Flet ekskluzivsht për gazetën letrare “Nacional” shkrimtari dhe historiani i shquar
Letërsia si kujtesë, historia si përgjegjësi.Në një bisedë të gjerë për “Nacional”, Jusuf Buxhovi flet për marrëdhënien midis fiksionit dhe faktit historik, për rolin e intelektualit dhe për sfidat e identitetit shqiptar në kohën moderne
Në një bisedë të gjerë mbi krijimtarinë, kujtesën historike dhe identitetin shqiptar, autori ndalet në raportin midis fiksionit dhe dokumentit, rolin e intelektualit në shoqëri dhe sfidat e historiografisë bashkëkohore
Hyrja
Në diskursin bashkëkohor të letërsisë dhe historiografisë shqiptare, figura e Jusuf Buxhovit shfaqet si një ndër rastet më të artikuluara të ndërthurjes së dy paradigmave epistemologjike: asaj letrare dhe asaj historike. Si autor që operon njëkohësisht në hapësirën e krijimtarisë artistike dhe të kërkimit shkencor, Buxhovi përfaqëson një model të veçantë të intelektualit publik, ku narrativi estetik dhe analiza dokumentare ndërveprojnë në funksion të një rishikimi kritik të së kaluarës dhe të një konceptimi kompleks të identitetit kolektiv shqiptar.
Vepra e tij, e shtrirë në disa dekada dhe e artikuluar përmes një korpusi të gjerë romanesh, studimesh historike dhe shkrimesh publicistike, dëshmon për një qasje që tejkalon kufijtë tradicionalë të disiplinave, duke e zhvendosur diskursin nga një narrativë lineare e historisë drejt një strukture polifonike, ku memoria, dokumenti dhe imagjinata krijuese ndërtojnë një raport dialektik. Në këtë kontekst, letërsia nuk funksionon thjesht si reflektim estetik i realitetit, por si një formë e avancuar e njohjes, që problematizon dhe rikonfiguron të vërtetat historike, ndërsa historiografia, në leximin e tij, i nënshtrohet një procesi të vazhdueshëm rishqyrtimi kritik.
Intervista në vijim, e realizuar me rastin e një jubileu të rëndësishëm, 80-vjetorit të lindjes dhe mbi gjashtë dekadave të aktivitetit krijues, ofron një platformë reflektimi të thelluar mbi nyjet themelore të projektit të tij intelektual. Përmes një dialogu të strukturuar tematikisht, Buxhovi artikulon pikëpamjet e tij mbi raportin midis fiksionit dhe faktit historik, mbi rolin e memories kolektive në ndërtimin e identitetit, si dhe mbi tensionet midis angazhimit qytetar, politik dhe autonomisë krijuese.
Njëkohësisht, kjo bisedë hedh dritë mbi përvojën e tij si aktor dhe dëshmitar i proceseve kyçe historike të Kosovës, duke e pozicionuar rrëfimin personal në një kontekst më të gjerë socio-politik dhe kulturor. Në këtë kuptim, intervista nuk paraqet vetëm një retrospektivë biografike, por një tekst refleksiv me vlerë teorike, ku ndërthuren analiza, përvoja dhe vizioni, duke kontribuar në mënyrë të ndjeshme në debatin mbi rolin e intelektualit dhe funksionin e shkrimit në shoqëritë postkonfliktuale.
- Fëmijëria, rrënjët dhe formimi i hershëm
-Nacional: Duke u kthyer në fëmijërinë tuaj në Pejë, Gjakovë dhe Ponoshec, si do ta përshkruanit ndikimin e ambientit familjar dhe kulturës tradicionale në formimin e ndjeshmërisë suaj letrare?
-J. Buxhovi: Është fjala për një memorie identitare, në rrethanat e shtegtimeve “nga njëra çerdhe tek tjetra”, siç i përshkruante im Atë, transferimet nga shkolla në shkollë, gjithnjë me libër në dorë, në kërkim të dijes…
–Nacional: Çfarë roli kanë luajtur prindërit dhe sidomos gjyshërit në transmetimin e kujtesës historike dhe etnopsikologjike që më pas reflektohet në veprën tuaj?
-J. Buxhovi: Në fëmijërinë time, ambienti familjar por edhe ai gjeografik (Peja, Gjakova dhe veçmas Ponosheci) kanë rol vendimtar në formimin e ndjeshmërisë letrare, meqë im At, normalist i Elbasanit, ishte mësues veteran që luftonte për dijen me abetare. Dija me abetare, doemos tërhiqte me vete edhe librin, sado të paktë në ato rrethana, si një dritare drejt dijës, drejt lirisë, që njëherësh lidhej edhe me krijimin imagjinar, (fillimisht të vjershave për fëmijë, mandej kah ato për të rritur e deri te proza), pra me letërsinë… Dashurinë për letërsinë e mora nga përrallat e gjyshes, nga vjershat që im Atë që na i lexonte dhe kultura e thellë e tij për letërsinë… Nga fabulat dhe trashëgimia gojore, njoha thellësinë historike të një kulture të lashtë, të ruajtur, e që, në rrethanat e reja, i duhej implementimi krijues për t’u kthyer në kujtesë historike, që mund ta bëjë vetëm letërsia, pra arti dhe krijimtaria. “Iliada” e famshme, pasqyron më së miri dimensionin e fuqisë së krijimtarisë kur një fakt historik kthehet në fakt jetësor, në monument të përhershëm, që nuk i nënshtrohet vlerësimeve dhe rivlerësimeve deri te zhvlerësimet dhe rishkrimet, siç ndodh me atë historik…
-Nacional: A mund të identifikoni një moment të hershëm kur fjala, rrëfimi apo libri u shndërruan në një thirrje ekzistenciale për ju?
-J. Buxhovi: Nga momentet e hershme, që më kanë drejtuar kah letërsia, gjithsesi do të veçoja “Lulet e Verës” të Naimit që na i lexonte im atë në vitet e pesëdhjeta thuajse fshehurazi, pastaj poezitë e para që u botuan në Kosovën e asaj kohe: “Nji fyell ndër male”dhe “Kanga e vrrinit” të Martin Camajt si dhe proza “Lugjet e verdha” të Rexhep Hoxhës. Pra, këto dy vëllime me poezi si dhe proza e Rexhep Hoxhës, asaj “jam” ia dhanë dimensionin ekzistencial “unë jam” …
- Arsimi dhe ndërgjegjësimi intelektual
-Nacional: Shkolla e mesme në Gjakovë përkon me një periudhë të rëndësishme të formimit tuaj. Si e kujtoni klimën kulturore dhe intelektuale të asaj kohe?
-J. Buxhovi: Shkollimi i mesëm në Gjakovë në vitet 1960-1964, shënon fazën më të rëndësishme të rrugëtimit tim kah vetëdijesimi kulturor, ai intelektual, e mbi të gjitha drejtimin përfundimtar kah krijimtaria letrare. Asokohe në Gjakovë, në një ambient me traditë kulturore ndër më të rëndësishmet e gjeografisë shpirtërore shqiptare, po edhe të identitetit kulturor dhe historik, në rrethanat kur realitetet e kufirit londinez, ato që nga viti 1945 kur Kosova si entitetit politik rajonal i mbeti Serbisë, me çka Gjakova pa Malësinë e Gjakovës ( gjithë Veriu deri në Shkodër mbeti pa trungun etnik), ndërsa Malësia e Gjakovës, mbeti pa qendrën e vet kulturore, historike dhe ekonomike, pra në ato rrethana, bëhej përpjekje që këputja e trungut, të përballohej përmes arsimit, kulturës, krijimtarisë. Gjenerata e veteranëve të arsimit të pasluftës në Gjakovë, me shkollën normale “Gjon Nikollë Kazazi” që në vitin 1951 u zhvendos për qëllime politike në Prizren, kur iu hoq emri, ndërsa në vitin 1953 u vendos përfundimisht në Prishtinë me emërtimin Shkolla Normale “Milladin Popoviqi”, duhej të shprishej disi. Kësaj i ndihmuan edhe deportimet për në Shqipëri të bartësve të këtij emancipimi arsimor dhe kulturor: Selman Rizës, Zekeria Rexhës dhe të tjerëve si dhe mbajtjes “peng” të disa figurave kulturore dhe politike nga Gjakova në Beograd: shkrimtarit Sitki Imami, autor i librit të parë me tregime në letërsinë shqipe të Kosovës (“Drejt ditëve të reja”) 1951, Mehet Hoxhës e të tjerëve. Por, boshëllëku i krijuar nga këto veprime, zu të mbushet me krijuesit asokohe të rinj: Rexhep Hoxha, Besim Bokshi, Din Mehmeti, Ali Musaj, Murteza Nura e deri te Ali Podrimja. Në Gjakovë, midis viteve të gjashtëdhjeta dhe të shtatëdhjeta do të lind brezi i ri i shkrimtarëve të tubuar rreth klubit letrar “Gjon Nikollë Kazazi”: Teki Dërvishi, Esad Cërmjani, Sefedin Fetiu, Nexhmedin Soba, ku bëja pjesë edhe unë. Natyrisht se në këtë brez, më i njohuri, më dinamiku dhe i gjithanshmi (poezi, prozë, drama) mbetej Teki Dërvishi, padyshim njëri ndër shkrimtarët më të rëndësishëm të letërsisë shqipe në përgjithësi, veçmas si dramaturg me veprën monumentale “Bregu i Pikëllimit”. Ky brez krijuesish do t’i sjellin frymë të re klimës letrare dhe intelektuale në Gjakovë.
–Nacional: Studimet në Universiteti i Prishtinës për Gjuhë dhe Letërsi Shqipe, e më pas për Histori, si ndikuan në ndërtimin e dyfishtë të identitetit tuaj si shkrimtar dhe historian?
-J. Buxhovi: Brezi ynë i shkrimtarëve në Gjakova i viteve të gjashtëdhjeta, thuajse në tërësi, pas shkollimit të mesëm u drejtua kah gjuha dhe letërsia, në Fakultetin Filozofik të Prishtinës. Kjo ishte thuajse pjesë e traditës letrare-intelektuale e brezit të pasluftës dhe atij paraprak, nga Rexhep Hoxha, Enver Gjerqeku, Hilmi Agani, Besim Bokshi, Din Mehmeti e deri te Ali Podrimja, studiuan gjuhën dhe letërsinë, meqë ajo merrej si parakusht për formimin e mëtutjeshëm letrar. Këtë rrugë ndoqa edhe unë. Në vitin 1964, u regjistrova në Fakultetin Filozofik të Prishtinës në katedrën për gjuhë dhe letërsi. Po atë vite, në gjeneratën e tretë të gjuhës dhe letërsisë, u regjistruan edhe shumë nga shkrimtarët që do të bëjnë emra në letërsinë shqipe: Ymer Shkreli, Gani Bobi, Vehbi Kikaj, Ibrahim Kadriu. Ishte një rrethanë tjetër fatlume, meqë pas Plenumit të Brioneve në korrik 1966 kur ra Rankoviqi, studimet e letërsisë dhe gjuhës shqipe morën një hov të madh, siç mori hov edhe veprimtaria botuese në gjuhën shqipe në kuadër të “Rilindjes”. Gjenerata jonë, që pos shkrimeve letrare merreshim nga pak edhe me gazetari, një ditë, thuajse të gjithë u gjendem si gazetarë të “Rilindjes”. Kjo ndodhi në vitin 1967 kur në rubrikën e kulturës së “Rilindjes”, me nismën e redaktorit Vehap Shita (kritik i teatrit dhe përkthyes nga serbishtja ndër më të vyeshmit i veprave të autorëve jugosllavë po edhe botëror të përkthyer në këtë gjuhë), u bëmë bashkë: Ymer Shkreli, Gani Bobi, e mbas një viti: Ibrahim Kadriu, Eqrem Basha, Mensur Raifi, Sylë Osmanaj, Musa Ramadani, pak më vonë edhe Mehmet Kraja, Mahamedin Kullashi dhe së voni edhe Jusuf Gërvalla. Por, ajo që kishte rëndësi, ka të bëjë me atë se krahas redaktorit të kulturës, Vehap Shita, aty ishin edhe pendat më të rëndësishme të letërsisë shqipe: Anton Pashku, ndihmës redaktor i kulturës, Fahredin Gunga gazetar i arsimit, Ali Podrimja – lektor.
Gjatë studimeve të letërsisë, te unë lindi kërshëria edhe për historinë. Veçmas kur studimi i saj, pas rënies së Rankoviqit, nuk ishte më “detyrë partiake”, por profesion i lirë hulumtues. Asokohe, me nxitjen e akademik Ali Hadrit, që në shkrimet e mia publicistike dhe letrare kishte hetuar prirjen për histori, në katedrën e historisë, vazhdova studimet postdiplomike në temën e magjistraturës “Lidhja shqiptare në dokumentet gjermane”, që e realizova në vitin 1979, pasi që asokohe isha korrespodent i përhershëm i “Rilindjes” në Bon të Gjermanisë. Atje, pata mundësitë të futem në Arkivin Politik të Ministrisë së jashtme gjermane ku gjendeshin dokumentet e Kongresit të Berlinit të mbajtur në Berlin nga 13 qershori deri 20 korrik 1878. Hulumtimet në arkivin e Bonit, e më vonë dhe në atë të Berlinit, Manjcit, Mynhenit e të tjerë, më lidhën me historiografinë, binar ky që u ndërthur ngushtë me krijimtarinë time letrare, meqë përmes saj, faktet historike, i ktheja në aso jetësore, gjë që vepra ime letrare (proza dhe drama) është e lidhur ngushtë me komponentin e historisë si kujtesë identitare dhe ekzistenciale…
– Gazeta Nacional: Demonstratat e vitit 1968, 1981, 1989 në Prishtinë dhe pastaj lufta e UCK-se 1998-1999, përbëjnë momentet kyçe në historinë moderne të Kosovës. Si i përjetuat ato në plan personal dhe çfarë gjurmësh lanë në vetëdijen tuaj krijuese dhe qytetare?
-J. Buxhovi: Demonstratat e vitit 1969, siç i vlerësoj në veprën time historiografike “Kosova” në tetë vëllime dhe “Kosova histori e shkurtër”, janë historike, dhe paraqesin atë kthesën më të rëndësishme të emancipimit shoqëror-politik të Kosovës, drejt barazisë dhe ngritjes së saj në subjekt të federatës jugosllave (me amendamentet kushtetuese të vitit 1968 dhe kushtetutën e vitit 1974). Këto demonstrata, si historike, me kërkesën për Republikën e Kosovës, pra për barazi në federatën jugosllave, paraqesin atë kthesën e madhe, ku bëhet shkëputja midis lëvizjeve ilegale me platformë të irredentizmi ideologjik të filluar nga viti 1958 me grupin e Kadri Halimit e të tjerëve për të vazhduar mandej me Demaçin i cili për herë të parë, në vitin 1963, doli me një program për bashkim revolucionar me Shqipërinë, për ç’gjë u dënua tri herë me burgim prej 28 vitesh. Demonstratat e vitit 1981 dinamizuan kërkesën për Republikën e Kosovës, që u pranua edhe nga grupet ilegale me platformë ideologjike. Shfaqja e këtyre demonstratave, në rrethanat pas vdekjes së Titos, lidhej kryekëput me konceptin hegjemonist serb që Jugosllavia e Titos të kthej në Serbollavi, siç veproi Millosheviqi. Kosova ishte shkas dhe fushëbetejë e paralajmëruar qysh nga Qosiqi në vitin 1968 dhe “Libri i Kaltër” në vitin 1979. Ishin edhe shumë faktorë të tjerë të jashtëm, veçmas ai sovjetik në përputhje me doktrinën mbi sovranitetit të kufizuar të Hrushqovit, e aktualizuar edhe nga Brezhjevi, që nxitin intervenimin ushtarak sovjetik në Hungari në vitin 1955 dhe atë Çekosllovaki në gusht 1968. Por, ishte edhe vetë faktori intelektual shqiptar, që e dinte se pas Titos, duhej shfaqur me këtë kërkesë për t’u mbrojtur nga hegjemonizmi serb. Ndërsa viti 1989, kur u rrënua autonomi e Kosovës nga Serbia më 23 mars 1989, me tanke, u përjetua si ripushtim i tretë i Kosovës nga Serbia, gjë që hapi kutin e Pandarës të reagimit shqiptar nga demonstrata e përgjakshme të marsit-prill, që mandej, u përcollën me reagimin e shkrimtarëve dhe intelektualeve, që të marrin përgjegjësinë politike me të cilën i ngarkonte historia në ato rrethana, siç ishte themelimi i Lidhjes Demokratike të Kosovës, më 23 dhjetor 1989. Këtij brezi i kam takuar, si bashkëthemelues i LDK-së dhe pjesëmarrës i zhvillimeve që çuan te projekti i rezistencës institucionale-paqësore me shtetin paralel nga viti 1992-1999, që ia hapi rrugën protektoratit ndërkombëtar dhe në vitin 2008 pavarësisë së Kosovës. Rezistenca institucionale me shtetin paralel kishte edhe projektin e rezistencës së armatosur në përputhje me rrethanat dhe veçmas në bashkëveprim me aleatët amerikanë, që sugjeronin dy linja paralele: atë të politikës pa luftë (shtetin paralel) dhe të luftës pa politikë, kur do të vinte koha për të në përputhje me planet amerikane dhe të NATO-s siç ndodhi me ultima ration nga 24 marsi deri më 10 qershor 1999. Nga ky këndvështrim, dalja në skenë e UÇK-së në nëntor 1997, ishte pjesë e këtij projekti, pra e rezistencës së përgjithshme, gjë që UÇK krijoi rrethana që lufta e deriatëhershme diplomatike të kthehet në diplomaci të luftës me çka u krijuan rrethanat edhe për ndërhyrjen e armatosur të NATO-s, ndonëse me pretekste humanitare.
III. Gazetaria si shkollë e realitetit
-Gazeta Nacional: Fillimet tuaja në gazetën Rilindja përkojnë me një periudhë dinamike. Në ç‘mënyrë gazetaria ka ndikuar në stilin tuaj letrar: a e ka disiplinuar rrëfimin apo e ka bërë më të ndjeshëm ndaj realitetit konkret?
-J. Buxhovi: Siç thash, fillimet e punës në gazetari, anë “Rilindje”, përkojnë me një kohë të kthesave historike, që ndodhen pas Plenumit të Brioneve të vitit 1966, kur Kosova, e liruar nga presioni i Serbisë, u fut në një zhvillim të hovshëm të emancipimit kulturor po e dhe politik drejt shkëputjes nga Serbia dhe lidhjes me federatën jugosllave, si njësi e barabartë me tetëshen, siç ndodhi nga viti 1968 dhe me kushtetutën e vitit 1974 kur kjo komponentë fitoi dimensionin kushtetues. Në këto rrethana, të punojë si gazetar kërkonte përgjegjësi profesionale, por njëherësh paraqiste edhe një mundësi të madhe për të ndikuar rrjedhat kulturore dhe ato politike të kohës. Gazetaria, për krijuesin, krahas faktorit dinamikë, si pozitiv, paraqet edhe rrezik, që të humbet baraspesha midis ngjarjes si aktualitet dhe ngjarjes si përpunim imagjinate. Kujtoj se ia kam dalë që ta mbaj larg këtë “rrezik”.
-Gazeta Nacional: Si korrespondent i “Rilindjes” në Gjermani për më shumë se dy dekada, si e përjetuat distancën midis realitetit perëndimor dhe atij ballkanik, dhe si reflektohet kjo në veprën tuaj?
-J. Buxhovi: Kam pasë fatin që të jem korrespondent i parë i “Rilindjes” në Europë, me qendër në Gjermani (Bon). Duhet theksuar me këtë rast, se nga viti 1968, “Rilindja” tashmë me mision kulturor, por edhe diplomatik dhe politik, në kuadër të identitetit institucional të Kosovës si njësi federative, vendosi të hapë korrespodenturat në botë, siç kishte “Politika” e Beogradit, “Vjesniku” i Zagrebit, “Delo” e Lubjanës dhe “Oslobogjenje” e Sarajevës. Korrespodentura e parë e “Rilindjes” në jashtë u hap në Liban, meqë atëherë Jugosllavia si liderë Botës së tretë (të të painkuadruarve) paraqiste një interes të caktuar. Gazetari ynë atje, Nehat Islami, krahas punës gazetareske, bëri punë të mirë në hulumtimin e rolit të shqiptarëve në atë pjesë gjatë Perandorisë Osmane, ku kishte shumë guvernatorë shqiptar, i fundit Vaso Pasha. Shkuarja ime në Bon, po ashtu kishte si mision studimin e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit në dokumentet gjermane, ku edhe magjistrova në vitin 1979, por në përgjithësi të lidhjeve historike dhe kulturore gjermano-shqiptare, ku studiuesit gjermanë nga shekulli XVIII e këndej, me Xylanderin, Laibnicin, Hahnin e deri te Gustav Majeri i vunë bazat shkencës së albanologjisë. Gjatë qëndrimit të parë në Gjermani, solla shumë fejtone rreth këtyre pikëpjekjeve kulturore dhe historike. Fejtoni, në njëzet vazhdime, për 100 vjetorin e Kongresit të Berlinit, bëri jehonë të madhe, saqë edhe shtypi jugosllav i kohës, shumë pjesë i barti. Po ashtu, edhe disa gazeta gjermane shënuan këtë fejtoni. Edhe fejtoni për Princ Vidin, ai për Arnold von Harfin dhe fjalorin gjermanisht-shqip prej 50 fjalësh nga viti 1496, po ashtu u ndoqën me interesim të madh. Në vitin 1979, Shoqata e Gazetarëve të huaj në Bon, me nderoi me çmimin vjetor. Dhe, po ashtu, mirënjohje mora edhe nga Ministria e jashtme gjermane për “mirëkuptim midis popujve”.
Gjatë qëndrimit si korrespodent në gjermani, krahas takimeve, bisedave dhe intervistave me politikanët më të njohur, ndër ta me kancelarët: V. Brantin, H. Shmitin, H. Kolin, G. Shroderiun dhe A. Merkelin; mandej me politikanët shumë të rëndësishëm: Shtrausin, Horst Emken, Egon Barin e deri te Joshka Fisherin e të tjerë; takime të shumta edhe me botën kulturore, nga shkrimtarët nobelistë: H. Bëll, G. Gras, regjisorët dhe artistët e njohur: R. Fasbender, Hercog, Shrëndorf, H. Shegulla e të tjerë, e deri te sportistët me famë botërore, F. Bekenbauer, G. Myller, që kishin luajtur edhe ndeshjet historike me Shqipërinë në Tiranë kur luajtën baras. Këto lidhje vazhduan gjatë gjithë kohës sa qëndrova atje (deri në vitin 2008), të cilat, në rrethanat kritike, siç ishin ato nga viti 1990-1999, i shërbyen njohjes së opinionit gjerman dhe atij politik me çështjen e Kosovës, për ç’gjë , shumë nga politikanë e njohur gjermanë, intelektualët dhe krijuesit e rëndësishëm (G. Gras, filozofi Habermas e të tjerë) mbështetën edhe ndërhyrjen e armatosur të NATO-s për ta parandaluar gjenocidin dhe etnocidin ndaj shqiptarëve të Kosovës.
- Letërsia dhe historia si diskurs i dyfishtë
-Gazeta Nacional: Në veprën tuaj vërehet një ndërthurje e vazhdueshme midis diskursit letrar dhe atij historiografik. Si e konceptoni raportin epistemologjik midis fiksionit dhe së vërtetës historike: si tension, si simbiozë apo si dekonstruksion i narrativave dominante?
-J. Buxhovi: Historiografia dhe letërsia kanë të përbashkët ngjarjen, por me ndryshime të papajtueshme: meqë historiografia e paraqet atë përmes fakteve, që mbesin të diskutueshme përherë nga ndjeshmëria e interpretimit, jo rrallë në përputhje me diktatin e dogmës ideologjike dhe religjioze, që kërkon rishqyrtim dhe rishkrim madje. Ndërsa letërsia (krijimtaria në përgjithësi), ngjarjet i paraqet si kujtesë. Ky raport, i ka krijuar dhe i krijon letërsisë (krijimtarisë) përparësi të madhe ndaj historiografisë së lëndueshme nga pushteti i të fortit, ideologjia dhe religjioni. Meqë kujtesa letrare është njëherësh edhe vetëdije historike, që i qëndron kohës dhe kthehet madje në monument të përhershëm, siç ndodh me “Iliadën”, me shumë e shumë vepra të artit dhe të kulturës, nga të cilat mësohet historia. Ndaj, nuk është e rastit kur thuhet se monumentet që i krijon arti dhe krijimtaria janë të përhershme, ndërsa ato historike, të përkohshme dhe të rrënueshme madje, siç është rasti me monumentet grandioze të Stalinit, Enverit dhe diktatorëve të tjerë që u rrënuan sapo ra diktati ideologjik që i kishte krijuar…
Për t’i ilustruar këto raporte midis fuqisë së faktit krijues dhe atij dokumentues, si të paqëndrueshëm, që e ka historia, mund të na shërbejnë konceptet filozofike, në njërën anë ai i I. Kantit “Das Ding an sich” ( “Gjëja në vetvete”) që lidhet me arsyen e krijuar nga brenda, vetvetja dhe në tjetrën anë, te ai i Hajdegerit: (“Sein und Zeit” – “Qenia dhe Koha”) si koncept i “Dasein-it”, ku determinohet qenia përgjatë kohës historike…
-Nacional: Duke qenë se keni punuar mbi arkiva gjermane dhe dokumente historike, deri në ç’masë mund të flasim për një “poetikë të dokumentit” në romanet tuaja, ku fakti historik shndërrohet në materie estetike?
-J. Buxhovi: Kjo është pjesë e konceptit tim krijues, që fakti historik të kthehet në materie estetike, që t’i takojë kujtesës…
Nacional: A mendoni se romani historik shqiptar ende mbetet i lidhur me paradigmën romantike të shekullit XIX, apo vepra juaj synon një rishkrim postmodern të historisë?
- Narrativa, memoria dhe identiteti
-J. Buxhovi: Në letërsinë tonë, hiq veprën e M. Barletit “Histori e Skënderbeut” nga shekulli XV, nuk kemi roman të mirëfilltë historik. Madje as romani “Ali Pashë Tepelena”, i Sabri Godos, i vlerësuar si i tillë, nuk i përmbushë këto kritere. As veprat e mia, si “Shënimet e Gjon Nipollë Kazazit”, “Libri i të mallkuarve”, “Dosja B”, trilogjia “Prapë vdekja”, “Letra për Krye princin” e të tjera, me personazhe historikë dhe ngjarje historike, ndonëse shpesh vlerësohen si “pjesë e historisë”, në disa aspekte, mund të thuhet që synojnë rishkrim post modern të historisë, si letërsi.
-Gazeta Nacional: Në ciklin monumental “Kosova” dhe në romanet si “Libri i të mallkuarve” apo “Prapë vdekja”, historia shfaqet si një traumë e përsëritur. Si e trajtoni konceptin e memories kolektive në raport me traumën historike?
-J. Baxhove: Ciklin “Kosova” dhe “Librin e të mallkuarve”, që Ju përmendni, duhet parë si binom raportesh të fakteve dhe të kujtesës, ku ato kundërshtohen dhe plotësohen, gjithnjë me përparësitë e krijimtarisë, meqë ajo është në gjendje që memories kolektive t’ia diferencoje faktet nga ngjarjet, që edhe përsëritën deri te përmasat e traumave…
-Nacional: A mund të thuhet se tek ju identiteti shqiptar ndërtohet si një tekst i hapur, në kuptimin e Umberto Eco, apo si një strukturë e qëndrueshme e kodifikuar në histori?
-J. Buxhovi: Kujtoj se kjo më shumë lidhet me atë vlerësimin e Ecos rreth strukturës së qëndrueshme e kodifikuar, jo gjithaq në histori, por përmes historisë…
-Nacional: Në ç ‘mënyrë personazhet tuaja funksionojnë si bartës të ndërgjegjes historike dhe njëkohësisht si figura ekzistenciale që tejkalojnë kohën konkrete?
-J. Baxhove: Ndërgjegjja historike është pjesë e kujtesës historike. Ato janë të ndërlidhura. Letërsia i diferencon përmes trajtimit imagjinativ…
- Estetika e romanit dhe eksperimentimi formal
-Nacional: Në romanet tuaja vërehen struktura të fragmentuara, ndërprerje kronologjike dhe një përdorim i theksuar i ndërtekstualitetit. Sa është kjo një zgjedhje estetike dhe sa një domosdoshmëri për të reflektuar kaosin historik shqiptar?
-J. Buxhovi: Kjo ka të bëjë me raportin që shkrimtari ka ndaj faktit si dhe interpretimin që ia bën përmes imagjinatës. Natyrisht, se ku perceptim, nuk përjashton mundësinë që të nxjerr në pah kaosin historik shqiptar, si ngjarje, që lidhet me kujtesën…
-Nacional: Në ç ‘mënyrë dramat dhe proza juaj ndërveprojnë? A ka një ndikim të dramaturgjisë në ndërtimin e tensionit narrativ në romanet tuaja?
-J. Buxhovi: Proza, te unë, sikur nuk njeh kufijtë tradicional, që ato i ndajnë. Përkundrazi, ato thyhen edhe te “Libri i të mallkuarve”, pjesa e tretë “Njëqind vjet pushtet” dhe të “Dushkaja”, që mund të merren edhe monologje dramatik…
VII. Historiografia si akt interpretimi
-Nacional: Si historian, ju keni trajtuar ngjarje kyçe si Kongresi i Berlinit 1878. Si e shihni rolin e historiografisë shqiptare sot: si rishkrim kritik apo si vazhdim i narrativave ideologjike?
-J.Buxhovi: Historiografia institucionale shqiptare vazhdon narrativat ideologjike të ngatërruara naivisht edhe me gjuhën e eufemizmave, kur bëhet fjalë për ngjarje tejet të ideologjizuara, siç janë ato të majit-dhjetorit 1924, si puçe dhe kund puce të ndërsjella, të cilat mbesin pezull, por më afër dogmës ideologjike, nga narrativja se ishte fjala për revolucion demokratike dhe në anën tjetër për kundërrevolucion me ndihmën e Beogradit! Me këtë rast anashkalohet fakti tepër i thjeshtë se nuk mund të ketë “revolucion demokratik”! Revolucioni dihet se çfarë paraqet, përmbysjen e gjendjeve me dhunë dhe assesi demokracinë! Ka edhe shumë e shumë marifete të ngjashme tek historia institucionale në Tiranë dhe Prishtinë, ku, në emër të disa demistifikimeve, siç është rasti me Skënderbeun, kalohet në mohime dhe shtrembërime të rënda historike, të ngjashme me narrativen e historiografisë serbe, dogma e së cilës mban peng në tërësi historiografinë institucionale në Tiranë dhe Prishtinë me të ashtuquajturën mbretëri serbe nga mesjeta, të identifikuar me dinastinë Nemanjane dhe me gjoja autoqefalinë e kishës ortodokse serbe nga shekulli XIII, kur dihet se as njëra as tjera nuk kanë mbështetje historike, veçmas identifikimi i Rashës me shtetin mesjetar serb, si një dinasti feudale e pavarur në kohën e procesit të shembjes së Bizantin, që kudo historiografia objektive e cilëson si Rasha, Rasien, Rasia dhe askund si shtet mesjetar serb. Madje, tek perandorët bizantin, Porfyrogenti dhe Kantakuzeni dhe te shumë kronikë të kohës Rasha quhet Tribalia, ndërsa rasianët – tribalë, të lidhur me mbretërinë antike tribale, që Herodoti e quan ilire. Ngjashëm ndodh edhe me autoqefalinë e kishës ortodokse serbe, gjoja nga mesjeta, kur dihet se autoqeflia ka ndodhur në vitin 1923, me bashkimin e katër mitropolive (Beogradit, Sremit, Malit të Zi dhe Pejës). Kjo na ka sjellë edhe Pakon e Ahtisarit me të cilën Serbisë i janë dhënë “tapitë historike dhe shpirtërore”, që shtetin e Kosovës e hendikepojnë shumanshëm dhe do ta vazhdojnë edhe tutje…
-Gazeta Nacional: A ekziston rreziku që historiografia të instrumentalizohet politikisht, dhe si mund të ruhet integriteti shkencor në një kontekst ballkanik shpesh të politizuar?
J-. Buxhovi: shembullin më të mirë për instrumentalizimin e historiografisë duhet kërkuar te shkolla sllaviste e Vjenës e shekullit XIX, kur shqiptarët paraqiten nëpër histori të huaja (serbëve, turqve, bullgarëve etj.) dhe jo te fakti se ata janë popull antik, se kishin mbretëritë kryesore në antikitet (Maqedoninë, Dardaninë, Epirin). Kjo metodë e arnimit, është ndjekur edhe për gjuhën shqipe (me huazime të shumta) dhe po ndiqet edhe nga historiografia institucionale në Prishtinë dhe Tiranë. Shembulli më eklatant i kësaj ecurie u pa së voni me “Historinë e Kosovës”, volumi parë i botuara nga Instituti i Historisë “Ali Hadri” i Prishtinës, që nuk është tjetër pos një kopje e koncepteve të historiografisë serbe, ku Kosova shihet shtëpi me tapi serbe! Aty u bëhet jehonë mashtrimeve të S. Novakoviqit të shfaqura në “Zakonik Cara Dušana od 1453” (Kanunin e perandorit serb, Stefan Dushani nga viti 1453), tekst ky që vet autori e pranon se nuk është nga shekulli XV, por i arnuar në shekullin XIX nga disa shënime te një mësuesi serb nga Prizreni dhe një prifti rus, të cilat po ashtu arnohen me 16 versione të ndryshme të mbledhura gjoja nëpër manastiret ortodokse serbe në Kosovë dhe Maqedoni, për ç’gjë këtij libri iu mor kredibiliteti nga Universiteti i Harvardit dhe qarqet tjera akademike botërore bashkë me katër vëllimet e Akademisë së Shkencave të Jugosllavisë “Istoria naroda Jugoslavie u bizantnskim izvorima”, ku burimet bizantine për Rashën Tribale dhe Tribalët, konvertohen në “Serbi mesjetare” dhe Tribalët në “serb” dhe falsifikime të tjera të burimeve bizantine, osmane dhe ruse madje! Kam reaguar rreth këtij rasti, por kanë munguar reagimet e historianëve “të pavarur” nga Kosova dhe Shqipëria, edhe pse libri, si duket, është tërhequr nën trysninë e disa historianëve brenda Institutit të pakënaqur me këtë diskurs serb si dhe të disa qarqeve nga jashtë , që kanë konsideruar se libri mund t’i shërbente Serbisë për pretendimet hegjemoniste ndaj Kosovës!
-Nacional: Në veprat tuaja historike, a synoni të krijoni një “kundër-histori” ndaj narrativave zyrtare ndërkombëtare për Kosovën?
-J. Buxhovi: Nëse shikohet teksti prej njëzet e sa rreshtave të deklaratës së pavarësisë, del se Kosova është shtet pa histori, një trung pa rrënjë. Ky ka qenë çmim që ndërkombëtarët kanë kërkuar për shpalljen e pavarësisë, që edhe mund të arsyetohet karshi qëllimit madhor. Por, si historian i pavarur, me “Kosovën” në tetë vëllime, “Maqedoninë”, “Dardaninë”, të përkthyera edhe në anglisht nga botuesi amerikan “Jalifat Publishing”dhe “Kongresi i Berlinit dhe Lidhja Shqiptare e 1878”, kam synuar shkrimin objektiv të historisë së Kosovës si pjesë e historisë së Shqipërisë nga antikiteti, ku mbretëria e Dardanisë është bartëse e këtij identiteti historik. Po ashtu, kam synuar që certifikata historike e shtetit të Kosovës, të nxjerrët jashtë narratives së pragmatizmit politik të kohës, jashtë narratives ideologjike dhe diktatit të historiografisë serbe, gjë që kjo është përcjellë me reagime të ashpra, por të pritshme nga Akademia Serbe e Shkencave dhe Arteve nga Beogradi , po me reagime të pa pritshme nga mediumet tona dhe veçmas nga disa “akademikë” të Prishtinës, që janë munduar ta diskreditojnë veprën prej pesë mijë e treqind faqesh fillimisht në tri vëllime, mandej në pesë për t’u përmbyllur me tetë vëllime në vitin 2017, deri aty sa ta quajnë “edhe projekt të Serbisë”! Ndërkohë që në Serbi i madh e i vogël ulërinte kundër librit, që shtetin e Kosovës e paraqiste me histori të thellë nga antikiteti e jo pjesë e “mbretërisë” imagjinare mesjetare serbe! Reagimet e tilla nga Prishtina, mund të shpjegohen me atë se “akademikët” e Prishtinës si dhe historianët nga Instituti i Historisë dhe ai Albanologjik pa përjashtuar këtu edhe shumë prej tyre nga katedrat e universitetit, me mendësi ideologjike dhe partiake, kanë qenë xheloz, meqë vetë nuk kanë përmbushur një detyrim që të shkruajnë historinë e shtetit të Kosovës, e as t’i kundërvihen propagandës së egër politike të Beogradit për ta paraqitur Kosovën qendër të saj kulturore dhe historike mesjetare, për ç’gjë paguhen mirë e mirë nga shteti ynë i varfër, me të cilën do të legjitimohej ndërkombëtarisht edhe pavarësia e saj. Andaj, sulmi ka qenë mbrojtja më e mirë e tyre, por pse ka shkuar kjo në dëm të historiografisë sonë, të tillët nuk kanë çarë kokën për pasojat. Natyrisht se këtij diskursi kundër “Kosovës” në tetë vëllime i ka ndihmuar edhe një pjesë e politikanëve të Kosovës nga mendësia politike se shteti i Kosovës është i përkohshëm, se duhet refuzuar në emër të bashkimit kombëtar dhe broçkulla të ngjashme, që u panë edhe nga pazaret e nisura me Serbinë për shkëmbim territoresh, që u penguan nga Amerikanët në çastin e fundit! Por, këto anomali, u hoqën shpejt, në saje të popullarizimit të madhe të veprës, që brenda një viti pati gjashtë ribotime me një tirazh “astronomik” prej 50 mijë ekzemplarësh si dhe përkthimi i saj në anglisht në SHBA nga botuesi amerikan “Jalifat Publishing”, që arriti për pak kohë të depërtojë në institutet dhe universitetet më prestigjioze amerikane deri te ai i Harvardit, ku edhe fitoi edhe statusin e literaturës alternative për historinë e Evropës Juglindore. Ndërsa, unë u pranova edhe në Shoqatën Amerikane të Historianëve, ndër më të njohurën në botë. Ky zhvillim ndikoi që libri të pranohet dhe të promovohet në shumë universitete dhe akademi europiane dhe atë të Turqisë, si dhe ato rajonale, nga Akademia e Shkencave të Sllovenisë, e Kroacisë dhe e Malit të Zi. Së voni pati edhe dy promovim në Tiranë në Akademinë e Shkencave dhe në Muzeun Kombëtar të Historisë. Pra, “Kosova” sot paraqet certifikate të historisë së shtetit të Kosovës, të pranuar në shumë qendra akademike dhe universitare botërore, pos në Kosovë!
VIII. Angazhimi politik dhe historik
-Gazeta Nacional: Si një nga themeluesit e Lidhja Demokratike e Kosovës, përkrah Ibrahim Rugovës, si e shihni sot atë periudhë të organizimit politik dhe filozofinë e rezistencës paqësore?
-J. Buxhovi: Me pak fjalë, do ta vlerësoja si një përgjigje që brezin tonë intelektual historia e ngarkoi me përgjegjësi politike, që ajo e kreu si mision në dy binarë paralel historik: në atë të rrënimit të komunizmit dhe në atë të shtetndërtimit të Kosovës përmes rezistencës aktive paqësore (Shtetin paralel nga 1992-1999), që ndërkombëtarizoi çështjen e Kosovës midis aleatëve perëndimorë, të cilët u vunë në anën e kauzës së saj përmes armëve si dhe protektorati ndërkombëtar të kthehet në pavarësi në vitin 2008…
-Gazeta Nacional: Lufta e Ushtria Çlirimtare e Kosovës shënoi një kthesë të madhe historike. Si e analizoni raportin midis rezistencës paqësore dhe asaj të armatosur në kontekstin e çlirimit të Kosovës?
-J. Buxhovi: Siç u tha më sipër, UÇK dhe ishte pjesë e rezistencës institucionale, që nga fillimi, në kuadër të përcaktimit të LDK-së (kur nuk kishte qeveri dhe shtet paralel 1900-1902) për mbrojtjen e pragut të shtëpisë për ç’gjë përgjegjës ishin komision vendore të degëve dhe të nëndegëve. Me themelimin e Qeverisë së Kosovës në dhjetor 1992, në kuadër të ministrive, u përfshinë edhe Ministria e Mbrojtjes dhe ajo e Rendit Publik. Ato filluan mobilizimin e rekrutëve të larguar nga APJ si dhe të oficerëve që po ashtu ishin larguar nga APJ (rreth 420 sosh) disa të shpërndarë në luftimet në Kroaci e më vonë në ato të Bosnjës dhe Hercegovinës. Koncepti i këtyre dy ministrive ishte fillimisht i krijimit të njësive rezerve brenda dhe të brigadave jashtë. Por, ishte urdhri i kërshëndellave i Bushit i 24 dhjetorit 1992 që i vuri vija të kuqe Serbisë për përhapjen e konfliktit të luftës në Kosovë, po edhe Kosovës që të vazhdonte rezistencën institucionale paqësore, pra pa luftë. Dr. Rugova u urdhërua që menjëherë të ngihet puna e dy ministrive , asaj të Mbrojtjes dhe të Rendit, si dhe neutralizim i grupeve të gueriles (atij të Drenicës, në krye me Adem dhe Hamëz Jasharajn, të Deçanit, në krye me S. Çekun, të Llapit dhe kështu me radhë). Shumë prej tyre respektuan këto urdhra dhe dolën jashtë (Jasharajt, S. Çeku e të tjerë). Disa oficerë dhe policë që vazhduan veprimtarin në Kosovë në kuadër të mbrojtjes territoriale të drejtuar nga kolonel Hajzer Hajzeri u burgosën (126 veta) dhe u dënuan me burgime të gjata. Në vakumin e krijuar, ndërhyri LPK, deri më atëherë anëtarë kolektiv i LDK-së, dhe filloi aktivizimin e militantëve në disa aksione, në vitin 1996, që shumica e tyre, edhe ashtu ishin anëtarë të degëve dhe nëndegëve të LDK-së. Dalja në skenë e UÇK-së, në nëntor 1997, paraqet vazhdimin e politikës me mjete të tjera. Assesi ndryshe. Po të kishte vazhduar ky koncept, sot nuk do ta kishim procesin e Hagës dhe gjithë ato përplasje që ndodhen gjatë dhe pas luftës midis “krahut paqësor” dhe atij “të luftës”, kur ishin pjesë e të njëjtës kauzë dhe nga i njëjti brum…
-Gazeta Nacional: Pavarësia e Kosovës është një akt historik me shumë dimensione. Si e përjetuat atë moment dhe çfarë kuptimi ka sot në një perspektivë më të gjerë historike?
-J. Buxhovi: Në veprat e mia historiografike pavarësia e Kosovës vlerësohet ngjarja më e madhe e shekullit.
– Gazeta Nacional: Si i vlerësoni raportet aktuale midis Kosovës dhe Shqipërisë në planin kulturor, politik dhe identitar?
J.Buxhovi: Për fat të keq, realiteti i dy shteteve shqiptare në Ballkan, nën sponzorizimin e drejtpërdrejtë të SHBA-ve dhe aleatëve europianë, nga një pjesë e mirë e politikës shqiptare në Tiranë dhe Prishtinë, është shikuar dhe vazhdon të shikohet më shumë si hendikep, një si mallkim historik, se sa e arritura më e madhe e shqiptarizmit në përgjithësi. Heqja e kufirit, as në planin kulturor, as atë ekonomik, nuk është kthyer në një përparësi për afri dhe bashkim kulturor, ekonomik dhe shpirtëror në përgjithësi. Përkundrazi, politikat shtetërore në Tiranë dhe Prishtinë ndjekin agjenda të drejtuara nga ambicie personale të liderëve për protogonizëm dhe karshillëk feudalo-fisnor, po edhe mafioz! Kjo sjellje sikur përkujton atë përvojën e keqe nga themelimi shtetit shqiptar më 1912 e deri te ditët tona, që shteti për ta paraqet armik, që duhet luftuar dhe jo ombrellë që duhet forcuar, veçmas kur gjendemi edhe më tutje në gojë të ujkut!
- Letërsia si dëshmi dhe rezistencë
–Gazeta Nacional: Në ç’masë e konsideroni letërsinë tuaj si një formë rezistence kulturore dhe politike?
-J. Buxhovi: Letërsinë nuk e konsideroj pjesë të vetëdijes kulturore, me çka ajo shfaqet faktori kryesor imunitar i qenies…
-Gazeta Nacional: A mendoni se shkrimtari në hapësirën shqiptare ka ende një rol të veçantë si “ndërgjegje e kombit”, apo kjo është një paradigmë e tejkaluar?
-J. Buxhovi: Për fat të keq, nga shumë arsye, veçmas nga ato politike, kur ato merren ndore nga politikanë tribalë, kjo shfaqet paradigmë e tejkaluar, madje e dëmshme, meqë “ndërgjegja” kthehet në paradigmë të vasalitetit intelektual, më e dëmshme se ajo e diktatit ideologjik nga e kaluara e afërme!
-Gazeta Nacional: Si e përkufizoni raportin midis estetikës dhe etikës në veprën tuaj?
-J. Buxhovi: Përpiqem që raporti etik dhe ai estetik të jenë të balancuar…
- Dimensioni ndërkombëtar dhe recepsioni
-Gazeta Nacional: Duke qenë se veprat tuaja janë përkthyer në disa gjuhë, si ndryshon recepsioni i tyre jashtë hapësirës shqiptare?
-J. Buxhovi: Nga veprat e mija letrare është përkthyer “Shënimet e Gjon Nikollë Kazazi” (serbisht, sllovenisht, frëngjisht, italisht, rumanisht, polonisht dhe gjendet në përkthim edhe në gjermanisht dhe anglisht). Ndërsa në anglisht është përkthyer “Dosja B”. “Kazazi” është pritë mirë në frëngjisht nga L’Harmattan i Parisit me pesë-gjashtë ribotime si dhe ai në italisht me tri ribotime brenda një kohe të shkurtër. Në Itali ka lëvizje edhe drejt filmimit të romanit, si kooproduksion me Kosovën. Por prej dy vitesh, një producentit të njohur italian, i mungon një përgjigje nga Ministria e Kulturës!
-Gazeta Nacional: A mendoni se letërsia shqiptare arrin të komunikojë universalitetin e saj pa humbur specifikën historike?
-J. Buxhovi: Specifikat historike jo rrallë, universaliteti i nxjerr nga “provincializmi”. Këtë më së miri na dëshmon letërsia latino-amerikane, me dimension e realizmit magjik markezian.
- Reflektim mbi kohën dhe veprën
–Gazeta Nacional: Duke parë pas në një krijimtari kaq të gjerë, a mendoni se ka një vijë të brendshme unifikuese që lidh gjithë veprën tuaj?
-J. Buxhovi: Këtë nuk mund ta them. U takon studiuesve të letërsisë, që janë gjithnjë e më të paktë, e gjithnjë më të rrudhur sipas interesave të tarafeve…
-Nacional: Çfarë raporti keni sot me veprat tuaja të hershme: i shihni si dëshmi të një kohe apo si pjesë ende aktive të dialogut tuaj krijues?
- Buxhovi: Veprat përherë i shoh të papërfunduara. U kthehem dhe u rikthehem, shpesh i bart pjesët nga njëra në tjetrën, edhe pse shumë shkrimtarë këtë e shohin ndryshe…
XII. Planet dhe vizioni për të ardhmen
–Gazeta Nacional: Çfarë projektesh të reja letrare apo historiografike po përgatitni aktualisht, dhe cilat tema ndjeni se ende kërkojnë trajtim?
- Buxhovi: Sapo doli nga shtypi romani “Lufta e fshehur, Anteu”. Ndërsa po punoj në një libër kujtimesh dhe dëshmish “Dy pasluftat e mia 1946-1999 dhe 2000-2026”, me të cilin shënohet 80 vjetori i jetës, në gusht, dhe 65 vjetori i krijimtarisë sime. Mund t’ua them se dy pasluftat e mia, ndryshojnë diametralisht: e para, në rrethanat e konceptit të barazisë klasore, përkundër përpjekjeve të Beogradit që të shfrytëzonte projektet e mbetura të kralevinës kundër shqiptarëve, ishte me shpresë dhe ngritje të ngadalshme, por drejtë ardhmërisë. Ndërsa e dyta, nga protektorati ndërkombëtar dhe veçmas shpallja e pavarësisë së Kosovës më 2008, me dëshpërime të vazhdueshme, meqë çlirimi nuk u kthye në liri, që nënkupton sistemin e vlerave të saj, dhe po ashtu, parlamentarizmi nuk u kthye në demokraci. Në këto rrethana kur liria kthehet në peng “të çlirimtarëve” të rremë, ndërsa parlamenti në një arenë të feudeve familjare, fiseve e mbi të gjitha grupeve mafioze, atëherë mund të kuptohet pse kjo gjendje nga shumë qytetarë përjetohet si gjendje e shtetit pa autoritet, ndërkohë që dikur kishim autoritetin pa shtet! Andaj, sot kemi dukurinë e akulturimit të vazhdueshëm, humbjen e ekuilibrave demografik, etnik e mbi të gjitha realitetin e hidhur kur identiteti kombëtar zëvendësohet me atë fetar, deri te përmasat e kthimit në komunitet fetar!
XIII. Jubileu dhe kuptimi i kohës personale
-Gazeta Nacional: Çfarë përfaqëson për ju 80-vjetori i lindjes: një pikë reflektimi, një bilanc apo një fazë e re e vetëdijes krijuese?
-J.Buxhovi: Përgjigjen e kësaj duhet kërkuar te libri “Dy pasluftat e mia” që do të dalë nga fillimi i gushtit.
-Gazeta Nacional: Si e përjetoni simbolikisht 60-vjetorin e nisjes së krijimtarisë suaj: si një rrugëtim të përmbushur apo si një proces ende të hapur kërkimi?
-J. Buxhovi: Krijimtarinë letrare e konsideroj rrugëtim të papërmbushur…
-Gazeta Nacional: Nëse do t’i drejtoheshit vetes suaj të re, në fillimet e këtij rrugëtimi, çfarë do t’i thoshit sot?
-J. Buxhovi: Kthim tek e njëjta…
-Gazeta Nacional: Në fund, a është shkrimi për ju një akt i kërkimit të së vërtetës apo një mënyrë për ta problematizuar atë?
-J. Buxhovi: I të dyjave…
-Gazeta Nacional: Si do të dëshironit të mbeteshit në kujtesën e brezave që do të vijnë: si historian, si romancier, apo si një ndërgjegje kritike e kohës suaj?
- Buxhovi: Kjo u mbetet studiuesve që ta thonë…
-Gazeta Nacional: Nëse do të duhej të linit një mesazh për brezin e ri të shkrimtarëve dhe studiuesve shqiptarë, cili do të ishte ai në raport me të vërtetën, lirinë krijuese dhe përgjegjësinë intelektuale
-J. Buxhovi: Latinët thonin: “Vitam impedere vere” (Jetën kushtoja të së vërtetës), që do t’ia shtoja edhe atë: nuk mjafton të jesh vetëm i lirë, meqë kthehesh në skllav të saj, por të veprosh si i lirë…
Sendet transcendentale
Të përfytyrosh një dialog me njerëz të kohërave të ndryshme është të ngulmosh në një takim, që nuk ka ndodhur, bile s’do të ndodhë kurrë.
Përfytyrimi e tejkalon realitetin si për të vërtetuar me një anë të një trilli intelektual se përveç tri përmasave gjeometrike të hapësirës është dhe përmasa e katërt, kaq shumë e diskutuar dhe e mohuar. Po bota e artit (ajo e Homerit) e kapërcen botën euklidiane.
Tentojmë provat e një dialogu. Karakteri konvencional ka përparësi për të shtjelluar një “seancë spiritizmi” krejt origjinale dhe të veçantë të çdo personaliteti. Trashëgimi gjenetik, përcaktimi i ADN-së, i formulave të hormoneve e kromozoneve nuk e di se çdo të zbulonte për shpjegimin e tipit biologjik. Me sa duket misteri i talentit që mbart subjekti njerëzor do të mbetet gjithmonë një mister, ndoshta i ligjeve që nuk do të zbulohen kurrë.
Dita e Parë e lindjes ka ditën e Dytë, ditën e vdekjes. Pra midis dy ditëve (të shënjuara) janë të gjitha ditët e tjera biologjike, pastaj koha e amshimit nuk është më biologjike, por thjesht minerale dhe është gjithmonë diçka, ose gjithçka përtej.
Përtej! Jo në mes!
Por asnjë njeri nuk e zgjedh vetë lindjen, ose vdekjen. Vetëdija është mes caqeve, limitit. Kjo dihet. Por nuk konceptohet. Me njeriun lind imagjinata. Njeriu vdes. Po imagjinata nuk vdes.
Homeri nuk ka varr. Dantja ka varr. A është varri i të dytit përparësi mbi të parin? Aspak. A është mungesa e varrit të të parit mungesë për të dytin? Aspak!
Po si vallë të bisedosh me secilin veç e veç? Ose me të dy sëbashku?
Shkrimi është fantazma e përjetshme e shkrimtarit të vdekur.
Bibliotekat janë Hadi i madhërishëm i këtyre fantazmave, por jo i eshtrave.
Tërë alfabetet koncentrojnë fonetikë. Tinguj. Por vetë alfabetet janë grafika të të pazëshmëve. Prania e lexuesit me librin është komunikimi i mrekullueshëm i shurdhmemecëve të shenjtë. Komunikimi është syri, paradhoma e mendjes, ftillesa e shpirtit. Heshtja është triumfuese, e lemerishme. Idetë janë qenie të padukshme, pa laringe.
Imazhet artikulohen sipas një alfabeti që s’shkruhet, sipas një sintakse që s’dihet. Imazhet s’përkthehen. Perceptohen.
Çdo libër është të korrësh drithin e ëndrrave.
Librat as rënkojnë, as qeshin. Vetëm heshtin. Janë eukaristia më e jashtëzakonshme e qytetërimeve, tragjedive, marrëzive, frikërave dhe shpresave.
Sende transcendentale, të pakrijuara nga Zoti në sagën hekzagonike të krijimit si projekt hyjnor. Përjashtime. Mbase herezi. Kundërprojekt!
Kulti i Amonit në Durrës
Kulti i ujërave në Durrësin antik është i pranishëm në shekuj. I dyzuar, si kult i detit dhe i ujërave të pijshëm. Uji si simbol dhe ekzistencë, si mit dhe pjellori, si natyrë dhe jetë njerëzore. Kemi dëshmi skulpturore që flasin.
Pranë një shtëpie të lagjes nr.5 të qytetit, janë zbuluar rastësisht dy pllaka mermeri (38x25x9) me dy portrete në reliev të lartë. Portretet, që janë të përafërta, paraqesin një fytyrë të moshuar gazmore, me flokë e mjekër të gjatë, sy të mëdhenj e të qeshur, mollëza të ngritura e gojë të hapët.
Anash ballit të ngushtë i harkohen dy brirë dashi lidhur me një kordele në mes.
Brenda gojës së hapur përsëtepërmi shihet një kanal i vogël cilindrik që e tejshpon pllakën. Kjo karakteristikë, në mënyrë të veçantë, tregon se të dyja pllakat kanë qenë aplikuar si detaje të arkitekturës dekorative në një fontanë antike.
Fontanat antike zbukuroheshin me kolona e pilastra ku aplikoheshin protome figurash të ndryshme, si luanë, dema, satirë etj.
Nga gojët e hapura të këtyre figurave rridhte pa ndërprerje ujë, që sillej deri aty me anë tubash balte, apo edhe prej plumbi.
Pikërisht një fontanë të tillë duket se i përkisnin edhe dy pllakat prej mermeri që përmendem. Me funksionin që përmendëm më lart, përveç gojës së hapët dhe kanalit të vogël cilindrik brenda saj, në dy pllakat tona lidhet dhe realizimi ideor i skulpturës, sidomos përsa i përket gdhendjes së cullufeve të gjata të flokëve dhe të mjekrës, që të japin përshtypjen se janë lagur nga uji që rrjedh prej gojës, vetë figura e paraqitur është një figurë bakike, ose ndoshta vetë Baku, në këtë rast i përdorur si simbol i energjisë dhe i freskisë së natyrës, që ushqen jetën dhe gëzimin.
Relievet në fjalë datohen në shekullin II e.s.
Është koha, kur siç dihet, Durrësi është pajisur me një ujësjellës monumental, që sillte ujin nga lumi i Erzenit.
Ka mundësi që figurat bakike në këtë rast të personifikojnë në një farë mënyre edhe vetë lumin e Erzenit (janë të njohura në antikitet parafytyrime hyjnish të lumenjve me fytyrë njeriu dhe brirë). Sidoqoftë, këto relieve përfaqësojnë një monument antik, ende të paidentifikuar, me vlera arkitektonike e artistike; ato e plotësojnë serinë e skulpturave dekorative të muzeut arkeologjik të Durrësit me një subjekt krejt të ri, që s’ishte ndeshur deri tani, as këtu dhe as në ndonjë qendër tjetër antike të vendit tonë
Çështja është: çfarë përfaqësojnë në të vërtetë këto figura të çuditshme? Ato janë skulptura të funksionalizuara për fontanat e ujit për qytetin dhe banorët.
Ato përcjellin edhe simbolikë edhe mendësi të caktuara mitologjike.
Mendoj se perceptimi i tyre është më tepër sinkretik.
Brirët e dashit janë element identifikues. Ato janë atribut i kultit helenistik të Zeus Amonit, me prapavijë mitologjike egjiptiane dhe libiane.
Në Durrës është gjetur një pamje skulpturore e kultit të Serapisit i cili afrohet në këtë hulli rituale. Figura e Dionisit (Bakut) nuk ka brirë dashi, prandaj figurat e gjetura s’mund të quhen bakike.
Por tiparet e fytyrave të dy pllakave të kujtojnë megjithatë tiparet bakike, ose atë të maskave komike teatrore. Flokët dhe mjekra e gjatë janë elemente të ikonografisë së hyjnive lumore, si p.sh. Hyut Vjosë (skulptura e tij ndodhet në Muzeun Historik Kombëtar).
A janë dy relievet figura të lumit të hyjnizuar të Erzenit?
Teza është interesante, por jo mbushamendëse. Duhet argumentuar.
Elementi më kryesor janë brirët e dashit, lidhur me një kordele. Kjo është pika ku unë ngulmoj. Në Libi Amonin e paraqisnin si Zeusin por me brirë dashi dhe e adhuronin në oazin e Sivas (tempull orakullor mbi ujëra të pijshme).
Për grekët ky hy quhej si Amon Egjiptiani, për romakët si Amon Libiani.
Në epokën romake Durrësi qe qendër e madhe edhe e kulteve të ndryshme.
Pra edhe e kulteve nga Egjipti, ose Libia.
Fytyrat e relieveve janë pak të karikatizuara, pra groteske. Kjo e afron me kultin e Panit, i cili kishte brirë dhie dhe mjekër të gjatë.
Pani lidhej me nimfat e ujërave.
Brirët e dashit më shtyjnë të mendoj se këto relieve të shekullit II e afrojnë identifikimin më tepër tek Amoni Libian i romakëzuar, por jo pa një sinkretizëm me ikonografinë e hyut Pan. Një sintezë vendase.
“Madona e ulur” e Rafael Santit në Durrës
Lindi në Urbinë të Italisë 5 shekuj më parë piktori gjenial Rafael Santi, kryeveprat e të cilit do të mbeteshin në shekuj në fondin e artë të kulturës botërore.
Rafael Santi jetoi dhe punoi në një epokë të vrullshme e të rëndësishme të historisë. Me artin e tij të pavdekshëm, ai u bë një nga titanët e Rilindjes Evropiane.
Në shekullin XV Skënderbejada shqiptare kishte mbrojtur portat e Europës dhe të kulturës së re humaniste nga vërshimi kobzi i perandorisë osmane, duke dhënë kështu ndihmesën e vet në zhvillimin e lulëzimin e kësaj kulture.
Në vitin 1508, Rafael Santi erdhi dhe u vendos në Romë, ku zhvilloi veprimtari të larmishme.
Pikërisht, në këtë vit, në Romë ka qenë edhe humanisti i madh shqiptar nga Shkodra, Marin Barleti, i cili kishte sjellë për ta botuar dorëshkrimin e tij të historisë së Gjergj Kastriot Skënderbeut. Libri i Barletit u botua midis viteve 1508-1510.
A ka mundësi që Barleti të ketë qenë njohur edhe me Rafael Santin? Kjo është një çështje që vlen ta gjurmojnë e ta saktësojnë historianët.
Rëndësi ka vetëm fakti se në vitet që Rafaeli u bë i famshëm me artin e tij të pikturës, si një nga figurat e mëdha të humanizmit e të artit rilindës edhe shqiptarët, nxorën në këtë lak kohor figura të përparuara të kulturës së Rilindjes Evropiane.
Midis tyre do të përmendim, përveç Marin Barletit, edhe Marin Biçikemin, Leonik Tomën, Mikel Marulin, që ishin filozofë, poetë, astronomë, si dhe piktorin shqiptar në Venedik, me emrin Mark Bazaiti, bashkëkohës i Rafaelit.
Emri dhe fama e Rafaelit i kaloi prej kohësh kufijtë e Italisë.
Veprën e tij gjeniale e kanë njohur dhe vlerësuar edhe shqiptarët.
Në vitin 1905, në kolegjin arbëresh të San Demetër Koronës, në Itali, piktori i njohur i traditës sonë, shkodrani Ndoc Martini, do të pikturonte afreskun e Rafaelit, si një simbol të pikturës në përgjithësi, duke treguar kështu nderimin e tij për të.
Shprehja “piktor si Rafaeli” është përdorur shpesh, për të cilësuar disa piktorë të shquar shqiptarë të shekullit XIX e të fillimit të shekullit XX.
Sot në fondin e Muzeut të Artit Mesjetar, në Korçë, ruhet një tablo e ardhur nga qyteti i Durrësit (siç është e shënuar në pasaportën e saj shkencore). Sipas specialistëve si kohë, i takon fundit të shekullit XVIII ose shekullit XIX.
Kjo tablo është një kopje e çmuar dhe me vlerë e pikturës “Madona e ulur” e Rafaelit, që historianët e artit e kanë quajtur një nga kryeveprat e tij.
Origjinali i kësaj pikture sot ndodhet në pinakotekën e Firences, në Itali.
Si dhe qysh është kopjuar kjo pikturë e famshme dhe, më kryesorja, kush e kopjoi me kaq besnikëri, shije dhe art?
Këtyre pyetjeve tani për tani nuk mund t’u përgjigjemi saktë.
Kopja e pikturës së Rafaelit është realizuar me mjeshtëri. Natyrat janë të gjalla, harmonike, të ëmbla e të fuqishme.
Madona është një grua e re, shumë e bukur, “tipike rafaeleske”, me një shami mbi kokë, me një fëmijë mbi prehër dhe pranë tij një fëmijë tjetër. Shprehja e tri figurave njerëzore është plot dritë dhe jetë.
Fakti që në Shqipëri e pikërisht në Durrës ka qenë edhe një kopje e një kryevepre botërore tregon qartë vlerësimin ndaj artit e në veçanti të pikturës.
Po nga qyteti i Durrësit është edhe një pikturë tjetër me vlerë, e punuar sipas manierës dhe shkollës së Rafaelit.
Piktura në fjalë ruhet brez pas brezi në një familje durrsake. Është një portret i një vajze, të re me flokë të gjatë, e cila në njërën dorë mban një lule të vogël. Në telajon e pikturës, që është e dëmtuar nga koha, është shkruar me germa romake edhe viti 1518.
Faktet e mësipërme flasin qartë dhe janë dëshmi e vlerësimit dhe e nderimit të Rafaelit në Shqipëri si dhe e ndikimit të tij si kryemjeshtër i pikturës, që u ka shërbyer njerëzimit përparimtar dhe popujve.
Të dhëna të reja për piktorin Mark Bazaiti
Piktori shqiptar Mark Bazaiti ka jetuar në vitet 1460 deri 1530 në dhe të huaj, larg atdheut. Ai ishte një nga piktorët e mëdhenj të Rilindjes Europiane, një talent i fuqishëm i popullit tonë, që krijoi kryevepra artistike, që sot ruhen në galeri e pinakoteka në vende të ndryshme të kontinentit, sidomos në Venedik të Italisë.
Për shqiptarësinë e Mark Bazaitit për herën e parë ka shkruar studiuesi F. Babinger. Në një studim të tij të vitit 1962, ai shënon: “Nxënës i piktorit të njohur Alvise Vivarini nga Murano ka qenë në vitin 1470, nënkuptohet në Venedik ose në Friuli, një piktor i përmendur me emër, Mark Bazaiti, që në vitin 1530 i mbyll sytë e vdes.
Nuk janë të pakta veprat e tij si në Venedik, ashtu në Padovë, por edhe në vende të tjera ku gjenden shumë vepra që i përkasin një arti fisnik.
Forma e emrit Bazaiti me sa duket është një emër i një familjeje shqiptare, i një familjeje stratiotësh”.
Profesor Eqrem Çabej e mbështet këtë tezë të Babingerit, duke shkruar disa vite më vonë: “Mendimi i F. Babingerit që Mark Bazaiti, piktor i njohur venecian i viteve 1500-1530 të ketë qenë shqiptar gjen vërtetim tani me faktin e diktuar prej nesh, që një familje me emër Bazaiti ka edhe sot në qytetet të Delvinës”.
Mark Bazaiti ka punuar së bashku me Alvise Vivarinin (1446-1502) e, me sa duket, nuk kanë pasur ndryshim të madh në moshë.
Më 1502 mjeshtri venecian Alvise Vivarini vdes, duke lënë përgjysmë pikturimin e kishës së Frarëve në Venedik.
Nga viti 1503 deri në vitin 1510 Mark Bazaitit i besohet pikturimi i këtij monumenti të madh, duke u quajtur i denjë për të vazhduar veprën e piktorit të vdekur.
Mark Bazaiti e përfundon me sukses të plotë ndërmarrjen e pikturimit të kishës së Frarëve. Në pikturat e tij ka një forcë të madhe artistike, ka realizëm e ngjyra harmonioze e të ëmbla. Kohët e fundit, duke shfletuar një guidë artistike të monumenteve të qytetit historik të Venedikut, gjetëm edhe një të dhënë me interes të veçantë për Mark Bazaitin.
Është fjala për një poezi me dy vargje (një distikt) në latinisht, që është gdhendur në altarin e kishës së Frarëve e që lidhet me emrin e piktorit shqiptar Mark Bazaiti.
Vargjet në latinisht janë këto:
“Quod Vivarin tua fatali morte nequisti
Marcus Bazaitus nobile prompist opus”.
Këto vargje në shqip kanë këtë kuptim:
“Atë që ti, Vivarin me vdekjen tënde fatale nuk e përfundove dot,
Mark Bazaiti e përfundoi si vepër madhështore”.
Kjo poezi e shkurtër dhe kushtimore tregon qartë për vlerësimin e nderimin e bashkëkohësve për të dy piktorët, duke theksuar rolin e Markut, për përfundimin e pikturimit të monumentit të madh të Frarëve.
Po kush e ka bërë këtë poezi dyvargëshe në latinisht?
Dihet se në Venedik ka pasur një komunitet shqiptarësh, të cilët ishin edhe të organizuar në një shoqëri, të quajtur “scuola albanese”, – “shkolla e shqiptarëve”.
Midis shqiptarëve kishte edhe shumë të ditur. Dihet se në Venedik ka jetuar edhe Marin Barleti e se këtu ai ka botuar veprën e tij “Rrethimi i Shkodrës”, më 1504.
Pra, në vitin 1504 ka shumë mundësi që Barleti të jetë takuar si shqiptari me shqiptarin edhe me piktorin Mark Bazaiti, i cili ishte një personalitet i njohur artistik i Venedikut.
Shqiptar ka qenë edhe piktori tjetër i Venedikut, Viktor Karpaçi, si dhe shumë artizanë e tipografët Mateo e Bernard Vitali. Poezia kushtuar Mark Bazaitit është bërë më 1530 ose pak më vonë, dmth pas vdekjes së piktorit tonë.
Atë mund ta ketë bërë edhe ndonjë nga shqiptarët e ditur të diasporës, që jetonte në Venedik
Tri harta të lashta
Tri harta të lashta që lidhen me gjeografinë e Shqipërisë dhe Ballkanit, në shekujt XVI-XVII, i janë dhuruar arkivit të Muzeut Historik Kombëtar në Tiranë nga qytetarë të ndryshëm.
Njëra nga këto harta me origjinë nga hartografët venedikas, i takon një figure të njohur të shekullit XVI, me emrin A.C Coroneui.
Ai ka realizuar një hartë që përfshin Dalmacinë, tipografinë e gjirit të Kotorrit si dhe Shqipërinë e Veriut, ku bën pjesë edhe gjiri i Drinit në Lezhë.
Harta ka shënime tepër interesante për trojet dhe qytetet shqiptare si: Ulqini, Shkodra, Lezha, duke përfshirë edhe një pjesë të Kosovës, siç është Prizreni.
Duke studiuar këtë hartë, pohojmë: toponimet e shënuara paraqesin një interes shumë të madh, sidomos në pikën gjeografike të Ulqinit, ku shënohet toponimi ‘Ulqini i vjetër’, i cili ende nuk është eksploruar nga arkeologët”.
Një tjetër hartë që i është dhuruar arkivit të Muzeut Historik Kombëtar, i takon vitit 1695 dhe tregon gjeografinë e Detit Mesdhe të Gadishullit Ballkanik dhe Gadishullin Apenin.
Në pjesën e Shqipërisë së kësaj harte përmenden; qyteti i Durrësit, Shkodrës, Vlorës, si dhe qyteti i Elbasanit i shkruar në formën “Elbazan”.
Ky toponim është interesant, sepse i afrohet shumë shqiptimit të sotëm.
Po këtij viti i përket dhe harta tjetër që paraqet Shqipërinë si dhe pjesën e Dalmacisë.
Monumente hebraike në Elbasan
Një nga temat më interesante të lidhjeve të ndërsjella në rrafshin ndërkombëtar të shqiptarëve me hebrenjtë ka në thelb përvojat ose monumentet e llojit intelektual që ekzistojnë në Shqipëri. Kjo traditë fillon të paktën që nga shekulli i parë i erës sonë.
Sipas historianëve, kjo përkon me ardhjen e hebrenjve për herë të parë në brigjet e Shqipërisë. Disa nga qendrat më të veçanta të hebrenjve në Shqipëri kanë qenë Vlora, sidomos pjesa e Orikumit, që në mesjetë njihej me emrin Jeriko, një emër biblik i qytetit që përmendet në Bibël.
Po kështu, një qendër e rëndësishme e hebrenjve në atë periudhë kanë qenë edhe Elbasani e Berati. Elbasani është bërë qendër e preferuar e tyre, si një qendër e Shqipërisë sidomos pas ardhjes së hebrenjve nga Filipi i dytë i Spanjës, që i përzuri nga vendi i tyre.
Në Elbasan, dëshmi e kësaj historie ka qenë një sinagogë që ruhet akoma edhe sot me një pjesë arkitektonike të Sinagogës, që është ylli i Davidit, i gdhendur në gur.
Sipas të dhënave, ka pasur edhe një Tora, që është Pesëlibërshi i Profetit Moisi, që ka qenë një nga më të vjetrit e traditës hebraike.
Për fat të keq, kjo lloj Tora nuk ekziston më.
Elbasani vetëm si rezultat i hulumtimeve të një koleksionisti të shquar privat ka disa objekte unikale që tregojnë lidhjen e hebrenjve me Shqipërinë.
Ndër këto objekte vlen të përmendet një vepër, e cila ka qenë si brez i një veshjeje hebraike, e në qendër ka yllin e Solomonit, që është prej sermi dhe argjendi, i punuar në mënyrë dekorative.
Ky brez është një element shumë interesant. Ky objekt natyrisht ka qenë posedim i veshjeve të një hebreu që kanë qenë në Elbasan.
Ndërkaq ekziston edhe një kapak prej argjendi i cili ka qenë i lyer me ar, i cili ka mbajtur brenda tij një libër shumë të rëndësishëm i cili duhet të ketë qenë një vepër e rëndësishme e fillimit të shekullit 20.
Kapaku metalik i këtij libri të rëndësishëm Talmudist, ka qenë në Bibliotekën e famshme të Manastirit të Gjon Vladimirit në Elbasan, i cili u dogj në vitin 1944 nga gjermanët.
Ky kapak përbën një vepër arti si dhe një objekt të klasit të parë.
Por është e habitshme se si në Elbasan ekzistojnë edhe disa libra, në mënyrë të veçantë Bibla hebraike, e cila në ndryshim me biblën katolike ose protestante bazohet më tepër në disa libra themelorë, që ka Testamenti i Vjetër, siç është Libri i Gjenezës, Libri i Isasë, Libri i Danielit, Ekleziastit, libra të cilat janë edhe shkruar në gjuhën arramaike të hebrenjve, por që përbëjnë një lloj Bible, që u formulua për herë të parë në shekullin e 17 dhe filloi të botohej në mënyrë tipografike nga tipografia e Amsterdamit në Holandë.
Është një histori shumë interesante e këtij shekulli, sepse ky shekull lidhet edhe me shfaqjen e një tradite që lidhet edhe me Shqipërinë siç është shpallja e një mesie hebre siç ishte Sabaxevi, që quhej edhe mesia e rremë, i cili shpalli Mesinë e tij në Izmir, në vitin 1666 që pastaj nga Sulltani i kohës u internua e u konvertua në fenë islamike dhe vdiq në qytetin e Ulqinit.
Në këtë periudhë ekziston kjo Bibël e cila është një botim luksoz i kohës.
Bibla lexohet nga e djathta në të majtë sipas alfabetit hebraik dhe është botuar në vitin 1705 në Amsterdam.
Ky libër ka një rëndësi të madhe sepse nuk është një bibël e thjeshtë, nuk është një riprodhim grafik e fonologjik në gjuhën hebraike por ka disa shkrime në latinisht që kanë të bëjnë me atë që quhen komente.
Në të ka shumë emra njerëzish të rëndësishëm të cilët kanë bërë komente, pra është një mendim teorik dhe debatues me të cilin është shoqëruar Bibla Hebraike.
Ajo ka disa gravura të rëndësishme që përbëjnë një vepër arti në vetvete.
Kjo vepër duhet të ketë qenë e një personi shumë të rëndësishëm të cilin studiuesit nuk kanë mundur ta zbulojnë, megjithëse ka disa shënime, ku një prej tyre thotë se një nga njerëzit që ka pasur në dorë këtë libër është Domus Johanes Mari Kalon, domethënë një prift, me origjinë nga Spanja.
Bibla Hebraike që ruhet në Elbasan, është një nga librat më të çmuar në bibliografinë e librave hebraikë në Shqipëri që nuk e ka as Biblioteka Kombëtare.
E veçantë dhe e çuditshme, është se ky libër ekziston në arkivin e një koleksionisti privat në Elbasan.
Libri tjetër i cili është botim më i vonë është më i plotë dhe që ka një kompozicion tjetër është një Bibël Hebraike e cila është botuar nga Vanter Hokt, në Lipsae në vitin 1839.
Ky libër nuk ka momente në gjuhën latine dhe është një riprodhim i biblës së përzgjedhur hebraike që e kanë edhe sot hebrenjtë dhe që quhet pjesë e Talmudit të tyre, jo pjesë e Biblës së krishterë, sepse dihet që hebrenjtë dhe krishterimi, janë të dallueshëm nga njëri-tjetri megjithëse kanë lidhje.
Aktualisht janë katër objekte, pa llogaritur edhe ato që ndodhen në Muzeun Etnografik të Elbasanit, në mënyrë të veçantë ai i gdhendjes në gur të Yllit të Davidit, që është simboli izraelit që tregon se komuniteti hebre në Elbasan, ka pasur një pasuri bibliografike.
Ekzistencën e këtyre librave kaq të rëndësishëm e tregon fakti se ata kanë qenë të mbështjellë me kapak metalik.
Në studimet e bëra apo në librat që janë shkruar për raportet e hebrenjve që kanë jetuar në Shqipëri me shqiptarët, ose me vetë hebrenjtë që janë jashtë Shqipërisë nuk dihet të ketë dëshmi kaq të forta si këto objekte të cilat mund të quhen arkeologjike dhe faktologjike.
Deri tani në Shqipëri janë bërë studime në bazë të dokumenteve të shkruara por nuk ka pasur elementë të tillë të cilët janë muzeologjikë e gjallë e pranisë, traditës dhe e vijimësisë në shekuj të hebrenjve në komunitetet e tyre brenda Shqipërisë.
Këto janë objekte muzeologjike të klasit të parë, nuk janë thjesht dokumente të shkruara të cilat kanë karakter arkivor.
Në qoftë se do të bëjmë një histori kulturologjike të Elbasanit, padyshim një mikromuze ose një koncept muzeologjik për këto marrëdhënie, këto katër objekte janë lëndë e parë për ngritjen e tij.