. Shumë prej tyre vdisnin në vend. Arshi Pipa tregon disa ngjarje të llahtarshme: një shok i tij u ekzekutua, sepse u ishte afruar kufijve të kampit dhe një djalë i ri ishte varrosur i gjallë, i akuzuar se donte të arratisej. Shumë burra, të rraskapitur dhe të dëshpëruar, kishin vrarë veten duke u varur në hekurat e një dritareje të barakës së tyre. Kampi i Vloçishtit ishte një kamp i vërtetë shfarosjeje. Arshi Pipa tregon një anekdotë: kur kërkoi një ditë leje te një roje për të mos shkuar në punë, sepse i ishin buhavitur këmbët, ky i ishte përgjigjur: “Mendova se të kishin lënë në infermierinë e burgut, pra, e ke marrë veten, madje dhe qenke shëndoshur aty”. Meqë ai po heshtte, roja vazhdoi: “Gomar, nuk e kupton! Po që të vdesësh të kanë mbyllur këtu dhe tani ti më kërkon leje që të mos punosh…” Roja u largua duke e sharë.
Poemat nderojnë viktimat e Buchenwald-it, Majdanek-ut dhe të Dachau-t, viktimat e revolucionit hungarez, disa luftëtarë trima të historisë së Shqipërisë, vëllezërit e tij nga Kosova. Midis poezive kushtuar burgut të tij, ajo e titulluar Neli, me emrin e shokut të burgut, është prekëse. Arshi Pipa i kishte bërë ballë tmerrit duke parë qëndrimin e përkushtuar të Nelit, “farë e mirë e një fati të keq. Falë tij, unë pranova jetën dhe munda ta duroj fatin tim”. Ai nderon njëkohësisht të burgosurit që nuk i braktisën kurrë bindjet e tyre edhe në vuajtjet më të këqija dhe përfundon duke thënë se ka mësuar shumë në burg, shumë më tepër se në libra.
Një këngë u kushtohet dëshmorëve të kombit:
Prej qelave ndër pranga
ku presim pushkatimin
o bij t’atdheut ku t’jeni
ju lamë na trashigimin
Prej nesh ju merrni zemër:
s’na trembet syni ne,
s’na dhimset t’rit as jeta
kur vdesim për atdhe
Luftuem për idealet
e thjeshta kombëtare.
Na ramë, por mbasi mbollëm
virtytin e një fare
që jep ndër ju filiza
me gjak e bamë plle.
Shqiponja e përtërime
Me vdekjen tonë ka le.
Profesori më dha edhe një libër poezish të shkruara në gjuhë të ndryshme. Një poemë, e shkruar në fund të jetës së tij, dëshmon për ndjeshmërinë e tij të madhe, trishtimin dhe miqësinë e tij të thellë:
Femër e përjetshme
Madonë – Kordeli – Eloizë
Të ndoqa gjatë gjithë jetës sime
Të gjeta dy hapa larg
Hendekut të ditëve të mia.
Ti, që zëri i kadifenjtë
Ma grisi mbështjellën e qenies rastësore.
Ti, tek e cila veç i ligu ka dashur të besojë
Sibilë, druide,
Beatriçe e purgatorit tim.
Më shpëto nga vetvetja,
Natë e errët e shpirtit
Ku vetëm shkëlqen
Fije flake, e zezë,
Prehja e dhënë dëshpërimit.
Guxova ta pyesja profesorin për biografinë e tij, por, për t’ia kursyer kujtimet e dhimbshme, nuk e pyeta për vitet e kaluara në burg dhe në kampet e punës. Vështroja fytyrën e profesorit që dëshmonte për vuajtjet që kishte kaluar. Kishte lëkurë të zbehtë, madje të bardhëlleme. Shikimin e kishte të fortë dhe të thellë. Ishte mjaft i ndjeshëm dhe nga sytë i rridhnin shpejt lotët pas emocionit më të vogël. Vura re se ishte njeri shumë i butë dhe i respektueshëm. Kurrë nuk e ngrinte zërin. Për të, veprimtaritë e shpirtit ishin shpëtimi i tij. Kishte gjallëri të madhe intelektuale. Misioni i tij kushtuar zhvillimit të kulturës shqiptare e kishte shpëtuar nga dëshpërimi.
Admiroja forcën morale të profesor Pipës, fuqinë e qëndresës, zjarrin intelektual dhe finesën e shpirtit të tij. Më kishte rrëfyer se ndihej thellësisht evropian, edhe pse jetonte në SHBA. E donte shumë Korsikën, me peizazhet e mrekullueshme që ngjanin me ato të vendlindjes së tij dhe, sidomos, veçoritë dhe zakonet e afërta me ato të shqiptarëve. Fliste shpesh për Prosper Mérimée që kishte shprehur në shkrimet e tij interesin për shqiptarët.
Erudicioni i Arshi Pipës ishte i pamat. Pyesja veten si e kishte fituar. Kishte kryer studimet për latinisht dhe greqishte të vjetër në kolegjin jezuit Shën Françesku të Shkodrës që priste të krishterë dhe myslimanë, pastaj kishte ndjekur gjimnazin shtetëror të Shkodrës. Më 1944, në moshën 24 vjeçare, kishte themeluar një revistë të titulluar Kritika. Kjo ishte para vendosjes së komunizmit që kishte gjymtuar gjithë sektorin e kulturës. Gjatë diskutimeve tona mësova shumë mbi historinë dhe kulturën shqiptare. Duke e dëgjuar të fliste profesor Pipën, po konfirmohej ideja ime se shkencat humane të japin një kulturë mjaft të gjerë, aftësi të mëdha intelektuale dhe një finesë të bukur analize; ndoshta edhe filozofia që kishte studiuar në Itali kishte dhënë edhe ajo ndihmesën e saj. Nëse Shqipëria nuk do të kishte rënë në kurthin e komunizmit, ai do të kishte qenë një figurë e madhe intelektuale e nivelit ndërkombëtar.
U takuam sërish me rastin e një konference që ai dha në një institut kërkimor dhe, gjatë një darke në fund të mbledhjes, ku ai u zbraz, disi kur e pyeta për familjen, sepse e kisha ndier që për këtë temë fliste me lehtësi. Ndihej shumë i hidhëruar për fatkeqësitë që ajo kishte pësuar për shkak të tij, më tepër se për vuajtjet e veta.
– Komunistët, më tha, ma përzunë familjen nga kryeqyteti. Ata e detyruan të shpërngulej tri herë brenda gjashtë muajve, atë familje ku jetonin së bashku prindërit dhe tri motrat e mia, Nedret, Fehime dhe Bukurush, si dhe dy jetimet e motrës Bedi që kish vdekur nga tuberkulozi. Kur munda të flas së fundmi me njërën nga motrat e mia, pas gati pesëdhjetë vitesh heshtje, ajo më tregoi se një fqinj, djalë i ri, që banonte në njërën nga banesat e vogla ku kishte jetuar familja ime në Durrës dhe që kishte qenë nxënësi im, ishte dërguar nga Partia të më vizitonte në burg për të parë nëse “isha zbutur”. Iu përgjigja se nuk kisha bërë asnjë gabim, pra, nuk kisha asnjë arsye për t’u penduar. Kur isha i burgosur në Durrës, familjarët nuk më treguan që vëllai im kishte vdekur nën tortura dhe, herët e pakta kur vinin të më vizitonin, nuk i vishnin rrobat e zisë. Megjithatë, e mora vesh lajmin nga një burim tjetër. Humba edhe njërën nga motrat e tjera të mia, pastaj babai im u sëmur. Kishte thyer ijën. Mbeti invalid. Vdiq, i goditur nga një krizë zemre gjatë një shpërnguljeje me qerre. Ime më nuk arriti as të merrte ambulancë për ta transportuar. Në pak kohë humba tre anëtarë të familjes sime.
– Ç’vuajtje të tmerrshme!
– Kam parë shumë njerëz të vuanin rreth meje; intelektualë, inxhinierë, klerikë, por dhe fshatarë e punëtorë. Gjyqet ishin vetëm farsa të poshtra, sepse vendimet ishin vendosur shumë kohë më parë nga ministri i brendshëm. Vinçenc Prendushi, françeskan, poet i madh, që ishte kreu i Kishës katolike, u arrestua në moshën 86 vjeç dhe u akuzua se ishte pjesë e “klerit reaksionar”, se ishte armik i popullit, “bashkëpunëtor”, “fashist”, “agjent i Vatikanit” dhe se kishte bërë përpjekje për të përmbysur qeverinë. U dënua me njëzet vjet burg dhe me punë të detyruar. Iu përgjigj gjykatës se nuk kishte vepruar kurrë keq në jetën e tij, se nuk kishte ushtruar asnjë diskriminim. E mbaj mend mirë, sepse me të ndaja të njëjtën qeli të vogël, së bashku me nja tridhjetë burra të tjerë. Rrinim të ngjeshur në më pak se 40 metra katror, por linim hapësirë rreth arkipeshkvit në shenjë respekti ndaj tij. Për më tepër, mes nesh, të burgosurve, s’kishte më dallime: pak rëndësi kishte pozita jonë shoqërore apo edukimi ynë intelektual. Qëllova pranë tij dhe u bëmë miq pa dallim përkatësie fetare, sepse unë jam mysliman. Qëndruam bashkë deri ditën e vdekjes së tij më 1948. Biseda jonë kishte të bënte sidomos me letërsinë dhe, veçanërisht, poezinë.
Shtova:
– Imzot Prendushi ka marrë pjesë në mbledhjen e thesareve të poezisë gojore shqiptare. Ai ka shkruar edhe poezi shumë të bukura si Gjethë dhe Lule dhe ka përkthyer në shqip kryevepra të letërsisë evropiane. Arkipeshkvi i Shkodrës ka vepruar gjithashtu dhe si ndërmjetës në kohët shumë të vështira që jetonte Shqipëria në fillimet e periudhës së fitores së pavarësisë më 1912. Si ka mundësi që u trajtua si armik të popullit?
– Vuaja shumë për të, më tha Arshi Pipa, kur tregonte se e kishin torturuar. Policët e kishin goditur plakun me shkopinj. I kishin lidhur duart dhe këmbët dhe e kishin varur në tavanin e një dhome ku kishte vuajtur deri sa kishte humbur ndjenjat. Imzot Prendushi iu nënshtrua punës së detyruar. I duhej të shkarkonte kërcunj druri nga një karrocë që ndodhej në rrëzë të kodrës mbi të cilën ndodhej burgu dhe t’i sillte deri te ndërtesat. Ishte punë e rëndë për të që vuante nga një hernie. Rojet nuk pushonin së talluri me të duke e fyer me tonin e zërit të tyre kur shqiptonin vetëm fjalën “Prift!”! Talleshin me të duke i thënë: “S’ke punuar kurrë në jetën tënde?” dhe përfitonin nga kjo për ta rrahur dhe për t’i ngarkuar drurë të mëdhenj të shpinë.
– Vdiq nga torturat? thashë.
– Vdiq në spitalin e Durrësit ku ndodhesha i shtruar dhe unë, në të njëjtën kohë me të. Vuante nga një sëmundje zemre dhe kriza astme. Mjekët ishin shumë të përkushtuar për t’ia lehtësuar dhimbjet. Mendova se në çastin e prishjes me Jugosllavinë mund të përfitonte nga ndonjë amnisti, por nuk ndodhi kështu. I qëndroja shpesh te koka natën dhe dëgjoja me dhimbje të madhe rënkimet e tij për shkak të astmës. U përpoqa t’i bëja masazh te këmbët, siç bënim shpesh me të burgosurit e sëmurë. Problemi ishte se bënte shumë ftohtë. S’kishim dru mjaftueshëm për ta mbajtur zjarrin të ndezur gjithë natën. Dhe ishim gjithë kohës në errësirë. Peshkopi më kujtonte fjalët e Gëtes: “Dritë, më shumë dritë!” Ai përsëriste fjalët e proverbit shqiptar “T’u bëfshin sytë dritë për botën!” Ishte një thirrje për një mendim të ndriçuar, por edhe për spiritualitet dhe misticizëm. Vinçenc Prendushi pati fatin e zi që njohën shumë shqiptarë të tjerë, duke pranuar të vdesin pa i tradhtuar bindjet e tyre. Vdiq në shkurt 1949. Ia mbylla unë sytë. Gjeti paqen. Vdiq për idealin e tij.
– Kur mendoni të ktheheni në Shqipëri për t’u takuar me të afërmit, me të cilët jeni ndarë prej kaq shumë kohe dhe s’keni mundur as të mbani korrespondencë?
– Do të kthehem në Shqipëri pas disa muajsh, kur procesi demokratik të ketë nisur mirë; do të shkoj pas mbi tridhjetë vitesh mungesë. Ç’lumturi të shoh tokën time të lindjes dhe familjen time pas një mungese kaq të gjatë, si një natë e përjetshme heshtjeje!
Arshi Pipa s’reshti së luftuar me pendë që kultura e vendit të tij të mos zhdukej. Përmes diskutimeve që patëm, dukej se nuk kishte synim të angazhohej politikisht, por si demokrat i sinqertë, donte të mbështeste ecjen e shqiptarëve drejt demokracisë. Kishte shpirt mjaft liberal.
Profesor Arshi Pipa e vlerësonte shumë që zëri i tij të mund të dëgjohej në konferenca në Evropë në një periudhë kur mediat interesoheshin për përmbysjet në ish-vendet e Lindjes. Në ndërhyrjet e tij publike, ai nuk e paraqiste veten si viktimë, duke qëndruar i rezervuar lidhur me rrugëtim e tij personal. Fliste më shumë si njeri i letrave dhe filozof dhe i analizonte zhvillimet politike në një kontekst të zgjeruar. Në bisedat private, kishte humor si gjithë banorët e Shkodrës. Më fliste shumë për letërsinë, sidomos për letërsinë italiane, me të cilën ishte shumë i lidhur. I pëlqente të tregonte anekdota të nxjerra nga tregimet e Dekameronit të Bokaçios që ia kishin ushqyer imagjinatën në burg. Një ditë, më foli duke qeshur për periudhën që kishte jetuar në Shqipëri pas daljes nga burgu:
– Pas dorëheqjes sime, familja ime u ndodh në mjerim. Unë dhe motra, jetuam duke shitur kopsa që i prodhonim vetë me argjilë që e nxehnim dhe e thanim. Pastaj prisnim rrotullame ku bënim vrima për të kaluar fillin dhe i lyenim këto kopsa me ngjyra të ndryshme. Ime motër, që ishte e detyruar të punonte në një fabrikë tullash, ishte shumë e zonja për këtë. Çfarë s’na është dashur të bëjmë për një garuzhde me supë!
– Çfarë pune e bukur për një intelektual! thashë, ndër-kohë që mund t’i kishit përdorur dijet tuaja për të arsimuar rininë. Shqipëria u privua nga intelektualët më të mirë duke i shfarosur, duke i burgosur ose duke i degdisur nëpër fshatra për të punuar tokën. Çfarë shpërdorimi! Përveç disa njerëzve me integritet, pseudo-shkencëtarët dhe pseudo-studiuesit që përbënin elitën e re intelektuale nuk reshtën së kënduari refrenin e këngëve të Partisë dhe së mburruri mendimtarët Marks, Engels, Lenin dhe Hoxha. Më kujtohet një profesor letërsie, ithtar i realizmit socialist, shkrimet e të cilit kritikonin letërsinë klasike, që më shihte me sy të egërsuar kur kryqëzohesha me të në korridoret e Bibliotekës kombëtare.
– Duhet të ketë qenë Koço Bihiku. E kam vuajtur edhe unë armiqësinë e tij. Ka qenë nxënësi im në Durrës. Mori pjesë në dënimin tim.
– Po, pikërisht për të e kam fjalën.
Arshi Pipa kishte qëndruar gjithmonë i rezervuar për sa i përket persekutuesve të tij.
Kur e takova profesorin një herë tjetër, isha kureshtare të mësoja opinionin e tij në lidhje me atë që shqiptarët e quanin “gjuha e unifikuar”, gjuha zyrtare e Shqipërisë e përpunuar me kujdes në fillimet e sistemit komunist; ndaj e pyeta për këtë çështje:
– Në kohën e qeverisjes së Enver Hoxhës, kam vënë re shpesh një varfërim të gjuhës shqipe, duke lexuar shtypin dhe dokumentet e propagandës si dhe botimet universitare. Në to shpaloset një gjuhë e ngurtë, uniforme, e varfëruar nga pasuria e fjalorit të saj. Ishte si e filtruar, e mbrujtur me vetëpërmbajtje, e zbutur, puritane, e mbajtur në kontrollin e Sigurimit. Përmes shprehjes gjuhësore, mund të dalloje lehtë studiuesit cilësorë që dëshmonin një penë novatore dhe që shpalosnin një gjuhë jashtë kornizave.
– Po, e kam vënë re, por dua të kujtoj një prej betejave të mia, atë kundër vendosjes së asaj që quhet gjuha e unifikuar, m’u përgjigj Arshi Pipa. Duhet folur për turpin e reformës që nisi që prej vitit 1972 për të krijuar një gjuhë të re letrare.
E ndërpreva profesorin:
– E di që shqipja është një gjuhë me dy dialekte, e përbërë nga toskërishtja në Jug, që flitet në fushën e Myzeqesë dhe midis Beratit dhe Korçës me disa variante krahinore, dhe gegërishtja, e folur në Veri deri në Elbasan edhe ajo me variantet e saj krahinore, si dhe në Kosovë e Maqedoni. Përveç dallimeve të tjera, toskërishtja përdor ë-në e pazëshme dhe pengesën në përdorimin e r-së, gegërishtja dallohet nga përdorimi i hundoreve. Ju keni shkruar mjaft vepra në anglisht, por librat e parë dhe kujtimet tuaja janë shkruar në dialektin gegë. Tani, shqipja që mësohet dhe të gjitha shkrimet që kam lexuar, që mbulojnë periudhën pas viteve pesëdhjetë, janë hartuar në dialektin toskë.
– Format gjuhësore që gjeni janë ato që i përkasin asaj që e quaj ULLA, shkurtim i termave anglisht Unified Literary Language of Albania. Politika gjuhësore e qeverisë komuniste ishte të sheshonte dallimet dhe të krijonte një mënyrë të shprehuri të përbashkët.
Pata dëshirë të qeshja duke dëgjuar termin ULLA, sepse, ato vite, shiheshin shpesh në mure reklama erotike mbi të cilat shkruhej me shkronja të mëdha emri ULLA përkrah një fytyre gruaje të tipit nordik, e shoqëruar me një numër telefoni të Minitelit rozë. Por ruajta seriozitetin dhe vazhdova të dëgjoj profesorin.
– Para luftës, në vitin 1917, në Shkodër u krijua një komision letrar. Ai mendoi për konvergjencën e dy dialekteve duke zgjedhur dialektin gegë të Shqipërisë së Mesme, atë të krahinës së Elbasanit me qëllimin që të mbërrihej në një gjuhë letrare të përbashkët. Kjo zgjedhje ishte propozuar nga gjuhëtari i madh Gustav Weigand që kishte botuar në Lajpcig, më 1913, një gramatikë të shqipes në dialektin e jugut të Gegërisë. Ai merrte parasysh të folurat e krahinave të Durrësit, të Tiranës dhe të Elbasanit. Pas vitit 1950, mbizotëroi vija ideologjike e partisë komuniste shqiptare. Ajo u frymëzua nga një shkrim i Stalinit Marksizmi dhe gjuhësia, botuar më 1950, që thotë se, kur dy gjuhë janë në konflikt, njëra prej tyre fiton dhe tjetra vdes. Ai i referohej teorisë së N. Marr, një gjuhëtar gjeorgjian, që mbështeste idenë se fjalori i një gjuhe duhet ta dominojë tjetrin. Në fakt, midis dy dialekteve të shqipes nuk kishte konflikt. Ime më ishte një gege dhe im atë ishte toskë. Kur nuk kemi pasur mosmarrëveshje në të shprehur, as në të shkruar. Me vendosjen e komunizmit, me të shpejtë u ndalua që të flitej gegërisht në shkolla, zyra dhe në radio. Një dhjetë vjet, iu dha fund një bashkëjetese shekullore të të dy dialekteve. Gegërishtja u zhduk nga librat shkollorë. Qeveria kërkonte një reformë të shpejtë. Megjithatë, një gjuhëtar i madh shqiptar, Eqrem Çabej, thoshte se studimet nuk kishin përparuar mjaftueshëm dhe se duhej një përafrim i vazhdueshëm në kohë. Edhe ky gjuhëtar ka vuajtur; ai u izolua për “pikëpamje të huaja”. Më 1954, fjalori i shqipes, drejtuar nga Androkli Kostallari, drejtori i Institutit të Gjuhësisë në Tiranë, vulosi hegjemoninë e toskërishtes. Nuk duhet harruar se shumica e drejtuesve komunistë ishin toskë. U krijuar një gegofobi e vërtetë, ndërkohë që gegërishtja dëshmonte për një pasuri shumë të madhe fonetike të ilustruar nga autorët tanë më të vjetër. Për qeverinë komuniste, kjo çështje e përqafimit të një gjuhe letrare të përbashkët duhej zgjidhur detyrimisht sa më shpejt. Meqë autorët e parë shqiptarë dhe shkrimtarët më të mëdhenj të shekujve XVI dhe XVII ishin produkt i gegërishtes dhe, njëkohësisht, i priftërinjve katolikë, Partia rekomandoi hedhjen poshtë të dialektit gegë.
– Ju përmendni Androkli Kostallarin. Më kujtohet ajo që nxori nga goja kur erdhi të mbante një kumtesë në Institutin e Gjuhëve orientale në kuadrin e shkëmbimeve kulturore me Francën. Ai e paraqiti shkencën gjuhësore shqiptare sikur të ishte krijuar e gjitha që prej vitit 1945, nga hiçi. Ai deklaroi se para Çlirimit s’ishte bërë asgjë: as fjalorë, as gramatika. Pohimet e tij ishin madje qesharake. Me gojën e tij u shpreh mendimi i partisë komuniste shqiptare që kishte shtënë në dorë të gjithë prodhimin shkencor shqiptar dhe që zbatonte një nacionalizëm të dhunshëm. Mund të shfajësohej, duke menduar se në sallë duhet të ishin disa bashkëpunëtorë të vendit të tij, të ngarkuar të mbikëqyrnin fjalën e tij? Megjithatë, shkrimet e tij përforconin ato që thoshte. Si mundej ky gjuhëtar t’u vinte fshesën autorëve të gramatikave dhe fjalorëve si Frang Bardhi që kishte botuar një fjalor latinisht-epirot më 1635, Gaspër Jakova, autor i një gramatike, Pjetër Mazreku nga Prizreni, autor i një fjalorthi, pa harruar fjalorin shqip-greqisht të Kostandin Kristoforidhit në shekullin XIX dhe fjalorët e Nikollë Gazullit, të vrarë më 1946?
– Për mendimin tim, u përgjigj Arshi Pipa, autoritetet donin të hidhnin poshtë ndikimin e botës latine, atë të Perëndimit. Ata donin gjithashtu, dhe sidomos, të zhduknin elitën intelektuale të Veriut që nuk kishte qenë vazhdimisht aktive gjatë shekujve dhe që kërcënonte të krijonte një lëvizje opozite në mendjet e njerëzve. Për këtë qëllim, të gjitha dokumentet e Partisë, që në fillim, u hartuan në toskërisht. Shtyp, radio, teatër, kinema, të gjithë sektorët e jetës kulturore u desh të binden. Në dhjetë vjet, iu dha fund bashkëjetesës shekullore të dialekteve. Gegërishtja u ndalua, por gjuhëtarët, të ngarkuar të sajonin ULLA-n, u detyruan të merrnin fjalë specifike të gegërishtes që nuk gjendeshin në toskërisht dhe t’i toskëzonin.
Thellë-thellë mendova: “është tamam ULLA, një lloj prostitucioni i gegërishtes”, por e lashë Arshi Pipën të flasë:
– Gjuha shqipe është damkosur nga ai shtet totalitar që ishte Shqipëria në periudhën e pushtetit stalinist. Qeveria donte të formësonte një shtet homogjen nën flamurin e komunizmit. Ajo zbatoi sloganin “një komb, një gjuhë”, duke imponuar në të gjithë territorin “gjuhën e unifikuar” që nuk ishte rezultat i një përafrimi gradual, konvergjenca e natyrshme e dy dialekteve të shqipes; me vendime të shpejta dhe të befta, ajo sanksiononte zgjedhjen e toskërishtes, dialektit jugor në dëm të veçantive të gegërishtes, dialektit verior. Kështu mund të realizohej hegjemonia e Jugut mbi Veriun. Rasti shqiptar ilustron qartë se si një pushtet politik arbitrar mundet të manipulojë armën gjuhësore për t’u imponuar në të gjithë territorin. Tash e tutje, gjuha e unifikuar mund të propagandonte ideologjinë.
– Mendoj se këto ndryshime të befta duhet të jenë pritur keq në Veri.
– Po, por gegërishtja u ruajt në familje. Dijeni se gramatikat e botuara jashtë shtetit, ajo e Namik Resulit, botuar më 1985 në Padova, ajo e Oda Buchholz dhe ajo e Wilfried Fiedler në Lajpcig më 1987, si dhe ajo e Martin Camajt botuar në Wiesbaden më 1984, respektojnë elementet përbërës dhe zhvillimin e gjuhës shqipe. Ajo që do të ndodhë në lëvizjen aktuale, është një rilindje e gegërishtes, veçanërisht në bisedat midis njerëzve të Gegërisë; do të ketë debate, por gjuha letrare e unifikuar do të mbijetojë. Është tepër vonë për një ndryshim.
Duke menduar për ligjërimin që profesor Pipa kishte mbështetur në disa botime, i bëra pyetjen:
– Çfarë mendonin për ju në Shqipëri, sepse të gjitha demonstrimet tuaja, të gjitha të vërtetat që mbronit në shkrimet tuaja, edhe pse nuk mund të lexoheshin në vend, duhet të kenë shkuar në veshët e drejtuesve shqiptarë dhe të elitave komuniste?
M’u përgjigj:
– Isha në dijeni të gjithçkaje shkruhej për mua, të të gjitha fjalëve poshtëruese që thuheshin për mua. Kjo nuk më frikësoi dhe nuk më bëri të ndryshoj mendim.
– Por u prek nderi juaj.
– Po, por s’kam urrejtje. Ky ishte një qëndrim tipik komunist. Nuk e di nëse kritikët e mi e mendonin vërtet atë që thoshin apo shkruanin. Më kritikonin që të shiheshin me sy të mirë nga regjimi. Nxiteshin ta bënin këtë në klimën e frikës që mbretëronte, për të treguar se nuk ishin kundërshtarë dhe se nuk i miratonin idetë e intelektualëve shqiptarë të mërguar. I trembeshin burgut.
Përmenda opinionet që ishin lëshuar kundër profesorit:
– Kam gjetur shumë herë formulat e zakonshme të fjalimeve për të luftuar kundërshtarët jo vetëm në shkrimet e Enver Hoxhës, që kishte shkruar dhjetëra vepra, por edhe në ato të shkrimtarëve dhe studiuesve shqiptarë si në Shqipëri dhe në Francë. Opozitarët shqiptarë trajtoheshin si agjentë të CIA-s, agjentë si UDB-së (shërbimet sekrete jugosllave), si revizionistë dhe social-imperialistë etj.
Arshi Pipa, pa iu dridhur qerpiku dhe pa mëri, m’u përgjigj qetësisht:
– Po, më quanin agjent të CIA-s. Kritikat kundër meje shkonin deri në paranojë.
– Në fakt, në veprën e tij Titistët, Enver Hoxha e bëri këtë akuzë kundër jush, një akuzë krejt klasike.
– Madje shkroi se isha arratisur nga vendi im me shpresën se do të fitoja lavdi në Perëndim dhe se isha shkrimtar mediokër, pa lavdi dhe xheloz për shkrimtarët shqiptarë të realizmit socialist. U akuzova si denoncues. Madje më kritikonte se isha plak dhe i sëmurë.
– Ndërkohë që dhjetë vitet e burgut që keni kaluar duhet të ngjallin respekt. Në të njëjtën kohë me kritikat që synonin që ju të konsideroheshit si spiun, si një nga armiqtë më të frikshëm të regjimit, kundër jush qarkullonin lajme të rreme, si ato që thoshin se ishit arratisur në BRSS dhe kishit shkruar një biografi të Enver Hoxhës. Kjo s’kishte kuptim.
Mendova se kishte ardhur koha të mbrohej nderi i profesor Pipës, një nga viktimat e shumta të komunizmit shqiptar dhe e vërteta të dilte në shesh.
Profesor Arshi Pipa nuk ishte hakmarrës dhe nuk donte të hynte në polemikë. Shqetësimi i tij kishte qenë lufta kundër një ideologjie shkatërrimtare. Ai s’kishte urrejtje personale kundër kritikëve të tij.
Arshi Pipa vdiq më 20 korrik 1997 në SHBA. Guximi dhe vlerat intelektuale të këtij humanisti u shpërblyen. Ai u shpall qytetar nderi i Shkodrës. Aktualisht, kujtimi i tij përjetësohet dhe nderohet nga shtëpia botuese Camaj-Pipa që mban emrin e tij krahas atij të një shqiptari tjetër, shkrimtar i emigracionit: Martin Camaj. Ka gjithashtu dhe një çmim letrar Arshi Pipa.
Si patriot besnik, profesor Pipa ruajti dhe mbrojti kujtesën kulturore të vendit të tij. Shqipëria i dha më në fund vendin që meritonte këtij dijetari të madh, mbi të cilin ishte hedhur baltë dhe i ngriti një bust ashtu si vëllait të tij, edhe ai patriot i madh i martirizuar.
-Pa ardhur një njeri tjetër këtu, ti nuk mund të ikësh prej këndej sonte.
-Nuk mund të iki ? Pse po më mbani peng.? Po ju le protezat e mia peng. Nuk do mbaçitem gjer nesër. Nuk iki askund. Nuk ju fshihem. Më thërrisni nesër.
-Nuk mund të ikësh.
-Po ju le unazën time të martesës, Është gjashtëdhjetë vjeçare ajo. S’e kam hequr asnjëherë nga gishti. Më lini të iki të fle rehat në shtëpinë time. Nuk ju fshihem. Nuk iki askund – përsëriti fjalët e tij i moshuari me zë pak më të lartë.
-Nuk mund të ikësh!
-Po ju le peng bastunin. Ky bastun i gdhendur vlen për muze.
Polici kruajti kokën, i hodhi sytë tinëz të moshuarit.
-Nuk mund të ikësh pa ardhur dikush tjetër këtu. Kafazi s’duhet të rrijë bosh.
-Po e ngrata ime të rrijë qyq ?
Rron ajo ? – e pyeti i çuditur polici.
-E drobitura ime jo, por rron hija e saj. Unë hijen e saj e ushqej për mbrëmje e përnatë. I lag buzët nga etja. E mbuloj në të ftohtë. Në të ngrohtë i bëj fresk. I dredh një cigare afër agut se në ag ajo hije bëhet fytyra e së ngratës sime.
Ky paska rrjedhur – belbëzoi polici. – O njeri i moçëm, s’po të lë tek koshi sonte. Më dhimbsesh. Do të rrish këtu tek kthina ime me mua gjer nesër, pasnesër.
-Po të drobiturën ta lë vetëm.? Ajo do të qajë e ngashërej, do të më kërkoj.
-Eh, o i moçëm, e vdekura nuk kërkon njeri.
-Do më kërkoj hija e saj. Hija e saj është pëshpërimë e përshpirtje. T’i lutemi e t’i falemi.
Kujt ? Hijes ?- u çudit polici.- Ç’t’u desh të hysh në turmë, o njeri? Nuk e sheh e dëgjon ç’bubullon gjithandej?
-Nuk jam i turmës unë. Nuk protestoj. Më shtyu vala. Dikush më mbërtheu nga krahët, më tërhoqi mënjanë të tjerëve. Pastaj më solli këtu.
-Ç’të të them unë? S’mund të bëj asgjë për ty sonte.
Mundesh, mundesh – këmbënguli i moshuari.
-Si mundem? Ti do të ikësh prej këndej. Por po t’ikësh ti atëhere jam unë në kosh.
-Hap dritaren. Kaq mundesh.
Polici iu bind fjalëve të të moshuarit. E hapi dritaren. Shpejt e mbylli me një pendesë të vetëtimtë.
Mos ke ndërmend të fluturosh q’andej-e pyeti polici njeriun afër vetes. Kur ç’të shoh?
Proteza plot jargë rrëzuar përdhe. Unaza kërcente plot tinguj. Bastuni me kokën e shembur por pa asnjë ofshamë. I moshuari këmbënguli përsëri :
-Hape dritaren! Mos e mbyll. Nuk hyn e nuk del kush q’andej.
Polici, i rrudhosur e i vranët, e hapi me nge dritaren. Papritur një frushullimë e fortë e shtyu pas. Ai u mbajt s’i u mbajt tek rrjeta e çelniktë e koshit. Koshi bosh. Ndoshta aty jetonte frika. Frika e kujt? E policit, nëse i moshuari nuk përmendej nesër nga lodhja dhe pabesia e fajit të paqenë? Frika e të moshuarit se kur të dilte prej këndej jashta nuk do ta gjente gjallë të ngratën plakë-hije në shtratin e vet?
Një hije e ngratë hyri nga dritarja. Hije e njohur veç për të moshuarin. Hija-plakë atje në shtëpi përmendi të ngratën-hije ta linte gjumin, gjumi ta linte shtratin.
Hija mbathi kepucët me gjethe të vyshkura dhe hyri tek ngrehina policore nga dritarja e hapur.
Hape derën, hape, o kapter ! – bërtisnin disa zëra të tjerë kapterësh nga korridori duke qëlluar me grushte, me grushte e me shkelma pafund derën.
-Kemi sjell gjahun…
-Shpëtove, o i ngratë, – i tha polici të moshuarit. Vetëm të moshuarit se hijen e së ngratës së tij ai as nuk e shihte, kund, as përdhe, as rrethrrotull, as në tavan, as tek krevati policor me një këmbë uloke.
-Nuk dal. Ku të shkoj? Do të rri këtu gjersa të agoj.
-Ç’thua, o njeri ?- e pyeti gjithë habi polici – Tani je i lirë. Ndoshta ti nuk duhet të rraseshe këtu. Këtu të solli turma.
– Jo turma por njeri prej jush. Njeri prej jush. Me uniformë, pa uniformë. Ju të gjithë jeni njësoj. Nuk jeni të gjithë njësoj.
Tetëdhjetë e dy vjeçari Fundim Kucka po çartej e çatrafilosej i gjithi a po fliste më kthjellët se çdo herë tjetër?
– Ti më xhveshe lakuriq. Jo ti., dikush si ty. Më poshtëroi duke më rrasur këtu.
Fundim Kucka po zbraste mllefin e tij. Kush e dëgjonte ?
Shpëtove, o i ngratë – përsëriti njeriu me uniformë.
-Tani mund të shkosh. Je i lirë.
Ku të shkoj ? S’e mbaj mend udhën nga erdha. As shtëpinë time përdhesë s’e mbaj mend. Unë jetoj diku. Diku hyj e dal. Diku kthehem. Ushqehem. Pshurr. Lahem. Laj si laj pislleqet e mia.
– O i ngratë, shpë-to-ve…- ia theksoi rrokjet polici njeriut që zbrazi mllefin e tij. – Sa ta hap derën dil shpejt përjashta. Ca turmacakë të tjerë do të mbyllen këtu. Ata janë keqbërës, ndoshta hajdutë, kërcënues, vrasës.
-Mos llomotit kështu, o polic. Mos. A nuk po i dëgjon të qarat e fëmijve, të qara grash. Eh, tek-tuk mund të ketë edhe burra. Burra të vërtetë. Jo si mua kërcu. Ti nuk di asgjë. Nuk e di ç’janë ata. Nuk e di pse i sollén këtu. Protestoj!- bërtiti Fundim Kucka. Po kush e dëgjonte veç vetes dhe të ngratës së vet.?
Ku është, ku është ajo ?- pyeti i moshuari. – Pyeti veten. Njeriu me uniformë nuk e pa hijen e ngratë kur hyri nga dritarja. Po as plaku nuk e pa nga doli.
-Ku të shkoj tani unë ? Njeri pa njeri. Hije njeriu. As hije. Nga ia mbathi ajo e ngrata ime? S’i drodha as cigaren e mëngjesit.Po unë nga t’ia mbath? Ku e kam shtëpinë? Në një plevicë bari apo haur bagëtish?
O kapter, o matuf, hape derën se do e shqyejmë-bërtitën sërish nga korridori.
-Kemi sjell gjahun….
Sonte kafazi do jetë plot- tha polici. Ç’fat.! Nesër do të marrim rrogat. Ndoshta edhe shpërblime.
ç’ruan
në zbehtësinë e fytyrës
në aneminë e fjalës
ç’fsheh
barrën e dhjetë
apo vitet e tua
ç’ruan
në zbehtësinë e fytyrës
zërin e t’yt shoq
apo në përkëdhelje të humbur
ç’ruan në aneminë e fjalës
këngën e heshtur
apo një pranverë të sosur
ç’ruan
kur përkund kohën në djep
ç’ruan
ç’fsheh
Ora e parë
Jusufi
Jusuf Kanjushë e verdhë
Jusuf Gërvalla… mungon
Teuta Iliri Agroni Ylli
Fadi Fadil Talla… mungon
Ylfetja Ylfete Humolli… mungon
Shukrija Shukrije Obërtinca… mungon
Kimetja Arsimi Kujtimi
Halimi… Halimi… mungon
Shpresa Besa Kastrioti
Fatmiri Fatmir Kërleshi… mungon
Afrimi Afrim Zhita… mungon
Vazhdojmë
Valbona Shkurta Gjoni
Xhevati… Xhevati… mungon
Mungon Nesimi Bekimi
Afrimi… Afrim Prebreza… mungon
Mos më sillni
Certifikata mjekësore
Prindore policore shtetërore
Thoni vetëm mungon
Me lule do t’ua mjekojmë plagët
Do t’i presim
Do t’i presim
Thoni vetëm mungon
Do të çelin lule gjaku
ora vazhdon…
Prej teje deri te unë
Prej teje deri të unë,
Një natë
Dhe rrugë e gjatë.
Prej teje deri të unë,
Njerëzit ecin pa zhurmë.
(Disa kthehen nga turni i tretë).
Prej teje deri të unë,
Hapat në trotuar.
Në kokat e kalimtarëve,
Zhurmë makinash.
(Si te unë fjalët).
Prej teje deri të unë,
Secili edhe një hap në shtëpi.
Prej teje deri të unë,
Nata e vodhi rrugën
E di emrin tim
Nëse më njeh – e di emrin tim
ka emrin e fluturimit
nëse e di emrin tim mos më thirr fluturim
Nëse më ke parë – e di kush jam
i kam krihet e thëllëzës
nëse e di kush jam mos më thërrit thëllëzë
Nëse ke dëgjuar këngën time – e di si këndoj
vëlla e kam bilbilin
nëse e di si këndoj këngën mos ma ndal
Nëse lotët i urren – e di se unë nuk qaj
qyqen nuk e kam fis
nëse e di se nuk qaj mos më thuaj se nuk ndjej.
Ka ndërruar jetë në moshën 76-vjeçare Flora Brovina, ish-deputete e Partisë Demokratike të Kosovës.
Brovina, e cila ka qenë edhe pediatre dhe aktiviste për të drejtat e grave, ishte parashikuar që nesër të dëshmonte në gjykatë lidhur me Masakrën e Dubravës.
Dëshmia e saj ishte planifikuar në një kohë kur rasti i Masakrës së Dubravës vazhdon të jetë një prej çështjeve të rëndësishme që lidhen me krimet e kryera gjatë luftës në Kosovë.
Brovina ka qenë e burgosur gjatë luftës dhe në biografinë e saj dokumentohet edhe përvoja e saj si e burgosur politike.
Kush ishte Flora Brovina?
Brovina u lind në Skenderaj. Kreu shkollimin në Prishtinë, ndërsa studimet për mjekësi në Beograd dhe Prishtinë.
Specializimin në fushën e pediatrisë e kreu në Zagreb.
Punoi si gazetare në të përditshmen “Rilindja”, ndërsa më pas iu kthye profesionit të mjekësisë.
Në vitin 1992 themeloi Lidhjen e Gruas Shqiptare për të kontribuar në mbrojtjen e të drejtave të gruas.
Më 20 prill të vitit 1999 u rrëmbye në banesën e saj nga paramilitarët serbë dhe u dërgua në burgun e Pozharevcit në Serbi, ku më pas u dënua me 12 vjet burg.
Pas presionit ndërkombëtar, u lirua dhe u kthye në Kosovë në vitin 2000.
Që nga ajo kohë u angazhua në punë humanitare dhe në aktivitete politike.
Botoi disa libra me poezi: “Verma emrin tim” (1973), “Bimë e zë” (1979), “Mat e çmat” (1995). Poezitë e saj janë përfshirë në antologji dhe janë përkthyer në disa gjuhë.
Ka qenë deputete e Kuvendit të Kosovës në radhët e Partisë Demokratike dhe kryetare e Lidhjes së Shkrimtarëve të Kosovës.
Me rastin e 25 – vjetorit të atentatit terrorist në Kullat Bibjake të Nju Jorkut, po botojmë një fragment nga romani me të njejtin titull i shkrimtarit Skifter Këlliçi, botuar në vitin 2010 në Shqipëri, në vitin 2022 në Amerikë nën titullin “Disastrous September” nga Llullu Press dhe nën titullin “Disastroso Septembre” vitin e kaluar në Itali. Siç dihet, midis rreth 3000 viktimave të këtij atentati ishin edhe tre shqiptarë, personazhe të këtij romani .
11 SHTATOR, GJITHNJË MËNGJES, NË ORËN 8. 45 E MË PAS
Besimi ndodhej në kosh dhe po përfundonte së pastruari qelqet e dritareve të kateve të epërme të kullës së parë.
Tisnaja mjegullore po davaritej duke lënë të shfaqeshin kokat e rrokaqiejve të tjerë përreth kullave binjake, të cilat dukeshin sikur atë mëngjes po përshendetnin njera- tjetrën. Nga sipër në tarracën, të mbushur me turistë, disa prej tyre, madje edhe me fëmijë, zgjateshin që të fotografonin Besimin në kosh dhe pamjet magjepsëse që shpaloseshin pas tij nga kjo lartësi.
Mund të kishte vazhduar si zakonisht punën, por Markoja i kishte thënë se, përderisa sistemi elektrik në kullën e dytë nuk kishte përfunduar së rregulluari, ai kishte dëshirë ta zëvendësonte në mënyrë që shoku i tij të bënte një pushim të shkurtër. ”Për dy javë ti do ta lesh këtë zanat një herë e përgjithmonë, ndaj duhet të të mbajmë me kimet”, i kishte thënë. Dhe Besimi ishte bindur.
Mirëpo, kur shtypi butonin dhe koshi dalëngadalë zuri të ngrihej për të arritur në tarracën e katit të 107- të, ku e priste Markoja, ai dalloi nga larg një avion që po bënte drejt kullës. Gjatë tërë atyre viteve që kishte punuar pastrues në Kullat Binjake, kishte parë avionë që kalonin mbi qiellin e Nju Jorkut, por kurrë të fluturonin kaq pranë.
Mos ndoshta piloti po bënte ndonjë demonstrim, mos ndoshta, duke qenë i pirë, kishte humbur kontrollin e avionit që drejtonte, mos ndoshta po bënte një shaka pa kripë? E, pra, nuk dukej avion i vogël, një ose dy vendesh, por avion transporti udhëtarësh.
Edhe Markoja, mbeti i çoroditur kur pa që avioni tashmë po sulej drejt kullës. Lëshoi një britmë, ia bëri me dorë, si t’i thoshte pilotit se kishte gabuar kahje, se po të vazhdonte kështu, do të përplasej me kullën. Ishte një veprim i pavetëdijshëm, se, merrej me mend, se nga një largësi, ende e madhe, piloti as që kishte mundësi ta pikaste atë që vazhdonte të tundte dorën gjithnjë e më shumë.
Por kur avioni u shfaq tashmë aq pranë, si dinozaur parahistorik me krahë të nderë, i gatshëm të mësyjë prenë e tij, kur ai goditi me shpejtësi marramendëse diku në mesin e kateve të kullës, kur ajo u trand, u lëkund, Besimi në kosh dhe Markoja në tarracë, ndonëse larg njeri- tjetrit, e morën me mend se kishte ndodhur diçka që ia kalonte tmerrit, llahtarit, hatësë.
Në çast koshi ku ndodhej Besimi, i cili tashmë po ngjitej me shpejtësi mbeti dhe u tund sa nga e majta aq edhe nga e djathta, sa ai mezi mundi të mbante drejtpeshimin. Shtypi edhe një herë butonin, por më kot. Atëherë kuptoi se qarku elektrik ishte bllokuar dhe ai kishte mbetur i burgosur në kosh, pa më të voglën mundësi që të dilte së andejmi.
Markoja u sul drejt hekurave rrethuese të tarracës, u mbështet mbi to, zgjati kokën dhe pa koshin që ende vazhdonte të tundej me Besimin brenda tij. E kuptoi që koshi tashmë nuk mund të ngrihej dhe se shoku i tij do të mbetej përgjithnjë atje.
Rrufeshëm vrulloi teposhtë drejt ashensorit. Së bashku me të edhe dy – tre punëtorë që edhe ata ndodheshin mbi terracë, së bashku me grupin e turistëve, që shtrëngonin në duar fëmijët e tyre. Ishin kaq të tromaksur sa, duke e parandierë se ç’rrezik i madh i priste, asnjëri nuk shqiptoi qoftë edhe një fjalë. As Markoja. Mirëpo ashensori nuk punonte. Markoja u kujtua se edhe aty ishte ndërprerë qarku elektrik.
– O burra, te shkallët! – briti me zë të mbytur njëri nga punëtorët, kur sinjali i alarmit po jehonte drithtueshëm.
Ashtu bënë të gjithë. Bashkë më ta edhe Markoja, i ndjekur nga turistët, që filluan të flitnin tërë ankth në gjuhët e tyre. Duke u derdhur furishëm nëpër shkallë, ai solli ndërmend se, kështu ishte derdhur edhe Besimi disa vjet të shkuara, kur kishte marrë vesh se në katet nëndhese të kullës ishte hedhur një bombë dhe ashensorët ishin bllokuar.
Shkallët po dyndeshin tani edhe nga punonjës të kateve të tjera dhe burra e gra që sokëllinin të mbërthyer nga paniku e llahtari.
– O zot, ç’është ky, tërmet?
– Jo, më duket se një avion ka goditur anën e prapme të kullës.
– Një avion? Po piloti ku i kishtë sytë?
– Një djall e merre vesh!
– Lërini llafet, të shpëtojmë kokën. Kjo ka rëndësi!
Ata bënin teposhtë e teposhtë, andej nga filloi të vinte një duhmë e rëndë dhe shtëllunga tymi të zi, zunë të ngjitëshin lart, aq sa atyre filloi t’u zihej fryma.
Markoja u ndal në katin e 80- të dhe mori majtas. Vrapoi nëpër mesore, u përplas me disa nëpunës, që u habitën kur panë se ai, në vend që të kriste e t’ia mbathte si ata, po bënte të kundërtën, u rrëzua, u ngrit, u kthye djathtas, u fut në një zyrë, pastaj në një tjetër dhe tutje dritares së madhe të saj pa Besimin brenda koshit që varej pezull. Megjithëse si i kapur në çark po mundohej t’i afrohej dritares.
Atëherë Markoja rrëmbeu një karrike dhe, me sa forcë që kishte, nisi të godiste qelqin e trashë të dritares. Të njejtin veprim zuri të bënte edhe Besimi me shkopin e gjatë, mbi majën e të cilit ishte furça që i shërbente për të pastuar e larë dritaret. Por më kot. Shkopi qe i lehtë dhe i hollë. Ai nuk kishte peshë dhe si pasojë, pas disa përpasjesh në qelqin e trashë të dritares, pjesa e sipërme e tij, u thye.
Besimi ofshani dhe drejtoi sytë nga Markoja që goditi karriken sërishmi edhe më më shumë forcë mbi xhamin e trashë të dritares. Xhami në një moment u kris, u plasarit dhe më së fundi u grimcua në qindra e qindra kokrriza të imta, një pjesë e të cilave u tretën teposhtë dhe një pjesë tjetër e vogël u përhap mbi parketin e zyrës.
– Zgjatma shkopin!- briti Markoja që tashmë ndodhej mbi prevazin e dritares, aq sa po vinte veten në rrezik.
Dhe Besimi ashtu bëri. Markoja i tendosur nderi krahun e djathtë për ta kapur shkopin dhe dorën tjetër e mbërtheu në pjesën prej dërrase të dritares, qelqi i së cilës tashmë ishte thyer përgjysmë. Atëherë, si e shtrëngoi shkopin fort në dorë, e tërhoqi pas vetes e bashkë me të, tërhoqi edhe koshin ku ndodhej Besimi. Sapo koshi preku faqen e murit ku fillonte dritarja, Besimi, me duart të mbështetura në mbajtësen e koshit, u ngrit me të dyja këmbët mbi paretin anësor të tij, u hodh përmes dritares brenda dhomës dhe u shkapet mbi dyshemenë e zyrës dhe atë çast nga goja e tij shpërtheu një rënkim therës.
– Ç’pate? – pyeti Markoja duke iu afruar dhe duke rrekur ta ngrinte.
– Këmba, – rënkoi Besimi, duke u përpjekur të ngrihej. – Më duket se e ndrydha.
– Të ndihmoj unë, – i dha zemër Markoja, duke e kapur për duarsh.
Por Besimi ndjeu se e kishte tepër të vështirë. Sidoqoftë, ishte dëshira për t’u larguar sa më parë që aty, dëshira për të zbritur sa më shpejt poshtë, dëshira për të jetuar, që e hovëzoi, që i dha forca. Ndaj, vuri njërin krah mbi shpatullën e Markos, i cili e mbështolli me njerën dorë në bel, u ngrit më këmbë dhe zuri të çapiste.
Nisën të zbrisnin shkallët e kateve të sipërme, ndërsa shihnin se brinjas u kalonin plot punonjës që derdheshin vrullueshëm nëpër shkallë. Secili për të qenë sa më shpejt poshtë, secili për të shpëtuar nga kjo katrahurë.
Nga dhëmbja që nisi të shtohej gjithnjë e më shumë, Besimi nuk mund ta prekte këmbën e ndrydhur në dysheme e jo më të ecte. Ndaj, duke u mbështetur edhe më fort në në shpatullat e Markos, zuri të përdorte vetëm këmbën tjetër.
Mirëpo, kur po zbrisnin kështu disa kate më poshtë, për njerëzit që vërshonin pas tyre, ata pa dashur u bënë pëngesë.
– Ej, ju, bëni tutje, se kini i zënë tërë shkallën, – u sokëlliu një zë pas tyre.
Të tjerë nuk e zgjatën, dhe i shtynë, aq sa ata për pak nuk u rrëzuan.
– Mbahu mbi shpatullat e mia, Besim, – i tha atëherë Markoja.
– Eshtë e kotë, Marko, – ia ktheu Besimi. – Më mirë më ler mua dhe ik, ik, sa nuk është vonë.
– Në asnjë mënyrë, mik, – ia ktheu Markoja duke tundur kokën.
Dhe kështu, në sheshpushimin e një kati, ai u përkul para Besimit, që i mbështeti duart mbi shpatullat e gjëra të tij. Kësisoj, ata vazhduan të përshkonin shkallët teposhtë.
– Si nuk deshi perëndia që të shkoje me mëngjes në kullën tjetër, ku punon ngahera, – tha pastaj Besimi me dhëmshuri. – Do të kishe shpëtuar nga kjo mënxyrë.
– Ja që kështu ndodhi, – rënkoi Markoja . – Po të bëjmë tani durim e të shpëtojmë së bashku.
Mirëpo, kur po kalonin pranë një dritareje që të shpinte edhe një kat më poshtë, ata panë vetëtimthi një avion tjetër që u përplas me rapëllimë shkundulluese diku mbi kullën dytë, që u përpi brenda kateve të saj të cilat shpërthyen në flakë.
Në çast ata që vazhdonin të vërshënin rrakapjekthi nëpër shkallë, burra e gra, u lebetitën e një grimë mbetën, thua se një avioni tjetër kishte goditur kullën ku ndodheshin.
Besimi ndjeu që shpatullat e fuqishme të Markos mbi të cilat kishte vënë duart, u drodhën; ai u lëkund e mezi u mbajt.
– Atëherë, nuk paska qenë gabim i pilotit që goditi këtë kullë, – mëmëriti ai me zë të përhumbur -Si thua, Besim?
Besimi mbeti një çast pa ditur ç’të thoshte.
– Ke të drejtë, Marko,- iu përgjigj pastaj dëshpërueshëm.- Ky është atentat kundër të dy kullave.
– Po kush e bën këta atentat kush, kush ? Ata ta Al Kaedës?
– Askush tjeter, veç atyre.
Atëherë Besimi pa se si Markoja, edhepse mbante mbi shpatulla peshën tepër të rëndë të trupit të tij, u grahu shpejt këmbëve nëpër shkallë, ku edhe më shpejt po turreshin edhe të tjerë, të tromaksur nga buçimat rëqethëse që kishte shkaktuar goditja e avionit të dytë ndaj kullës tjetër.
Mirëpo këtë radhë, disa nga ata që ndodheshin pas tyre, nuk u bënë më zë që të lëronin rrugën, por në panik e sipër, e dashur pa dashur, i shtynë ata të dy si të mundin. Markoja u rrek të mbahej, por humbi drejtpeshimin dhe u gremis me gjithë Besimin, koka e të cilit u përplas me forcë në parmakun prej hekuri të shkallës. Përplasja qe kaq e fortë, sa gjaku ziuri të buiste nga balli dhë të mbulonte fytyrën e Besimit, që kafshoi buzën e poshtme që të mposhtte një dhëmbje tjetër therëse.
Markoja, ndonëse edhe ai i dëmtuar në njërën dorë, brofi shpejt më këmbë dhe deshi ta ngrinte përsëri Besimin dhe së bashku me të të vazhdonte të zbriste. Por ai vuri buzën në gaz dhe i tha me një fije zëri:
– Tani është e kotë, Marko. Në do të shpëtosh veten, më lër mua këtu dhe vrapo. Vrapo sa të të hanë këmbët, vrapo sa zjarri që duhet të këtë shpërthyer poshtë, të mos kapëlojë shkallët.
– Jo, jo!- briti Markoja, ndërsa lotë nisën t’i teptisnin sysh.
– Marko, – vazhdoi Besimi, kur fytyra tashmë i ishte mveshur nga një nënqeshje e irnosur. – Ti e di mirë, herën e parë më 1993 shpëtova duke zbritur këto shkallë për rreth tri orë e gjysmë. Dhe nuk kisha njeri mbi shpatull, siç më pate ti mua deri pak më parë. Tani, pas kësaj që më ndodhi, nuk mund të më ndihmosh se fuqitë po më lënë. Kështu qenka e thënë, or bir. Ndaj shko, shpëto të paktën veten.
Dhe kur Markoja i mbytur në lotë, nderi duart që ta mbarte, Besimi pati aq forca sa t’i mbërthentë njerën prej tyre e t’i thoshte:
– Lamtumirë, Marko!
Më tepër se një përshëndetje e fundit, ato fjalë i tingëlluan Markos si urdhër. Ndaj ai e zuri Besimin për qafe, e shtrëngoi fort, e puthi mes ngashërimesh dergjeplota, u ngrit, bëri disa hapa, u pendua, deshi të kthehej sërishmi nga ai, por kur pa që Besimi përsëdyti vrazhdë :”Ik sa më parë, Marko!”, u bashkua me turmat që, edhe ato tashmë kishin kuptuar se këto që po ndodhnin në të dyja kullat, ishin pasojë e një bëme djallëzore, të përgatitur enkas, ndaj, të lebetitura vazhdonin të derdheshin poshtë e më poshtë shkallëve, përmes tymit të zi sterrë që dëndësohej gjithnjë dhe më shumë.
Ndonëse rrallë, pati dhe ndonjë që, ashtu si Markoja iu afrua Besimit të përmbysur pranë parmakut, por ai, me sy tashmë të mjegulluar ua bëri me dorë që të vazhdonin të largoheshin.
Atëherë, Besimi nxori nga xhepi telefonin e dorës.
▀
Marta po përgatitej të shkonte, si përherë në punë, kur dëgjoi zilen e telefonit. E ngriti dhe dëgjoi zërin e Besimit. Zakonisht ai rrallë i telefonte në orët e para të mëngjesit, ndaj dhe ajo u habit kur dëgjoi zërin e tij dhe u habit edhe më shumë, kur ai zë ishte më shumë se hija e atij zëri. Një zë i moskësobotshëm.
– Martë, a je vetëm në dhomë, apo me djalin?- e pyeti ai.
– Djali është në dhomën e vet e po sheh një film në televizor, – iu përgjigj ajo. – Po pse më pyet?
– Mbahu si burrneshë, Martë. Kulla ku ndodhem unë ashtu si dhe kulla tjetër binjake, janë goditur nga dy avionë. Mos më pyet më gjatë. Me siguri këtu kanë gisht terroristët e Bin Ladenit.
Me të dëgjuar këto fjalë, ajo nuk përmbajti një klithmë.
– Të thashë të mbahesh si malësore që je!- e urdhëroi ai.
Dhe ajo shtëngoi buzët që i dridheshin.
– Tash më dëgjo me vemendje, – vazhdoi ai.
Kësodore, zuri t’i rrëfente çfarë kishte ndodhur. Pas çdo fjale të tij Marta psherëtinte, ofshante, mbante lotët, gëlltiste këtë ogur të zi që po ia helmonte zemrën, shpirtin, jetën.
– Në besë të besës më ke, – tha pastaj ajo përmes ngashërimesh brengosëse, kur Besimi mbaroi së rrëfyeri gjithçka që kishte përjetuar dhe që përjetonte ato çaste. – Edhe Trimit, tash për tash nuk po i tregoj asgjë…
Por fërgëlloi kur ndjeu se dy duar të vogla e prekën nga pas, dy duar që dridhëtonin, që digjeshin, dy duar që përvëlonin. Ktheu vrulltas kokën dhe pa të birin, Trimin, me sy të rrëmbushur, që nisi të thoshte plot përdëllim:
– Nënë, në televizor shikova se të dyja kullat kishin marrë flakë, kurse ti sapo flisje për mua në telefon e po thoje që nuk do të më tregoje gjë . Me babën po bisedoje?
Marta mbeti e drunjësuar, pa ditur se ç’përgjigje t’i jepte të birit.
Atëherë Trimi, që kuptoi gjithçka, mori telefonin nga dora së ëmës dhe zuri të thoshte me ngashërim:
– Babë, ti më ke vënë emri Trim, ti më ke mësuar që trim të jem gjithnjë! Më thuaj, babë, a je në një nga kullat që po digjen?
Edhe Besimi, ashtu si Marta, u befasua, kur dëgjoi ç’po i thoshte i biri. E pa që ishte e kotë t’ia mbante këtë të fshehtë atij. Në mos tani, ca më vonë, ai do ta mësonte atë.
– Po, bir, jam në kullën e parë.
– Po vimë edhe ne babë, – klithi Trimi me tërë forcën e mushkërive të tij. – Po vimë për të të shpëtuar.
– Është e kotë, bir. Kullat s’do të vonojë e do të shëmben. Mund të shpëtojnë vetëm ata që ndodhen në katet e poshtme të tyre. Prandaj, mbahu dhe ti si nëna jote.
Pas këtyre fjalëve, Trimi, sadoqë u përpoq, u mbyt në lotëri.
– Po burrnohu, Trimi i babës, ti sapo më dhe fjalën, – dëgjoi zërin e të atit, që thuajse po i përgjërohej.
Megjithatë, një forcë instiktive e shtyu djalthin të kapte për dore nënën dhe të bënte vrulltas përpara, duke shpresuar në një fuqi të mbinatyrshme që së bashku me të të dilnin thuajse duke fluturuar jashtë pallatit, ku banonin dhe, po duke fluturuar, të gjendeshin te Kullat Binjake, të gjenin shpejt babain dhe ta shpëtonin. Por qe një feksje e vetëtimtë, një mirazh po aq i vetëtimtë, që erdhi e u shua menjëherë.
Sado i vogël, Trimi, duke ndjekur nga ekrani pamjet gjëmëmëdha, e kuptoi mirëfilli se ç’po ndodhte dhe mbeti, ndërsa e ëma, duke shtënguar buzët që të mos i shpëtotnte prej tyre ndonjë gulçim, e rroku dhëmshurisht..
– Mirë, babë, atë po bëj, – mërmëriti pastaj vogëlushi, duke fshirë me dorën tjetër lotët që i çurkonin faqeve.
– Tani më dëgjo me vemendje, ti me nënën, – vijoi Besimi, ndërsa Trimi me Martën pritnin ç’do t’u kumtonte ai:
– Bir, pas pak ditësh ju do të ktheheni në Kosovë, do të shkoni në Prizren, në qytetin ku kam lindur, ku prindërit më vunë emrin Besim, që të besoj për të ardhmen e Kosovës.. Nuk do të kalojnë një, dy, ose dhe pak më shumë vjet dhe kjo ka për të ndodhur.
– Po babë, ne do ta shohim atë ditë të lume, do ta shohim Kosovën të pavarur, siç më ke thënë shpesh herë ti.
– Ah, sa e bukur është Kosova, bir!…
Ashtu si një vetëtimë që çan qiellin e rënduar nga re të tufanta, të cilat paralajmërojnë stuhi, shtërgatë, ashtu edhe Trimit vetëtimthi iu kujtuan ato fjalë që ati i kishte përsëritur sa e sa herë, qoftë kur shetitnin dhe ai magjepsej nga bukuritë e mahnitshme të Nju Jorkut, nga rrokaqiejtë, ujëvarat gurgulluese e liqenthet që hijeshonin parqet bleroshe, qoftë kur e vinte për të fjetur, ku, veç përrallave, i shushuriste me zë ëmbëlak:
“A don male në Kosovë, bir? Ke për të parë Bjeshkët e Namuna, me majën e tyre më të lartë, Gjeravicën. A don fusha? Sikur të kalosh, qoftë përmes Fushës së Kosovës, ke për t’u mahnitur, kur të ecësh e të ecësh përmes saj e ajo ka për t’u dukur se nuk ka të sosur. Po lumenj? Afrohu në brigjet e Drinit të Bardhë që është më i madhi e që përshkon tërë Rrafshin e Dukagjinit, me pamje që të lenë pa mend. Po liqenet, bir! Më nënën do t’i ngjitesh Malit të Sharrit dhe ke për të parë liqene të vogla me ujë të kthjellët e të kaltërt, si qielli në ditë të bukura pranverë…!”.
– Po, babë, – mezi mundi të belbëzonte pastaj Trimi i ngashëryer. – E ti sa e sa herë më ke folur plot mall për bukuritë e Kosovës e të të jap fjalën që kam për t’i parë, ashtu siç kam për të parë edhe viset e Grudës, ku ku ka lindur nëna…
Ai heshti një grimë dhe priti fjalën e Besimit.
– A po më dëgjon, babë?- e pyeti pastaj.
Por nuk dëgjoi më zërin e tij.
– Babë, babë! – gulçoi pastaj Trimi duke drejtuar sytë plot ankth nga e ëma.
Përsëri heshtje.
Atëherë Marta, mori dorëzën e telefonit nga duart e tij.
– Si je, Besim?- e pyeti, gjithashtu, plot ankth.
Por, në vend të përgjigjes, nga marrësi erdhën buçima, këlthitje, rënkime dhe asgjë tjetër.
Unë jam Ura Mirabo
E di se një poet i quajtur Gijom Apolineri
Ka shkruar për mua një poemë të përmendur
Ku dashuritë gëzimet brengat dhe ditët
Ai i ka përqasur me ujërat që rrjedhin pandërprerje
Nën harqet e mia moskokëçarëse
Që ikin tutje pa asnjë shpresë kthimi
Siç thotë metafora e stërnjohur e Heraklitit nga Mileti
Ato që kam parë e kam dëgjuar gjatë ekzistencës sime
Qysh nga koha që kam zënë vend në brigjet e këtij lumi
Më kanë bindur se të gjitha gjërat dhe krijesat e kësaj bote
Janë kalimtare si valët e lodhura që kalojnë nën harqet e mia
Të cilat kanë harruar se dikur kanë qenë re
Pika vese shira të imët rrebeshe flokë bore
Burime lumenj liqene dhe dete
Muzgjeve
Kur rrallohen anijet që lundrojnë nëpër Senë
Kur shuhet zhurma e hapave që ecin në kurrizin tim
Kur yjtë e largët zbresin nga qielli dhe pasqyrohen në lumë
Sikur duan të më bëjnë shoqëri dhe të ma pakësojnë vetminë
Unë zë të recitoj në heshtje poemën e Gijom Apolinerit
Sikur autori i saj të isha unë Ura Mirabo :
Atëherë ndiej sesi më pushton një ngashërim i thellë
Dhe trupi im metalik dridhet nga dënesje të forta…
NJË LËMSH I ZJARRTË
Kam ndjesinë sikur kam brenda meje
Një lëmsh të zjarrtë
Ai është kaq i pranishëm tek unë
Saqë e përfytyroj flurudhën e tij
Përmes qenies sime
Unë nuk e di nga çfarë përbëhet
As sesi bashkëjeton
Me mishin dhe me eshtrat e trupit tim
Nuk jam në gjendje të them
Emrin e këtij lëmshi të zjarrtë
E vetmja gjë për të cilën jam i sigurt
Është se ai më nxit të mendoj të ëndërroj
Të kryej atë që nuk ia kam dalë dot ta bëj
Ose atë që më duket e pamundur
Unë nuk e di a do të qëndrojë gjatë i ndezur
Ai lëmsh i zjarrtë
Apo do të shuhet përnjëherësh
Gjithçka që mund të them për praninë e tij
Është se ai lëviz nëpër qenien time
Si një yll i këputur apo si një kometë…
ZOGU QË KLITHI NË MUZG
Vallë çfarë deshi të më thoshte
Ai zog që klithi në muzg
Përballë dritares sime ?
A mos deshi të më bënte të njohur
Praninë e tij apo vetminë e tij ?
A qe vërtet një zog
Apo ai qe shpirti i ndonjë të afërmi
Të vdekur prej kohësh
Që kishte ardhur të më mbushte mendjen
Se dukuria e metempsikozës
Ekziston me të vërtetë ?
I pikëlluar nga nata që po e shndërronte botën
Në një humnerë të mugët e të shurdhër
Unë mbeta me sy të mbërthyer te dritarja
Sikur prisja t’ia behte në hapësirën e saj
Zogu që klithi në muzg
A mos vallë ai zog i padukshëm
Ishte diçka e dashur që e kisha humbur gjatë jetës
Dhe nuk do të kthehej më kurrë ?
Ndoshta në kohën që unë prisja ta dëgjoja përsëri
Zërin e zogut që klithi në muzg
Përballë dritares sime
Sytë e tij ishin bërë yje që më vështronin
Nga qielli i pakufishëm…
VEGIM NATE
Do të doja të kisha një fuqi mbinjerëzore
Për të lëvizur nga vendi shkëmbin e zi e të rëndë
Me të cilin kjo natë e ka mbyllur shpellën e saj të errët
Dhe zgjat drejt meje mendimet e saj të kobshme
Si duart e zhgabërryera të një Polifemi të verbuar
Më kot strukem në skutat më të largëta të shpellës së errët
Duke përgjuar me veshët pipëz edhe zhurmën më të vogël
Të hapave që enden verbtazi dhe nuk reshtin së afruari
Unë e di se Polifemi ma ka bërë benë
Se fati im është të jem pré e tij
Më kot pres që të zbardhë drita
Që një rreze dielli të depërtojë përmes ndonjë të çare
Për t’i dhënë fund ankthit të kësaj nate të pasosur
Ku rri pa shtënë gjumë në sy
Pa shpresuar se shkëmbi që zë grykën e shpellës së saj
Do të lëvizë nga vendi ndonjëherë
Ky shkëmb i zi e i rëndë i shkoqur nga brinja e një mali
Do të jetë guri i varrit tim të errët
Si kjo natë makthi kur mendimet e saj të mynxyrshme
Më kërkojnë me mllefin e me ngulmin e një Polifemi kanibal
Që ma ka bërë benë të më hajë të gjallë
Që afrohet e afrohet…
MESAZH PËR ZOTIN
Si ta gjej adresën e-mail të Zotit
Për t’i dërguar një mesazh
Për t’i thënë se ai është një autor i dështuar :
Bota e krijuar prej Tij
Në gjashtë ditë apo gjatë miliona vjetëve
Po shkon keq e tukeq ?
Për t’i thënë se bota jonë
Kërcënohet nga anijethyerja
Nga cunamet dhe nga megazjarret
Sidomos nga mynxyra më fatale sesa të gjitha të tjerat :
Nga marrëzia njerëzore
T’i lutem me zjarr
T’ia fillojë punës menjëherë
Për ta rishkruar Gjenezën
Për të nxjerrë në dritë një Botë të Re
Ku do të përjashtohet qenia njerëzore
Ose së paku do të rimodelohet
Do të bëhet një qenie
Që nuk e ka kryer vrasjen e parë
Nuk e ka nyjëtuar ende fjalën « luftë »
Nuk e ka shpikur bombën H
Nuk ka stokuar me mijëra koka me mbushje bërthamore
Që mund ta hedhin në erë planetin disa herë
Një qenie që nuk ka filluar ta kolonizojë Tokën
Me Hordhinë e Hekurt të Robotëve
Ta lus me zjarr Zotin të veprojë
Para se të jetë kaluar vija e kuqe
Përtej së cilës zhdukja e botës sonë
Do të jetë e pakthyeshme
Sepse një fund i tillë nuk mund ta gëzojë
As të jetë për Të një titull fisnikërie
Me gjithë lutjet që i drejtohen
Dhe me gjithë e-mail-et që shfaqen ditë e natë
Në ekranin e kupës qiellore
Shpresoj se mesazhi im i ngutshëm
Nuk do të kalojë pa u vënë re nga sytë e Tij
Sidomos shpresoj se Ai do të më kthejë një përgjigje
Nga e cila do të varet mbijetesa e miliarda qenieve
Dhe e vetë Tokës sonë…
DATIMI I POEMËS
Pashë një ëndërr ku sapo kisha shkruar një poemë të zymtë
Në të cilën bëhej fjalë për një botë muzgore
Të kërcënuar nga pushtime nga rrokullisje
Nga humbja e venomeve dhe e vlerave njerëzore
Nga kthimi i barbarisë
Sapo e kisha hedhur në letër vargun e fundit
Silueta e Historisë u shfaq para meje
Dhe me një zë urdhrues më tha
Të vija datën në fund të poemës
Pasi më kaloi çmeritja
Data e parë që më erdhi në mendje
Qe viti 476 pas Krishtit kur Odoakri rrëzoi nga froni Romulusin
Perandorin e fundit romak të Perëndimit
Historia ia shkrepi të qeshurit
Duke shtuar se ajo ishte një kohë tepër e largët
Data e dytë që më erdhi në mendje
Qe viti 1337 kur filluan konfliktet
Që u bënë Lufta Njëqindvjeçare
Historia ma mori nga dora stilolapsin
Dhe i ra vizë kësaj date
Data e tretë që më erdhi në mendje
Qe viti 1453 kur ra Konstantinopoja
Dhe u konvertua Shën Sofia
Historia bëri një shenjë mohuese
Me gishtin tregues të dorës së djathtë
Data e katërt që më erdhi në mendje
Qe 18 qershori i vitit 1815-s kur disfata e Napoleonit
U pasua nga batica e zezë që vërshoi në Europë
Historia më tha se as kësaj here
Nuk kisha qëlluar dot në shenjë
Data e pestë që më erdhi në mendje
Qe 28 korriku i vitit 1914 kur plasi Lufta e Parë botërore
E quajtur ndryshe Ploja e madhe ose Lufta e Fytyrëcopëtuarve
Historia më tha se i isha afruar mjaft
Datës së saktë
Data e gjashtë që më erdhi në mendje
Qe 1 shtatori i vitit 1939
Kur ushtria hitleriane pushtoi Poloninë
Çka shkaktoi fillimin e Luftës së Dytë botërore
Historia më tha t’i hapja sytë mirë
Dhe ta vëzhgoja botën ku rroja
I orientuar nga fjalët e saj
Në fund të poemës sime
Vura datën e sotme
Historia tundi kokën në shenjë miratimi
Pastaj silueta e saj u bë firë nëpër natë
Duke me lënë fillikat me çmeritjen time
Me poemën time të zymtë
Që rrinte përballë meje si një sfinks…
RRETHI I ZI
Rrethi i zi që vështroj
Në një fotografi
Nuk është një vrimë e zezë :
Ai është syri i shkrimtarit Salman Rushdie
I verbuar më 12 gusht 2022
Nga goditja me thikë e një vrasësi
Me bebëzën e syrit të tij
Një grimcë drite e ardhur nga Big-Bangu
Salman Rushdie e kishte soditur dhe e kishte dashur botën
Që i ngjante me Qytetin e Fitores*
Apo me një kafarnaum të kobshëm
Veprimi i pasardhësit të Kainit
Që e shndërroi në një vrimë të zezë
Syrin e majtë të shkrimtarit Salman Rushdie
Nuk u frymëzua nga dashuria e tij për Zotin
Por nga shpërblimi prej shtatë milonë dollarësh
I premtuar nga porositësit e vrasjes
Thika që u ngul
Në syrin e shkrimtarit Salman Rushdie
I bëri atentat edhe Zotit vetë
Sepse imazhi i njeriut
Syri i të cilit u katandis në një vrimë të zezë
Sipas Gjenezës (1.7) ishte imazhi i Zotit
Përballë rrethit të zi të kësaj fotografie
Që nuk më hiqet nga mendja
Pyes veten : vallë me cilin nga dy sytë e tij
Me syrin e shëndoshë
Apo me syrin ku u ngul thika e një vrasësi
Ky Homer gjysmë i verbuar
E sheh më qartë e më thellë
Tokën tonë që vazhdon të jetë e përlyer
Nga gjaku i pafajshëm i Abelit ?…
*Qyteti i Fitores : një nga romanet e S. Rushdie-së
GËRSHËRËT E PARKËS
Në çastin që erdhe në jetë
Parka u afrua tek ti
Duke kërcitur gërshërët e saj
Me të cilat të preu këthizën
Pastaj të uroi : Rrugë të mbarë !
Në një udhë të panjohur
Buzë rrugës ku ti ecje
Parka u shfaq përsëri
Duke i kërcitur gërshërët e saj mizore
Ajo u rrek të të priste pjesë të tjera të qenies
Ashtu siç të kishte prerë kërthizën :
Të priste fantazinë tënde ëndrrat e tua
Dashuritë e tua nostalgjinë tënde
Kur koha të la në mjerim
Parka u afrua të të priste kujtesën
Gjuhën origjinën të kaluarën
Madje edhe tingëllimin e fjalës « kthim »
Duke të joshur se kështu do të nisje një jetë tjetër
I trallisur nga krismat e gërshërëve
Që vringëllonte dora e Parkës
Ti the me vete :
A është e munduar të vazhdosh të jetosh
Pas një gjymtimi të tillë ?
Sidomos a është e mundur të mëtosh
Të jesh i njëjti njeri ?…
KËLYSHI I KUÇEDRËS
Një ditë lajmi mori dhenë : kuçedra
Kishte mbetur shtatzanë. Në mbarim
Të shtazanisë, kuçedra polli një këlysh.
Për çudinë e të gjithëve, kësaj here
Ajo nuk solli në jetë një kuçedrush
Por një qengj me të gjitha tiparet
E qengjit : me lesh të butë si mëndafsh,
Me sy që të vështronin me qashtëri
E me ëmbëlsi, me një zë të kristaltë
Që ua shkonte edhe zërave të engjëjve.
Të gjithë ata që e shikonin dhe e dëgjonin
Nuk reshtnin së duartrokituri e së brohorituri
Për qengjin që u dukej ca më i mrekullueshëm
Ngaqë atë e kishte pjellë kuçedra.
Ata nuk e merrnin dot me mend se
Sapo binte errësira, qengji i mrekullueshëm
Pjellë e kuçedrës sillej si një kuçedër e vërtetë :
Thante burime dhe lumenj, përpinte retë,
Kërkonte t’i blatoheshin viktima të pafajshme
Të cilat i përpinte në vend të barit e të luleve
Duke mos ditur gjë për jetën e dyfishtë
Që bënte qengji i mrekullueshëm
Idolatrët vazhdonin ta adhuronin, të duartrokisnin
E të brohorisnin : Aleluja ! Aleluja ! Aleluja !…
NË KOHËN E TË TJERËVE
Unë punoja për kohën
Madje i thosha me përkëdheli
Koha ime
Unë punoja për kohën
Por ajo as që donte t’ia dinte
Se ç’punë bëja unë
Për të unë isha thjesht një skllav
I mbërthyer me zinxhirë në bankën e galerës
I detyruar të lëvizë pareshtur remat
Koha që unë e quaja koha ime
Në të vërtetë ajo kishte qenë
Koha e të tjerëve
Këtë gjë e kuptova më mirë
Kur erdhi një kohë tjetër
Të cilën vazhdova ta quaja me të njëjtën verbëri
Koha ime
Ky qe vetëm një vetëmashtrim
Sepse edhe koha që erdhi
Vazhdoi të ishte ashtu siç kishte qenë përherë :
Koha e të tjerëve
Koha që kisha ëndërruar
Koha që kisha dëshiruar aq shumë
Ta quaja koha ime
Ajo kohë nuk erdhi kurrë
E vetmja rrugëdalje që më mbetej
Ishte të përpiqesha të jetoja
Në kohën e të tjerëve…
Dashuria për atdheun nuk mund të gjykohet, as të dënohet. Ajo është e shenjtë, sepse buron nga thellësia e shpirtit dhe nga kujtesa e një populli. Dashuria për atdheun nuk pranon të mbyllet në heshtje dhe as të burgoset në pranga.
Ajo është e lirë si fjala, e fuqishme si e vërteta dhe e guximshme përballë çdo rreziku.
Dashuria për atdheun është fuqi e së vërtetës dhe guxim i ndërgjegjes. Ajo lind aty ku njeriu e ndien se toka mbi të cilën ka lindur nuk është vetëm një copë dheu, por kujtesë, gjak, gjuhë, histori dhe amanet.
E veçanta e kësaj dashurie qëndron në fuqinë e vullnetit dhe të ndërgjegjes së popullit, në gatishmërinë e tij për të qëndruar në këmbë dhe, kur koha e kërkon, për t’u flijuar për lirinë, dinjitetin dhe të drejtën e tij.
Në epokën tonë historike nuk kanë munguar furtunat, rrëbeshet dhe përpjekjet për ta zbehur dashurinë për atdheun. Por dashuria e vërtetë nuk shuhet nga stuhitë. Ajo bëhet më e fortë pikërisht atëherë kur atdheu dhe liria rrezikohen.
Një popull që e do atdheun nuk mund të rrijë i heshtur përballë padrejtësisë. Ai e ngre zërin kur duhet të flasë, qëndron kur duhet të qëndrojë dhe ecën përpara kur historia e thërret.
Dashuria për atdheun, në çdo kohë dhe në çdo rrethanë, mbart në vetvete natyrën e paqes, natyrën e qëndresës dhe natyrën e ndryshimeve të mëdha. nAjo është paqe kur drejtësia triumfon; është rebelim kur padrejtësia bëhet ligj; është ndryshim kur koha kërkon një fillim të ri.
Ajo është edhe mision i fisnikërimit: të pastrojë atë që është ndotur, të ngrejë atë që është rrëzuar, të rikthejë dinjitetin aty ku është cenuar dhe shpresën aty ku është shuar.
Dashuria për atdheun është fuqi e së vërtetës vetëm atëherë kur udhëhiqet nga njerëz të ditur, të drejtë, të ndërgjegjshëm dhe me duar të pastra. Sepse atdheu nuk kërkon vetëm fjalë të mëdha; ai kërkon përgjegjësi, sakrificë dhe besnikëri ndaj së vërtetës.
Shqiptarët e kanë këtë dashuri në zemër.
Prandaj, le t’i dalim zot atdheut, kujtesës dhe trojeve tona. Le ta mbajmë gjallë amanetin e brezave dhe ta përcjellim atë si një dritë nga një brez te tjetri.
Ky tregim është veç një fragment nga jeta ime. PAPI jam unë. Kështu më thërrisnin të gjitha ata që më njohin. Tërë jetës kam jetuar në fshat dhe profesioni im ka qenë mësues. Fshati ynë ka qenë goxha i madh dhe,ngaqë ishte sektor ferme, banorët e fshatit kishin përbërje hetorogjene. Fshati vetëm zgjedhës me të drejtë vote kish gati dy mijë vetë dhe dukej si një fshat “qytezë” ,aq më tepër që vetëm tri-katër kilometra e ndanin nga qyteti. Bahkëfshatarët e mi,sado që kishin ardhur nga rrethe të ndyshme, kishin një shkuarje për t’u patur zili. Kurrë nuk pati grindje apo sherre. Kisha mbi 30-vjet që banoja familjarisht aty dhe mësues isha diku tjetër. Një ditë prej ditësh,më zgjodhën kryetar të organizatës së frontit dhe kjo detyrë,më hapi jo pak punë. Ishte puna që duhet të firmosje për çdo fatkeq që kish punë me shtetin dhe,sidomos,për drejtësinë. Të them të drejtën,në fshat kishte dhe familje,me përbërje të keqe politike dhe drejtësia godiste dyfish.
Edhe,kur e mbaja “dorën” për biografinë,shpejtonin dhe denonconin,se”mbroja armiqtë e partisë”. Më thërrisnin ata,të ardhur nga rrrethi,dhe mbroja veten,se unë isha i ardhur në fshat dhe nuk i njihja. Kish ndodhur që bëhej gjyqi hapur për iks-person dhe unë,kur merrja fjalën,bëhesha si “avokat mbrojtës”të fatkeqit,edhe,kur qe nga ata “me ftomë” në biografi. I kisha shpëtuar nga burgu dy burra dhe një djalë të ri,por “hafija” dha alarmin: të tërë i shpëtoi PAPI!!!
Një ditë tjetër,një djalë i ri,nga ata me”ftomë”,për të marrë hakën e babait,bën vetëgjyqësi: qëllon me dru në kokë një burrë që i kish plagosur baban. Sado që e bëri burgun,djali nuk ia harroi.Erdhi policia e vunë në pranga dhe që të nesërmen,erdhën dhe i bën gjyqin para popullit. Ekipii i gjykimit ishte nga Gjykata Popullore e FIERIT.Gjykatse qe V…
dhe prokuror N… I pandehuri e pranoi vetgjyqësinë dhe ,ndërsa prokurori, po bënte pretencën(salla qe plot e përplot me njerëz).befas Gjykatsja,kërceu nga karikja si me sustë dhe u lëshua nga salla,me një fjalor prej rrugaçeje:- More,iu drejtua,njërit aty,pas kurrizit tim, si guxon e pi cigare ti në sallën e gjyqit. -A e di se ç’të bëj apo,jo? Tani të vë hekurat!!! More,paskeni qenë të gjthë të poshtër!!! Shkumonte nga goja sikur ta kish ngrënë zegali. Prita sa u ul dhe,në moment,mendova:këtu,mu në rreshtin e parrë është përgjegjësi i sektorit, ështe sekretari i organizatës së partisë;kryetari i këshillit dhe,pa dyshim,do flain,por gëk-mëk.
-Shoqa gjyqtare,ulëriva nga mezi i sallës, na ke”përkëdhelur”shumë. As dje dhe as sot,nuk ka ndodhur që një i zgjedhur me votat e popullit,të quajë një fsha të poshtër. Ky fshat ka komunistë dhe,veç tyre,plot njerëz të ndershëm.Për ty ne do blejmë një palë gërshërë për të ta shkurtuar gjuhën.Kërceu ajo dhe pas saj,prokurori.
Prokurorit i thashë:-Ju përfaqësonin shtetin dhe nuk kemi punë me ty: Punën e kemi me këtë që,saj dhe votës sonë,qendron në atë karrike. Salla po gumëzhinte,nën zë. Gjyqi u ndërpre. E morën me pranga të pandehurin dhe ekipi iku.
*
Të nesërmen,në FIER, njëri nga gjykatësit(unë i njihja që të gjithë),m’u afrua dhe më tha:- I ke hyrë detit në këmbë.Ke prishur gjyqin dhe do veshë në burg.
Unë:-Jo vetëm nuk do vete në burg,por i thuaj asaj ,koleges, që të më blejë një kostum,se e mësova se si të sillet me popullin.
Pas një jave,u hap gjyqi prapë. Në ekip,vet kryeari i Gjyktës V.K., gjyqtarja V. dhe prolurori N.
Salla përsëri plot,por fjalën e mori Kryetari.
Në “vija të tasha”: – Kemi ardhur ta ribëjmë gjyqin,se radhën tjetër, një arsimtar ka replikar me gjyqtaren dhe gjyqi u ndërpre,
Në radhë të parë,arsimtari që replikoj me gjyqtaren, jam unë që quhem Përpasrim Hysi.Por,ju lutem.shoku Kryetar i Gjykatës,çfarë ka bërë ajo dhe pse kam ndërhyrë unë?
-Dëgjo ti dhe ta marrë veh gjithë populli. Çdo fjalë që i ke thënë gjyqtares, sipas dhe dëshmisë së prokurorit, u analizua në komitetin e partisë tek vet sekretarja e parë shoqa N… Sikur një fjalë të kishe shkelur ligjin,sot do ishe pas hekurave. Jo vetëm kaq:Shoqa N… ka lënë porosi që gjyqtarja të kërkojë falje dhe,po gjykoi populli, t’i hiqet imuniteti.
Unë:- Nuk jam për heqje imunitete se si grua e familjare kushedi seç stres ka patur. Salla duartrokiti dhe që të nesërmen,në një nga brigadat, ngrihet DALIPI dhe u thotë:-Sot këtë ditëpune do punojmë për PAPIN!!!
*
Tha DAILPI dhe fjaja mori dhenë. DALIPI (e kujtoj me mirënjohje. se është ndarë nga jeta), e bëri propzimin vetëm për mirënjohje,por i “ligu” i kishte veshlt ngritur dhe,pai gjeti ca të porsaardhur në fshat,bëri një letër,u mori firmat(qe me pozitë në fshat) dhe nisi letrën me 19 firma drejt e në Qendror,ku,siç u lexua në letër para popullit,unë isha me”ftomë në biografi” dhe drejtoja organizatën e frontit dhe ja:Dalipi propzon një ditë pine për PAPIN,kur ne vetëm për partinë e komadantin falim ditëpune e deri jetën.
Alarm lart dhe niset i dërguari nga Tirana,sekretari që mbulon organizatat nga rrrethi dhe kryetari Frontit në rreth. Përsëri mbledhje, Ngrihet kryetari i rrethit dhe thotë:- Kemi ardhur të dëgjojmë fjalnë tuaj,si e njihn i Përparim Hysin që e kini zgjedhur,kryetar të frontit. Ngrihen folësit një nga një,tek flain vetëm fjalë të mira,askush nuk prek plagën: me”ftomë në biografi”. Të dërguarëve,nuk po u rrinte kapeja mirë. E pashë të dërguarin nga Tirana,tek shfeltonte dojsjen time dhe sikur po “i kruhej” fyti. U ngrita unë dhe thashë:- I falnderoj të gjithë folësit,po sa e njoh Përparim Hysin, askush nuk e njeh më mirë. Unë kam një xhaxha të pushkatuar nga partia në vitin dhe gjyshin nga nëna,e kam patur kulak. Nderi e mirënjohja ime shkon për partinë që më ka bërë mësues dhe,po të më dëgjojnë mua, këta,bashkëfshatarët e mi,të zgjedhin një tjetër si kryetar. Sa u ula unë,u ngrit dhe i deleguari që tha:-E ndoqa fjalën dhe,tek shfletoja dosjen e tij,asgjë nuk i ka fshehur partisë,por pyetja është:- A jini dakord që,siç propozoi dhe vet,mos jetë më kryetar. Ata njëzëri:-Ne PAPIN duam. Dhe mbeta prapë kryetar. Dhe ekipi sikur u larguai lehtësur,se këtë”ftomën në biografi” ia kisha treguar dhe Enver Hoxhës në vitin 1968,kur më pushuan nga arsimi.U ktheva në arsim me porosi të tij. Sado kishin kaluar rretth 15-vjet,por”plaga” rrinte hapur. Të tjera “kusure” më ndoqën nga pas. Sidoqoftë,kam dalë gjithomon fitues në këto beteja të jetës.
-Shpejt po na e kthen, … po na e kthen fjalën, (a kështu më duket mua ?.) Shpejt po na ikën, pak nga pak … !
Dhe kur ? Në muajin tonë të trembëdhjetë. Muaji i trembëdhjetë : fatlum për të lumët, për të mpakurit fatkeq? Eh, i trembëdhjeti muaj, frymëzim me pakicë, pakicë për t’u gëzuar.
-Zem’rak, ç’është kjo romantikë ? Paska muaj të trembëdhjetë? Në cilin kalendar, në cilën tokë? Në ndonjë retorikë? Në ndonjë ishull me flutura e bletë?
-Lëre ishullin me bletë dhe flutura. Është larg. Atje s’ka as bastun dhe as kukulla. Këtu, të them, përqark shpejt rrotullohet gjembi i trembëdhjetë. Braktisja … ne vet. Motet ndrrojnë nga sot. -Në të trembëdhjetin mot?
-Po, moti i trembëdhjetë na e çukit e ngadaltë na e hidhëron paksa mëlçinë.
-Mpakemi, e besoj, diç jetimë. Jetimë rreth e rreth, gërhimat, tespiet për muajin e trembëdhjetë. Po kukullat ç’na duhen? Luajmë kukullash ne-thinjoshët pak, shpesh ?
– Biri ynë, po na ikën shpejt…
-Eshtë tutje, udhë të tjera shkel nxitimthi, vrapshëm? Ç’është kjo ikje… e afërt … e largët ?
-Për mua : zjarrmi e ngrirë.
-Si tespiet? Si kukullat, o Zem’rak ?
-Si zemra…me gunga. Me furtuna më
shumë, me rrahje më pak.
-Po, e vërtetë.
Jeta na ndan edhe dy hapa larg.
-M’u kujtua Pirro Dollani. Njeriu (tej) i oqeanit.
-Jetonte në oqean?
Jo, o Fluturak, tek shumë njerëz, ai jetonte në shpirt. Plot valë nga dituria dhe nga mirësia plot valë. Veç në përtaci ishte shëndetlig. Thonë se ia dogjën kurmin. Hiri i tij ende xixon. Hiri i një të pagjumi.
-Pse t’u kujtua Dollani? Unë i kam ndi veç emrin në qytetin tonë antik. Ti je rrit me të, e ke pasur mik?
-Mik nuk e kisha këtu. Veç kur iku në tjetër vend, vend me tjetër gjuhë. Rrallë shiheshim, bashkë jetonim shpesh me Libra në të dymbëdhjetë muajt. Dhe fare
pak me sëmundjen prej shprese në muajin e trembëdhjetë.
-Të besoj, Miqësia anije nuk lundron vetëm një det, s”ka vetëm një port.
-Miqësia pushon spirancë. Kur tjetri, ah tjetri, hirnon jetëgjatë…
-Fluturak, o udhëtar, të largëtit shpesh t’ecin përkrah, të tutë me të keq e pa të keq, të largohen paksa ..
Im bir jeton përkrah meje, përhera përkrah meje afër, larg ndonjëherë, në vende të tjera, me tjetër spirancë.
Vizualizim i historisë, akt proteste dhe manifest, psikanalizë dhe zbërthim neurozash që prodhojnë sjellje të caktuara, lente e realitetit sot, i ri por me përmbajtje të vjetër, një shtjellim që vazhdon të rezonojë me jetën dhe eksperiencën e shqiptarëve është romani “Në kohën e britmës” i Visar Zhitit. Në Shqipërinë tonë, të përhershmen, të fiksuarën, të ngurtën, për një komb, një atdhe, një territor, shpesh i konceptuar si “ndëshkim”, për ekzistencën njerëzore që përfshin kuriozitetin dhe reflektimin. Është ftesë për të ushtruar vetveten, kapacitetin tonë për të dëshifruar atë, vullnetin për t’i kërkuar ndërgjegjes sonë të mbështesë cilësitë e veta, virtytet universale dhe për t’u angazhuar dhe gjeneruar vendime autentike; ftesë për përgjegjësi dhe përqafuar pa frikë peshën e ankthit që gjeneron përgjegjësia… ftesë për t’i rezistuar përfshirjes në forma vetmashtrimi, çfarë Sartri do quante “mauvaise foi”…është udhëzues ndërveprimi me njëri tjetrin, si një ekzistencë me tjetrën. Sugjerim dashurie, i vetmi emocion që forcon, amplifikon, stimulon memorien dhe i mposht harresën. Është kujtesë, rrugëtim drejt epokës së dinjitetit, për të mos parë instinktin e mbijetesës si bazën e gjithë shqisave, përkundrazi të vlerësojmë të gjitha shqisat si pasurinë tonë vërtetë.
Britma plazmohet në trajta të ndryshme dhe shfaqet si gjuhë, mendim, prezencë në mungesë, imazh, njësi matëse, sekuencë, emocion, reflektim, heshtje, pritje, rutinë, fantazi, pasqyrë, realitet, profeci, proces, ndërgjegje, …britma si vdekja, fjala, përgjegjësia…Britma është heshtja që lartëson, të shfaqemi duke u zhdukur, është udhëzues drejt lirisë së ndërgjegjes, drejt kërkimit dhe rikthimit tek vetvetja. “Në kohën e britmës” është një shpërthim krijues, nuk njeh përcaktim kufijsh kohorë dhe rilexohet pafundësisht nga kënde të ndryshme. Në këtë kuptim shërben dhe si manual hermeneutik drejt botëkuptimeve konkurruese dhe parimeve organizative që përshkojnë mendësinë e shtetit shqiptar. Një që qëndron i palëvizsshëm prej më shumë se 80 vjet dhe lidhet me kultin e personalitetit, të “diktatorit të suksesshëm”, totalitarizmin dhe egocentrizmin, ku vlera përfundimtare është shkatërrimi i gjithçkaje, institucioneve, besimit… një sistem që ndërron forma, me cilësi vetëtransformuese, vigjilent dhe çdo herë i përgatitur për çastin e tejngopjes dhe demaskimit ndaj subjekteve të tij, duke konvertuar format e asgjësimit në shkatërrim të fabrikave, pronës private, ku distancimi emocional dhe “ostrakizmi”, kultura e përjashtimit, e diskriminimit dhe diskretitimit sistemik vijojnë pandërprerë, si forma moderne e moderuar dhe e sublimuar e sakrificës njerëzore, e cila ka zëvendësuar internimin, asgjësimin fizik dhe burgun politik. “Në kohën e britmës” lexohet si dritare ndërgjegjësimi për të formuluar një botëkuptim të pastër dhe një shpresë të freskët, më të pjekur, të matur, të përmirësuar, të qëndrueshme dhe mbi të gjitha të vetëdijshme… vjen si thirrje për kujdes dhe vigjilencë, si paralajmërim dhe si fllad që fshikullon ndjenjën e nderit.
Sot protestojmë dhe në këtë frymë reagimi “Në kohën e britmës” si një instrument i besueshëm rrëfimi, arrin të ngacmojë arsyen dhe krijojë pikëpyetje të qenësishme: nëse pluralizmi dhe demokracia që lindi me të, shpëtoi vendin nga autoritarizmi dhe diktatura, apo shkatërroi tërësisht shpirtin e tij, duke prodhuar krizën masive të identitetit që po përjetojmë? A po shtrohen themelet e një diktature të re, më të qëndrueshme, të reformuar, për të qenë e pranueshme ndaj kushteve dhe klimës së re botërore, duke çuar të ardhmen e vendit drejt vetëvrasjes së pashmangshme?
Sepse në epokën e “modernizimit” dhe “pasurimit” të leksikut teknik të politikës së mplakur shqiptare me fjalë joshëse të tipit algoritëm apo platforma sociale, blockchain, startup, etj., me qëllimin e dyfishtë të dhënies së idesë së pakufishmërisë, universalitetit dhe përshtatjes të së vjetrës me hapin dhe terminologjinë e kohës nga një anë; dhe për të relativizuar përmbajten e kërkesave që lidhen me reagimet kundër politikës 36 vjeçare nga ana tjetër, relativizim i oponencës ndaj sistemit politik të drejtuar nga nepotizmi, mediokracia, emocionet afatshkurtra, rastësia dhe turmat, në vend të vizionit për krijimin e institucioneve të qëndrueshme, natyrshëm panorama kthjellohet për të parë se korrupsioni nuk është thjesht gabim sistemi. Korrupsioni është Sistemi. Se korrupsioni është një ide e institucionalizuar dhe e normalizuar, që ka dëmtuar tërësisht konceptin e meritës, konceptin e punës, madje ka vrarë nervin e punës, thelbin e individit, duke çuar në hemorragji intelektuale. Dhe kjo hemorragji intelektuale, që është zgjatim i atij eksodi fillestar,“eksodit të urrejtjes”, siç e përcakton V. Zhiti në librin e tij, valën emigruese që shoqëroi protestat për shembjen e Komunizmit dhe emigracionin, është pa dyshim fjala e njerëzve. Është ajo fjalë dhe ai qëndrim që ka delegjimituar qeveritë shqiptare pas viteve ’90 duke i kthyer automatikisht në qeveri pakice dhe duke mposhtur çdo pretendim për vakanca drejtimi. Ikja pa kthim, refuzimi për të jetuar në teatrin e politikës shqiptare, në një vend ku “njohjet” kanë më tepër rëndësi se “njohuritë” që zotëron, lidhjet më tepër se kompetenca dhe profesionalizmi. Fjala është vota e të ikurve dhe qëndrestarëve, e njerëzve që mund të ndreqnin situatën. Dhe një vend dhe ekonomi që atrofizon, shmang dhe humbet talentet më të mira, a ka më shpresë? Një zgjidhje?
Po! Ndryshim dhe refuzim për të sakrifikuar mendjen dhe aftësinë për të këmbëngulur dhe jetuar në vend, kultivimi i ndjenjës së përkatësisë në vendin tonë, mos të përdorim lirinë për të zgjedhur skllavëri, për t’u rilidhur në besë të pabesë dhe ofenduese për pritshmëritë tona. Në kohë protestash, në kohën e britmës, harxhimi i energjive në dilema vakancash, që plotësohen në momentin e arritjes së ndryshimit, ndryshimit të vërtetë dhe esencial, është kohë e humbur.
Ndryshimi është sinonimi më i bukur i vetë jetës, sinonimi më i bukur i Shqipërisë së re. Sepse çdo veprim që korrupton thelbin dhe qenien tonë të vërtetë na çon drejt errësirës dhe dështimit. Dhe siç shprehet dhe Zhiti, “është e rëndë të kesh dështuar, jo në jetë, ashtu jemi gati të gjithë, por të kesh dështuar, së jetuari”.
Fragmente nga romani
“Në kohën e Britmës”, – Visar Zhiti.
(…)
…asgjë s’është e qartë, asgjë s’është e vërtetë, as e sigurt, as nuk dihet, as si është. Të krijohet mjedisi i “gjithçka-asgjësë”, klima e “pafrymësisë”, s’gjej dot fjalë, se janë dukuri të paqena, “antirisi”, a kështu ka qenë gjithmonë, të mos dihet ç’ndodh dhe le të thuhen më të pamundurat, të bëhen e askush të mos mbajë përgjegjësi. Ky është qëllimi: Mosqëllimi.
Të mos ketë përgjigje. Asgjëkundi! As heshtje. Zhurmë po. Pse? S’e di…Pse? Ngaqë e di…Ja, kthehemi pak pas, flasim për të tjerët, shkoqur. Për ato që njohim. Afrëdita, p.sh. u iku atyre që e shkolluan, po ndërronin, s’ishin më si dikur, qenë bërë liberalë, hapën burgjet, vendosën pluralizmin, që duan ta bëjnë Shqipërinë si gjithë Evropa, pikërisht ata që e bënë veçan Evropës, provincë, burg, ferr, vend nga ku të vjen vetëm të ikësh. Afërdita duhet të paguante ç’mori.
Të na shërbente sipas kushteve të reja. Nëse ajo donte të ikte nga ne, atëherë le të ikë, e ndihmojmë as mos të kthehet. S’deshi me ambasadat, siç bëri Evgjeni i saj, ai mirë bëri ashtu, ashtu deshëm dhe ne. Më pas ishte vonë. Se, kush nuk është me ne, humbet, apo jo Afrëdita? Ku je, e di?
Kurse Gjergji, me të gjithë ata që dolën nga burgjet po besonin se erdhi kohë tjetër, sistem tjetër, vërtet ashtu ishte, nuk shtyhej më, por jo me njerëz të tjerë, jemi ata që ishim. Ne i futëm ata në burgun tonë, ata na futën në ëndrrën e tyre, por e pranojmë, jemi në atë që ata ëndërruan. Ta themi hapur, e duam ëndrrën e tyre, por pa ata. Ata s’duhen më realisht, pengojnë. Mbase si fantazma. S’i asgjëson dot, thamë, jo plojë më, se na kthehet në të kundërt. T’i mburrim në përgjithësi si pararendës, por secilin ta braktisim, ta harrojmë. Të lihen mënjanë, por mund të ngrihen, si në kryengritjet e tyre në burgjet e Spaçit e të Qafë-Barit, atëherë t’i shtypim…jo, jo, gabim, s’na lejohet, por t’i zhbëjmë dalëngadalë, me marifet, t’i ndajmë nëpër shoqata, p.sh., t’u premtohet dëmshpërblimi së pari, por të mos dëmshpërblehen, se forcohen, ja një variant. Tjetër, as falje mos të kërkohet, se pastaj duhet folur për fajtorët. Mundësisht të ikin sa më shumë nga ata, të flaken, gjoja që të prekin ëndrrën në Perëndim; ç’mbetet, jo t’i vrasim, jo, në asnjë mënyrë, të përdorim metoda sa më të pabesa, por dhe banale, mosmirënjohjen, depresonalizimin, nëpërkëmbjen, t’u hapim dosjet atyre dhe jo këtyre që u hapën dosje atyre…T’i implikojmë. Të mos i lëmë të na futen. Të ndihen të huaj, me komplekse faji, mëkatarë…
Kë kërkoni ju? (…)…Kanë vajtuar atje ku do të donin, sot jemi të lirë.
Po, kanë vajtur atje ku do të donin, por kush donte dhe ku?
Atë s’e di unë. Dokumente të tyre s’ka, as dosje, janë djegur në ’91, më ’97, në shekullin e kaluar, tani është shekulli i kompjuterave, s’kam asgjë këtu, as burg, ç’gjyq mund të bësh, me kë, për kë, të kesh qenë në burg është turp, ja po ta them unë.
Turpi është i atyre që futnin nëpër burgje.
Zotëri, politikë bën ti këtu? Shko e fol në parlament, kur qenke kaq i zoti, kaloi ajo kohë, i takojnë së shkuarës, shiko nga e ardhmja, ej, bëj ndonjë biznes, apo s’të duhen para ty?
Zhbërja, thashë, kjo është më e efekteshme. Të veprojë mekanizmi i zhbërjes kudo dhe tek të gjitha. Tani zhbëhen bëma, emra, martirë, kuvende, tempuj, epika, mos jepni lule, vetëm para borxh, kredi, interes, piramida financiare, shkatërrim, harresë, fushata elektorale, protesta, të nisë nga e para, me ne të parët, asgjë të mos nisë, të mbetemi siç ishim.
Eh, ka pasur diktaturë, le të thuhet, po të duan, por pa diktatorë, ata të mos preken. Të burgosur ishim të gjithë në burgun-atdhe, të thuhet, dhe të burgosurit politikë të zbëhen dhe, për rrjedhojë, zhbëhen dhe burgjet, s’e di a ka pasur të tilla. Ka pasur, ka pasur dhe të tmerrshme. Po bashkë ishim brenda telave me gjemba, njësoj…
Ti do të më thuash mua persekutor, por unë të nxjerr dëshminë e persekutimit, kam vuajtur sa ti, në mos më shumë. Të kam ruajtur, kam bërë policin, spiunin, në terr, në të ftohtë…
Dhe mos harroni, ju keni qenë bashkëpunëtorë me ne në ferr, keni kallëzuar njëri tjetrin. S’është e vërtetë! E bëjmë ne të vërtetë. E vërteta bëhet, nuk është. Në burg ju ishit më të qetë se ne, se s’kishit më frikë se mund të dënoheshit, s’kishte ku t’ju çonin më keq, por unë, ne, që jetonim në ankth me vite. Po ju shpikët ridënimet, vdekjet pa arkivol, pa varr. Sidoqoftë persekutori është më i persekutuar se i persekutuari. Mbase në Biblën që ju dogjët. E shikon sa e ngatërruar është kjo? Pra, më mirë ta mbyllim, pa kujtesë, pa brerje ndërgjegjeje, pa përgjegjësi. Ndërkohë ne jemi më të dijshëm se ju. Kush, cilët? Në dhunë e tortura, po, dini më shumë….Tani, ashtu si armën me silenciator, përdorni dhe heshtjen. Vrisni me harresë.
Përditë bëhen krime të vogla ordinere, megjithëse krimi s’është kurrë i vogël, që të harrohet krimi i madh, gjeneral, ku u masakrua jeta e një populli të tërë, me të gjallë e me të vdekur. Dhe bashkë me këtë, të harrohen ata që e kryen. Që të ndodhë kjo, s’duhet të kujtohet krimi, pra s’duhet të jenë njerëzit që e kanë pësuar atë dhe që të mund ta dëshmojnë. Se krimi mbetet. Atëherë ta përziejmë me baltë.
Ti thua se burgu s’ishte fundi, kishte prapë pas tij për të gjallin. As me pushkatim nuk mbyllet gjithçka, se fillon jeta pas vdekjes. Jo, ne na duhet tani thelbi i mosthelbit, e thamë, moskujtesa e zezë. Vetëm balta i afrohet lëndës së saj. Baltë atëherë, të vjetër, të re, atë të marrim në ndihmë. Pa vdekjen. Jo duke përbaltur gjithçka të të gjallëve, por për ta shndërruar baltën në të tërën. Sikur s’ka qenë asgjë më parë….Gropat masive të harresës. Që pastaj të thonë: asgjë s’ka ndodhur këtu, as e mirë, as e keqe, as e bukur, as e shëmtuar. S’ka gjurmë.
As ka ikur, as ka ardhur e as është ndalur.
Po ç’krim thua ti, shikoje, kjo është thjesht baltë, pa kujtesë, pa asnjë mesazh. Balta e vendit tënd, duaje…
***
Eh, po ndërroheshin kohët, shekull tjetër, mijëvjeçar tjetër, sistem tjetër. Duheshin martirë. Kurbane…E kundërta e tyre…Simboli apo kundërsimboli? Kujtesa apo harresa? Njërin do ta kenë përzgjedhur si ish të burgosur politik, për t’u thënë të gjithëve që ata, pikërisht ata, tani pengonin, se ndryshim nuk do të thoshte përmbysje dhe përmbysje nuk do të thoshte ndryshim, prapë jemi të fortë dhe shteti është i yni. Na duhet ëndrra e tyre, pra ata le të bëhen ëndërr. Mundësisht të paqenë. Pak janë zhdukur, më thuaj? Si në Kosovë edhe këtu. Janë vrarë e mbytur. Edhe lufta s’bën kërdi më shumë…
Kjo javë shënon pikën kulmore të ceremonive përkujtimore me rastin e 25 vjetorit të sulmit terrorist mbi kullat binjake në Nju Jork më 11 Shtator 2001. Vend të rëndësishëm në veprimtaritë e rastit po zenë edhe kujtimet, botimet, filmat dhe ekspozitat fotografike në nderim të kujtimit të 2981 viktimave, ndërmjet të cilëve edhe tre shqiptarë.
Padyshim që këtu spikat edhe romani i ikonës së Radiotelevizionit tonë, shkrimtarit Skifter Këlliçi ”Shtatori i gjëmës së madhe”. I botuar me titullin ” Disastrous September” edhe në SHBA dhe vitin e kaluar në Romë me titullin ” Settembre disastroso” nga Botuesi ”Veliero” ai është i pari dhe deri tani i vetmi roman në letërsinë ndërkombëtare që zbërthen dinamikën e asaj tragjedie, që tregon se si terroristët rrëmbyen dy avionë dhe me ta goditën kullat binjake në Nju Jork; dhe kjo natyrisht ia shton akoma më shumë vlerat dhe meritat romanit.
Siç e ka treguar më parë vetë autori, këtu ka ndikuar edhe fakti që mëngjesin e asaj dite të zezë, ai me bashkëshorten e ndjerë ishin në Aeroportin e Bostonit, ku punonin si roje sigurie në pikën e kontrollit të kalimit të pasagjerëve; pikërisht aty kishin kaluar pa u vënë re kryeterroristët që kryen aktin makabër, gjë të cilën ai e mësoi pak orë më vonë, kur u dha lajmi në median amerikane dhe atë botërore.
Ashtu siç ka shkruar muajt e fundit në disa të përditshme dhe revista italiane shkrimtarja dhe kritikja letrare Francesca Gallello, “Shtatori Fatkeq ndërthur trillimin dhe kujtesën. Përmes personazheve imagjinarë dhe rindërtimeve narrative, Këlliçi na udhëheq mes hijeve të Kullave Binjake, brenda çasteve pezull të një dite që ndryshoi botën. Zëri i gazetarit Sokol Kama bëhet simbol i detyrës morale për të treguar, duke u dhënë dinjitet viktimave dhe duke e kthyer heshtjen në dëshmi”.
Te “Shtatori i gjëmës së madhe” Skifter Këlliçi i shmanget ndërtimit tradicional të romaneve, si hyrja, pikëlidhja, zhvillimi, pika kulmore, zgjidhja dhe mbyllja. Ai na dhuron një strukturë krejt ndryshe, me pikëlidhje të menjëhershme, zhvillimin e ngjarjeve në lartësinë e pikës kulmore, si në një rrafshnaltë tejet të zgjatur.
Grafiku i emocioneve përngjan me atë të një fjalie pyetëse që përfundon me intonacion të lartë. Romani me një narrativë të ndërtuar thjesht i ngjan grafikut të një fjalie dëftore që fillon me intonacion të ulët, arrin pikën kulmore dhe pastaj bie gjatë mbylljes. Në roman lexuesi përjeton tmerret e pikës kulmore dhe pret derisa të bien tensionet me emocione të larta, por kjo nuk ndodh dhe ato mbeten në rrafshnaltën e pikës kulmore. Zhvillimet i mbajnë pikat kulminante të emocioneve. Kompozicioni i ndërlikuar bën që lexuesi të përjetojë emocione të forta deri në fund të romanit. Ndërkohë, të papriturat e shumta dhe të ndërlikuara shtojnë interesin për të mësuar se çfarë do të ndodhë pas çdo çasti intrigues dhe se ç’zgjidhje do t’u japë autori ngjarjeve të reja shqetësuese me mëdyshjet e personazheve.
Nivel i narrativës
Ashtu siç e përmend në Parathënien e vet kritikja italiane Gallello: “Në këtë roman çdo fjalë është e përzgjedhur me kujdes, çdo skenë është ndërtuar për të lënë gjurmë që nuk kufizohet vetëm në rrëfenja por denoncon”.
Autori ka përdorur një narrativë të nivelit të lartë dhe të tensionuar artistike të realizuar përmes sinonimeve, fjalëve të reja dhe ndërtimit sintaksor të fjalisë. Ligjërimi i përpiktë i personazheve të trevave të shqiptarisë bën edhe lokalizimin historik dhe trevëror. Ligjërimi i Marko Muzakës për historinë e dhimbshme të shqiptarëve, pas vdekjes së Skënderbeut na çon në More dhe në kolonitë arbëreshe në Itali. Po ashtu tregimet e Besmirit nga Kosova që lidhet me Martën nga Mali i Zi, na njohin me luftën e shqiptarëve jashtë Shqipërisë, për t’i shpëtuar genocidit serbomalazez.
Endjet nëpër Kosovë, Shqipëri, Greqi, Itali dhe Amerikë janë përshkruar me fjalor të pasur dhe me figuracion artistik; ndërkohë që përdorimi i fjalëve krahinore në të dy dialektet jep një tablo të gjallë të zgjuarësisë, guximit, papërkulshmërisë përpara çdo vështirësie, mbajtjen gjallë të dashurisë për vendlindjen, me shpresën e madhe se një ditë do të kthehen në vendlindjen e dashur.
Prurje dhe personazhe përfaqësuese
Siç është shprehur edhe kritika letrare, ky roman nuk kufizohet në rrëfimin e 11 shtatorit: ai mishëron një mozaik jetësh, emocionesh dhe kulturash që bashkohen në një moment tragjedie globale. Romanit i japin një frymëmarrje mbarë kombëtare edhe prurjet e personazheve tejet veprues në jetën e tyre në etapa të ndryshme historike brenda dhe jashtë kufijve të Shqipërisë.
Subjekti i romanit në tërësinë e vet është realizuar nëpërmjet telereporterit Stivi Ferguson, si personazh lidhës dhe përçues i veprimtarisë së dy shqiptarëve. Në fakt, veprimtaria dhe historia vetjake e personazheve shpalos historinë e dhimbshme në kohë të ndryshme, përfshirë edhe periudhën e monizmit dhe të demokracisë në Shqipëri. Nga ana tjetër, Zhaklina jepet me nota dhe tone tepër të qytetëruara, si punonjëse e përkushtuar që nxit dhe u bën jehonë veprimeve të personazheve.
Përpjekja për të realizuar një dokumentar mban gjallë gjithë zhvillimin e subjektit. Përjetimet e Zhaklinës në punë, në jetën shoqërore dhe atë dashurore shtojnë emocionet, ndërkohë që edhe çastet e bisedave bëhen më gazmore dhe të prekshme. Falë përjetimeve të saj, lexuesi njihet dhe përjeton tmerret e fundit tragjike. Një kundërvënie e padëshiruar: dasëm-vdekje, anti-tezë tepër e dhimbshme, tragjike.
Nëpërmjet personazhit arbëresh Marko Muzaka njihemi me historinë e dhimbshme të shqiptarëve të mërguar pas vdekjes së Skënderbeut. Kujtesa dhe ndjenjat e forta të dhimbjes për ato endje pa fund për shkak të persekutimit e mbajnë gjallë dhe e përçojnë atdhetarinë brez pas brezi.
Besimi nga Kosova me rrëfimet e tij emocionalisht të dhimbshme shpalos egërsinë e genocidit serb që synonte spastrimin etnik të trevave të Kosovës me popullsi shqiptare. Shtegtimi i dhimbshëm i Besimit drejt Shqipërisë, i mbushur me zhgënjim në Jugosllavi, me besim se në Shqipëri do merrnin fund vuajtjet, nuk i dha kënaqësi, madje zhgënjimi në Shqipëri i dha goditjen më të madhe. Lidhja e Besmirit me Martën, vajzë nga Mali i Zi, i jep mundësi autorit, Skifter Këlliçi, të njehsojë mendimin famëkeq të shpopullimit të trevave shqiptare edhe në Mal të Zi. Shpërnguljet dhe degëdisjet e shqiptarëve nga trevat e tyre historike përshkruhen me një ligjërim të pasur në fjalor, me fjalë të reja dhe sinonime me kuptime të larmishme.
Vlen të theksohet se në ligjërimet e personazheve, shkrimtari Këlliçi, tregon kujdes për fjalorin krahinor, që romani të përfshijë të gjitha trevat e shqiptarisë. Besim Istrefi nga Prishtina, Rrok Camaj nga Gruda, Marko Muzaka arbëresh, gazetari Sokol Kama nga Tirana etj janë prurje të cilat mbështetin temën shqiptaro-amerikane kushtuar ngjarjes gjëmëmadhe të 11 shtatorit 2001.
Befasime emocionale
Vlerë tjetër e shtuar e romanit është se aty ka shumë të papritura. Një ndër to është historia e Steve dhe Zhaklinës. Siç pohon kritikja Francesca Gallello “Historia e tyre e ndërprerë në prag të martesës bëhet simbol i gjithë jetëve të ndërprera”. Të papriturat në roman sjellin emocione të shumta, të cilat të nxitin të vazhdosh leximin për të përjetuar e njohur sfidat për çdo ngjarje. E papritura prish humorin, qetësinë dhe rrjedhshmërinë e çastit, shton dyshimin, trishtimin, frikën se diçka nuk po ecën. Çuditërisht, dyshimet e personazheve si Sokoli dhe Fetia gjatë kontrollit të pranimit të udhëtarëve shkaktojnë përplasje me Përgjegjësin e tyre. Ky i fundit interesohet vetëm për imazhin e mirë të kompanisë dhe nuk do tia dijë për rreziqet që u kanosen udhëtarëve. Ai jo vetëm nuk shqetësohet nga informacioni që merr, por i kërcënon ata për pushim nga puna. Në kulmin e gëzimit dhe të haresë, kur po ngrihej dolli për dasmën e Stivit me Zhaklinën, gjatë fluturimit në avion, ndodh e papritura makabre: kryhet sulmi i egër terrorist. Çdo gjë përmbyset në mënyrë katastrofale. Kur pasagjerët të shtangur dhe tronditur kërkonin të dinin se çfarë po ndodhte, ata u gjendën përballë thikave dhe shisheve me spray djegës. Krejt papritur, kënaqësisë së udhëtimit dhe dollive për dasmën e pritshme iu shfaq tmerri për jetë a vdekje. Këto dhe të papritura të tjera krijojnë drama shpirtërore tepër të dhimbshme.
Mungoi toleranca Zero
Romani tregon se një shkak tjetër që solli gjëmën e madhe ishte pakujdesia dhe mosvlerësimi sa duhet i Rregullores lidhur me pranimin e sendeve të lejueshme të udhëtarëve në pikën e kontrollit. Toleranca zero e domosdoshme në të tilla raste ishte e munguara e madhe në atë 11 Shtator tragjik. Kontrollorët vërenin se futeshin brisqe jo më të mëdhenj se sa fotodokumenti dhe shishe erëmbajtëse që mund të shkaktonin viktima. Dyshimet e Sokolit, të përshkruara me një hamendësim të rrezikshëm, nxjerrin në pah zgjuarësinë në vlerësimin e mjeteve me të cilat mund të abuzohej dhe tregojnë korrektësi në kryerjen e detyrës me përgjegjësi të lartë. Mangësitë e Rregullores përshkruhen në mendimet dhe dyshimet e kontrollorëve, të cilët përjetojnë emocione të forta, që e bëjnë tepër tërheqës romanin. Skifter Këllici i përshkruan me ndjenja të forta dhimbjeje pasojat që mund të vinin nga këto tolerime të rrezikshme dhe kjo e bën akoma edhe më tërheqës romanin. Sepse gjatë përjetimit të emocioneve, lexuesit krijojnë simpati për kontrollorët e përpiktë në detyrë. Përgjegjësit të tyre i janë errur sytë nga ruajtja me çdo kusht e imazhit të kompanisë, ndaj e qorton dhe e kërcënon Sokolin.
Dyshimet e kontrollorëve ishin lajmëtarët e tragjedisë së rëndë që ndodhi tek kullat binjake. Kujdesi dhe shqetësimi i tyre është i gjallë dhe plot ngarkesë emocionale, duke fituar respektin e lexuesve.
Gjithsesi, gabon kush mendon se me goditjen e kullave binjake dhe dhimbjen e madhe, ngjarjet e mëpastajme do të ulnin emocionet dhe forcën e përjetimit të tyre. Në fakt, fill pas skenave horror brenda avionëve lindin ndjesi të reja tronditëse. Ndaj edhe nuk ka rënie të kurbës së zhvillimit të ngjarjeve. Lufta për mbijetesë e fatkeqëve brenda kullave ndeshet me qëndresën e terroristëve, të cilët mashtrojnë dhe masakrojnë. Lufta për jetë a vdekje e mban të ndezur ndjenjën e urrejtjes, e cila u jep forcë udhëtarëve të çajnë përpara për t’i shpëtuar vdekjes së sigurtë. Përshfaqja e përfytyrimit të ditës së dasmës tek Stivi në hotel, është përshkruar me nota mallëngjimi dhe dhimbjeje. Përfytyrimi këtu shërben si një mesazh për të vepruar në kohën e duhur që në të ardhmen të mos përsëriten më kurrë skena dhe tragjedi të tilla.
Ja pse ”Shtatori i gjëmës së madhe” bart dhe përcjell vlera të mëdha gjithëkohore me mesazhin kryesor se terrorizmi mbetet rrezik i përhershëm për çdo vend.
Ai mbetet një roman tepër tërheqës për lexuesin, si për temën shqiptaro-amerikane që trajton, ashtu edhe për nivelin e lartë letraro-artistik të paraqitjes në tërësinë e vet.
Komentet