VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

Le Petit Parisien (Korrik, 1912): “Prishtina është e shqiptarëve” – Nga Aurenc Bebja*, Francë – 16 Shkurt 2018

By | February 16, 2018

Komentet

Përndjekja komuniste ndaj çamëve, zbulohen dokumentet e Sigurimit

Të pushkatuar, të burgosur, të internuar, pasuri të konfiskuara… Janë mijëra faqe dokumente që dëshmojnë persekutimin e elementit antikomunist në zonën e Konispolit.

 

Autoriteti për Informim mbi Dokumentet e ish-Sigurimit të Shtetit, në bashkëpunim me Drejtorinë e Përgjithshme të Arkivave dhe Bashkinë Konispol, ka hapur një ekspozitë me materiale arkivore të dhjetëra dosjeve të përndjekjes nga ana e Sigurimit të Shtetit, në jugun e vendit.

Shumë prej këtyre dokumenteve ekspozohen për herë të parë. Bëhet fjalë për tema të nxehta, personazhe të shumëlakuar, historitë e të cilëve ende nuk janë zbardhur deri në fund.

Flitet për emra si Teme Sejko, Tahir Demi, Rexhep Plaku e dhjetëra të tjerë, për të cilët numërohen disa mijëra faqe dhe vihen në dispozicion të të interesuarve, studiues dhe kërkues shkencorë, ish-të përndjekur dhe familjarë të tyre, shoqëri civile dhe media, duke mundësuar njohjen me inventarët e plotë të tyre dhe më gjerë.

Mësohet se për të ngritur këtë ekspozitë, e cila përfshihet në aktivitetet e “Javës Çame”, AIDSSH-ja e ka përqendruar kërkimin mbi viktimat e zonës gjatë viteve 1946- 1973, në dokumente dhe mikrofilma. Mbi bazën e tyre janë verifikuar të dhëna mbi akuzat, vitin e arrestimit, vitin e dënimit dhe formën e dënimit.

Në total janë verifikuar 40 dosje të natyrës formulare, hetimore-gjyqësore dhe bashkëpunëtori, për 46 viktima të evidentuara. Të gjitha materialet e sipërpërmendura janë deklasifikuar. Veç dosjeve të deklasifikuara, dokumenteve dhe fotove arkivore që shfaqen për herë të parë, bashkëpunimi me Arkivin Qendror Shtetëror mundëson korrespondencën e një pjese të të dënuarve me Komitetin Qendror të PPSHsë, ku hidhet dritë në aspektet që çuan në dënimin e tyre.

Po ashtu, “letra të popullit” në mbështetje të dënimit të grupit të Teme Sejkos. Sipas Altin Hoxhës, anëtar i Autoritetit, “Janë qindra dosje, disa dhjetëramijëra dokumente, qindra mikrofilma, që pasqyrojnë intrigat e ish-Sigurimit të Shtetit dhe gjithë makinerisë totalitare që regjimi komunist ndërmori ndaj më shumë se 150 personave dhe familjarëve të tyre në zonën e Konispolit, ndaj të ashtuquajturit “grupi armiqësor çam”. Janë këto dokumente që evidentojnë viktimat, të ekzekutuarit, torturat në burgjet komuniste, mbi 1500 vite burg dhe dhjetëra familje të internuara”.

Përmes materialeve të ekspozuara në ambientet e AIDSSH-së dhe që do të jenë të hapura për publikun deri në datën 22 qershor, tregohet se si goditja e elementit me kontribute antifashiste në jug të vendit nisi që në vitin 1946, me dënimin e Rexhep Plakut, themelues i batalionit “Çamëria” dhe vijoi në mënyrë të përshkallëzuar me dënimin e admiral Teme Sejkos dhe “grupit të tij” në 1961, që legjitimoi prishjen e marrëdhënieve me Bashkimin Sovjetik. Deri në vitin 1973, terrori u shtri në dhjetëra emra e familjet e tyre, duke e shënjuar për disa breza fatin e një bashkësie të tërë.

PANORAMA

PORTRETI I GJERGJ KASTRIOTIT, NË GALERINË “UFFIZI” – FIRENCE (1) – Nga Lutfi ALIA

Në vitin 1901, në një shkrim në revistën “Albania”, mentori Faik Konica shtroi një pyetje: “A ekziston një portret autentik i Skenderbeut?[1]  Nxitjen për këtë artikull, Konica e mori pasi lexoi veprën e Frederick Kenner  “Vjetari i koleksioneve të Shtëpisë Perandorake. Viena: vellimi XIX, viti 1898”, i cili shkruan se në koleksionin e Arkidukës Ferdinand II i Austrisë dhe konti i Tirolit, janë dy kopje të portretit të Gjergj Kastriotit, njëri i pikturuar me profil nga e majta dhe tjetri me profil nga e djathta. [2]

Frederick Kenner mendonte se njeri nga këto portrete është vepër e piktorit italian Gentille Bellini (1429 – 1507), i realizuar para vitit 1466, madje thekson, se ishte realizuar në vitin 1463, me kërkesën e autoriteteve të Venedikut, kur Gjergj Kastrioti vizitoi Venecian me rastin ceremonisë të shpalljes Qytetar Nderi. Në vazhdim Kenner shkruan: “Ndërsa portreti i parë ka humbur, i dyti është kopje dhe në regjistrin e Muzeut Perandorak shënohet se ky portret ishte riprodhim i portretit origjinal të mëparshëm. Portreti me profil nga e djathta, është pikërisht ai, që ndodhet në Firence, andaj Ai e quajti “Portreti Fiorentin”. [2]

Faik Konica pajtohej me Kenner për ekzistencën e dy portreteve, duke shtuar se para këtij informacioni, nuk dinte, që të kishte arritur deri në ditët tona një portret autentik i Heroit, i pikturuar kur Ai ishte gjallë. [1] 

Më 10 gusht 1960, Fan S. Noli, në kumtesën e mbajtur në seminarin e Federatës Panshqiptare “Vatra” në Boston, nuk e përmend Konicën, madje mendon ndryshe nga Ai duke theksuar: “I vetmi portret i Skenderbeut që njohim, është ai që gjendet në Muzeun e Firences në Itali. Ka të ngjarë të jetë portret autentik dhe duhet të jetë bërë para vitit 1466, kur Skenderbeu vizitoi tregëtarët e pasur Mediçi të Firences, që financuan kryqëzatën e tij. Sipas kësaj pikture, Skenderbeu nuk duhet të ketë qenë më pak se 65 vjeç, në mos më i moshuar. [3]

Fan Noli thotë, se prortreti që ndodhet në Galeria Uffizi të Firences, duhet të jetë realizuar para vitit 1466, por autori “zyrtar” i këtij portreti konsiderohet Cristofano Dell’Altissimo (Kristofano Altissimo), i cili ishte lindur në vitin 1530, pra 62 vjet pas vdekjes të Gjergj Kastriotit. Ndofta Noli donte të thoshte, por nuk e tha, se portreti në Firence, është kopie e një portreti tjetër, i realizuar para vitit 1466.

Lidhur me moshën rreth 65 vjeç të pamjes në portretin e Firences, Noli i bën llogaritë bazuar në mendimin e tij insistues, se Gjergj Kastrioti ishte lindur në vitin 1400 dhe jo ne vitin 1405 si referohet nga autorë të shumtë.

Ndërsa historia e portretit të Firences është e njohur, shumë studiues shtrojnë pyetjen: Si përfunduan dy portretet e Gjergj Kastriotit në koleksionin e Arqidukës Ferdinand II i Austrisë?

Këtë enigëm e sqaron studiuesi i artit Franco Minonzio, në studimin “Muzeu i Xhiovio dhe galeria e burrave të shquar”, i cili thekson: “Nell’ottobre del 1579, Ferdinando II, arciduca d’Austria, ottenne che fosse concesso a pittori da lui inviati di eseguire copie dei ritratti del Museo, destinati ad essere accolti nel castello di AmbrasNë tetor 1579, Ferdinandi II, arqiduka i Austrisë, kërkoi të lejohen piktorët e dërguar prej tij, të realizojnë kopje të portreteve të Muzeut, të destinuara për t’i vendosur në kështjellën e Ambras”. [4]

Interesimi i arqidukës Ferdinandi II për portretet e Gjergj Kastriotit nuk është rastësi, pasi në vitin 1578, duka i Urbinos Mario Sforca, ia shiti përkrenaren dhe dy shpatat e Gjergj Kastriotit, që aktualisht ndodhen në muzeun Schatzkammer në Vienë. Për këtë dhuratë të çmuar, arqiduka Ferdinandi II me një letër të 15 maj 1579, falende-ron dukën Sforca për perkrenaren dhe dy shpatat e Skënderbeut, që i kishte dërguar.

Pra në vitin 1579, në koleksionin e Ferdinandi II, në kështjellën Ambras, ishin perkrenaria, dy shpatat dhe dy portretet e Gjergj Kastriotit. [4]

Duke iu përmbajtur këtyre opinioneve, mund të themi se ishin dy riprodhime të portretit të Gjergj Kastriotit të ekspozuara në Muzeun e Paolo Xhiovios, njeri vepër e Kristofano Altissimo në vitet 1552 – 1556, që ndodhet në Gallerinë Uffizi në Firence dhe dy portrete të një piktori austriak (anonim), të riprodhuara në vitet 1579 – 1580, me kërkesën e arqidukës Ferdinand II dhe të ekspozuara në kështjellën e Ambras në Austri.

Kuptohet se këto dy piktorë, njeri italian dhe tjetri austriak, kanë riprodhuar në kohë të ndryshme portretin e Gjergj Kastriotit, që ndodhej në koleksionin e famshëm të Paolo Xhiovio në Borgoviko të Komos.

Pra Kenner kishte të drejtë, në koleksionin e Ferdinandit II të Austrisë, ishin dy portrete të Gjergj Kastriotit.

Kenner, Noli, Minonzio, Fossi, Venturi, Müntz, Frasheri, Dhamo, Hudhri e shumë autorë të tjerë theksojnë: Porterti i Gjergj Kastriotit në Firence është kopje, riprodhim i portretit origjinal të mëparshëm, por asnjeri nuk thotë kush ishte autori, çka e bën më enigmatik dhe më intrigues identifikimin e autorit të parë, ndërkohë që “zyrtarisht” njihet ende si punim i Kristofano Altissimo. [2, 3, 5, 6, 13, 14, 16, 19, 20]

 

    Kristofano Altissimo dhe portreti i Skenderbeut.

 

Kristofano Altisimo (Cristofano dell’Altissimo), ishte lindur në vitin 1530 në Firence. Mbiemërin Altissimo e kishte marrë nga gjyshi nga nëna, i njohur asokohe si poet. Në një prokurë të vitit 1562 rezulton i shkruar: “Cristophorus olim filius Papij Damiani de Altissimis – Kristofori i biri i Papa Damjani Altissimo”. [5, 6, 10, 11]

Kristofano ishte nxënës i Agnolo Bronzino (Anjolo Broncino), në atelien e të cilit u formua si piktor portretist.

Broncino ishte mik dhe autori i portretit të Grandukës Kozimo I Mediçi dhe autor i afreskeve të shumta, që zbukurojnë Palazzo Vecchio (Pallati i Vjeter), rezidencën e dinastisë Mediçi.

Nё historinë e artit të rilindjes italiane, Kristofano njihet si riprodhues i portreteve tё autorёve tё tjerё, ndërsa veprat origjinale të tij janë të pakta, madje për disa prej tyre dyshohet të jenë punime origjinale. [5, 10, 11]

Kritiku McConib [7] e konsideron Kristofanin piktor i kategorisë së tretë, Santi di Tito [8] (bashkëkohës i tij), e quan piktor i kategorisë së katërt, ndërsa Venturi (1933) e quan portretist, që prodhonte për bukën e gojës. [9]

Megjithë kritikat dhe mosvlerësimet për Kristofano Altissimo si piktor, vertetohet se Ai ka realizuar mbi 480 riprodhime portretesh nga koleksioni i Paolo Xhiovio, madje 293 punime të tij, mes tyre dhe porteti i Gjergj Kastriotit, ende ruhen në të famëshmen Galleria Degli Uffizi të Firences. [5, 6, 10]

Studiuesja Silvia Meloni Trkulja [10, 11] duke iu referuar veprës të Giorgio Vasari [12], thekson se Kristofano pikturonte pёr llogari tё Dukës të Toskanës Kozimo I Mediçi, i apasionuar për artin dhe pikturat.

Në vitet 1552 – 1556, Kozimo I Mediçi, e kishte dёrguar Kristofanin nё Komo, pёr tё kopjuar 280 portrete tё koleksionit në muzeun e Paolo Xhiovio. [10, 11, 12]

Në vitet 1557 – 1570, Kristofani realizoi dhe 290 portrete të tjera, çka vërtetohet me faturat e pagesave javore për punimet që kishte përfunduar dhe dërguar në Firence.[11]  Për këtë punë impenjative, Kozimo I Mediçi e paguante rregullisht Kristofanin, çka vertetohet me faturat e ruajtura në Arkivin e Shtetit në Firence. Në çdo faturë pagese, është i shkruar emri i Kristofanit dhe i personazhit të pikturuar. Nga verifikimi i faturave të viteve 1570 – 1586, nuk rezulton emëri i Gjergj Kastriotit, çka dëshmon se portertin e kryetrimit tonë, Kristofani e kishte realizuar më herët. Këtë konkluzion e bazoj me faktet se deri në vitin 1565 portreti i Gjergj Kastriotit ndodhej në Palazzo Vecchio, më pas e transferuan në Palazzo Pitti, ndërsa në vitin 1568, Duka i Toskanes Kozimo I Mediçi, urdhëroi ta vendosin në sallën Mappamondo të muzeut Palazzo Vecchio. [3, 4, 5, 9, 10, 11, 13]

     Nga këto të dhëna, rezulton se historia e portretit të shekullit XV të Gjergj Kastriotit, e ka zanafillën në muzeun e Paolo Xhiovio, në Komo, ku ndodhej i ekspozuar origjinali i Xhentile Bellini, i realizuar ne vitet 1462 – 1463. Ne vitet 1552 – 1556 Kristofano Altissimo e riprodhoi kete portret, pra pikerisht ate qe ndodhet ne Gallerine Uffici ne Firence, ndersa në vitet 1579 – 1580, piktori austriak (anonim), e riprodhoi portretin e Xhentile Bellini ne muzeun e Xhiovio, madje beri dy kopje, që ia dergoi Arqidukës Ferdinandi II i Austrisë.

 

     Paolo Giovo (Paolo Xhiovio) dhe Kastriotët.

 

Paolo Xhiovio (Komo 21. 04. 1483, Firenze 12. 12. 1552), ipeshkëv i Noçera, ishte historian, diplomat, mjek, biograf dhe muzeolog italian. Xhiovio ishte i diplomuar në mjekësi dhe filozofi në Universitetet e Padovës dhe të Pavia. Ai ishte intelektual me influencë, i lidhur me Papën Klementi VII, me kardinalin Alessandro Farnese, me Kozimo I Mediçi, me mbretin Karli V dhe me shumë personalitet të tjerë të kohës. Këto lidhje dhe raporte miqësie ndikuan, që Xhiovio ta jetoi politikën e kohës, në nivelet e larta. [10, 11, 13, 15, 16, 17]

Paolo Xhiovo u bë i famshëm si historian, me dy vëllimet “Historiae” dhe me muzeun në vilën legjendare të Borgoviko në Komo, ku krijoi koleksionin privat me 484 portrete, vepra tё piktorёve më tё shquar tё rilindjes italiane. Në këtë koleksion, 134 portete ishin personazhe të shquar si komandantë ushtarakë, mes tyre ishte dhe porteti i Gjergj Kastriotit. Autorët e veprave më cilësore në muzeun e Xhiovio, ishin Da Vinçi, Mikelanxhelo, Ticiano, Rafaelo, Massei, Broncino, Xhiorxhione, Guerçino, vëllezërit Bellini, vëllezërit Zuki, Allori etj. Në veçanti, Xhiovio kishte preferencë për portretet e Ticiano Veçelio, i prezantuar në muze, me numërin më të madh të punimeve origjinale, mes tyre dhe porteti i Gjergj Kastriotit, çka dëshmon për vlerat artistike të Ticiano, që si theksonte Xhiovo, “ato duhen lexuar si metafora dhe si histori”. [10, 12]

Paolo Xhiovio ishte mik i albanezëve, në veçanti admironte Gjergj Kastriotin, të cilit i dedikoi 108 faqe, në veprën “Commentario de Turchi, con gli fatti et la vita di Scanderbeg”, i botuar në vitin 1539, që është ndër biografitë e para për Gjergj Kastriotin, Zotin e Albanisë dhe mbrojtësi i krishtërimit, si e quan Xhiovio. [13, 14, 15] Nga respekti dhe nderimi që kishte për Gjergj Kastriotin dhe për albanezët, Paolo Xhiovio aderoi me nismën e Papa Klementi VII dhe të mbretit Karli V, për organizmin e kryqezatës antiturke, madje ishte ndër propagan-duesit më aktivë, që ndikoi në grumbullimin dhe organizimin e reparteve me stratiotë albanezë, të komanduar nga princi Kostantin Arianit Komneni. [6, 13, 15, 19, 21]

Gjatë veprimtarive fetare, letrare dhe humanistike, Paolo Xhiovio njohu dhe krijoi raporte miqësie me shumë albanezë të Italisë, në veçanti me pjestarët e familjes të Kastriotëve, si i përshkruan në veprën: “Dialogo sugli uomini e le donne illustri del nostro tempo”, ku rrëfen me admirim për Anxhela Vrana Kastriotin, dama shoqë-ruese e mbretereshës së Napolit Xhiovanna III Aragona, shkruan për krenarinë e të bukurës Jovana (Xhiovana) Kastrioti, ashtu si shkruan për karizmën dhe trimeritë e fisnikëve Alfonso dhe Ferrante Kastrioti etj. [14, 15]

Në kohën kur Paolo Xhovio mbulonte poste me rëndësi pranë Papa Klementi VII, njohu Alfons dhe Ferrante Kastriotin, të cilët i prezanton në libër si shëmbuj, për t’i krahasuar me portretin e Skëndërbeut, që kishte në muzeun e tij. Xhovio shkruan:“Kam parë se princat e familjes të Gjergj Kastriotit, që janë transferuar në Pulje, kanë të njëjtin tip bukurie, si shihej qartë, kur i ballafaqova me portretin, që kam në muze dhe në mënyrë të veçantë tek Ferrando stërnipi i tij, Markezi i Sant Anxhelos, i cili vdiq në ditët e Pavisë, i vrarë nga dora e mbretit,

kur komandonte pararojën e ushtrisë”.  [14, 15, 16]

Nga kjo dëshmi e Paolo Xhiovio, behet e qarte, se në koleksionin e tij kishte portretin e Gjergj Kastriotit, por nuk thotë cili ishte autori i portretit, apo i portreteve të Gjergj, qe kishte në muzeun e tij.

 

Portreti i Gjergj Kastriotit, në Galleria Uffizi – Firence.

 

      Portreti i Gjergj Kastriotit është i ekspozuar në korridorin monumental të Galleria degli Uffizi, me etiketën:

     Tavola 1.2. Il ritratto di GEORGIUS SCANDER:BEK, Olio su tela; 60 x 45 cm. Numero dell’inventario 16 (C.P.p 215, Nr 249). La cornice in legno di noce, verniciatura d’oro. Galleria Degli Uffizi. Attribuito a Cristofano dell’Altissimo (1525-1605).

     Tabllo 1. 2. Portreti i GJERGJ SKENDERBEUT. Vaj mbi telajo. Me përmasa 60 x 45 cm. Numëri i inventarit 16 (C.P.p 215, Numër 249). Korniza me dru arre e gdhendur dhe me ngjyrë e praruar. Galleria e Uffici. Vepër e dedikuar Koristofano dell’Altissimo (1525 – 1605)

Për shumë vite ky portret konsiderohej me autor anonim, më pas iu dedikua Kristofano Altissimo. [2, 3, 17, 18]

Portreti i Gjergj Kastriotit fillimisht ndodhej në Palazzo Vecchio, që ishte rezidenca e fisnikëve Medici, më pas e transferuan në Palazzo Pitti, ndërsa në vitin 1568, Duka i Toskanës Kozimo I Mediçi, urdhëroi ta vendosin në sallën Mappamondo të muzeut Palazzo Vecchio (Pallati i vjetër). [4, 5]

Në vitin 1587, për mungesë hapsire ekspozimi në Villa Mediçi, Granduka i Toskanës, Ferdinandi I Medici, urdhëroi transferimin e portretit në korridoret monumentale të Galleria degli Uffizi, ku ndodhet aktualisht, i ekspozuar dhe i katologuar si vepër e piktorit fiorentin Cristofano di Papi Dell’Altissimo.

Gjatë punimeve restauruese, që u kryen mbi këtë portret në periudhën maj 1993 – dhjetor 1994, specialistia Barbara Schleicher, konstatoi, se një autor anonim i shekullit XVIII, kishte ndërhyrë mbi pikturë, duke shtuar në pjesën e sipërme mbishkrimin me germa kapitale, me ngjyrë të bardhë:

 

GEORGIVS VS SCANDER:BEK

 

 

 

 

 

Portreti i Gjergj Kastriotit – Skenderbeu, në Gallerinë  Uffici – Firence. (Foto e vitit 1991)

 

Gjatë pastrimit të sipërfaqes të portretit, në pjesën e sipërme të sfondit, Schleicher zbuloi një mbishkrim tjetër më të hershëm, me germa të arta, me permasa më të vogla:

GEORGIVS · CASTRIOTVS SCANDERBECVS

Gjergj Kastrioti Skenderbeu

Ky mbishkrim, padyshim ishte i Kristofano Altissimo, por autori anonim i shekullit të XVIII e kishte mbuluar me bojë të zezë, duke shkruar sipër emrin GEORGIUS Vs SCANDER:BEK me germa më të mëdha, me ngjyrë të bardhë të dukëshme, për të favorizuar leximin nga vizitorët, pasi portreti ishte i vendosur shumë lart, në pjesën

e sipërme të paretit, në kufi me tavanin.

 

 

 

 

Portreti në Gallerinë Uffici – Firence, pas restaurimit, me mbishkrimin me germa të arta:

  • GEORGIVS · CASTRIOTVS SCANDERBECVS ·

(Fotografia: Fotaq Anndrea – 2015[21])

 

Portreti i Gjergj Kastriotit, i ekspozuar nё Muzeun Uffici tё Firences, prej shumë shekujsh konsiderohet vepër

e piktorit të mesjetës Kristofano Altissimo, sipas disa kritikëve të artit, i realizuar në vitet 1552 – 1556.

Në fakt, ky portret i Gjergj Kastriotit nuk është vepër origjinale Kristofano Dell’Altissimo, por kopie e një portreti të mëhershëm dhe pa mëdyshje e Xhentile Bellini.

Merita e Kristofano Altissimo është, se e ka riprodhuar besnikërisht dhe cilësisht portretin origjinal te Bellinit, që ndodhej në koleksionin e famshëm të Paolo Xhiovio në Komo.

Portreti i Gjergj Kastriotit, është pikturuar nё profil nga e djathta.

Autori e prezanton Gjergj Kastriotin me fizionominë e një 60 – 65 vjeçari, me tipare të spikatura të fytyrës, hunden shkabë, mjekrën e gjatë të thinjur dhe ondulante, mustaqet e gjata, me vështrimin vrojtues dhe mendimtar.

Tipike është veshja me mantelin me ngjyrë të kuqe skarlat, me jakën me lekurë-peliçe ngjyrë të zezë.

Stofin e mantelit ia dërgonte dhurate ne çdo vit Senati i Venedikut.

Një karakteristike tjeter dalluese e portretit e Firences, është paraqitja e Gjergj Kastriotit me berretën ngjyrë skarlat, e tipit “alla Caramagnola”, nën të cilën duket pjesërisht dhe buza e poshtëme e kapuçit te bardhë.

Këtë model berrete, e shohim dhe në portretin e Gjergj Kastriotit te familjes Currani në Shkodër, në miniaturën e vitit 1465, në një pikturë të vitit 1470, në tre medaljonet dhe në qindra piktura, gravura, litografi dhe skica të më vonëshme të realizuara gjatë shekujve XVI – XX. Fakti, qe ky model berrete riprodhohet nga shumica aboslute e autorëve të tjerë, dëshmon se portreti i Firences ishte baza, nga frymëzoheshin shumica e piktoreve pasardhës.

Ndërmjet shumë hollësive në portretin e Gjergj Kastriotit, shquhet mbresa e njё plage nё pjesёn e tёmthit pranë këndit të syrit të djathtë, qё pёrkon me faktin historik, të treguar nga Marin Barleci, se disa muaj mё parё, gjatё njё beteje tё ashpёr kundёr turqëve, Gjergji ishte plagosur pikёrisht nё pjesёn e tёmthit të anës së djathte. [22]

Theksoj: Asnjë nga mijëra portrete, grafika, litografi, skica dhe piktura të bëra gjatë 500 viteve, nuk e pasqyrojnë këtë mbresë tipike (cikatrice). Kuptohet, Xhentile Bellini, që realizoi prortretin e parë, e kishte takuar personalisht Gjergj Kastriotin dhe nuk i kishte shpëtuar kjo veçori, kjo shenjë e veçantë, të cilën e pasqyroi dhe e përjetësoi në punimin e tij.

Atë mbresë të plagës, e kopjoi besnikërisht dhe Kristofano Altissimo, kur e riprodhoi rreth 100 vjet më vonë dhe sigursht askush nuk beson se Kristofano kishte njohuri, se një shekull më parë, Gjergji yne ishte plagosur.

Këto rrethana dëshmojnë, se Ai e ka kopjuar ashtu si e kishte prezantuar Xentile Bellini në portretin e hershëm.

Askush nuk beson se Kristofano Altissimo, e njihte historinë e stofës së kuqe-purpur të mantelit dhe të modelit të berretës, askush nuk beson se kishte njohuri për mbresën e plagës në tëmth, por këto aspekte karakteristike te portretit dëshmojnë se Ai i ka kopjuar ashtu si e kishte prezantuar Xhentile Bellini në portretin e hershëm të Gjergjit, te veshur me mantel ngjyrë skarlat, me berretën “alla Caramagnola” dhe ne veçanti me shenjen tipike – mbresen e plages ne temthin, prane kendit te syrit te djathte.

 

Kush është autori i portretit të parë të Gjergj Kastriotit ?

 

Shumë studiues të huaj dhe shqiptarë bashkohen me mendimin se Kristofano Altissimo nuk ёshtё autori i parё

i portretit të Gjergj Kastriotit. Prej shumë vitesh, studiues të artit dhe historianë, po kërkojnë të konfirmojnë autorsinë e piktorit, që realizoi portretin e Gjergj Kastriotit, që ndodhet në Gallerine Uffici në Firence, pasi tashmë dihet se Kristofano ishte riprodhuesi i një portreti të më hershëm.

Kenner ishte i pari, që u shpreh se, portreti i parë është vepër e piktorit italian Gentille Bellini (1429 – 1507), i cili e kishte realizuar para vitit 1466, madje insiston, se mund të ketë realizuar në vitin 1463, me kërkesën e autoriteteve venedikase, me rastin ceremonisë të shpalljes Qytetar Nderi. [2]

Historia e portretit të parë, natyrisht lidhet me vizitat e Gjergj Kastriotit në Itali. [6, 13, 19, 21]

Në gusht 1461, Gjergj Kastrioti në krye të 3000 kalorësve, zbarkoi në Pulja, në ndihmë të mbretit Ferdinand I i Napolit dhe qëndroi deri në fund të janarit të vitit 1462. Gjatë atyre pesë muajve, krahas shumë qyteteve të Puljas, ku luftoi kundër baronëve të rrebeluar dhe kundër forcave të kontit Orsini, Gjergj Kastrioti vizitoi dhe Napolin, Salernon, Amalfin, Romën, Sienën, Kastilion d’Orcia, Firencen, Peruxhian etj. [5, 19, 20]

Gjatë kësaj kohe, Gjergj Kastrioti u takua me Papa Pio II, me mbretin Ferdinandi I, me kardinalë dhe me shumë fisnikë italianë, si rrëfen dhe Noli, ndër ato takoi dhe fisnikët Mediçi të Firences. [3]

Në shtator të vitit 1461, Gjergj Kastrioti vizitoi Amalfin, i ftuar nga nipi i Papa Pio II, Antonio Todeskini Pikolomini, i martuar me te bijen e mbretit Ferdinandit I i Napolit, miku dhe pёrkrahësi kryesor i Skenderbeut. [6]

 

 

 

 

 

 

Diploma e Dozhës të Venedikut (Cristophorus Mauro, Dei Gratia Dux Venetiarum), firmosur me 25. 09. 1463, që e shpall “Qytetar nderi” Gjon II Kastrioti, të birin e Skënderbeut.

 

     Në vitin 1463, Gjergj Kastrioti vizitoi Venecian, i ftuar nga Dozha i Venedikut Kristoforo Moro. [22]

Më 25 shtator 1463, Senati i Venedikut, me nje ceremoni solemne te Pallatin Dukal, i akordoi titullin qytetar nderi Gjergj Kastriotit dhe të birit Gjoni II Kastrioti. [23, 24, 25]

Lidhur me këtë vizitë, Kenner thote:“Me kërkesë të autoriteteve të Venedikut, Xhentile Bellini realizoi portretin e Gjergj Kastriotit, pikërisht kur ndodhej në Venecia, me rastin ceremonisë të shpalljes Qytetar Nderi”. [2]

Në prill të vitit 1464, Gjergj Kastrioti shkoi në Napoli, për të falenderuar mbretin Ferdinandi I, për dhurimin e feudeve të Monte Sant Anxhelo dhe Shen Xhiovani Rotondo. Më 29 prill 1464, firmosën aktet juridike të marrjes në pronësi nga Gjergj Kastrioti të këtyre dy feudeve. [6, 25]

Në ato ditë, shkoi dhe në Romë, ku takoi Papa Pio II. Gjatë pritjes madhështore, Papa i dhuroi perkrenaren me kokën e dhisë mitike Amalthea. Koka e dhisë Amalthea mbi perkrenare, kishte një kuptim të qarte simbolik për Gjergjin. Sipas legjendave helene Amalthea e fshehu Zeusin foshnje në malin e Idas (Kretë), e ushqeu me qumështin e vet dhe e rriti, duke ia fshehur dhe mbrojtur nga i ati Krono, i cili e kërkonte gjithandej për ta gëlltitur.

Në një shirit të artë qendror të përkrenares janë gdhendur inicialet: IN. PE. RA. TO. RE. BT = Jhezus Nazarenus

  • Princeps Emathie · Rex Albaniae · Terrore Osmanorum · Rex Epirotarum · Benedictat Te. (Jezu Krishti, të Bekon Ty, Princi i Matit, Mbreti Albanisë, Tmerri i Osmanllijëve, Mbreti i Epiriotëve). [6, 22]

Këtë perkrenare, Gjergji e përdorte në ceremoni zyrtare, në pritje dhe festimet, pra nuk ishte perkrenare lufte.     Gjatë qëndrimit në Romë, Gjergj Kastrioti zhvilloi takime me Papa Pio II, me një grup kardinalësh dhe me shume fisnike dhe si ndodhte në këto raste, ishin të pranishëm dhe piktorët, mes tyre Xhentile Bellini, piktori që kishte realizuar portretin e Papa Pio II dhe të Gjergj Kastriotit. [19, 20, 21, 23, 24, 25]

 

 

 

 

 

 

 

Përkrenaria e Gjergj Kastriotit, e ekspozuar në Muzeun Schatzkammer në Vienë

 

Ky ishte takimi i fundit i Gjergj Kastriotit me Papa Pio II, sepse Papa vdiq më 14 gusht 1464, kësisoj dështoi kryqëzata antiturke, që Ai dhe fuqitë europiane po organizonin, dështoi kurorzimi mbret i Gjergj Kastriotit, si dhe dështoi emërimi kardinal i Pal Engjellit, si iu kishte premtuar disa herë Papa Pio II.

Në vitin 1465 Gjergj Kastrioti nuk ka shkuar në Itali, si shkruajnë disa autorë shqiptarë, pasi atë vit të vështirë

u detyrua të përballonte pesë fushata të hordhive turke, të luftonte e të shpartallonte ushtritë e komanduara nga dy

tradhëtarët Ballaban Pashë Badera dhe Jakup Pashë Muzaka.

     Në vitin 1466, Gjergj Kastrioti erdhi përsëri në Itali.  Në dhjetor 1466, Gjergji u nis nga Lezha e pas një vizite të shkurtër në Raguza, lundroi drejt Ankonës. Fillimisht shkoi në rezidencën e tij në Napoli e më pas në Romë, i ftuar nga Papa Paolo II.

Më 12 dhjetor arrijti në Vatikan, ku “Atleti i Krishtit”, “Ushtari trim i Krishtit” ”Mbrojtësi i panënshtrueshëm i krishtërimit”,”Kapiteni i Përgjithshëm i Selisë së Shenjte”, u prit nga Papa Paolo II, i cili u mrekullua nga para-qitja e Gjergj Kastriotit -“Gentium Armorum Capitaneus” dhe e luftëtarëve arbëror që e shoqëronin.

Gjergji i kërkoi Papes Pali II, ndihma financiare, mbështetje me forca dhe armatime, për të përballuar turqit, që sulmonin parreshtur trojet arbërore, ashtu si kërcënonin Italinë dhe vendet e tjera europiane. [6, 19, 20]

Pasi festoi Krishtlindjen në Vatikan me Papa Paolo II, Gjergji u kthye në atdhe me një ndihmë të vogël prej 5000 dukate, me tituj honorifikë, me një relike të shenjtë të dhuruar nga Papa dhe me një lum me komplimenta e me fjalë të mira nga të gjithë që takoi, por këto ishin shumë pak dhe shumë larg kërkesave dhe pritshmërive nga ana e Gjergj Kastriotit. Në fund të janarit të vitit 1467, Gjergj Kastrioti u rikthye në atdhe, për t’u përballur me sulmet e reja të ushtrisë turke. [6, 19, 20, 21]

Gjate vizitave në vitet 1461 – 1466, Gjergj Kastrioti u takua me shumë personalitete të kohës, ashtu si dhe me Gentile Bellinin (1429 – 1507), piktor italian i shkollës së Venecias, i cili është autori i portretit të parë, që ndodhej në koleksionin e Paolo Xhiovio, portret të cilin një shekull më pas, e riprodhoi Kristofano Altissimo dhe që gjendet në Galeria Uffici në Firence. [2, 3, 5, 13, 19, 20]

Studiuesi i mesjetës shqiptare Ilia Karanxha, shkruan: “Nga fundi i shekullit XIX lindi idea e pikturës të Skënderbeut me autor Gentile Bellini, por që u zvarris deri në ditët tona, duke sjellë para lexuesve herë portretin e realizuar nga Cristofano dell’Altissimo i Galerisё Uffizi nё Firence, herë një portret të familjes Currani Shkodër dhe herë e lidhnin me medaljet me imazhin e Skënderbeut. Le të kujtojmë këtu se, gjatë gjithë shekullit që kaloi, askush në Shqipëri, nuk mori mundimin të bënte një studim për jetën dhe veprën e Gentile Belinit, për të gjurmuar, në se ekzistonin pika takimi mes Belinit edhe Skënderbeut”. [13, 19, 20]

 

Vijon …

Dokument – Kadri Hazbiu më 1955: “Zëri i Amerikës” po na “shtrembëron luftën nacionalçlirimtare” – Nga Kastriot Dervishi

Faksimile e fjalës së Kadri Hazbiut

Në fillim të vitin 1955, Partia e Punës mbajti një plenum për çështjet e propagandës së brendshme, metodat që duheshin përdorur për të shpëlarë trurin e popullit si dhe mbi rreziqet që vinin nga informacionet e jashtme. Midis të tjera, në këtë plenum foli edhe anëtari i Komitetit Qendror dhe ministër i Punëve të Brendshme, Kadri Hazbiu, i cili posaçërisht sulmoi radion “Zërin i Amerikës”. Çuditërisht, nga fjala e Hazbiut në vitin 1955 e deri në ditët tona, akuzat për “shtrembërim të luftës” thuajse janë të njëjta nga i njëjti krah politik i trashëguar.

Ekstrakt nga fjala e Kadri Hazbiut

“Për sa i përket armiqve të jashtëm, ata e kanë intensifikuar propagandën e tyre. Kjo karakterizohet se timoni është nga jashtë por këtu nuk përjashtohet edhe puna e reaksionit të brendshëm. Gazeta, radiot, fletushkat, ngrenë çështje që e preokupojnë partinë tonë Radio “Amerika” nuk ka fakte konkrete për të folur, pa ata flasin. P.sh., për kanalin Levan-Fier, partia bëri një aksion të madh duke thënë se sa tokë do të bonifikohesh dhe përpara kësaj pune reaksioni i brendshëm mbeti, por filloi armiku i jashtëm duke thënë se “orizi do të importohet”, filluan të flasin edhe këto.

Tani kualiteti i propagandës së jashtme është më i mirë, më i kualifikuar, megjithëse është banal. Ata trajtojnë çështje që preokupojnë partinë tonë, bëjnë presion mbi komunistët që mund të jenë të lëkundshëm, duke u thënë “hiqni dorë”, u flasin ushtarakëve, flet Dallasi, etj. Propagandojnë se gjoja në udhëheqjen tonë nuk ka unitet. E rëndësishme është që “Zëri i Amerikës”, i ka kushtuar vëmendjen çështjes së historisë, që të shtrembërojë luftën nacionalçlirimtare”.

FRA NDUE VILA NUK U DORZUE – Nga Fritz RADOVANI

 

17 NANDOR 1946…

24 QERSHOR 1879 Oroshi i Mirditës së armëve të vjetra dhe të pakthyeshme të Atyne Maleve të mbushuna me heroi trima, i fali Kuvendit Fretenve një nga Martirët e nderuem dhe besnik deri në diten e vdekjes Fra Ndue VILEN. E njoha në vitin 1951, kur shkova tek Kisha Françeskane e Gjuhadolit me i ndihmue Meshë At Marjan Prelës…

Fra Ndou ishte një Burrë i shkurtë, i pafjalë, i heshtun dhe me një ecje të kujdesëshme, që shihej gjithnjë në orët e caktueme kur shkonte me i ra kumbonëve të Kishës. Shihej se kishte vështirsi në ecje, po nuk mund të kuptohej nga ne fëmijët kurr vuejtja që Fra Ndou kishte kalue pak vite perpara në hetuesinë e degës së mbrendshme të Shkodres në netët e mnershme të mesit Nandorit 1946, kur krimineli Zoji Themeli me Pjerin Kçiren, dy katila të pashpirtë i kishin shkue tek banesa ku flente per me i kerkue çelsat e Kishës per me futë arkat e armëve nder Elterë, bash ato ditë kur kishin arrestue fretnit At Donat Kurti, që ishte Drejtor i Gjimnazit, dhe Provinçialin At Mati Prennushi, me 15 Nandor 1946, të dy të njohun per qendresë e guxim të veçantë. At Donati u ndodh në Drejtori të Gjimnazit kur shkuen me e arrestue, dhe porsa i pau katilat e sigurimit të shtetit hyni në zyre dhe doli tek dera me çekiq në dorë e kur xhullijtë po afroheshin me armë në dorë, tue kujtue se At Donati don me u vetmbrojtë, At Donati u ul dhe me çekiq theu copa e grima vulen e Gjimnazit, tue ua pre perfundimisht rrugen e fallsifikimit të dokumentave.

Dy netë mbas, pra me 16 Nandor, Fra Ndou i kishte mësheh çelsat e Kishës dhe u thonte katilave se, “unë nuk i kam mbajtë kurr çelsat, prandej as, mos i kerkoni tek unë!”…

Nuk i besuen fjalës së Tij, po e moren dhe e masakruen në sigurim, aso kohe tek shtëpia e Pjeter Çiurçisë. Edhe pse flitet pak e aspak edhe per Fra Ndoun, dihet e sigurtë nga ata që e kanë pa me sy të varun aty nder ullinjë që pak janë torturue si e sa Fra Ndue Vila… E ato masakra i kanë vazhdue deri kah viti 1950, kur u sëmurë per vdekje…

Po, çelsat nuk i dorzoi se, nuk i dorzoi deri në vdekje!  Ka vdekë me 4 Maji 1956 pranë Vllazenve të vet, që nuk i preu në besë kurr, tek Kuvendi i Fretenve tek Arra e Madhe..

Asht kenë vorrosë në Vorrezat e tyne tek Kisha e Fretenve, dhe pësoi fatin e Tyne në vitin 1968, kur i tretne Eshtnat e Tyne në lumin Drinaz, pranë Urës Bahçallekut, me vendimin e drejtuesëve të “Revolucionit Kultural 1967”… Vrasësit e të vdekunve!

Vitët e fundit të jetës Fra Ndou shpesh persëriste: “Gjithë jeten time nuk njoha asnji Frat budallë, ishin Burra. Besë e Bujari e shperndanin kudo venin kamben e tyne me sandale.

Armët në Kishë i kanë futë vetë ‘ata’, se mi kanë kerkue çilsat mue e nuk ua dhashë…”

 

Vertetë që ka kalue kohë e gjatë dhe ajo ma e keqja që po na shoqnon në jeten tonë, edhe pse nuk e duem aspak asht “harresa”! Veprat e dobta ose edhe ata të kqijat, asht tue u punue vazhdimisht me ua lidhë gryken e thesit… “Mësheftësia dhe harresa” janë motrat e bakëqijve, që mbas vitit 1944, nuk dinte njeriu kujt me i vue gishtin per Burrni!

Mirditori i Oroshit Fra Ndue Vila e mbylli jeten e Vet me nder e Burrni.

Historia e pergjakëshme dhe njëherit e lavdishme e Françeskanëve të Shqipnisë, ka fillue njëheri me ardhjen e Tyne në Shqipni. Asht shumë interesant perkushtimi i Tyne në Trojet e Arbërit, ku me një zell e dashuni të pakufi Ata ngulitën nder zemrat e trunin e Shqiptarëve Formulen e pavdekshme nder shekuj “Fe e Atdhe”…E vdekja ishte si me le!

Këte e provoi Ajo Derë që shihni foton e saj nalt… Asht Dera e Burgut të Kishës! Ishe i vogel kur shkojshe me Nanen time tek Ajo Derë…E, Ajo Derë më tregoi komunizmin!

Fatkeqsisht, një kopje të çelsave të Asaj Derë të ngjitun me Kishen, prej ku u shkonte tek menca e Kuvendit, ose tek dera e kompanjelit të Kishës, e kishte kuzhinjeri Martin Tarri, i cili nga frika ua dorzoi oficerave të sigurimit në darkë me daten 16 Nandor 1946.

Atë natë mbasmesnate në të dalun të dritës së datës 17 Nandor, ngjau tragjedia e madhe e Kishës Fretenve, ku sigurimi i shtetit i drejtuem nga Zoji Themeli, Hulusi Hako, Dilaver Sadiku, Ali Xhunga dhe Pjerin Kçira me grupin e hamajve t’ arkave me armë, mbushën Elterët me ato armë, tue fillue nga Elteri i Shna Ndout…Ku shperndahej “Buka e Shna Ndout” e që agjenti Pjerin Kçira, e njihte ma mirë se të gjithë tjerët… Prandej edhe e vrau Ajo Bukë, per të cilen e pat paralajmërue me daten 15 Nandor, kur Dul Rrjolli me Pjerin Kçiren i vune prangat Provinçialit t Françeskanve At Mati Prennushit.

Armët u patne futë nder disa Kisha dhe çela Klerikësh Katolik në Veri të Shqipnisë, dhe mjaft prej Tyne u pushkatuene nga shteti diktatorial i terroristit Enver Hoxha, i cili me ata armë zbatoi urdhnin e shokut Stalin, të cilin e njoftoi pernjëherë per zbatim urdhni.

Gjithë Ai Kuvend në oborr ka një pemë blini… Ai bli asht dishmitar i masakrave që ka perjetue per sa vjetë e vjetë me Fretnit e Shqipnisë të gjakosun, të varun në degët e tija..

Ai Kuvend punoi per shumë shekuj per Shqipninë Europjane. Pikrisht sot, asht tue u punue per shkatrrimin perfundimtar të Asaj Ideje që sllavokomunistët me tradhtarët e vendit, po kerkojnë groposjen e Shtetit Shqiptar, tue hapë dyert e shkombtarizimit!

Kjo veper tradhtare dhe antifetare ndaj Klerit Katolik në Shqipni, ishte edhe dëshira e shumpritun e komshijve sllavo komunist të Titos, që per sa e sa shekuj u perpoqën dhe e vazhdojnë perpjekjen e tyne antishqiptare edhe sot per zhdukjen nga harta e Ballkanit të Shqipnisë së Shkambijve të Herojt të Perjetshem Gjergj Kastriotit Skenderbeut.  

            Melbourne, 22 Qershor 2018.

1967, lufta kundër fesë edhe me tanke e topa

Ylli Polovina – Tërë viti 1967 ka qenë për shqiptarët një i ngjashëm me përsëritjen e një përmbysjeje sociale. U quajt atëherë “revolucion kulturor”. Siç doli më pas, qe një variant i ndikuar edhe prej atij kinez, maocedunian. Kataklizma shoqërore ndodhi që në janar, kur të rinjtë e gjimnazit durrsak “Naim Frashëri” (vetvetiu siç thonë një palë, të komanduar siç këmbëngul një grup tjetër), shpallën nismën “Të luftojmë deri në fund ideologjinë fetare, besëtytnitë, zakonet prapanike”. Më 6 shkurt Enver Hoxha u hodh në veprim dhe lëshoi në publik silurën e fjalimit “Revolucionarizimi i mëtejshëm i partisë dhe pushtetit”.

Dy ditë më vonë “Zëri i Popullit” i dha mbështetje iniciativës së gjimnazistëve të “Naim Frashërit”. Në titullin e editorialit të saj politik redaksia e gazetës së Komitetit Qendror të PPSH-së përdori termin “shpatë e mprehtë”. Pikërisht kjo, shpata me teh të mprehur mirë, e cila pas vitit 1944 ishte përdorur ndaj “armiqve të klasës”, do të fishkëllente këtë herë mbi kokat e “ideologjisë fetare, paragjykimeve, besëtytnive dhe zakoneve prapanike”. Kështu qe shpallur një luftë totale, në thelb mjaft e çuditshme dhe e jashtëzakonshme, e paformuluar kurrë më parë në ndonjë rresht të doktrinës së Marksit dhe të Engelsit, madje as të Leninit dhe po ashtu Stalinit. Kjo do të qe vetëm e Enver Hoxhës. Objektivi i saj: Shqipëria do të shndërrohej në vendin e vetëm në botë pa asnjë institucion fetar. Ndërkohë në 6 shkurt 1967 besimtarët myslimanë kishin një rrjet shumë të dendur xhamish. Mes qyteteve kampione qe Dibra me 122 të tilla. Kishat katolike numëronin vetëm në Shkodër 67, kurse ato ortodokse në Korçë kulmonin në 122. Më tërësisht gjithë vendi kishte 2172 faltore, ku xhami qenë 740, kisha ortodokse dhe manastire 609, kisha katolike 158.

Ndërkohë 530 ishin teqe, turbe dhe mekame. Klerikë që ushtronin profesionin e hoxhës apo të priftit qenë 912. Purga e madhe revolucionare zgjati 6 muaj. Në 30 gusht 1967 aparati i Komitetit Qendror të partisë së vetme në pushtet, PPSH, bëri një bilanc. Gjithçka qe kthyer në zero, faltore dhe klerikë, besimtarët, gjithashshëndeti një gjimnazist durrsak, i cili në periferi të qytetit jo vetëm mori kazmën për të shkatërruar një kishë, por edhe e tërhoqi zvarrë priftin. Shehu në një rast tjetër pati telefonuar Ramiz Alinë që t’i hyhej me kazma xhamisë së Ethem Beut në qendër të Tiranës, pranë Kullës së Sahatit. Sipas tij, ajo duhej të shembej. Alia kërkoi kohë t’i telefononte Enver Hoxhës dhe ky e ndaloi prerë çdo dhunim të ndërtesës së asaj xhamie. Por kur Mehmet Shehu në ditën e parë të shpërthimit të nismës “shpatëmprehtë” kundër fesë dhe institucioneve të saj u rikthye në mbrëmje në shtëpi, e ëma, Sulltana, gati iu hodh në fyt: Po me xhamitë ç’patët? Atëherë kryeministri, i cili nuk guxoi t’ia kthente nënës së vet, në zemërim e sipër telefonoi ministrin e Mbrojtjes, Beqir Ballukun, dhe u ulëriti: Po ti ç’pate që i nxore tanket? Çfarë kishte ndodhur qe krejt e pabesueshme. Në Shkodër minaret e dy xhamive në qendër të qytetit ishin rrëzuar, duke u lidhur me kavo e tërhequr prej tankesh. Kurse në qendër të Fierit kisha e Shën Gjergjit u rrëzua me diagaçe të ushtrisë, deri sa u rrafshua fare. Para se të ndodhte kjo sekretari i parë i PPSH për rrethin, Piro Gusho, pati telefonuar Enver Hoxhën për ta shpjeguar çfarë kishin ndërmend, por shefi i partisë tha se ajo kishte afreske dhe mirë qe të ruhej. Gusho rezistoi: nuk e mbaj dot rininë. Kështu u zhdukën piktura shumë të çmuara të vëllezërve Çetiri.

PRANË KISHËS SË SHËN
ANDOUT, TOPA DHE MORTAJA
Përdorimi i mjeteve ushtarake në luftë kundër fesë nuk ka ndodhur vetëm në Shkodër dhe Fier. Do t’ju rrëfejmë një rast tjetër edhe më të qartë. Kjo ndodhi me Kishën e Shën Andoit në Laç. Burimi i të dhënave për këtë është një libër kujtimesh i një ish-partizani 15 vjeçar, më pas oficer karriere. Quhet Naxhi Zhupa. Në faqet 162-166 të librit të vet kësaj ngjarjeje ai i kushton vendin kryesor. Të dhënat e nxjerra prej tyre do t’i plotësonim më pas, për qëllimet e këtij shkrimi, me disa takime dhe biseda të tjera me të. Ajo që ka ndodhur vërtet është e paprecedent. Pasi paraqet çfarë u kishte treguar prifti i kësaj kishe për Shën Andoin (Sant Antonin), i cili në mes të shekullit të trembëdhjetë, lindur në Portugali dhe më pas emigruar në Itali, kishte qenë një besimtar, pastaj i shenjtë, mbrojtës i të varfërve, Zhupa shkruan: “…njëri prej objekteve të kultit të tij, si në tërë botën, ku ngrit edhe në Kurbin”. Qe 600-700 metra në lindje të majës së Divës, e ndërtuar në majën e një shkëmbi, tamam si kalatë e dikurshme”.

“Në majë të Divës, shpjegon Naxhi Zhupa, ishte një prej kalave të vjetra ilire”. Çdo 13 qershor në këtë kishë bëhej pelegrinazh dhe vinin jo pak, por lumenj me njerëz, me mijëra besimtarë, mbërrinin aty të nisur nga zonat përreth e prej tërë veriut të vendit. Ishte pa dyshim pelegrinazhi më i madh fetar vjetor i shqiptarëve. “Në kuadër të “Luftës kundër zakoneve prapanike dhe fesë, nënvizon autori, u mendua që edhe kjo qendër fetare të mbyllej. Për këtë qëllim 3-4 ditë para 13 qershorit, një mëngjes herët, erdhi në Komandën e Brigadës së Laçit, sekretari i parë i Komitetit të Partisë së Krujës, Lefter Goga, i cili kërkoi nga Komanda e Brigadës që zona përreth Kishën së Shën Andoit në një reze 3-4 kilometra, të shpallej zonë ushtarake, prandaj edhe të ndalohej hyrja e çdo civili ose besimtari brenda asaj zone. Natyrisht që u diskutuan shumë mendime dhe u konkludua që të zbatohej ideja e sekretarit të partisë dhe territori në fjalë të shndërrohej në Poligon Qitjeje të Përhershme për artilerinë.

Kështu që në ditët në prag, gjatë dhe pas festës së Shën Andoit, zhvilloheshin qitje reale artilerie në atë zonë, duke vendosur njëherësh roje fikse në të gjitha drejtimet që të çonin në Kishën e Shën Andoit”. Vijon më pas Naxhi Zhupa: “Mua, meqenëse isha shef i artilerisë, mu kërkua mendimi, se si mund të realizoheshin qitjet e parashikuara në programin vjetor të qitjes. U ktheva përgjigje të pranishmëve se qitjet në atë zonë dhe në atë terren ishin “ideale”, sepse përmbusheshin më së miri kushtet që kërkonte “Kursi i qitjes”, porse duhet domosdoshmërisht një vendim dhe miratim nga Komiteti Ekzekutiv i Krujës që ky rajon është “Poligon qitjeje i përhershëm”, dhe njëherësh të lajmërohen këshillat e fshatrave të zonës për këtë vendim.

Po ashtu vendimit t’i bashkëngjiten dokumentet e tjera me firmë e vulë, të cilat duhet të jenë gati dy ditë përpara datës 13 qershor. Sekretari i Parë i Partisë plotësimin e kësaj kërkese e mori vetë përsipër dhe duhet të pohoj se në 11 qershor ato erdhën në Komandën e Brigadës në Laç, ndërkohë edhe unë kisha lajmëruar dhe ishte gati për qitjet vjetore Grupi i Mortajava 120 m/m në Mamurras si edhe artilerinë e dy batalioneve të këmbësorisë, përkatësisht nga dy bateri për çdo batalion”. Këto ditë në disa shënime me shkrim në përgjigje të kërkesës tonë se sa gryka zjarri ishin, Zhupa informoi se grupi i artilerisë së Brigadës kishte 12 mortaja 120 m/m dhe dy batalionet këmbësore që morën pjesë në qitje, 16 topa. Shkruan më poshtë në librin e tij Naxhi Zhupa: “Në mbrëmjen e datës 12 qershor repartet e artilerisë zunë pozicionet e zjarrit në verilindje të fshatit Gjorm e Sanxhak, dhe në mesnatën e dt. 12-13 qershor, filluan qitjet natën sipas planit”. Pastaj thekson: “Në mëngjes më 13 qershor qitjet u intensifikuan dhe batalioni i xhenios në anën veriore, që të shpie tek Kisha e Shën Andoit, filloi “shkatërrimin” fushor për qëllime “mësimore”. Në shënimet me shkrim të këtyre ditëve të fundit ai saktëson se batalioni xhenier nuk e preku fare ndërtesën e kishës dhe me dinamit nisën të hapnin rrugën, e cila të çonte deri aty. Më parë ai qe shteg. Sigurisht planifikohej që faltorja e krishterë, tërheqëse si magnet e mijëra besimtarëve, të mbyllej e të shndërrohej në pikë hapjeje ushtarake për vetë batalionin xhenier, çfarë edhe ndodhi.

KU PËRFUNDOI STATUJA PREJ DRURI E SHËN ANDOIT
Shkruan në vazhdimin e rrëfimit të vet ish-partizani 15 vjeçar, i plagosur rëndë në çlirimin e Tiranës dhe ende me copë predhe në njërin gju, pjesëmarrës luftimesh deri në Jugosllavi, Naxhi Zhupa: “Ditën e 13 qershorit (ndërkohë që në afërsi të Kishës së famshme françeskane kishin mbërritur shumë besimtarë-shënimi ynë) e mbyllëm pak a shumë “në paqe”, pa asnjë incident me besimtarët e ardhur, por shkatërrimi skandaloz i Kishës së Shën Andoit, që përveç se ishte objekt i veçantë kulti, qe edhe objekt me vlera të veçanta historike, vazhdoi, sepse atje, me sa kisha pasur rastin të shihja, kishte ikona fetare të rralla, por kishte edhe të tjera të pikturuara të ndërthurura me vlera artistike dhe historike. Në të ndodhej edhe një bibliotekë mjaft e pasur, po ashtu edhe statuja të derdhura ose të gdhendura nga më të ndryshmet. Për të shkuar në kishë nuk kishte rrugë automobilistike, por në të kishte objekte, të cilat kur njeriu i shikonte çuditej se si i patën çuar njerëzit në atë vend dhe në ato kushte. Linjë elektrike kisha nuk kishte pasur, por ndriçim përfitonte me anën e dy gjeneratorëve, të cilët nuk munda t’i kuptoja se si ishin transportuar atje pas luftës. Edhe kambanorja ishte ngritur me profile hekuri të larta sa një shtyllë e tensionit të lartë. Të gjitha këto, dhe çfarë kishte brenda në Kishë, u shkatërruan në harkun e 2-3 ditëve pas datës 13 qershor. Kuptohet që çdo ndërhyrje u bë me urdhër nga lart…”

Vijon Zhupa: “Ndërkohë vura re se në Laç zbritën lloj-lloj objektesh, bile edhe në zyrën time të punës më kishin sjellë Statujën e Shën Andoit, e gdhendur në një dru të rrallë me madhësi rreth 50 cm. Gishti i madh i këmbës së tij, nga të prekurit e shumtë të njerëzve gati ishte përgjysmuar. U çudita kur e pashë në zyrë, por nuk bëra zhurmë, sepse e mora me mend se kisha të bëja me “një shaka” të ideuar prej 3-4 shokëve të mi, të cilët prejardhjen time e dinin që isha nga Fterra, i cili njihet në historinë e Labërisë si fshati i “Hoxhëve dhe i Mullanjve”. Prandaj në darkë, pa e lajmëruar, ia vura në trastë shefit të ofiçinës P. B. nga Fushë Miloti që ishte vartësi im dhe hiqej si ateist i skajshëm, por që të ëmën e kishte ithtare të shënjuar të Shën Andoit. Ajo kur kishte gjetur në trastë statujën e Shën Andoit ishte skandalizuar me të birin, por kur e mori vesh përse ia çova unë atë statujë asaj besimtareje, këmbënguli që t’i vija në shtëpi për drekë”.

UJI I ÇESMËS SË KISHËS TË SHTONTE AKTIVITETIN SEKSUAL
Kjo që po tregojmë është thjesht një kuriozitet, por, gjithsesi përbën pjesë të ngjarjes. Pasi e morën nën kontroll kishën dhe territorin përreth saj komanda e Brigadës së Laçit caktoi një specialist të saj që t’i bënte analizë burimit të vetëm të ujit që kishte ai mal i thatë në fund të tij, tamam atje ku pelegrinët merrnin rrugën të ngjiteshin në majë, tek faltorja e adhuruar prej tyre. Duhej të dihej si ishte ky ujë për shëndetin e ushtarëve, sepse edhe ata do ta përdornin për pirje e gatim. Analiza në laborator dha këtë rezultat: ishte i pastër dhe i pijshëm, pa asnjë rrezik për jetën. Ndërkaq qe edhe mjaft kurues: shëronte infeksionet në vijat urinare. Me pak fjalë dukej si ujë i bekuar nga Zoti. Kur komandanti i Brigadës dëgjoi nga specialisti këtë shpjegim, i cili shkonte në favor të të mirave të Fesë, u përpoq të ndërhynte për të mbajtur heshtje publike rreth kësaj cilësie, por vartësi nuk i dha shumë kohë. U detyrua të dëgjonte edhe një të dhënë tjetër: uji i atij burimi të vetëm qe eksitues i aktivitetit seksual. Komandanti mezi mblodhi veten. Po të përhapej ky lajm pritej një popullarizim edhe më i madh i Kishës dhe një shtim i ri ardhjeje për pelegrinët. Kështu që prej atij çasti efekti seksual i ujit të burimit vetmitar u mbajt çështje e fshehtë. Top sekret shtetëror.

GJASHTË VJET MË PAS
Ndërkaq në 29 prill 1973 Sekretari i Përgjithshëm i Frontit Demokratik të Shqipërisë, Ramadan Xhangolli, i dërgoi këtë letër Sektorit të Edukimit të Komitetit Qendror të PPSH: “Në një bisedë që patëm me sekretarin e Frontit të rrethit të Krujës, rezulton se akoma edhe sot, vazhdon të frekuentohet Kisha e Shnanout në Laç. Frekuentuesit janë kryesisht nga rrethet Lezhë, Durrës, Mat, Shkodër, Rrëshen, Pukë, dhe Tiranë (zona e Prezës). Me sa duket besimtarët i shpëtojnë kontrollit të masave. Me qëllim që të ndalohet frekuentimi i “vendit të shenjtë” mendojmë, që në pragun e 12 qershorit, festës së Shnanout, krahas punës bindëse, sqaruese e demaskuese për rastet e veçanta që duhet të bëjnë organizatat e masave, ku simbas mendimit tonë duhet të merren dhe disa masa administrative: Zona e Shnanout të rikthehet në zonë ushtarake…” Por ajo qe zonë e tillë, nuk i ishte hequr ky status. Propozimi bëhej që të përdorej sërish “teknika” penguese e 13 qershorit 1967: këtë ditë të kishte qitje artilerie në të tërë rezen ku ndodhej ish-Kisha. Qindra predha të kërcitnin, të bënin flakë e tym. Diçka më shumë se një muaj nga letra e FDSH, në Shkodër u krye një gjest mjaft radikal: në 9 qershor 1973 u ngrit dhe përurua Muzeu Ateist. Po zbatohej për të gjithë shqiptarët ajo që ishte e detyruar për vetëm komunistët: të qenë ateistë, luftëtarë aktivë ndaj Fesë.

KISHA E DYTË E SHNA NDOUT
Ka pasur jo një, por dy kisha me emrin e të shenjtit Sant Antonio. Tjetra faltore e Shna Ndout ndodhet afër Kepit të Rodonit dhe ka qenë e Skënderbeut. Bashkëngjitur keni pamjen e saj.
Për këtë temë pati një kumtesë të plotë në Konferencën Albanologjike kushtuar heroit tonë kombëtar në janar 1968, me rastin e 500-vjetorit të vdekjes së Gjergj Kastriotit. Ndërsa në tribunë apo lozha të sallës së Kuvendit Popullor (ndërtesa e Akademisë së Shkencave), ndodheshin funksionarë shumë të lartë të partisë së vetme në pushtet, mes tyre herë pas here edhe Enver Hoxha, për këtë kishë u fol me nderim.

POLICËT NË DY KOHË
Ndërkaq në 13 qershor 1994 Kisha e Shën Andonit, siç më në fund ka marrë një emërtim më të plotë për t’u identifikuar nga tërë shqiptarët në veri dhe jug të vendit, e rindërtuar, filloi veprimtarinë e saj me pelegrinazhin tradicional. Secili që ka patur rastin pas këtij çasti rimëkëmbjeje të shkojë deri atje do të vërë re se me çfarë shqipeje të pastër janë shkruar librat dhe broshurat e lutjeve. Ajo kishë të ngjan me një kështjellë shqiptarie. Dy dekada e gjysmë më pas, saktësisht para një jave, këtë 12-13 qershor 2018, televizionet dhe gazetat, ndërsa njoftonin me titujt “Dukej sikur e gjithë Shqipëria kishte zbarkuar në Laç”, informonin se si pasojë e masave të mara nga policia e Lezhës për lehtësimin e qarkullimit të pelegrinëve si edhe e pranisë së personelit shëndetësor me mjekë, infermierë dhe dy autoambulanca të përhershme, nuk pati ndodhur asnjë shqetësim për jetën e ardhësve. As edhe në natën e qëndrimit tek oborri i Kishës, në atë majë mali të thepisur, ku edhe ndokush prej turmës së ngjeshur mund të rrëzohej në humnerë. Njëzetë orë uniformat blu patën qëndruar në këmbë, në shërbim të plotë. Këto ditë kam njohur edhe ish-shefin e policisë së këtij territori në fillim të viteve shtatëdhjetë. Ai më rrëfeu si qenë të ngarkuar punonjësit e rendit publik të ndalonin besimtarët, t’u shkonin nga pas e t’i trembnin të largoheshin sa më parë. Ishte njeri shumë i mirë, human, por për t’i kuptuar duhet të “hysh në kohë”. Sot dhe dje janë të ndryshme.

Titani që fitoi ndaj nazistëve – Winston Churchill, dritëhijet e një udhëheqësi kontradiktor

Disftatat e para
Në imagjinatën kolektive, Winston Churchill është një titan që i çoi britanikët drejt fitores në luftën kundër nazizmit. Aq shumë sa në vitin 2001 kur ndodhën atentatet e 11 shtatorit George W. Bush u foli amerikanëve: “Nuk do të rrëzohemi, nuk do të pushojmë, nuk do të lëkundemi, nuk do të dështojmë.” Këto fjalë aludojnë një diskurs të Churchill-it në shkurt të 1941. Megjithatë në vitin 1940 në fillim të mandatit të tij shumë nga britanikët e shihnin nën një dritë shumë ndryshe. Në ato momente ishte një 60 vjeçar i dështuar prej të cilit mbaheshin mend një numër gabimesh që kishte bërë duke mbajtur poste të rëndësishme.

Për këtë biografi, Robert Rhodes-James në vitin 1970 do ta titullonte kështu librin mbi jetën e mëparshme të kryeministrit “Një studim mbi dështimin”. Sado e pabesueshme mund të duket tani, në atë kohë flitej për një personazh pak a shumë qesharak, shqetësimi i vetëm i të cilit ishte vetëmbrojtja. Një frazë që i atribuohet lord Birkenhead-it, një nga miqtë më të mirë të tij, e sqaron më së miri karakterin ambivalent të tij: “Kur Winston-i ka të drejtë është unik, por kur gabohet…Ah Zot!” Në Luftën e Dytë një lord tjetër Alanbrooke iu referua vështirësisë të Churchill-it për të dalluar mes idealit dhe gabimit. Katalogu i vendimeve të diskutueshme nuk bazohet në zbulimin e fakteve të panjohura.

Anët e errëta të personalitetit janë mjaft të njohura. Specialistët që janë pro njohin egocentrizmin dhe guximin, besojnë se në një peshore historike duhet të peshojnë më shumë aspektet si aftësia për të udhëhequr një vend në kohë të vështira si ajo e Luftës së Dytë Botërore. Vetë Churchill-i ishte i ndërgjegjshëm për defektet e tij dhe për këtë arsye nuk mbante ditar, nuk donte të linte dëshmi për dobësitë e veta. Fëmijë i një familjeje aristokrate iu qas karrierës ushtarake, ishte i ri dhe i etur për veprimin, pasi e kishte parasysh se bëmat e tij në fushën e betejës mund të hapnin rrugën drejt politikës. Në Sudan dha ndihmën e tij pas revoltës me përmasa të mëdha të udhëhequr nga një lider fetar, mahdi.

Ndërhyri në ato momente në betejën e Omdurmán-it (1898) si pjesë aktive e kalorësisë së ushtrisë britanike. Do t’i rrëfente përshtypjet e tij në një libër “Lufta e Nilit”, në një vepër mjeshtërore nga pikëpamja kinematografike mbi sulmin. Idetë e tij për sudanezët janë ato të një imperialisti viktorian: “Duhet të vesh rend në një territor të ndarë në tribu barbare”. Popullata zezake sipas përshkrimit të tij nuk zotëron cilësi përtej vlerave dhe ndershmërisë. Në Afrikën e Jugut do të përjetonte një aventurë tjetër, këtë herë si korrespondent i luftës së Boers. U kap rob, por arriti të arratisej. U shndrrua në hero, arriti të merrte një vend në Partinë Konservatore nga e cila do të dilte në vitin 1904 duke luajtur një lojë të rrezikshme, por që dha rezultat. E dinte që në rradhët e liberalëve kishte një vend në qeveri. Si Home Secretary (ministër i brendshëm) rezultoi mjaft polemizues. Në vitin 1910 u përball me një grevë minatorësh në Uells për kushte më të mira pune. Futi ushtrinë për të frenuar revoltat me metoda efikase.

Gazetat e akuzuan për brutalitet. Biografi Alan Moorehead-i sinjalizon se ishte atëherë kur filloi mosbesimi i sindikatave kundrejt Churchill-it në çështje të politikës së brendshme. Akoma më keq ishte dështimi i Galipolit pak vite më vonë, në mes të luftës përballë trupave otomane pati 250 000 humbje në rradhët e ushtrisë britanike. Në atë kohë Churchill besonte se mund ta detyronte Turqinë, aleate të gjermanëve, të tërhiqej nga konflikti në mënyrë të tillë që Londra të mund të kontaktonte me aleatët rusë përmes Detit të Zi. Fronti perëndimor mbeti i palëvizur nga lufta e llogoreve, ideja ishte hapja e një skenari të ri lufte. Megjithatë një rezistencë e paepur e çmontoi këtë plan së bashku edhe me mungesën e disiplinë së garnizoneve. Katastrofa i dha origjinë termit “sindroma e Galipolit”, ngurrimi për të kryer zbarkime në plazhet e kontrolluara nga armiku që u zgjat deri në Normandi tri dekada më vonë. Faji nuk ishte plotësisht i Churchill-it sepse ishte kryeministri Henry Asquith që miratoi vendimet e tij. Ka edhe një fakt tjetër se Admirali injoroi këshillat e këshilltarëve dhe nuk mori masat e duhura të parandalimit. I zhgënjyer dhe me shpirt të vrarë ka të ngjarë që Churchill-i të merrte në konsideratë idenë e vetëvrasjes. Shkoi në Francë ku kërkoi një fat në front në mënyrë që të merrte merita për të harruar përgjegjësitë e tij.

Ishte i etur për të fshirë imazhet, sepse mendonte se ishte një i ri ambicioz që ishte ngjitur shumë shpejt në një post më të madh nga sa mund të mendonte. Përballë Gjermanisë së perandorit Guillermo II, Churchill-i ishte në favor të një manovre navale përmes një bllokimi që do të linte të vdisnin urie burra, gra dhe fëmijë. Gjykata e Hagës në vitin 1907 e përkufizonte këtë taktikë si krime lufte. E konsideronte legjitime vetëm, nëse do të përdorej për të dobësuar ushtrinë armike jo si armë kundër civilëve. E rrethuar, Gjermania reagoi duke përdorur nëndetëset. Në ato momente askush nuk diskutonte aftësinë e tij të punës, as aftësinë e tij për të mahnitur interlokutorët. Megjithatë shumë besonin se fshihte një defekt karakteri që e pengonte të sillej arsyeshëm. Kryeministri liberal, Lloyd George mendonte se mund të përfitohej nga energjia e Churchill-it për aq kohë sa të mbahej nën kontroll. Për këtë arsye i dha një vend në qeveri në vitin 1917 si ministër i armatimit. Dy vite më vonë u bë sekretar i shtetit të luftës. Megjithatë nuk pati fat. Për të luftuar kundër bolshevikëve rusë që i shihte si kërcënim për demokracinë britanike urdhëroi një sulm për të kapur transiberianin. Rezultati ishte dështimi i radhës dhe sipas biografit Anthony McCarten u konsolidua ideja se ishte një aventurier ushtarak i pandreqshëm, të cilit nuk mund t’i besohej.

Pengesat nuk ia zbehën besimin tek vetja. Ndërroi edhe një herë partinë për t’u kthyer tek rradhët konservatore. Kryeministri Stanley Baldwin i ofroi në vitin 1925 ministrinë e financave duke menduar se një njeri kaq dinamik sa ai ishte më mirë ta kishe mik dhe jo kundër. Filloi atëherë që Alan Moorehead-i do ta përcaktonte si periudha me pak më shumë fat në politikë. /burimi: Muy Historia – bota.al/

Raporti sekret, Kadri Hazbiu: Kush e detyroi Mehmetin të vrasë veten

DASHNOR KALOÇI/ Vetëm pak javë pas ngjarje së 18 dhjetorit të largët të vitit 1982, kur Kryeministri Mehmet Shehu u gjet i vdekur në dhomën e tij të gjumit nga plumba pistolete në rrethana misterioze, për të cilat, edhe sot pas 36 vjetësh, vazhdohet të diskutohet ende, me porosi të Komitetit Qendror të PPSHsë, në të gjitha organizatat bazë të Partisë, në mbarë vendin, u mbajtën dhe u zhvilluan mbledhje të shumta, ku diskutohej: “nën frymën e fjalës së shokut Enver Hoxha, mbi ‘Tablonë Sinoptike’ për armikun e poliagjentin Mehmet Shehu”.

Në të gjitha këto mbledhje, veç të tjerash, ashtu siç bëhet e ditur edhe nga një mori dokumentesh me siglën “Tepër sekret”, që gjenden në Arkivin Qendror të Shtetit, arkivin e Ministrisë së Brendshme dhe Ministrisë së Mbrojtjes, pjesëmarrës e diskutantë të shumtë që kanë marrë fjalën aty, kanë hedhur lloj-lloj akuzash, me të vërteta dhe të pavërteta, denoncime, spiunime, shpifje, trillime, thashetheme, intriga, sajesa e gjithfarë u kanë ardhur për shtat, të gjitha këto në drejtim dhe kundër ish-Kryeministrit të vdekur, Mehmet Shehu, familjes së tij dhe atyre që u konsideruan bashkëpunëtorë të tyre, duke përmendur me dhjetëra emra, ushtarakë, funksionarë të lartë, etj., etj.

Po kështu, këto mbledhje u intensifikuan së tepërmi, sidomos pas tetorit të vitit 1982, kur u arrestua dhe ministri i Mbrojtjes, Kadri Hazbiu, (i cili për gati tri dekada me radhë kishte mbajtur postin delikat të ministrit të Brendshëm), ku dhe ndaj tij, u përsërit e njëjta tablo, si me ish-Kryeministrin Mehmet Shehu.

Edhe pas zhvillimit të këtyre mbledhjeve, komitetet e partisë të rretheve përkatëse kanë hartuar një sërë raportesh me përmbledhje nga “problemet më kryesore”, të cilat më pas ia kanë dërguar Komitetit Qendror të PPSH-së. Për të gjitha këto mbledhje, gazeta “Panorama” disponon një numër dokumentesh të nxjerra nga një dosje voluminoze me siglën “Tepër sekret”, ku ish-anëtarë të Byrosë Politike, sekretarë të Komitetit Qendror të asaj kohe, si Spiro Koleka, Enver Halili, Vangjel Çerrava etj., etj., informojnë Komitetin Qendror për mbledhjet ku kanë marrë pjesë, duke dhënë me detaje dhe hollësira gjithçka është thënë dhe diskutuar aty.

Po kështu. përveç këtyre raporteve, në dosjen në fjalë gjenden edhe një sërë raportesh të hartuara nga funksionarë të rangjeve më të ulëta. që nga Komiteti Qendror e më poshtë, apo dhe raporte kolegjiale të shtabeve, komandave dhe komiteteve të partisë së korpuseve ushtarake, që ishin edhe njësitë më të mëdha që kishte ushtria shqiptare asokohe. Nga kjo dosje, gazeta publikon nga sot dokumente të panjohura që janë prodhuar nga Komiteti i Partisë së Korpusit të Fierit, të nënshkruara nga sekretari i partisë së kësaj njësie, Andon Dollaku…

PARTIA E PUNËS E SHQIPËRISË

Sekret

KOMITETI I PARTISË Nr. 957 prot. REP. 65.61 Fier, më 25 tetor 1982 I N F O R M A C I O N MBI DISA PROBLEME QË DOLËN NGA MBLEDHJA E ORGANIZATAVE BAZË TË PARTISË SË SHTABEVE DHE KOMITETIT TË PARTISË SË KORPUSIT GJATË DISKUTIMIT TË MATERIALIT TË BYROSË POLITIKE TË K.Q. TË PARTISË “MBI MUNGESEN E THEKSUAR TË VIGJELENCËS DHE GABIMET E RËNDA TË KADRI HAZBIUT NË KOHËN QË ISHTE MPB” DHE KONKLUZIONE TË PLENUMIT TË 5-të TË KOMITETIT QENDROR TË PPSH

KOMITETIT QENDROR TE PPSH

Në zbatim të detyrave që vuri Komiteti Qendror i Partisë për punimin e materialeve të Plenumit të 5-të, u zhvillua aktivi i Partisë i Korpusit, mbledhjet e organizatave bazë të partisë së shtabeve dhe mbledhja e komitetit të Partisë së Korpusit. Komunistët u solidarizuan plotësisht me konkluzionet e Byrosë Politike dhe vendimet e Plenumit të 5 të K.Q. të Partisë për dënimin e veprimtarisë armiqësore të Kadri Hazbiut, si bashkëpunëtor i superagjentit Mehmet shehu.

U dënua me urrejtje të thellë veprimtaria e këtyre agjentëve të imperializmit dhe revizionizmit dhe në të njëjtën kohë, të gjithë komunistët, si një trup, i vetëm shprehën dashurinë e zjarrtë për Partinë, për shokun Enver Hoxha, që me mprehtësi, principialitet dhe vigjilencë të lartë revolucionare ka mbrojtur dhe mbron Partinë, atdheun dhe popullin nga të gjithë këta komplotistë të rrezikshëm në shërbim të agjenturave të huaja.

Duke u thelluar në këto materiale, komunistët nxorën përgjegjësinë e tyre dhe kudo ndihet një frymë e lartë mobilizimi e vigjilence revolucionare, ndjenjë e lartë përgjegjësie për forcimin e gatishmërisë luftarake dhe realizimin në front të të gjitha detyrave të vitit 1982. Komunistët dhe kuadrot e ftuar sollën shembuj që vërtetojnë tradhtinë dhe punën sabotuese që ka bërë kryeagjenti Mehmet Shehu e bashkëpunëtorët e tij të ngushtë: Kadri Hazbiu, Veli Llaka, Nazar berberi, Maliq Sadushi etj.

Moisiu

Nga mbledhjet e organizatave bazë dolën këto probleme:

“SABOTIMI ME FORTIFIKIMET, ALFRED MOISIU DHE MENDU BACKA PERGJEGJES”

Veprimtaria e armiqve ka sabotuar dhe fushën e fortifikimit. Me urdhër të veçantë të MMP, disa rajone të batalioneve, në vijat e çelikta të mbrojtjes së qyteteve janë planëzuar dhe vendosur Qendra Zjarri jashtë kapaciteteve e nevojave, gjë që ka ndikuar në dëmtimin e rëndë të ekonomisë popullore.

Gjithashtu, me orientimin e tyre janë vendosur QZ gjatë viteve 1975-1977, taktikisht dhe teknikisht me gabime, sa më afër buzës së ujit dhe me frëngji të rrafsh me tokën, të cilat një pjesë janë përmbytur nga deti dhe të tjerat gjatë gjithë kohës rrinë të mbushura me ujë. Armiqtë kanë sabotuar, edhe duke bërë fortifikime të panevojshme, ku është i fortifikuar vetë terreni. Dhënia e urdhrit nga armiku Kadri Hazbiu, që t’i jepet përparësi për vitin 1983 vetëm punimeve fushore e në vende ku ato punime pengojnë bujqësinë, është i padrejtë.

Edhe mendimet që hodhi Kadri Hazbiu, që të bëhet 6 muaj stërvitje dhe 6 muaj punime për vitin 1983, është i gabuar, sepse ul shkallën e gatishmërisë dhe nga ana tjetër, përparësi i duhet dhënë stërvitjes së vogël. Duhet të rishikohen pozicionet fushore të tankeve, pasi zënë një sasi toke buke të madhe dhe nuk shfrytëzohen. U kritikua Instituti i Projektimit, i cili, krahas projektit, të dërgojë dhe preventivin.

Gjithashtu, projektimi i Qendrave të Zjarrit të topave pa zmbrapsje janë të pasigurta, se janë projektuar keq. Për këtë, Alfred Moisiu dhe Mendu Backa mbajnë përgjegjësi. Nuk janë parashikuar masa për hidroizolimin e objekteve dhe të disa projekteve për tunele, janë me beton pa hekur, gjoja për kursim.

Bateritë komplekse nuk ndërtohen me të gjitha elementët. Për këtë janë informuar ish-zëvendësministrat Alfred Moisiu dhe Mendu Backa dhe nuk kanë zgjidhur gjë.

“KADRIU THOSHTE TE FUTEN NE BURG 6000 VETE, S’NA BEJNE GJE”

Metoda e punës e armikut Kadri Hazbiu ishte tipike me metodën e punës së armikut Mehmet Shehu? Kështu në një rast Kadri Hazbiu, meqenëse pati vështirësi për lidhjen telefonike me Shtabin e Përgjithshëm nga Bristani në Karaburun, la 14 detyra për 1 muaj Shtabin e Korpusit. Në metodën e punës së Kadri Hazbiut, karakteristike ka qenë liberalizmi i theksuar, qëndrimet sektare, arrogante dhe prepotente.

Ai është shprehur para kuadrove të Korpusit që, “Le të futen në burg, 5000, 6000 vetë, s’na bëjnë gjë”. Në porositë dhe urdhrat e tij zinte gjithnjë vend shprehja:”Të ndiqet penalisht, të dënohet” etj.

U kritikua botimi “Mbi disa vepra penale ushtarake që parashikon Kodi Penal i RPSSH”, që është përgatitur nën drejtimin e Kadri Hazbiut, për të nxjerrë kultin e tij në Ushtri. Kadri Hazbiu hiqej si masovik dhe këtë e bënte për të rritur kultin dhe veten. Çdo individ që ankohej me gojë apo me shkrim, ai i jepte të drejtë pa e verifikuar.

Metoda e punës e armiqve Mehmet Shehu, Kadri Hazbiu dhe e ish-zëvendësministrave Veli Llaka, Mendu Backa, Alfred Moisiu, Nazar Berberi ishte për të ulur figurën e komisarit politik të të gjithë hallkave. Këtë e bënin me qëllim të caktuar për të goditur punën e drejtimit kolegjial të komisarëve, të përfaqësuesve të Partisë në komandë, duke anuar nga drejtimi unik. Kjo shpjegohet edhe nga veprimi i fundit që bëri Kadri Hazbiu gjatë rikonicionit, ku thirri vetëm komandantët e njësive dhe reparteve, ndërsa komisarët e sekretarët nuk i përfilli fare, duke e justifikuar se bëhen shumë në makinë etj..

“VELI LLAKA FAVORIZONTE TE AFERMIT DHE KUADROT NGA TEPELENA”

Ashtu si në të gjitha fushat e tjera të mbrojtjes dhe zbatimin e politikës së Partisë me kuadrin, armiku Mehmet Shehu, Kadri Hazbiu, Veli Llaka, Nazar Berberi e Maliq Sadushi kanë sabotuar dhe i janë kundërvënë me vepra orientimeve të Byrosë Politike të Komitetit Qendror të Partisë “Mbi nomenklaturën e kuadrit”.

Këta armiq për të afruar njerzit e tyre në poste drejtuese, kanë shkelur normat e vendosura nga Partia për politikën e kuadrit. Kadri Hazbiu i ka dhënë porosi komandës së Korpusit për të lëvizur ky apo ai kuadër, duke mos mbajtur parasysh kriteret e vendosura nga Partia. Po ashtu, Veli Llaka e Maliq Sadushi janë karakterizuar vazhdimisht nga trajtimi personal i politikës së kuadrit.

Veli Llaka, me mendjemadhësi me të gjitha udhëzimet e rregullat e vendosura nga Partia, ka titulluar oficer vëllanë e tij Adem Llakën dhe kushëririn e tij, Enver Behajn, duke i vendosur me punë, të parin në Degën Ushtarake në Vlorë dhe të dytin në Degën Ushtarake në Fier, ku shtoi organikën.

Disa kuadro nga Tepelena, që gëzonin simpatinë e Veli Llakës, me ndërhyrjen e tij janë tërhequr në aparatin e MMP-së dhe Akademisë Ushtarake si, Serjan Halili, Zimet Hazisi etj.. Gjithashtu, Veli Llaka ka përkrahur dhe të afërmin e tij, Luftar Osmanin. Po kështu, edhe Maliq Sadushi vazhdimisht ka dhënë porosi për trajtimin e privilegjeve të miqve të tij jashtë çdo rregulli, siç është rasti i Gjon Vajzës, i cili megjithëse kandidat Partie, është lëvizur dy herë në detyra të ndryshme. Ka ndikuar edhe në veshjen e disa nënoficerëve në kundërshtim me orientimet e dhëna.

“RRJETI AGJENTUROR I KADRI HAZBIUT NE DIVJAKE”

Për armiqtë e Partisë dhe të popullit. 1. Për Kadri Hazbiun -Donte dhe respektonte më shumë komandantët. Nëpërmjet urdhrave të ndryshme ai ka dënuar shumë ushtarë dhe oficerë të pafajshëm.

Ai me dashje ka mbuluar veprimtarinë e grupeve armiqësore, ka kultivuar uljen e vigjilencës edhe në MMP dhe nënreparte e poshtë. Ai në Pogradec është shprehur: “Mua më digjet shpirti për popullin kosovar, po për çamërit…”.

-Kadri Hazbiu ka veprimtari agjenturore në Divjakë. Ai gjuante shpesh në Divjakë. Ka pasur mik për 20 vjet peshkatarin e quajtur Mihal Bitri, djali i të cilit ishte polic dhe u bë udhëheqës i grupit diversionist.

Kadriu ka ardhur dy të shtuna rresht në Divjakë për gjueti, para se të vinte banda, duke marrë me vete edhe udhëheqës të tjerë të Partisë (Hekuran Isai, Qirjako Mihali) dhe kanë gjuajtur me Mihal Bitrin, atje ku zbarkoi banda.

-Kadri Hazbiu në bisedën me kuadrot në Fier ka thënë: “Të mos i japim njeri me vete Mehmet Shehut, kush lë mbesat e nipat e tij, është pusht”. Ai ngrinte lart fisin e Mehmet Shehut dhe thoshte: “Janë trima, është bahçe trimash. Mehmet Shehu është ferrë që doli nga një bahçe”.

-Ka injoruar rolin e komisarit në Ushtri. Disiplinën në Ushtri donte ta vendoste me dënime në masë, të cilën edhe e ka realizuar. Mbante afër ish-komandantin e Brigadës së tankeve, Petrit Mançen, që edhe ky i servirej atij (dhe Mehmet Shehut) ndaj të shikohet edhe puna e Petrit Mançes.

-Kur doli në rikonicion në Ersekë, Kadri Hazbiu mori me vete dy komandantë brigadash nga Korpusi i Fierit (Muço Besho e Luftar Osmani). Në ditët që zhvillonte rikonicion në Fier, Vlorë dhe Lushnjë, nuk morri komisarët dhe sekretarët e Partisë, sepse “bëhen shumë e bien në sy”, “harxhon shumë karburant” etj.

-Ka përkrahur e transferuar oficerë si Veliçan Golemin në Tiranë. Mburrej tek thoshte: “Urova njërin që ishte përjashtuar nga Partia”, “Urime që u përjashtove”.

-Në bisedën që bëri në Ballsh me popullin, ai u shpreh: “Mehmet Shehun e detyroi ustai të vriste veten, qofsha unë i gabuar po qe se s’është kështu”. Kjo tregon se ai ka ditur, pra, është bashkëpunëtor me të. Ai ka thënë gjithashtu: “Qofsha unë i gabuar, por ky është eshaloni i fundit që ka hedhur armiku (e kish fjalën për Mehmet Shehun).

-Kadriu është shprehur se në një stërvitje që ka drejtuar Mehmet Shehu, llogariti 50.000 të vrarë.

-Në Korpusin e Pukës dënoi në masë kuadrot. -Nuk ka pyetur për komisarët e injoronte punën e tyre.

-Ndaj sekretares së parë të Fierit, shoqes Naunka Bozo, mbajti qëndrim të keq, e quajti çilimi dhe u shpreh se Naunka duhet të dëgjonte Lefter Çiflikun e të mos bënte gjë pa të.

SEKRETARI I KOMITETIT TE PARTISE REP.6561 ANDON DOLLAKU

Vijon…

1940-1941, ÇAMËRIA ME ARMË KUNDËR FASHISTËVE ITALIANË DHE GENOCIDIT GREK (9) – Nga Hajredin Isufi, historian

Tremujori i fundit i vitit 1940, shënon nisjen e sulmit fashist të Italisë ndaj Greqisë, duke përdorur si rrugë kalimi Shqipërinë. Italia sulmin e parë e drejtoi me artileri të rëndë kundër Filatit, në paraditen e 28 tetorit 1940. Pra, toka shqiptare e Çamërisë dhe banorët e kësaj treve të lashtë, ishin viktimat e para të pa fajshme të këtij agresioni… Në këtë situatë, burrave e grave të Çamërisë  u duhej që të përballonin njëkohësisht si shtypjen barbare të strukturave të shtetit grek, ashtu dhe pushtimin fashist. Djemtë trima të Çamërisë dhe parisë u duhej që të forconin unitetin mes tyre, si dhe të luftonin me armë në dorë kundër pushtuesve… Në vazhdim, historiani Hajredin Isufi, sjellë dokumente të arkivave të kohës dhe dëshmi rreth ngjarjeve të kësaj periudhe në Çamëri….

SITUATA
Situata në Çamëri, në prag e në fillim të Luftës së Dytë Botërore bëhet më e rëndë se kurrë. Qeveria fashiste e Metaksait e injoroi traditën e hershme të bashkëpunimit të grekëve me çamët myslimanë në luftëra të përbashkëta. Ajo, në vend të bashkëpunimit dhe të afrimit në ato ditë të vështira, shkallëzoi veprime të pashembullta të dhunës shtypëse ndaj atij minoriteti, duke mobilizuar 1500 çamë si krah pune për ti përdorur si stallierë, për hapje rrugësh të reja e ndërtim urash. Ka arsye të mendohet se nëse qeveria do t’i kishte mobilizuar në radhët e ushtrisë greke çamët, padyshim situata në Çamëri do të kishte pasur rrjedha të tjera.

FILLIMI I LUFTËS
Italia sulmin e parë e drejtoi me artileri të rëndë kundër Filatit, në paraditen e 28 tetorit 1940. Kjo bëri që administrata lokale e qytetit, komanda e xhandarmërisë greke dhe arkivat e administratës, me ndihmën e çamëve t’i largojë nga qyteti për në vende ku ishin vendosur forcat greke të rezistencës, kryesisht ne rrethinat e qytetit të Paramithisë. Ndërkohë po atë ditë, Zambeta, komandanti i xhandarmërisë së Filatit dhe postëkomanda të tjera në Çamëri, kishin marrë urdhër që të arrestonin në çdo qendër të Çamërisë e fshat mysliman, parinë më të përzgjedhur të shqiptarëve çamë. (Burimi: Jani Sarras, Istoria tis periohis Igumenitsis 1500-1950, Athinë, 1985). Ky veprim i Metaksait ishte një tjetër gabim i rëndë, që u pasua nga veprime të gjithëfarë llojshme e të pakuptimta.

KUNDËR PËRÇARJES MYSLIMANË-TË KRISHTERË
Por të mos harrojmë, shovinizmi grek, në përmbushje të objektivit të vënë, në këtë kohë, kishte futur një përçarje të theksuar midis të krishterëve dhe myslimanëve çamë. Në fillim të qershorit të vitit 1941, kur kaosi dhe anarkia po përhapej si epidemi e rëndë në Çamëri dhe armiqësia mes myslimanëve dhe të krishterëve nxiteshin si nga qarqet shoviniste greke, ashtu dhe nga propaganda fashiste, e kishte trazuar së tepërmi klimën politike, sigurinë e jetës, të nderit e të pasurisë tek të dy komunitetet. Në këtë kohë Jasin Sadiku në bashkëveprim me parinë e qytetit të Margëlliçit dhe të rrethinave ndërmorën disa veprime konkrete, me qëllim që të ndërpriteshin sulmet hakmarrëse ndaj fshatrave të krishtera në përgjithësi dhe ndaj  fshatit të krishterë të Spatharatit në veçanti. Për këtë qëllim pleqësia e fshatrave të Margëlliçit, organizoi një takim në xhaminë e fshatit Karbunar. Në atë takim që përfaqësohej nga burrat më në zë të kazasë së Margëlliçit, u shtrua që të ruheshin lidhjet e vjetra që kishin ekzistuar mes myslimanëve e të krishterëve dhe t’i pritej rruga çdo veprimi të dhunshëm që mund të ndërmerrej nga elementë të çamëve myslimanë.

TAKIMI NË KARBUNAR TË MARGËLLIÇIT
Në takimin e bërë në Karbunarë, Jasin Sadiku, në emër të parisë, u kujtoi të pranishmëve se vendimi që rekomandohej të merrej nuk ishte gjë tjetër veçse rikthimi i asaj besëlidhjeje të fortë që ishte bërë mes myslimanëve e të krishterëve të kazasë së Margëlliçit në prag të luftës italo-greke. Ai e përfundon fjalën duke thënë: “Le të japim ne, myslimanët, të parët shembullin që duam afrim dhe bashkëjetesë me dashuri dhe mirëkuptim me të krishterët. Secili nga ne këtu duhet ta ketë të qartë se grabitjet dhe përdhunimet që patën familjet tona, kur ato ishin të pambrojtura, nuk i kreu masa e të krishterëve. Ato i bënë elementë keqbërës të krishterë, që u ngjajnë disa individëve të veçuar nga radhët e myslimanëve që kanë dalë sot nëpër fshatrat e krishtera e ndërmarrin sulme kundër individëve të pafajshëm të krishterë duke u grabitur bagëtinë ose u marrin fëmijët peng kundrejt ndonjë shpërblimi në të holla, në dorë ose në bereqet”. Dhe në mbyllje të fjalës së tij iu drejtua të pranishmëve duke u thënë: “Nëse ne do të bëhemi sehirxhinj dhe do të heshtim për gjithçka të shëmtuar dhe të turpshme që bëhet para syve tanë, turpi do të bjerë mbi të gjithë ne që jemi këtu. Prandaj është detyra jonë t’u presim rrugën keqbërësve dhe të mos pajtohemi me të keqen, se e keqja pjell të keqen. Të krishterët, fqinjët tanë, miqtë tanë, sot ata sytë i kanë të drejtuar nga ne dhe kërkojnë përpjekjet tona t’u kthejmë qetësinë dhe në shembullin tonë t’i bëjmë të veprojnë dhe ata”. Mbledhja në xhaminë e Karbunarit qe e suksesshme. Të pranishmit ishin të gjithë në një mendje për normalizimin e situatës dhe siç u theksua në fjalën e tij nga kreu i parisë së Karbunarit, Tofik Qemali, nga përçarjet, grindjet dhe armiqësitë asnjëra palë nuk dilte e fituar. Në atë mbledhje, gjithashtu u vendos që vendimet që kishte marrë kryepleqësia myslimane e kazasë së Margëlliçit, t’u bëheshin të njohura edhe pleqësive të fshatrave të krishtera të asaj kazaje e më tej. Punët kishin hyrë në rrugë të mbarë. Ishte e natyrshme se masa e dy komuniteteve kërkonte t’u kthehej siguria dhe qetësia dhe veçanërisht të krishterët që e ndjenin veten të pambrojtur.

ARRESTIMET E PARISË ÇAME
Qeveria e Mataksa-s, nuk u mjaftua me kaq në ndëshkimin kundër çamëve. Arrestimet e parisë çame fillimisht filluan në Filat dhe menjëherë u pasuan në të gjithë rajonin e Çamërisë. Të arrestuarit e parë nga paria e Çamërisë ishin figura që kishin treguar se ishin antifashistët e orëve të para, si Musa Demi, Shuaip Metja, Myftiu i Filatit: Mehmet Zeqirjai, Sako Braho, Samet Murati, Shaban Demi, Gali Xhaferri, të gjithë këta nga Filati. Po kështu në Paramithi nga fisi i Pronjatëve u arrestua dhe tregtari Hajredin Mergjyshi, Omer Murati, Qazim Reçi, Agim Reçi, në Gumenicë arrestuan Bido Dulen, në Grikohor Ahmet Muhon, Mahmut Male etj. Kështu u veprua me parinë e fshatin Varfanj, Margëlliç, Volë, Arpicë, Karbunar, Skopjone atj. Ato u motivuan në opinionin e krishterë si përkrahës e bashkëpunëtorë të fashizmit italian.

ÇAMËT DHE LUFTA
Përfitojmë nga rasti për të nënvizuar me bindje se janë krejtësisht pa asnjë bazë shpifjet se çamët kanë bashkëpunuar me pushtuesin, fashizmin italian dhe nazizmin gjerman. Është tamam i njohur fakti se komandanti i Divizionit VII të Epirit, gjeneral Kaçimitro, pyeti në një rast çamët e mobilizuar për punë, por të pa armatosur, kur kishte filluar lufta italo-greke, nëse ata do të bashkëpunonin me ushtrinë greke në luftë për të mbrojtur vendin. Çamët e mobilizuar, njëzëri dhe me vetëdije të plotë iu përgjigjën se ishin gati të luftonin kundër armikut të përbashkët. Pohimet që u përhapën në atë kohë nga qarqe të caktuara greke e që kanë ardhur deri në ditët tona, nëpërmjet shkrimeve të papërgjegjshme greke në librat e shkrimet e tyre, për bashkëpunimin e çamëve me pushtuesin, me sa duket kanë qëllime të caktuara dhe shtrembërojnë në mënyrë flagrante të vërtetat historike. Në këtë përfundim ka arritur edhe historiani grek Niko Ziagkos (Zhanga), kur nënvizon: “Sikur shqiptarët çamë të ishin vrasës e kriminelë, do të ishin të zhdukur gjithë fshatrat e krishtere të Çamërisë, që ishin rreth fshatrave myslimanë”.(Burimi: Nik. G.Ziagkos, Anglikos…, vell.I,f,146). Ky qëndrim dhe këto dëshmi i kanë deklaruar shumë çamë që në vitin 1940 ishin mobilizuar nga qeveria greke për punë angari. Por plani i qeverisë greke ishte i qartë, synonte shkombëtarizimin e Çamërisë dhe largimin e tyre nga trojet e të parëve. Kështu, oficeri i xhandarmërisë së Filatit, në korrik të vitit 1940, i rrihte shqiptarët në mes të pazarit të Filatit, duke i akuzuar si agjentë të italianëve dhe i kërcënonte se nuk do të linte këmbë çami të gjallë”(Burimi: AMPJ, Tiranë, dosja nr. 42, viti 1944, f.87).

HEROIZMI ÇAM NË LUFTË
Akuzat dhe motivet e arrestimit të parisë çame, bien ndesh me traditën historike të çamëve dhe besnikërinë që treguan ata në mbrojtje të krishterëve si dhe renditjen e qindra djemve çamë në Luftën Antifashiste. Kështu Muharrem Demi, Petri Musa Demi, Dervish Dajaka, Mustafa Dauti, Qamil Izeti, Ismail Hamiti, Gani Demi etj, u inkuadruan që në fillim në batalionin miks e shumë djelmosha çamë të tjerë u rreshtuan në formacionet e para të Luftës Antifashiste mes të cilëve do të veçonim: Taho Sejkon, Teme Sejkon, Hilmi Seitin, Tahir Demin, Vehip Demin, Heroin e Popullit Ali Demi, dëshmorin Bido Sejko etj.

Opinioni i shëndoshë grek në Çamëri, që i njihte nga afër çamët, nuk pajtohej as me veprimet e qeverisë dhe të administratës lokale për veprimet e dhunshme, që kishte filluar ndaj çamëve, as me shpiijet dhe akuzat pa bazë që hidheshin në adresë të shqiptarëve. Një ndër figurat më të njohura vllehe në Gumenicë, që ishte i njohur e kishte emër të mirë në të gjithë Çamërinë e më tej, ishte Kristo Pituli. Ai, protestoi kundër qeveritarëve lokalë për gjuetinë e shtrigave që kishte ndërmarrë kundër çamëve të pafajshëm.

KUNDËR SHOVINIZMIT GREK
Një rol të rëndësishëm kundër ‘Gjuetisë së shtrigave’, goditjen e qeverisë greke ndaj çamëve, luajtën paria dhe patriotët vendas. Ndër ‘ta, është dhe patrioti i njohur Kristo Petuli. Kur po hulumtoja për grumbullim të dhënash për të trajtuar figurën e nderuar të Kristo Dhimo Pitulit, pjesëtarët e familjes vllahe të Pitulenjve në Gumenicë, më ofruan disa fotografi nga ato pak materiale që u kishin shpëtuar pa u djegur në vitet e Luftës së Dytë Botërore, kur ishin djegur shtëpitë dhe dyqanet e tyre nga pushtuesit fashist e bashkëpunëtorët e tyre. Ndër materialet e ofruara, ishin dy fotografi që më tërhoqën vëmendjen se hidhnin dritë për historinë e lavdishme të familjes së Pitulenjve 100 vjet më parë, në luftërat ballkanike. Ato jo vetëm për mua por për çdo studiues ishin dokumente autentike shumë të rralla dhe në mungesë të një dokumentacioni të plotë për fisin e Pitulenjve, marrin vlera të veçanta informuese dhe e vendosin këtë fis të komunitetit vllah në piedestal nderi në histori si në përpjekjet e tij me përkushtim kundër sundimit osman, ashtu dhe për lidhjet e tyre me çetat shqiptare për lirinë dhe pavarësinë e kombit shqiptar.

HISTORIA NËPËRMJET FOTOGRAFIVE
Dhe tani le të kthehemi te përmbajtja historike njëqindvjeçare e fotografive. Në njërën prej tyre paraqitet një grup luftëtarësh shqiptarë dhe vllahë në një marshim që i prin vllahu plak Dhimo Pituli, i veshur me kostumin karakteristik të një arhondi vllah. Përmbajtjen historike të kësaj fotografie ma zbërtheu Arkile Pituli, djali i vëllait të Kristo Pitulit. Arkileja, megjithëse i ka kaluar të 85- vjetët, është shumë i kthjellët dhe me logjikë të fortë. Fotografinë për të cilën bëhet fjalë, e shpjegoi në këtë mënyrë:

“Fotografia i takon fillimit të shekullit XX, afërsisht viteve 1902-1903. Në atë kohë Pitulenjtë ishin një fis i madh me emër dhe me besë. Ata kishin tufa të mëdha bagëtish dhe shumë miq myslimanë e të krishterë në krahinën e Korçës, në Kolonjë e Leskovik, në Konispol, Delvinë, në Përmet dhe në të gjithë hapësirën çame. Dhimo ishte i pari i fisit të Pitulenjve. Ai i kishte kaluar të gjashtëdhjetat, por ishte tepër i fuqishëm dhe energjik. Ai kishte krijuar lidhje të hershme jo vetëm me parinë e krahinave që përmendëm, por edhe me njerëzit e thjeshtë. Ai i mbante dhe i respektonte miqtë dhe kjo kishte bërë që të gëzonte besimin dhe respektin e të gjithë atyre, që e kishin njohur. Ai ishte në lidhje të vazhdueshme me shqiptarët agallarë, se prej tyre blente çdo vit kullotat për të dimëruar tufat e bagëtive, kur zbrisnin në vjeshtë nga malet”. Kuptohet se ishin këto marrëdhënie korrekte që kishte krijuar Dhimo Pituli me shqiptarët, që në përbërjen e çetës së tij të armatosur kundër forcave osmane, të kishte pas vetes edhe shumë shqiptarë.

PËR ÇAMËT, JETA-LUFTË…
Fotografia e dytë daton vitet 1910-1912. Ajo paraqet në sfondin e parë katër luftëtarë të armatosur. Ata janë djemtë e Dhimo Pitulit, Jorgji Pituli, Kristo Pituli, Ndin Pituli dhe Thoma Pituli. Po të vrojtosh me kujdes fotografinë pas katër vëllezërve Pituli janë kasollet “shtëpi” të Pitulenjve që verojnë e dimërojnë në to si nomadë e që shtegtojnë tufat e bagëtive të tyre, aty ku sigurojnë kullotat për to.

Për problemin historik që trajtojmë në studimin tonë, kjo foto merr vlera të veçanta dhe plotëson një dokument autentik në mungesë të informacioneve për historinë e familjes së Pitulenjve. Kjo foto plotëson një kuadër të plotë, që shpreh lidhjet e Pitulenjve me shqiptarët në kryengritjen e përgjithshme anti osmane në vitet 1910-1912. Rreth kësaj fotoje me përmbajtje historike, Arkile Pituli më dha këto shpjegime: “Dhimo Pituli me djemtë e tij asnjëherë nuk i uli armët, derisa u përmbys pushtimi osman në Ballkan. Në vitet 1910-1912, gjyshi im Dhimua, ishte plakur dhe nuk mund të rendte më maleve me çetat kryengritëse anti osmane. Rrugën e tij e ndoqën të katër djemtë e tij. Ata ishin kudo mes çetave kryengritëse në Shqipërinë e Jugut. Thoma Pituli, që ishte dhe djali i tretë i Dhimos, ishte pjesëtar i çetës së Gani Butkës dhe në fillimet e verës së vitit 1911 kur ishte kthyer Themistokli Gërmeni në rrethet e Korçës nga Korfuzi përmes Çamërisë për të organizuar kryengritjen e Përgjithshme Shqiptare, Thomai ishte një luftëtar aktiv në çetat shqiptare në Shqipërinë e Jugut, përkrah Gani Butkës e Themistokli Germenit”. Kjo histori e shkurtër e fisit të Pitulenjve në përgjithësi dhe e Dhimo Pitulit e djemve te tij në veçanti, që zenë një vend të nderuar në historinë e luftërave ballkanike, përkrah forcave kryengritëse shqiptare kundër sundimit osman, si dhe lidhjet e kahershme të tyre me shqiptarët, kërkon hulumtime të mëtejshme dhe një objekt studimi të veçantë.

QEVERIA GREKE LARGON ÇAMËT ME DHUNË, NIS KOLONIZIMIN E FSHATRAVE (8) – Nga Hajredin Isufi, historian

Sikur të mos mjaftonin vuajtjet e shumta të shqiptarëve në Çamëri, qeveria greke stisi edhe një masë tjetër djallëzore e tinëzare për të spastruar përfundimisht shqiptarët nga trojet e tyre autoktone, kolonizimin e fshatrave shqiptare. Këtë, qeveria greke e bën enkas një urdhër të veçantë për Çamërinë, ku sipas të cilit, çamët të shisnin tokat dhe të largoheshin në drejtim të Turqisë. E kjo, siç u vërtetua më pas, do të bëhej nëpërmjet dhunës. Përballë heshtjes së qeverive të Europës, agresionit e genocidit grek, çamët nisën të vetë organizohen.

Këtë situatë, nëpërmjet dokumenteve e dëshmive, e sjellë në vazhdim historiani Hajredin Isufi

URDHËRI I QEVERISË GREKE

Ministria greke e Bujqësisë kishte bërë një ligj, sipas të cilit lejonte shqiptarët çamë të shisnin pasuritë e tyre. “Me këtë ligj të bërë enkas për Çamërinë, informonte një diplomat shqiptar në Athinë, kuptohet qartë se qeveria greke po përdor çdo mjet për të përzënë minoritetin çam (Burimi: Raporti i Lec Kurtit, i ngarkuari me punë në Legatën shqiptare në Athinë, dërguar Hysen Vrionit, Ministër i Punëve të Jashtme në Tiranë, Athinë, 14 qershor 1926. Shih në: AQSH, F. 251, 1926, dos. 119, f. 23-25). Kështu, çamët do të shisnin pasuritë e tyre dhe do të iknin në Turqi.  Për blerjen e tokave bujqësore administrata lokale në Çamëri vuri në shënjestër të parë fshatrat me prona të mëdha në kazanë e Margëlliçit. Në Smokovinë, një fshat i përzierë në kazanë e Margëlliçit, jetonin 120 familje shqiptare bashkë me 200 familje të krishtera. Banka bujqësore dhe administratorët e Prevezës në pazarllëqet për shitje e blerje tokash, thuhet në një dokument, se kishin aktivizuar priftin e Karterës dhe një sekser mysliman nga ai fshat, i quajtur Beqo Hamiti.(Burimi:  Raporti i Maksut Hulsiut, Kryekonsull i mbretërisë shqiptare në Janinë, drejtuar Eqerem Bej Vlorës, Ministër i Punëve të Jashtme në Tiranë, Janinë 14 mars 1938. Shih në: AQSH, F. 251, 1938, dos. 108, f. 23-25). Ky i fundit, theksonin burimet diplomatike shqiptare, kishte marrë përsipër për t’u mbushur mendjen 30 familjeve shqiptare që t’u shisnin pronat e tyre të krishterëve dhe për shërbimet që kryente  kishte marrë premtim nga prifti se do të merrte shpërblim.

DREJT KOLONIZIMIT TË PLOTË

Aksionin për shitjen  e tokave, qeveritarët grekë  me ndihmën e individëve të veçantë çamë e shtrinë edhe në fshatin e Volës, fshat që i përkiste juridiksionit të Gumenicës. Planet e Bankës bujqësore u menduan fillimisht se do të ishin të suksesshme për dy arsye. E para, se pronarët ishin të lodhur nga shtypja e vazhdueshme dhe pasiguria që kishin dhe, së dyti, kishin gjetur edhe mbështetës për këtë plan nga elementi shqiptar. Kështu në Volë, thuhet në dokument, ishte aktivizuar Emin Zëri, që t’u mbushte mendjen volotëve të shisnin ç’kishin e të niseshin për në Turqi. Sipas raportit diplomatik të cilit i referohemi, rreth 150 familje shqiptare në Smokovinë e në Volë kishin rënë pre e atyre makinacioneve dhe kishin bërë pazar për shitjen e pronave të tyre, megjithëse me vlera shumë më të ulëta se sa vlenin realisht. Ideja e shpërnguljes së çamëve po përhapej si kolerë jo vetëm në Margëlliç, por edhe në krahinat e tjera të Çamërisë. Athina me anën e Bankës bujqësore kishte akorduar një kredi prej 2 milion dhrahmish, që për kohën ishte një shumë e konsiderueshme. Këtë shumë e administronte prifti Papa Andrea i Karterës. Planet e Athinës për blerjen e pronave të shqiptarëve në radhë të parë synonin kolonizimin e fshatrave që ishin të banuara kryesisht nga shqiptarë. Greqia parashikonte që sapo të bliheshin pronat e shqiptarëve kjo do të sillte largimin e menjëhershëm të tyre drejt Turqisë. Në këtë mënyrë Athina bënte një spastrim etnik pa zhurmë e bujë dhe do të propagandonte se largimi ishte një zgjidhje me vullnet të lirë e vetë çamëve. Situata e rëndë që ishte krijuar i kishte alarmuar rrethet patriotike në Margëlliç. Ata shihnin se përballë gjendjes së rëndë që përjetonte popullsia shqiptare, shitja e pronave dhe largimi një orë e më parë për të shpëtuar jetën dhe nderin ishte një zgjidhje edhe pse me dhimbje.

VENDIMI ÇAM:JO SHITJES SË PRONAVE!

Në këtë kohë Jasini vendosi të organizojë një mbledhje me parinë e fshatrave të kazasë së Margëlliçit për të frenuar shitjen e pronave dhe për të ngjallur besimin tek fshatarët dhe bindur të mos i shisnin pronat e të braktisnin vendin e tyre. Jasini mendoi ta shtronte këtë ide në një takim me përfaqësuesit e fiseve dhe pleqësinë e fshatrave të kazasë së Margëlliçit e më tej. Sipas dëshmisë që na sjell Avdullah Kasemi e bashkëkohës të tjerë, thuhet se vendi i takimit u caktua shtëpia e Osman Llugës. Aty u mblodhën nën hijen e një arre në një shesh të madh. Përveç parisë së Margëlliçit, ishin të pranishëm, si të ftuar: Bido Dulja nga Grava, B. Banushi dhe Mehmet Jaho nga Skopjona, Ahmet Abdurrahmani nga Arpica, si dhe paria e Mazerrekut: Ferhat Muhameti e Hamit Muhameti, Tahir Metja, Meto Osmani, Shaqir Sulejmani, Cen Veliu, Mulla Hamzai etj. Jasini në fjalën e shkurtër përpara të pranishmëve vuri theksin në veprimet që kishte ndërmarrë qeveria greke dhe mbështetjen që kishte gjetur ajo tek disa elementë të veçuar çamë. Në fund të fjalës së tij Jasini u bëri thirrje të pranishmëve se do të ishte një veprim patriotik që të punohej me fshatarët në mënyrë që ata të mos i shisnin pronat dhe nëse ndonjëri e kishte ndarë mendjen për ta shitur, t’ua blinin bashkëfshatarët. Ky ishte mesazhi që u përcolli të pranishmëve Jasin Sadiku. Haxhi Braho, në fjalën e tij tha:

“Qeveria na ka marrë edhe kopshtet dhe çdonjëri prej nesh këtu, mund ta quajë marrëzi të blejë sot prona. Unë dua t’i qetësoj këta zotërinj. Nëse sot për sot në pasuritë tona janë bërë pronarë bujqit e krishterë; ata janë të përkohshëm: ato kanë qenë dhe do të jenë tonat! Çamërinë do ta dënojmë me vdekje vetëm nëse shesim pronat në këto ditë të vështira e pastaj ajo të popullohet me grekë. Kjo s’duhet të ndodhë!”.  Me këto fjalë e përfundoi ligjëratën e tij atdhetari nga Margëlliçi. Këtë mendim kishin të gjithë të pranishmit.

SHKRIJNË PASURINË, BLEJNË PRONAT

Nuk do të rendis pronat e shumta që blenë disa pronarë nga individë që kishin vendosur të largoheshin në kuadrin e shkëmbimit e në kohë e frenimit të kolonizimit të fshatrave shqiptare në Çamëri. Në këtë hark kohor rreth problemit që trajtojmë, Jasin Sadiku dha shembullin i pari duke blerë prona që bashkëqytetarët e tij ishin duke bërë pazar për t’ua shitur kush t’i dilte përpara. Jasini bleu dy çifligje, njërin nga bashkëqytetari i tij Sel Meleqi dhe më pas çifligun e Mulla Meçit. Vëllezërit Sadikaj pronat e tyre i kishin në Morf. Aty kishin toka arë dhe kullotat, ku në stinën e dimrit mund të dimëronin qindra kokë bagëti. Kjo kullotë ishte në vendin e quajtur Krakull. Këtë Jasini ua jepte vllehve për të nxjerrë nga dimri tufën e bagëtive, kundrejt pagesës. Ashtu si Jasini edhe Çaparenjtë blenë prona, jo se kishin nevojë për to, por për të ndalur kolonizimin e fshatrave. Blerje të tjera u bënë edhe në Mazerrek, ku Ahmet Abazi nga lagja “Haskar” bleu shtëpinë dhe tokat e Omer Isait, e në fshatra të tjera. Kjo ishte një periudhë që pati fluksin më të madh të emigracionit nga Çamëria[1].

Në korrik të vitit 1926 parlamenti grek kishte nxjerrë një amendament shtesë të nenit 119, sipas të cilit pronat bujqësore të bujqve që nuk kalonin 300 streme përjashtoheshin nga shpronësimet. Në fakt qeveria greke nuk i respektonte amendamentet, përkundrazi komisioni i shpronësimit i shpronësoi të gjithë pronarët, madje edhe ata që kishin 10-15 streme (Burimi: Gazeta “Bashkimi”, 16 shtator 1926, gazeta “Demokratia”, Gjirokastor, 32 nëntor 1931).

PASOJAT

Kjo ishte goditja më e rëndë që pësuan pronarët e Margëlliçit dhe në të gjithë Çamërinë. Kështu, Hamza Rojba, pronari i çifligut në fshatin Koron të Frarit, prej të cilit merrte të ardhura të konsiderueshme, u shpronësua dhe s’mori asnjë dhrahmi në dorë. Edhe familjes së Jatrenjve të Margëlliçit iu shpronësuan shumë prona të mëdha në “Jonuz”, në “Trikopalluk” dhe në “Arez”. Të gjitha këto prona ishin në fushën e Frarit. Këto prona edhe pse u vlerësuan nga komisioni që pronari do të shpërblehej me 65% të vlerës, në fakt nuk morën asgjë. Të njëjtin fat pati edhe pronari i madh Musa Karanopulli nga Margëlliçi. Atij i morën çifligjet në “Kazantaq”. Nga furtuna e shpronësimeve nuk shpëtuan as vëllezërit Karameto. Atyre iu morën çifligjet në “Karava”, “tokat Cimidi”, në “Landorah”, në “Beshir”, etj. (Burimi, i cituar më sipër). Shpronësimet u shoqëruan me një varg protestash si në shtypin e kohës, ashtu dhe me ankesa në Lidhjen e Kombeve.

HIPOKRIZIA GREKE

Mihalokopoulis, Ministri i Punëve të Jashtme të Greqisë, ankesave të shqiptarëve të Çamërisë iu përgjigj në Lidhjen e Kombeve se “sapo të kthehej në Athinë do të urdhëronte njohjen e të gjitha të drejtave të shqiptarëve si pakica shqiptare në Greqi”. (Burimi: Gazeta “Drita”, Gjirokastër, 22 mars 1928). Por edhe pas kthimit në Greqi nuk e mbajti premtimin e dhënë. Për situatën e trazuar që ishte krijuar korrespondenti i gazetës greke “Tahidhromos” që botohej në Egjypt, shtronte pyetjen: “Ç’duhet të bënte shteti grek për pakicat që gjendeshin në Greqi?”.  Një zyrtar i lartë grek, Dragumis, po në editorialin e asaj gazete, i përgjigjej: “Më parë të shohim se cilat pakica gjenden në Greqi, që të kuptojmë mirë se ç’duhet bërë për to. Në Greqi ndodhen myslimanë turk të Thrakës perëndimore, çifutët e Selanikut, sllavët me ndjenja bullgare, vllehtë e Maqedonisë me ndjenja rumune dhe shqiptarët çamë të Epirit. Këto pakica s’kanë rëndësi, se nuk e kalojnë një të njëzetën e popullsisë greke….

Ne duam që mësuesit dhe klerikët të jenë nën kontrollin e shtetit si gjithë punonjësit e tjerë të arsimit. Shteti grek ka të drejtë absolute dhe detyrë të godasë çdo lëvizje autonomiste ose shpirtërore nga pakicat, nga ana e pakicave, ose nga shtetet e huaja”. (Burimi: Gazeta e “Re”, Tiranë, 15 gusht 1929).

Ministri i Punëve të Jashtme të Greqisë e hoqi veten si të paditur dhe bëri sikur u çudit në Gjenevë, kur Iliaz Vrioni, Ministri i Punëve të Jashtme të Shqipërisë, u ankua për qëndrimet e Greqisë ndaj çështjes çame.(Burimi: Gazeta “Demokratia”, Gjirokastër, 17 dhjetor 1927).

Nga ana tjetër, përfaqësuesi i Greqisë në Shqipëri, Kokotakis, i mohoi të gjitha ato që thuheshin për vuajtjet e çamëve në Greqi dhe deklaroi se: “Ata i gëzojnë të gjitha të drejtat dhe janë minoriteti më i lumtur në botë”( Burimi: Po aty). Deklaratat e Ministrit të Jashtëm të Greqisë si dhe ajo e zyrtarit të lartë grek në Tiranë, ishin të qarta për të kuptuar hipokrizinë e Athinës dhe qëndrimin e pandryshuar të saj ndaj minoritetit shqiptar në Greqi.

MARRËVESHJA E ÇAMËVE

Jasin Sadiku edhe me anën e miqve të tij që kishte në Filat dhe në Prevezë e merrte shtypin e përditshëm që dilte brenda e jashtë vendit, nëpërmjet të cilit merrte një informacion të bollshëm për qëndrimin e qeverisë greke ndaj shqiptarëve. Ai shihte se as qeveria shqiptare dhe as Lidhja e Kombeve, nuk kishte autoritetin për ta ndryshuar rrjedhën që kishin marrë ngjarjet në Çamëri. Agai i Margëlliçit kishte arritur në përfundimin se shqiptarët në Çamëri nuk kishin asnjë mbështetje për mbrojtjen e të drejtave të tyre mbi pronësinë. Në këto rrethana, paria e Margëlliçit shihte se pronarët po i lanin duart nga pronat e veta. Kjo situatë e dhimbshme bëri që ata të mendonin vetë një rrugë shpëtimi, e kjo do të ishte një marrëveshje me miqtë e tyre të krishterë, që i konsideronin jo vetëm miq por edhe të besës, me shpresën se jo vetëm do të merrnin ndonjë burim të ardhurash nga qeraja e tyre, por dhe do t’i shpëtonin ato nga grabitja e të krishterëve dhe e shtetit grek.

RRUGA E ZGJIDHJES PËR PRONAT

Bejlerët e Margëlliçit nisën të vrasin mendjen e të përzgjedhin në radhët e miqve të krishterë se cilët do të bënin ortakë të pronave të tyre që me anën e dokumentacionit do të konsideroheshin “de facto” të ligjshëm. Lidhur me këtë nismë nga dëshmitë e kohës kemi dy raste në Margëlliç. Së pari, Jakup Çapari, kishte për vëllam një të krishterë nga një fshat i vogël në rrethinat e Prevezës. Beu i Luaratit shkoi te vëllami i tij dhe i tha se ishte gati t’i bënte prokurën e pronësisë së tij në zyrat e Prevezës, duke i treguar jo vetëm situatën në të cilën ndodhej, por edhe besimin që kishte tek krishteri. Vëllami i krishterë e pranoi propozimin e Jakupit dhe dha besën së prona sido që të rridhnin ngjarjet do të kishte pronar të ligjshëm, pronarin e vërtetë. Rasti i dytë është ai i Jasin Sadikut. Ky kishte një kullotë të madhe në Margëlliç që njihej me emrin “Krakulla”. Jasini, në mes miqve të shumtë të krishterë e vlleh, zgjodhi për t’i bërë nga halli, pronësinë  e “Krakullës” një miku të vjetër. Ai që përzgjodhi Jasini ishte çelniku, vllahu Nikolla Mano. Ai njeri si për Jasinin ashtu dhe për të tjerët që e njihnin kishte një emër të mirë dhe një rreth të gjerë miqsh si në komunitetin mysliman ashtu dhe në atë të krishterë. Jasini ia besoi pronësinë e kullotës së tij, sipas dëshmive të një pjese të madhe të margëlliçiotëve, bashkëkohës të Jasinit, Nikolla Manos, kundrejt një qeraje të arsyeshme, për të cilën kishin mbetur të kënaqur të dyja palët. Nikolla Mano për vite me radhë i qëndroi korrekt marrëveshjes së bërë dhe miqësia vazhdonte të ishte mes tyre korrekte dhe e qëndrueshme. Por, më vonë, vllehu Nikolla Mano, e preu në besë mikun e tij të vjetër Jasin Sadikun, duke refuzuar t’i jepte qeranë e madje për të mos e njohur si pronar të ligjshëm.

SI STREHUAN DHE NDIHMUAN ÇAMËT MYSLYM PEZËN DHE LUFTËTARËT E TIJ (7) – Nga Hajredin Isufi, historian

Pushtimi i Çamërisë (vitet 1912-1913) dhe heshtja e ndërkombëtarëve, krijoi një situatë të rënduar për popullsinë çame. Në këto kushte tepër të rënda, paria çame synoi vetë organizimin dhe rezistencën kundër genocidit të pushtuesve. Njëkohësisht, paria çame nisi lidhjet me qarqet patriotike brenda e jashtë vendit, me objekt frenimin e masakrës masive. Një rol të rëndësishëm në këtë kohë, mes shumë figurave të njohura çame, luajti dhe patrioti Jahsin Sadiku. Në vazhdim, historiani Hajredin Isufi, sjellë dëshmi e dokumente të kohës për situatën në Çamëri…

LIDHJET ME QARQET PATRIOTIKE

Në këtë situatë, Jasin Sadiku, lidhjet e tij me rrethet patriotike i kishte shtrirë që nga Margëlliçi në Filat, në Gumenicë, Paramithi, Pargë, Prevezë e deri tek atdhetarët e vërtetë që kishin emigruar përtej Atlantikut, në SHBA e në vende të tjera. Ata kishin emigruar të detyruar nga presionet e shtrëngimet e qeverisë greke, pas pushtimit të dhunshëm më armë të Çamërisë më 1912-1913. Midis të emigruarve, Jasin Sadiku kishte edhe shumë miq e bashkatdhetarë të tij margëlliçiotë e nga rrethinat si: Rexhep Koburin dhe Mit’hat Margëlliçin nga qyteti i Margëlliçit, Qamil Prevezën nga Preveza etj. Me këta të tre Jasini kishte njohje dhe lidhje të vjetra miqësie e bashkëpunimi. Kur ishte krijuar nga një grup atdhetarësh shoqëria “Çamëria” në SHBA, për të sensibilizuar opinionin e shëndoshë përtej Atlantikut e më tej për dramën që përjetonte popullsia shqiptare nën sundimin grek, miqtë bashkëqytetarë të Jasinit kishin qenë ndër mbështetësit kryesorë të saj. Madje, siç mësojmë nga shtypi i kohës, njëri prej tyre, Rexhep Koburi, shumë aktiv në mbrojtje të çështjes çame, ishte zgjedhur në vitin 1924 kryetar i shoqërisë “Çamëria. (Burimi: Gazeta “Dielli”, Boston, 16 shtator 1924; Gazeta “Albania”, 16 shkurt 1924). Rexhep Koburi, siç mësojmë nga shtypi i kohës jashtë vendit, në vitet 1925 e më pas ishte tepër aktiv në trajtimin e problemit çam në faqet e gazetës “Dielli” dhe “Immigranti”. Ai me shkrimet e tij problemore, bashkonte zërin  e protestës me bashkëqytetarët e tij në Margëlliç e të Çamërisë për keqtrajtimet që u bëheshin shqiptarëve myslimanë në Çamëri.(Burimi: Gazeta “Immigranti”, 2 tetor 1925).

NDËRKOMBËTARIZIMI I ÇËSHTJES ÇAME

Rexhep Koburi e bashkëpunëtorët e tij asnjëherë nuk i shkëputën lidhjet e tyre me vendlindjen, miqtë e bashkëqytetarët e tyre. Ata gjenin mënyra të ndryshme për të komunikuar dhe sidomos për të marrë  e dhënë informacione që kishin karakter kombëtar. Njoftime më të hollësishme, ndonëse në formë kujtimesh, pas disa dekadash më vonë, për lidhjet e Jasin Sadikut me Rexhep Koburin, na i përcjell bashkëkohësi dhe një nga miqtë më të afërt të tij, Avdulla Kasemi. Ai tregon se Jasin Sadiku kishte krijuar lidhje të pandërprera me margëlliçiotët që ishin në Amerikë dhe në mënyrë të veçantë me Rexhep Koburin, që kishte dalë si mbrojtës i flaktë e i guximshëm i çështjes çame. Meqenëse korrespondencën dhe shkëmbimin e informacionit e kishte të vështirë ta mbante nëpërmjet Margëlliçit, për shkak të ndjekjeve të qeverisë greke e të censurimit të fortë që u bëhej postave, lidhjet me shqiptarët jashtë vendit ai i bënte nëpërmjet lidhjeve të shumta me miqtë e krishterë që kishte në Prevezë si dhe me tregtarët që bënin rrugën Prevezë-Itali. Kur ishte fjala për të marrë shtypin  shqiptar që botohej jashtë e për të dërguar informacione për situatën në Margëlliç e më tej, Jasini i përcillte në më të shumtat e rasteve me postë nëpërmjet Italisë. Thuhej se ai kishte raste që largohej me ditë të tëra nga Margëlliçi dhe kur kthehej sillte me vete një tufë me gazeta shqiptare duke u kujdesur shumë që të mos diktohej. Ato zakonisht ia sillnin në shtëpi miqtë e tij të krishterë nga Preveza ose njerëz që ishin jashtë vëmendjes së xhandarmërisë së Margëlliçit. “Shtypi që vinte nga përtej Atlantikut”, tregon Avdulla Kasemi, “i botuar në gjuhën shqipe, lexohej nga Jasin Sadiku në rrethe të ngushta, se ai ishte ndër të rrallët që lexonte rrjedhshëm dhe i komentonte me fjalët e tij ato çka lexonte”. Gazetat kalonin dorë më dorë dhe shqiptarët që kishin një mungesë të plotë informacioni mësonin shumë gjëra të reja e të panjohura. Jasini për Margëlliçin nuk ishte vetëm një shembull i qëndresës patriotike por edhe një burim i madh informacioni. Ai ishte i vetmi në Margëlliç që e luante atë rol të rëndësishëm për kohën.

LIDHJA ME MYSLYM PEZËN

Në vitet ’30 të shekullit të kaluar, Myslim Peza me një rreth të ngushtë të njerëzve të tij ndiqej nga qeveria e Zogut, si kundërshtar politik. Midis grupit të të ndjekurve bënte pjesë edhe Shyqyri Peza, djali i xhaxhait të Myslimit, i cili, për t’i shpëtuar ndjekjeve dhe arrestimit, shpesh lëvizte nga një krahinë në tjetrën, duke gjetur strehë dhe mbrojtje tek miqtë e tij të shumtë që kishte edhe në Konispol. Thuhet se ai, pasi kishte arritur në Konispol, i rekomanduan për t’i shpëtuar rrezikut të arrestimit, të kalonte në Çamëri. Të vetmin person që  do të takonte dhe t’i kërkonte marrjen në besë atje i kishin rekomanduar Jasin Sadikun e Margëlliçit. Kalimi i Shyqyri Pezës në Çamëri nuk ishte një ndërmarrje e lehtë, por plot me rreziqe. Nëse do të kapej nga policia greke, pa as më të voglin dyshim do të konsiderohej se shkonte në Çamëri të bashkëvepronte me çamët e atjeshëm për të krijuar trazira kundër qeverisë greke. Këtë version Athina e kishte një tezë të sajën vetëm e vetëm që të justifikonte presionet dhe arrestimet që ndërmerrte ndër çamët. Nga Avdulla Kasemi kemi edhe disa njoftime të tjera të shprehura gojarisht tridhjetë vjet më parë.

ÇFARË MË THA ABDULLA KASEMI

Shumë vite më parë, kur punoja si bashkëpunëtor i Institutit të Historisë, më interesonte të mblidhte të dhëna nga dëshmitarë okularë për ngjarjet dhe historinë e Çamërisë. Avdulla Kasemi më ka treguar se në atë kohë kishte mësuar nga goja e Jasin Sadikut se në rrethinat e Margëlliçit kishte vajtur një shqiptar përtej kufirit të Çamërisë, i shoqëruar nga tre veta. Shoqëruesit e tij ishin nga fshatrat e Konispolit dhe me njërin prej tyre Jasin Sadiku kishte njohje të vjetra. Miqtë, me anën e një çobani që kulloste tufën e bagëtive i dërguan fjalë Jasin Sadikut se e priste për një takim i njohuri nga Konispoli në afërsi të xhamisë. Fill pas njoftimit që kishte marrë, Jasin Sadiku shkon dhe takohet me të interesuarin në vendin e caktuar. Miku i tregoi Jasinit se ishte i dërguar nga miqtë e tij në Konispol për të përcjellë një të përndjekur nga qeveria e Zogut dhe i kërkonte që ta merrte në besë agai i Margëlliçit. Jasin Sadiku e kishte pyetur menjëherë konispolatin se cili ishte ai që bëhej fjalë dhe nëse ndiqej nga qeveria si kundërshtar politik apo si vrasës e kriminel. Duke u dhënë fund pyetjeve që i drejtoi mikut ai e preu shkurt “Nëse është vrasës dhe kriminel ai duhet menjëherë të largohet e nëse ishte kundërshtar politik i qeverisë dhe njeri i ndershëm, bujrum në besën time”. Pasi u sqarua se cili ishte personi për të cilin bëhej fjalë, Jasin Sadiku, pa asnjë hezitim, ia dha fjalën konispolatit se e merrte në mbrojtje me besa-besë dhe kështu ndodhi. Shyqyri Peza qëndroi rreth 7-8 muaj nën mbrojtjen dhe sigurinë e Jasin Sadikut e të besnikëve të tij. Shyqyri Peza, kur e kishte kapërcyer rrezikun, u përcoll nga njerëzit e Jasin Sadikut deri në kufirin shqiptar.

MIQËSIA ME PEZAKËT

Pezaku i përndjekur mbeti mik për kokë me Jasinin. Të afërmit e familjes së Jasin Sadikut dhe bijtë e tij tregonin se vitin 1945 kur çamët kishin emigruar në Shqipëri, Shyqyri Peza e gjeti familjen e Jasin Sadikut dhe u ofroi ndihmën e duhur. Kur mësoi se miku i kohëve të vështira, Jasini, ishte vrarë nga grekët u dëshpërua shumë dhe shprehu një keqardhje të thellë.  Veprimtaria e Jasin Sadikut, duke dalur hapur kundër masave shtrënguese që kishte marrë qeveria greke ndaj çamëve, e kishte vënë në rreth të kuq patriotin e  Margëlliçit. Jasin Sadiku megjithëse ishte vënë në shënjestër nga qeveria greke dhe nga çasti në çast bëheshin plane për ta futur nëpër qelitë e burgjeve greke, gëzonte dashuri dhe respekt jo vetëm tek të krishterët çamë, por edhe tek grekët në rrethinat e Janinës e më tej. Ata e donin dhe përkujdeseshin që miku i tyre të mos pësonte asgjë. Ishte kjo arsyeja që një mik i tij, grek nga Janina, ish deputet me emrin Avini, sapo mësoi që komanda e lartë e policisë së Janinës do të ndërmerrte veprimet e saj për ta arrestuar, e sinjalizoi mikun e tij shqiptar, pra, Jasinin, të largohej menjëherë nga Çamëria sepse arrestimi i tij ishte vetëm punë ditësh.

NDËSHKIMI I PARISË ÇAME

Në ato vite, burgimi i parisë së Çamërisë dhe akuzat e stisura kundër tyre, ishin të zakonshme. Mjafton të kujtojmë se në Margëlliç komandanti i xhandarmërisë dhe nënprefekti i atjeshëm me pretekstin e një komploti të paqenë arrestoi 60 vetë nga paria e Margëlliçit si Myfti Adem Efendiu, Ibrahim Rojba, Mehmet Buzi, Haxhi Braho e shumë të tjerë. Të gjithë i çuan në gjyqin ushtarak të Janinës dhe i burgosën. Të gjithë pjesëtarët e grupit që u arrestuan ishin miqtë dhe bashkëpunëtorët e Jasin Sadikut. Për këtë arsye Jasin Sadiku e vlerësoi si tepër serioz sinjalin që i vinte nga miku i tij grek.

Nuk ishte ky një rast i rrallë dhe i vetëm që grekët u dilnin në mbrojtje dhe mbështetje myslimanëve të Çamërisë dhe çamët e pafajshëm dhe të pambrojtur shpëtonin nga rreziku. Mjafton të kujtojmë se ashtu si veproi greku Avini ndaj Jasin Sadikut të njëjtin veprim kishte bërë edhe deputeti i Konicës Panajot Floros. Në saj të ndërhyrjes së tij deri në instancat më të larta greke u bë e mundur, me shumë vështirësi, lirimi nga burgu i Janinës të Ibrahim Rojbos dhe të shokëve të tij.

PARTITË POLITIKE NË GREQI DHE ÇAMËT

Në këtë periudhë, në Greqi ishin dy  parti kryesore: Partia Liberale, që quhej ndryshe dhe partia venizelliste dhe Partia Popullore që ishte mbështetëse e mbretit. Përveç këtyre dy partive të mëdha ekzistonin dhe parti të vogla: Partia Agrare, Partia Përparimtare, Partia Komuniste dhe Partia Reformatore. Çamëria që para viteve ‘30 e në vazhdim varej administrativisht nga Janina dhe për drejtim politik nga prefektura e Prevezës. Politikanët e qarkut të Janinës që garonin për deputetë në Partinë Liberale ishin: Noti Boçari, Themistokli Luli, Aleksandër Millonaj dhe Aleksandër Melas; të Partisë Popullore ishin: Kostandin Kostandiniadhi, Jorgji Mullamidhi, Jorgji Kajos dhe Kristo Kristovasili. (Burimi: J. Sarras, Vep. Cit., f.166.). Secila nga partitë e mëdha kishte ngritur strukturat e saj në çdo fshat e qytet të Çamërisë e më tej. Partitokracia, para dhe pas viteve ’30, ishte shumë e dukshme. Partia që ishte në pushtet kishte ndikim të fuqishëm. Ajo hapte portat për përkrahësit e saj për punësim dhe përfitime. Kandidatët për deputetë në qarkun e Prevezës në fushatat elektorale ishin: Theohor Kavini i Partisë Liberale dhe Leonidha Çoku i Partisë Popullore. Të dy këta kandidatë për deputetë lëviznin nga një fshat në tjetrin në qarkun e Prevezës, sidomos në fushatat elektorale. Kavini kishte ndikim më të madh se kishte popullaritet në Prevezë. Ai në qeverinë e Venizellos kishte qenë edhe Ministër i Luftës. (Burimi, i sipërcituar). Vizitat e kandidatëve për deputetë në fshatrat myslimane e të krishtera në zonën e Prevezës, përfshi dhe kazanë e Margëlliçit, sidomos në fushatat elektorale bëheshin me kafshë dhe të shoqëruar nga miqtë dhe mbështetësit e tyre. Mbledhjet zakonisht bëheshin nëpër kafene dhe në sheshe dhe nga të pranishmit shtroheshin kërkesa, ndërsa kandidatët mbanin shënime dhe u bënin premtime të shumta.

ÇAMËT, TË NDARË NË PARTI

Në çdo fshat mysliman a qytet të Çamërisë agallarët dhe paria ishin deklaruar publikisht mbështetës të një partie. Në qytetin e Filatit dy fiset më të mëdha, Dematë dhe Sejkatët mbështesnin parti të ndryshme. Dematë ishin mbështetës të partisë venizelliste, ndërsa Sejkatët të Partisë Popullore. Në Margëlliç, si Teodor Kavini ashtu dhe Leonidha Çoko kishin miqtë dhe fanatikët e tyre. Jasin Sadiku ishte mik edhe i Kavinit edhe i Leonidha Çokos, por më shumë dëshironte fitoren e Partisë Popullore, që kandidonte Çoko. Thuhet se agallarët e Margëlliçit ishin ndarë në dy grupe në fushatat elektorale. Jasini në grupimin e tij kishte Çaparenjtë, Buzët, Rojbatët, Husët, Karametot etj. Ai, gjithashtu, me popullaritetin që gëzonte dhe rrethin miqësor që kishte ndikonte edhe tek agallarët që ishin përkrahës të Kavinit, kur ai nuk kishte shanse për të fituar dhe në të njëjtën mënyrë vepronte edhe me mbështetësit e tij, kur shihte se Çokua nuk arrinte te fitonte shumicën e elektoratit për të dalë deputet.

Qëllonte shpesh gjatë fushatës nëpër mbledhjet që organizoheshin në Margëlliç e në fshatra nga Kavini e Çokua, për dreka e darka si dhe për të fjetur shkonin tek shtëpia e Jasin Sadikut. Ndodhte, gjithashtu, që nëpër mbledhje krijoheshin dhe konflikte dhe përplasje. Kështu, në një mbledhje të organizuar nga Kavini në një fshat të Margëlliçit, mbështetësit e tij fanatikë brohoritën “rroftë Kavini” e në kundërpërgjigje të atyre brohoritjeve, një mbështetës i Çokut mblodhi nja 15 gra të moshuara dhe i çoi afër sheshit ku fliste Kavini dhe ato filluan të brohorisnin në favor të rivalit të tij, Leonidha Çokut. Thuhet se mbështetja që i jepte Jasin Sadiku atij ishte përcaktues për të fituar mandatin e partisë së mbretit. Në një rast kur u shpall Leonidha Çoku deputet, i krishteri Andrea Pilua i kushtoi disa vargje humbjes e dëshpërimit të Kavinit. Edhe mbështetësit e Jasinit në fushatën elektorale për të fituar Çoku thurën vargjet: Vallë kush na qerdhesi/ Çokua, që ish komë(Parti) mbreti/ Kish taraf Jasin Haxhinë/ Xhaferin e Besimin. Thuhet se në një takim që kishte pasur Theodhor Çoku me disa përkrahës të tij në fushatën elektorale i ishte drejtuar me një respekt të thellë Jasin Sadikut, duke i thënë si me shaka: “Ç’të të bëj unë, or ti mik/ që e ke emrin Jasin Sadik!”

Ç’donte të thoshte deputeti grek me këto fjalë që iu drejtua mikut të tij, Jasin Sadiku? Fjalët që nxirrte nga goja e tij Çokua, që i buronin nga zemra, shprehnin një dilemë. Ai, duke njohur nga afër zgjuarsinë dhe aftësitë drejtuese dhe organizative të agait të Margëlliçit, popullaritetin e madh që gëzonte në masën e popullsisë pa dallime fetare a partiake, që e bënin Jasinin që të ishte një ndër kuadrot kryesorë në administratën vendore në Prevezë, por për deputetin grek kjo ishte e paarritshme, përderisa e kishte emrin Jasin Sadiku e megjithëse e kishte një mik shumë të aftë s’mund të bënte gjë për të.

QËLLIMI I NJË BASHKËPUNIMI

Kur mësohet për mbështetjet që u jepnin agallarët e paria e Çamërisë dy partive të mëdha greke, që herë njëra e herë tjetra me politikat e tyre ishin sjellë shumë keq me popullsinë shqiptare dhe e kishin kërcënuar edhe deri në shfarosje të plotë, vetvetiu lind pyetja: Çfarë i shtynte çamët që i jepnin këtij apo atij kandidati për deputet mbështetje? Përgjigjen e kësaj pyetje e gjejmë të shprehur qartë në raportin që Xhemil Frashëri, konsulli i mbretërisë shqiptare në Janinë, i dërgonte Ministrisë së Punëve të Jashtme në Tiranë më 21 dhjetor 1936:”Krerët e Çamërisë të përpiqen me anën e miqve të tyre deputetë grekë, të cilëve u kishin dhënë votat, që të ndërmjetësonin ku duhej që fshatrat me rëndësi të Çamërisë, me populli thjesht shqiptare të qëndronin ashtu siç kanë qenë edhe më parë, qendra komunash dhe të mos përfshiheshin në planin satanik të autoriteteve, të cilat përpiqeshin natë e ditë të përçanin e zhduknin etninë çame.(Burimi: AQSH, F. 251, 1936, dos. 108). Lëvizjet e mençura dhe largpamëse të Jasin Sadikut kishin bërë, që në sajë të njohjeve dhe miqësisë që kishte krijuar me dy deputetet grekë të emërohej në Margëlliç kryeplak dhe më pas kryetar i komunës së Margëlliçit. Në sajë të mbështetjes që kishte dhënë paria e fshatit Luarat me pjesëmarrje në fushatë elektorale herë përkrah Çokut e herë përkrah Kavinit, kishte bërë që edhe Luarati të kishte për kryeplak një shqiptar, Alush Mehmet Buzën. Në Arpicë ishte zgjedhur për kryeplak Omer Haxhi Bajrami(AQSH, F. 251, 1936, dos. 131/1, f. 33-35. Arpiciotët ankesat kundër kryeplakut të tyre për veprimet e dhunshme që kishte ndërmarrë në mbështetje të komandantit të xhandarmërisë së zonës, i kishin ngritur edhe përpara Komisionit miks), por ky nuk ishte zgjedhur nga bashkësia e fshatit por sipas vullnetit të zyrtarëve të Prevezës, për ta pasur më vonë mbështetës në veprimet që do të ndërmerrnin kundër shqiptarëve. Fshatrat e Çamërisë duke pasur kryepleq bashkëfshatarët e vetë, shpëtonin në një masë të madhe nga presionet e angaritë, taksat e punët e tjera. Nëse do të kishin kryepleq të krishterë shqiptarët do të ishin vazhdimisht nën presione të forta dhe me taksa rënduese. Ky fenomen ishte tashmë prezent në ato fshatra ku kryepleqtë ishin të tillë.

SI NISI SPASTRIMI ETNIK I ÇAMËRISË NËPËRMJET SHPRONËSIMEVE (6) – Nga Hajredin Isufi, historian

Një grup partizanësh çamë të Filatit, mes të cilëve Muharrem e Ballkëze Demi, Teme Sejko, Dervish Dojaka, Taho Sejko etj.

Një skenar i parapërgatitur dhe i mirë organizuar kundër çamëve e Çamërisë nis të zbatohet që vitin 1923. Spastrimi etnik e i dhunshëm që do të pasoj, paraprihet me shpronësimet e banorëve çamë autoktonë.

Një urdhër absurd për të larguar 75% të banorëve nga shtëpitë e pronat e tyre, detyron parinë çame të ngrenë zërin e protestë dhe të bëjnë apel për ndihmë. Por apeli i tyre, bie në ‘veshë të shurdhër’… Në këto kushte të rënda, çamët nisin të vetë organizohen… Por skenari i dhunshëm nuk mund të evitohet… Në vazhdim, historiani Hajredin Isufi sjellë dokumente të arkivave të kohës dhe dëshmi për çamët e Çamërinë në këtë periudhë kritike…


SHPËRNGULJA E POPULLSISË ÇAME

Strategjia greke e spastrimit etnik të popullsisë autoktone çame nisi me shpronësimet. Shqiptarët e Çamërisë ishin shumë të lidhur me trojet e tyre dhe pronën. Në kuadrin e shkëmbimit, një numër shumë i kufizuar myslimanësh fanatikë, ndoshta, donin të largoheshin për në Turqi, ndërsa të tjerët, të detyruar, largoheshin të dëshpëruar. Marrëveshja për shkëmbim kishte synime të qarta; ishte e prerë. Edhe pala greke dhe ajo turke, në përbërjen e komisionit ishin të prirë t’u mbushnin mendjen myslimanëve shqiptarë (edhe pse ishin të bindur që nuk ishin turq) të përfshiheshin në shkëmbim dhe të niseshin drejt Turqisë. Komisioni turk evitonte kontaktet me rrethet patriotike të Çamërisë. Të vetmin aleat kishin një grusht klerikësh myslimanë. Çështja se cila pjesë e popullsisë mund të konsiderohej shqiptare i mundonte shumë autoritetet greke. Athina, së fundi, përcaktoi si kritere vendimtare: vendbanimin në Greqi, besimin mysliman, por, me kushtin absurd që çamët të deklaronin e të vërtetonin që vendlindjen e kishin në Shqipëri(Burimi: Mark Mazoer, “Selaniku…”, Vep. cit., f. 449.). Ishin absurditet kërkesa të tilla për komunitetin çam, pasi çamët ishin autoktonë në trojet e tyre në Çamëri. Qeveria greke kishte lëshuar një urdhëresë për shqiptarët myslimanë për të liruar 75% të sipërfaqes së banesave të tyre, në mënyrë që aty të vendoseshin refugjatët grekë të sjellë nga Turqia.(Burimi: AQSH, F.251, 1924, dos. 81, K. Naska, “Dokumente…”, Vep. Cit. f. 124-125).

REZISTENCA ÇAME

Përballë kësaj mase shtrënguese, një përfaqësi e popullsisë së Çamërisë, mes tyre dhe disa figura nga paria e Margëlliçit shkuan në Athinë më 20 tetor 1923 dhe i dorëzuan gjeneral De Lares, kryetarit të komisionit miks, një peticion(Burimi: Ai i sipërcituar). Në të, veç të tjerash, i vinin në dukje se autoritetet greke në Çamëri kishin planifikuar dëbimin e popullsisë çame, duke i parashtruar deri në hollësi masat që kishte ndërmarrë Athina. “Tellalli dhe afishet e ngjitura në mure kanë njoftuar se të gjithë myslimanët do të dërgohen në Azi, pa veçuar që elementi shqiptar është mbajtur jashtë kësaj mase. E drejta e votës për zgjedhjet e ardhshme legjislative është hequr për ne, çka do të thotë se ne nuk na konsideroni më si qytetarë të Greqisë”. Dhe vazhdonte më tej: “Është dhënë urdhër që të lirohen 75% të shtëpive të myslimanëve për të vendosur refugjatët, kurse elementi i krishterë nuk ka dhënë as çerekun e këtyre banesave. Pasi u sekuestruan shtëpitë familjet tona mbetën në rrugë, me gjithë afrimin e dimrit. Shqiptarët myslimanë që prej shumë vitesh nuk e kanë të drejtën të shesin pasurinë e paluajtshme dhe ai që do të guxonte të shiste një pulë, një qilim apo një stoli të vjetër, për të plotësuar nevojat e familjes se vet, do të rrezikohej të merrte dënim. Fermerët ose qiramarrësit e një godine që u përket shqiptarëve kanë marrë urdhër të derdhin në arkën e shtetit shumën e kontratës dhe jo t’ia japin pronarit të vërtetë”.

PETICIONI ME KËRKESAT E ÇAMËVE

Peticioni kërkonte që kryetari i Komisionit miks të ndërhynte në emër të drejtësisë dhe të të drejtave të popullsisë çame që të gëzonte dhe ajo të drejtat si gjithë qytetarët e tjerë grekë.

Të dhëna burimore se kush janë firmëtarët e këtij peticioni nuk kemi, pasi emrat mungojnë në dokument. Nga dëshmi të besueshme kemi arritur të evidentojmë se firmëtarët e parisë së Margëlliçit kanë qenë gjashtë vetë: Abdi Rojba, Zija Kasemi, Haxhi Braho, Jasin Sadiku, Mehmet Buzi dhe Adem Efendiu, myftiu. Vetëm pak kohë pas dërgimit të atij peticioni, komandanti i postëkomandës së Margëlliçit, figurat që njiheshin si kundërshtarë të planeve greke i akuzoi për organizimin e një komploti të paqenë dhe nisi arrestimet. Abdi Rojba, Zija Kasemi, Haxhi Braho, Mehmet Buzi dhe Adem Efendiu, katër firmëtarët e peticionit, iu dorëzuan gjeneral De Lares. Të arrestuarit i dërguan në burgun e Janinës dhe pritej të dilnin në gjyq. Lirimi i tyre u bë falë ndërhyrjes së deputetëve grekë të Prevezës që kishin miqësi me ta dhe gëzonin dhe mbështetjen e tyre në fushatat elektorale.

KONTRIBUTI I JASIN SADIKUT

Jasin Sadiku në këtë kohë ishte bërë një zë i fuqishëm në radhët e rretheve patriotike në Margëlliç e rrethinat e tij. Ai konsiderohej si përfaqësuesi dhe drejtuesi kryesor i parisë së Margëlliçit në mbrojtje të të drejtave të shqiptarëve. Në Çamëri jeta e shqiptarëve ishte plot frikë. Ata jetonin plot ankth, brenga dhe pasiguri. Ndoshta, kjo e bënte përfaqësuesin e parisë së Margëlliçit më të vendosur e më të fortë në rrugën e idealeve të tij patriotike. Si bashkëqytetarët e tij, Jasini ishte shumë i lidhur me tokën e tij amtare, me historinë e traditat patriotike të Margëlliçit. Kjo frymëzonte tek ai dhe bashkëpunëtorët e tij kurajën e mosnënshtrimin ndaj së keqes. Jasin Sadiku ishte në ballë të rretheve patriotike dhe, si mund të ndodhte ndryshe e të largohej ai nga një përpjekje e tillë kur shihte para syve të tij se si grabiteshin pasuritë e shqiptarëve, si arrestoheshin bashkëqytetarët e tij, pa ditur pse burgoseshin! Sadikun e brengoste fati i hidhur i bashkëqytetarëve të tij, që e jetonin jetën me frikë dhe ishin nën kanosjet e vazhdueshme të bandave greke dhe të administratës vendore. Shpërngulja e dhunshme e popullsisë çame drejt një vendi të huaj për nga identiteti, gjuha dhe zakonet ishte një epidemi e vërtetë, dhe kalonte nga një vesh në tjetrin në çdo familje margëlliçiote. Jasini e përjetonte me dhimbje të thellë atë situatë dramatike dhe, siç do ta shohim në vazhdim, me kurajën që e karakterizonte ngriti zërin e protestës në instancat më të larta të qeverisë greke dhe të Lidhjes së Kombeve.

GENOCIDI GREK

…Nga një informacion që vinte nga Greqia viheshin në pah masat shtrënguese që kishte marrë qeveria greke ndaj shqiptarëve të Epirit për të lënë vatrat e tyre. Dokumenti në fjalë vinte në dukje këto forma shtrënguese: “Në muajin shtator 1923, autoritetet e distriktit të Margëlliçit ndëshkuan një mënyrë çnjerëzore elementin shqiptar. Në krye të kësaj ekspedite ndëshkimore ishte postëkomandanti i Margëlliçit, kretasi Jani dhe bashkëqytetari i tij, xhandari Manolis. Rrahjet dhe torturat ndaj shqiptarëve postëkomandanti i filloi në fshatin Arpicë. Aty Janis dhe xhandari që e shoqëronte rrahën në mënyrë çnjerëzore: Omer Haxhi Veliun, Xhemal Beqirin, imam Mullah Besimin e shumë fshatarë të tjerë të fshatit. Ata u rrahën publikisht dhe më pas u arrestuan dhe u dërguan në burgun e Margëlliçit ku u mbajtën për dhjetë ditë e më pas u dërguan në Prevezë e pastaj në Janinë bashkë me 35 shqiptarë të tjerë.(Burimi: K. Naska, “Dokumente.”, Vep. Cit. f. 407-408; AQSH, F. 251, 1924, f.210-212). Të njëjtin fat pësuan në Margëlliç: Myftiu Adem Haxhi Abazi, Ahmet Aga Kasemi, Haxhi Braho, Ibrahim Rojba, Ibrahim Mullahu etj. Një pjesë e mirë e parisë së Margëlliçit me Jasin Sadikun në krye shpëtoi falë ndihmës që iu dha nga prifti i Margëlliçit, një mik e dashamirës i margëlliçiotëve, i cili kishte dhe lidhje gjaku me dy tri familje të qytetit. Ai sapo kishte mësuar veprimet e dhunshme të postëkomandantit në Arpicë, lajmëroi Jasinin dhe çdo njeri që gjeti nga paria e qytetit, që të largoheshin nga Margëlliçi. Edhe në fshatin Mazrrek u ushtrua dhunë ndaj shqiptarëve. Cen Veliun, banor të atij fshati, xhandarët pasi e torturuan e detyruan të ulej mbi një prush zjarr të madh. Ndërkohë bashkëfshatarin e tij, Saqe Meto, postëkomandanti Jani i vuri shkelmin në gjoks dhe më pas e vari nga këmbët në një pemë. Reprezaljet vazhduan: Familjet (gratë dhe fëmijët) e Mulla Musait, të Sako Metos, të Mato Osmanit etj, i burgosën për 24 orë në burgun e Margëlliçit.

Nga dëshmitë që kemi, mësojmë se Jasin Sadiku, nëpërmjet mikut të tij, deputetit grek nga Preveza, Kavini, nisi ankimet në shumë drejtime: në Komandën e Përgjithshme të xhandarmërisë në Janinë, tek prefekti i Prevezës, si dhe tek Lidhja e Kombeve. Kjo bëri që koloneli Aleksandër Sjeaks, komandant i përgjithshëm i xhandarmërisë njohu si fajtor Janin, të cilin e shkarkoi nga detyra e post komandantit, por në fakt ai mbeti në Margëlliç me detyrë dhe vazhdoi të terrorizonte shqiptarët. Si pasojë e keqtrajtimeve shumë fshatra u boshatisën. Gjithashtu, një arsye tjetër ishin dhe kërkesat e vazhdueshme që iu bënin xhandarët shqiptarëve për shpërblime të majme kundrejt mos arrestimit, pasi, sipas tyre, ata ishin të lidhur me Shqipërinë.

VIKTIMAT E ANADOLLIT…

Refugjatët grekë ishin viktimat e politikës së Megali Idesë. Ata nuk ishin një grup homogjen dhe e vetmja gjë që i bashkonte ishin vuajtjet dhe përndjekjet. Ata vinin nga vendet bregdetare, nga skelat kryesore dhe nga zonat e thella të Turqisë. Ishin të profesioneve të ndryshme: zejtarë, blegtorë, bujq, tregtarë, mjeshtër ndërtimi, gurgdhendës etj. Një pjesë e madhe e tyre kur u vendosën në Çamëri e në viset e tjera të Greqisë e kishin të vështirë të përshtateshin e të krijonin kushte për të jetuar. Ata erdhën në një vend të huaj, që nuk njihnin as gjuhën, as doket e zakonet. Madje ata e kishin të vështirë të komunikonin edhe me grekët, pasi dinin të flisnin vetëm turqisht e asnjë gjuhë tjetër. Të dy palët ishin të huaj, përveç fesë që e kishin të përbashkët. Refugjatët grekë vinin nga një vend, që të drejtat e tyre nuk ishin respektuar në krahasim me shtetasit e tjerë. Në Çamëri ata gjetën një komunitet ku shteti grek ushtronte një terror të egër, pothuaj të njëjtë si ai që ata kishin përjetuar në shtetin turk. Për ta ishte njerëzore të krijonin marrëdhënie të mira me banorët e fshatrave myslimane, ku shteti grek kishte vendosur t’i sistemonte dhe ku u mungonte çdo gjë, përfshirë dhe ushqimin e ditës. Refugjatët grekë në vend që të krijonin mirëkuptimin dhe zgjidhjen me arsye të një pjesë të nevojave të tyre, u kthyen në autorë të frikshëm krimesh. Ata fillimisht u caktuan nga administrata vendore greke të strehoheshin në shtëpitë e myslimanëve shqiptarë. Numri më i madh i tyre u caktua në Margëlliç. Kështu, për shembull, fshati i Arpicës nga 400 shtëpi që kishte, në 200 prej tyre ishin vendosur refugjatë. Myslimanët që iu ishin zënë shtëpitë u grumbulluan në 50 banesa, ku i shtrëngonte një jetë e tmerrshme dhe e padurueshme. Postëkomandanti i Margëlliçit urdhëroi shqiptarët e Arpicës që refugjatët t’i mbanin dhe me ushqime për muaj të tërë.

KONFLIKTE NGA TË SHPËRNGULURIT GREKË

Sikur të mos mjaftonin të gjitha këto shqetësime për shqiptarët, refugjatët u kthyen në burim konfliktesh. Ata përdorën dhunën e presionet kundër shqiptarëve që i mbanin me bukë e strehim, pasi menduan se në fshatrat e qytetet ku ishin strehuar, u bënë zot të  vendit e të pasurive të tjetërkujt. Të emigruarit nga Azia e Vogël të ndihmuar edhe nga postëkomanda dhe administratorët lokalë, zinin prita për të vrarë shqiptarët myslimanë në pabesi. Një ndër viktimat që u bë pre e këtyre sulmeve ishte Adem Shehri nga Shenica e Margëlliçit. Kur po kthehej në shtëpi, ai ndeshi në një pritë të përgatitur nga refugjatët, ku dhe mbeti i vrarë. Autoritetet greke në vend që të merrnin masa e të vendosnin rregull dhe qetësi, ankesave të shqiptarëve çamë u përgjigjeshin se zgjidhja e vetme ishte të iknin në Turqi, duke u justifikuar se qeveria greke nuk kishte mjete të frenonte refugjatët. Kjo nënkuptonte një paralajmërim për shqiptarët se refugjatëve nuk ua ndalte kush dorën. Lajmet që vinin nga Çamëria ishin tronditëse. Atje përjetohej një dramë e vërtetë. Në një raport që dërgonte zëvendës prefekti i Gjirokastrës Hil Mosi, Ministrisë së Punëve të Brendshme në Tiranë, më 28 nëntor 1924, shkruhej: “Refugjatët grekë, me qëllim që të nxirrnin çamët nga shtëpitë e tyre, hynin dhe rrihnin deri edhe fëmijët. Të rriturit të mbuluar me gjak, iu drejtuan autoriteteve lokale,por ishin rrahur edhe atje dhe nga autoritetet ishin pas kësaj ishin porositur që refugjatëve t’u jepnin të hanin dhe të pinin. Refugjatët ishin të armatosur me qëllim që të grabisnin shtëpitë”. (Burimi: K. Naska, “Dokumente…”, Vep. Cit. f. 495; AQSH, F. 251, 1924, dos. 119, f.210). Të gjitha këto masa, përfundonte raporti, bëheshin për të detyruar shqiptarët në Çamëri të linin atdheun e tyre. Siç shihet në Çamëri ushqehej një frymë antishqiptare.


SITUATË KRITIKE PËR ÇAMËT

Brutaliteti ndaj shqiptarëve jo vetëm që nuk ndërpritej, po bëhej më i thellë dhe shtrëngimet merrnin dhe karakter etnik e fetar. Çamër nëpër shtëpitë e tyre, rrinin me zemër të ngrirë e të pasigurt. Paria e Margëlliçit, duke parë se nuk kishin asnjë mbrojtje për të lehtësuar sado pak vuajtjet e tyre, menduan t’i drejtoheshin legatës shqiptare në Athinë, të cilën gjykonin se do ta ngrinte zërin e saj pranë qeverisë greke për të ndaluar veprimet e dhunshme në Çamëri. Në parashtresën e parisë së Margëlliçit thuhej: “Në 27 tetor 1924 në fshatin Luarat të Margëlliçit, fshat 15 minuta larg qytetit, muhaxhirët që gjendeshin aty rrahën keqas më tepër se 15-20 myslimanë të atij fshati pa asnjë shkak, vetëm e vetëm se banorët myslimanë të fshatit nuk lejuan të ndërhynin në pasuritë e tyre e tentuan të prisnin ullinjtë e pemët e tjera.  (Burimi: K. Naska, “Dokumente…”, Vep. Cit. dok. 205, f. 246-247). Në peticion vihej në dukje se dukuri të tilla kishin ndodhur edhe në fshatrat e tjera të kazasë së Margëlliçit, si në fshatrat: Vrastov, Kurtes, Mazrrek, Smokovinë e më tej. Peticioni përfundonte me lutjen që legata shqiptare në Athinë të ndërhynte pranë qeverisë greke për të ndërprerë veprimet e dhunshme. Firmëtarët e peticionit nga Margëlliçi ishin: Haxhi Braho, Mehmet Buzi, Tahir Mete, Abdi Rojba, Osman Husa, Qazim Rusi, Haxhi Kollovi, Osman Çapari, Abaz Saliu, Xhavit Husa, Damin Mete dhe Damin Muhameti, këta dy të fundit nga fshati Mazërrek. Në Luarat të Margëlliçit përhapeshin lajme se refugjatët grekë nën mbrojtjen e administratës kishin zaptuar kullotat e fshatit dhe fshatarët që kundërshtonin, pasi rriheshin arrestoheshin[1]. Shqiptarët në Çamëri krahas dhunës dhe terrorit që ushtronin bandat dhe forcat greke, përballeshin dhe me krime për jetën nga segmente të caktuara nga radhët e refugjatëve grekë. Burimet e kohës bëjnë të ditur se në mëngjesin e 26 qershorit 1923, myslimanët shqiptarë të Prevezës: Emin Mysliu, Ali Rizai etj. kishin gjetur poshtë dyerve të dyqaneve fletushka kërcënuese për jetën.


MEDIA PËR MASAKRAT MBI ÇAMËRINË

Shtypi shqiptar publikonte pareshtur informacione dhe ngjarje shqetësuese nga Çamëria. “Gazeta e Korçës” e datës 24 gusht 1923 njoftonte lexuesit e saj se në të gjithë Çamërinë grekët organizojnë vrasje të njerëzve të pafajshëm me qëllim që t’i detyrojnë ata të largohen. Pështjellimet e dhunës në Çamëri ishin të tmerrshme. Çamët ishin të shqetësuar për sa kohë si bandat ashtu dhe refugjatët grekë vepronin pa asnjë pengesë. Në një promemorie që i dërgonte legata shqiptare në Athinë mbi gjendjen e shqiptarëve në Epir, më 17 shkurt 1925, Komisionit miks në Stamboll, ndër të tjera vinte në dukje se: më 25 janar 1925 disa refugjatë grekë të sistemuar në shtëpitë e shqiptarëve, duke shkuar nga Margëlliçi në Arpicë takuan të riun Damin Haruni, 14 vjeçar, i biri i Mamo Harunit, që po ruante dhentë. Refugjatët deshën t’i merrnin pallton që mbante veshur Damini. Vëllezërit Velo dhe kushërinjtë e Harunit i shkuan menjëherë në ndihmë 14 vjeçarit, u përleshën me refugjatët dhe e shpëtuan. Refugjatët u ankuan pranë autoriteteve të Margëlliçit për këtë. Dy vëllezërit Velo u arrestuan dhe në fillim u dërguan në Prevezë, pastaj në Janinë. Ata u mbajtën të arrestuar për 35 ditë dhe më pas u lëshuan. Asnjë nga refugjatët agresorë nuk u dënua, qoftë edhe për t’u marrë në pyetje. Nga dhuna e presionet e refugjatëve vuanin gjithë fshatrat, por në veçanti: Mazerreku, Arpica, Luarati e Kurtesi. Ankesat nga Çamëria si dhe protestat e qeverisë shqiptare në Lidhjen e Kombeve kishin bërë që në maj të vitit 1924 të nisej drejt Prevezës Komisioni miks, për të kontaktuar me shqiptarët dhe për të njohur nga afër kërkesat dhe ankesat e tyre. Për shkak të pengesave që kishte krijuar qeveria greke me anën e xhandarmërisë, kontakti i shqiptarëve të Çamërisë me Komisionin bëhej i vështirë dhe gati i pamundur.

ÇAMËT, NË LUFTË I MADH E I VOGËL, NË FESTËN E FITORES ME KËNGË E VALLE (5) – Nga Hajredin Isufi, historian

Në luftë për nder e vatan i madh e i vogël, ndërsa në festën e fitores me këngë e valle! Kështu e kanë përcaktuar jetën dhe qëndresën e Çamërisë ndër dekada e shekuj historianë vendas dhe të huaj. Se pushtuesit nga Anadolli, më pas qarqet shoviniste greke, nuk e lanë kurrë të qetë në trojet e veta shqiptare këtë popull trim e fisnik. Si pasojë e kësaj gjendje terrori e lufte të përhershme, banorëve të Çamërisë iu desh të kondicionojë të gjitha ritualet e jetës së përditshme, në funksion të nderit e dinjitetit të kërcënuar. “Nuk mund të kuptohet qëndresa dhe heroizmi i Çamërisë e banorëve të sajë pa njohur e ‘prekur’ një sërë vetish e virtytesh brilante. Kështu, vëllamëria mes çamëve(për shkak të forcës së qëndresës ndaj kërcënimit), ishte më e përhapur se në trojet e tjera shqiptare. Që fëmijë, çamët njiheshin e rriteshin me psikologjinë e luftës kundër pushtuesit, e ndaj në luftë shkonin të bashkuar i madh e i vogël, e fitoren e festonin me këngë e valle. E në kontekstin e qëndresës, kanë rolin dhe misionin e tyre veshja, bestytnitë, vallet karakteristike, gëzimi, zija e morti…” – pohon mes të tjerave historiani i njohur Hajredin Isufi… Në vazhdim, ai sjell dokumente e dëshmi të riteve e zakoneve çame në shekuj…

VËLLAMËRIA NË ÇAMËRI

Në Çamëri fisi nuk ishte krejt i mbyllur për anëtarët e fiseve të tjerë. Ata pranonin anëtarë nëpërmjet vëllamërisë. Vëllamëria, shkruan Edith Durham, ishte zakon shumë i vjetër i përhapur gjerësisht në Shqipërinë e Veriut e të Jugut.(Burimi:E. Durham, Brenga Ballkanike dhe vepra të tjera për Shqipërinë, Tiranë 1990, f.155). Vëllamëria në Çamëri ishte shumë e përhapur edhe mes myslimanëve e të krishterëve çamë. Bëheshin dy vëllemër, kur kishin të njëjtën moshë, kishin qenë më parë shumë miq dhe mbi të gjitha e çmonin shumë njëri- tjetrin.(Burimi: K. Kritovasili, Souliotes kai Labides, Athinë 1905, f. 11). Pasi plotësoheshin këto kushte, si dhe dëshira e të dy palëve për t’u bërë vëllemër, duhej marrë dhe miratimi i kryetarëve të familjes, plakut të shtëpisë. Kur këto formalitete mbaronin, vinte çasti i ceremonisë: Dy vëllezërit lidhnin gishtin e vogël të dorës me spango deri sa të ënjtej paksa, e shponin pakëz mollëzën e gishtit, e linin të kullonte gjaku, pastaj merrnin pak sheqer, lyhej me gjakun e njërit prej vëllemërve dhe hahej me lugë kafeje. Vëllemërit, pasi merrnin pak gjak nga gishtat e njëri-tjetrit dhe e hanin me sheqer, betoheshin: “Zemra ime është zemra jote, jeta ime është jeta jote”. Më pas përqafoheshin me njëri-tjetrin, shtrëngoheshin fort e putheshin. Edhe pjestarët e dy familjeve të vëllemërve, që ishin prezent, përqafoheshin dhe putheshin dhe uronin njeri- tjetrin me shtrëngime duarsh e fjalët “për hajër na kloftë” e më pas zbraznin pushkë në ajër. Në atë ceremoni të improvizuar, vëllemërit shkëmbenin dhurata simbolike ndërmjet tyre si çorape e triko, të punuara me mjeshtëri nga nënat e motrat e tyre. Që nga ky çast vëllemërit konsideroheshin të një gjaku dhe familjet e tyre këto lidhje të reja gjaku i festonin me këngë e vallë e mishra të pjekura të shoqëruara me pije. Gostia mes vëllemërve e të afërmve të tyre vazhdonte tre ditë. Mes dy familjeve e fisit të vëllemërve nuk mund të bëheshin krushqi. Vëllamëria midis myslimanëve e të krishterëve në Çamëri, shkruan Niko Zhango, ishte shumë e përhapur. (Burimi: Nik. G.Ziagkos, I antistasi ton Soulioton kai o Llmbro Xhavellas, Athinë, 1968). Ai tregon se një mysliman në Margëlliç i quajtur Omer Velija, ishte vëllam me një suljot nga një fis i shquar. Në kujtesën e popullit çam ruhen lidhjet vëllamërore e pjesëtarëve të familjeve të mëdha të parisë së Çamërisë: të Pronjatëve, të Çaparenjve, Dematëve e Sejkatëve, Daljanenjve të Konispolit, Kleftateve të Varfanjit, Hidret e Gardhiqit të Paramithisë, Gërret e Vrohonjatëve, Husot, Haxhinjtë e Kasëmet e Margëlliçit dhe shumë familje të përmendura çame, që kishin vëllemërit e tyre të krishterë jo vetëm në fshatrat e qytetet e tyre, por edhe në zonat e thella si në Sul e gjetkë. Kështu p.sh. Pantazenjtë e Sulit ishin në lidhje vëllamërie me fisin e madh të Xhematëve myslimanë në Sollopi të Filatit. Vëllamë me të krishterë ishte dhe Avdulla Kasemi nga Margëlliçi me një të krishterë nga Shenica, Jasin Sadiku (Haxhiu) me Nikollë Manon nga fshati Rrapes, Teofik Qemali nga Karbunari, ishte vëllam me Andon Naçon, Abedin Kupe Xhemali me bashkëfshatarin e tij Vangjel Kaçilin nga Shulashi e qindra të tjerë, që po t’i rendisim do të bëhej një varg i gjatë. Me interes të ndalemi në lidhjen e vëllamërisë që kishte Islam Pronjua i Paramithisë, me një nga fiset më në zë të Sulit, Xhavellenjtë dhe prijsin e tyre, Foto Xhavellë. (Burimi: Sp. Melas, To lintari…, vep. E përm.,f. 73-97)

ÇAMËT NË BETEJA

Studiuesit e huaj kanë vënë re një dukuri interesante të shqiptarëve çamë në veprimet luftarake. Ishte zakon se kur shkoje në luftë kundër armikut, në më të shumtën e rasteve vihej re një grupim në bazë të lidhjeve familjare e fisnore, që qëndronin pranë njeri-tjetrit në beteja. Bartholdy është një ndër studiuesit e parë që na e përcjell të konkretizuar këtë dukuri. Ai thotë se në mbrojtjen e Artës dhe rrethinave e saj, ishte caktuar Sulejman Çapari, një burrë 85 vjeçar me shtat të lartë gjigant, që nuk kishte asnjë shenjë tjetër të pleqërisë, veçse mjekrën e bardhë si dëbora.  Bartholdy më tej shkruan: “Sulejman Çapari shoqërohej nga dymbëdhjetë djemtë e tij, që ishin nga 30 deri në 60 vjeç dhe që shquheshin të gjithë për shtatin e lartë sikur i ati, dhe po ashtu shquheshin për kurajon dhe forcën e tyre të jashtëzakonshme. Këta, vazhdon më tej Bartholdy, në luftë qëndronin gjithnjë pranë njeri-tjetrit, zakon ky që ishte i përgjithshëm tek ky popull, me qëllim që nëse njeri prej tyre vritej, të tjerët të kishin mundësi t’ia merrnin hakun e ta tërhiqnin të mos e zinte armiku. (Burimi: Bartholdy, vep. e përm., f. 243). Ata edhe në sulm, edhe në tërheqje ishin pranë njeri-tjetrit. Një dukuri e tillë si ajo që pamë tek Çaparenjtë e Luaratit, ishte e njëjtë edhe tek Daljanenjtë e Konispolit. Mehmet bej Daljani, nga paria e Konispolit, në mbrojtjen e Prevezës nga forcat e Ali Pashës, mbështetës kryesor të tij besnik e që kishte vendosur në pozicionet kyçe, kishte vëllanë e vet, Mehmet bej Daljanin me njerëzit e tij.

LUFTËTARËT SULJOTË

I njejti zakon ishte edhe tek luftëtarët shqiptarë suliotë. Historiani grek i fundit të shek. XIX, Kr. Kristovasilis në veprën e tiJ (‘K. Kristovasilis’, The Eroika thainata ton Soulioten kai Souliotidhen, London, 1887) U tregon se forcat suliote sa herë që përballeshin me forcat e Ali Pashës, pjesëtarët me lidhje gjaku qëndronin pranë njeri-tjetrit. Historiani grek përshkruan një rast sesi njeri nga kapedanët e Sulit, Diamanti Mallami, përzgjodhi 100 trima suliotë nga të vetët dhe i vendosi në pararojë të suliotëve, që vinin nga Parga të ngarkuar me ushqime e armatime për të siguruar mbrojtjen e tyre nga forcat e Ali Pashës, që u kishin zënë të gjitha shtigjet nga mund të hyhej në Sul. Çamët pas betejave të suksesshme, kishin për zakon ta festonin fitoren mbi armikun me këngë e valle. Valltari i parë për të hedhur valle luftëtarët përzgjidhnin më trimin. Ai jo vetëm hiqte vallen çame, por ja thoshte edhe këngës. Trimi që këndonte kishte një zë të fuqishëm si një britmë luani e jo si zë njeriu. (Burimi: ‘K. Kristovasilis’, The Eroika thainata ton Soulioten kai Souliotidhen, London, 1887)

VESHJA KOMBËTARE

Kur flasim për veshjen shqiptare, thotë Faik Konica, ka aq kostume shqiptare sa ka edhe krahina. Vizitorët e huaj, që e kanë shëtitur Shqipërinë e Poshtme, kanë vërejtur se kostumet popullore shqiptare janë të bukura e befasuese. Nuk mund të flitet për kostumet shqiptare në Çamëri, pa përmendur Çajrëllin. Ai ka qenë mes çamëve të krahinës së Margelliçit në vitin 1880. Ai përshkruan një veshje festive të çamëve, parë në një manifestim të madh popullor, që organizohej në fshatin Mazerrek. Ai në librin e tij shkruan për kostumin kombëtar çam, kontrastin e ngjyrave, që e bënte veshjen çame të bukur dhe madhështore. Lidhur me këtë Çajrëll shkruan: “Grupet piktoreske të malësorëve, kësulat e fustanellat e tyre, bënin kontrast me livadhin e gjelbër e me armët e tyre të çuditshme, që vezullonin në diell… Shqiptarët dalloheshin vetëm nga këmishët e kollarisura, nga shkëlqimi i xhaketave dhe madhështia e brezave, në të cilat kamat e pistoletat ishin të vëna në një nemur të madh, që nuk dalloheshin dot”. (Burimi: V.Chirol, vep. epërm., f.231-250). Është me interes të përmendim përshkrimin që i bën Pukvili veshjes çame dhe elegancën që u jep ajo banorëve të asaj krahine: “…Udhëtari që do të shikojë ata çamë, që do të kenë shpëtuar nga sundimi feudal i sovranit të Janinës dhe një rënie mortaje98, do të njohë me vështirësi ata burra të bukur, me ato qëndisma të bukura lara-lara të veshur me kostume të shkëlqyer dhe të ngarkuar me ar të çmueshëm, që ngjasin sikur të ishin një koloni ushtarësh të Pirros të pasur me plaçka të Trojës, që kanë zbarkuar sërish në Epir. (Burimi: Pouqueville, Voyage… vep. e përm., vëll. I,f 530). Kostumi kombëtar çam ka tërhequr vëmendjen jo vetëm të studiuesve të huaj, por edhe të historianëve grekë. Njëri prej tyre, Spiro Mela, në njërin nga librat e tij shkruan: “Çamët me rrobat e tyre elegante e luksoze, këmisha të bardha të gjata, të qëndisura anash me ar dhe fermelete, xhamadanët të shkurtër bojë vishnje me shirita të qëndisura me ar e të përpunuar me shije të hollë, me pistoleta të lara me argjend dhe thika të ngjeshura në brez e me guna të gjata”. (Burimi:Sp. Mela, To lintari… vep. epërm.,f. 274).

Historiani çam Jani Sharra, kur flet për kostumin karakteristik çam,  “Veshja tradicionale çame, thotë autori, ishte kostumi kombëtar: fustanellat e bardha, kalcat e bukura dyngjyrëshe lidhur me fjongo me xhufkat e mëdha me ngjyrë të zezë, me këmisha të bardha e me mëngë të gjëra, me jelek të zi ose blu… të qëndisur me gajtan, me brezin në mes, ku vendosnin edhe koburen. Në kokë mbanin feste me xhufkë.

Përfaqësuesit e krahinës së Çamërisë e kishin për krenari të përfaqësonin atë krahinë në forumet më të larta të kohës. Kështu p.sh. dy nga figurat më të njohura të Çamërisë, Vejsel Bej Dino dhe Abedin Pashë Dino kishin shkuar në Kostandinopojë me kostumet e tyre kombëtare të qëndisur me ar.(Burimi: “Dokumente për Çamërinë…”, vep. e përm., dok.166, f-301). Veshja shqiptare në Çamëri, ashtu si në mbarë viset shqiptare, nuk ishte gjithnjë një veshje uniformë. Kostumet kombëtare, që kërkonin copa të shtrenjta dhe punim të hollë artistik, për shkak të gjendjes ekonomike, ishin në gjendje t’i përballonin vetëm klasat e pasura, bejlerët dhe agallarët e Paramithisë, të Margelliçit, të Filatit, të Lauaratit, të Konispolit, Delvinës, Prevezës, Pargës etj., shtresat e ulëta nuk mund të përballonin një veshje të kushtueshme. Shtrenjtësia, vë në dukje Heinrry Mercey, është një nga arsyet pse u zhduk kostumi kombëtar në Shqipëri. Heinrry Mercey në fillim të shekullit XX (1907) vuri re në Çamëri se në disa zona larmia shumëngjyrëshe e veshjeve kombëtare shqiptare dalëngadalë po tjetërsohej për shkak të civilizimit. Tek banorët e Pargës, thotë ai, veshja e tyre ndryshonte nga fqinjët e tyre shqiptarë: “Veshjen pjesërisht shqiptare e ruanin gratë çame vetëm në fshatin Rrapëz dhe Aija, ndërsa fustanella shqiptare vazhdonte të ruhej vetëm tek parganjotët e pasur. Ata që e ruanin veshjen tradicionale, theksonte autori, ishin me prejardhje nga Suli, Paramithia ose Arpica, ndërsa burrat shqiptarë të shtresave të ulëta i kishin qëndruar besnikë veshjes së thjeshtë shqiptare. (Burimi: Heinrry Mercy, Sohn Verlang, Pragë 1907, f. 18-22).

VALLJA ÇAME

Vallja çame është vallja më përfaqësuese e fisit arbëror. Ajo shpreh më së miri shpirtin e çamit. Studiuesi arvanitas, Aristidh Kola, që është marrë me studimin, bukurinë dhe mjeshtërinë e valles çame, ve në dukje, se ajo shpreh dhe tregon figurën e shqiptarëve. Ajo me lëvizjet e saj jep krenari, bukurinë e virtytit dhe tregon se është një valle triumfale, që nuk e ka shoqen në botë. Tiparet karakteristike të bukurisë dhe madhështisë së valles çame, ia jep kërcimtari i parë, i cili mbahet me kujdes e mjeshtëri nga valltari i dytë, ndërsa kërcimtarët e tjerë i shoqërojnë dy të parët. Ata të gjithë së bashku krijojnë një ansambël të bukur dhe shprehës me lëvizjet e tyre. Në përgjithësi vallja çame është valle burrërore dhe kërcehet vetëm nga burrat. Ajo kërcehej në dasma e gosti, por ajo siç e kemi theksuar, kërcehej para se të fillonte beteja, pas betejës e fitores, por edhe gjatë armëpushimit. Sot vallja çame në Greqi është deformuar nga grekët. Kush do ta shohë origjinalitetin e valles çame, shkruan Aristidh Kola, si këndohet e kërcehet, të shkojë ta shohë tek çamët e krishterë të Çamërisë.

PARAGJYKIMET

Gjarpri në ëndërr personifikonte hasmin. Një çami, kur i priste rrugën një gjarpër, e konsideronte prapsi dhe udhëtari kthehej nga kishte ardhur. Udhëtarit kur i priste rrugën një qen, ishte mbarësi.

Në Çamëri, si për myslimanin, ashtu edhe për të krishterin, ishte zakoni që të mos nxirrte nga shtëpia natën as vaj, as kripë dhe zjarr. Çami paragjykonte se nxjerrja jashtë shtëpisë e tyre natën, largonte mbarësinë e shtëpisë. Kur shtrohej sofra e bukës për të ngrënë, në fillim vendosej një copë buke, që donte të thoshte se ajo shtëpi të mos kishte kurrë zi buke. Fëmijës së vogël i priteshin thonjtë, kur bëhej një vjeç. Para se f ia prisnin, ia lyenin thonjtë me miell, që të kishte fat, madje ia hapnin pëllëmbën e dorës që të bëhej bujar, pastaj ia pritnin thonjtë. Thonjtë e prerë i mblidhnin me një shami të pastër dhe i vendosnin në një brimë muri, brenda avllisë së shtëpisë, që sipas tyre të mos dilte jashtë shtëpisë mbarësia. Fëmijës kur i dilte dhembi i parë, njeri nga pjesëtarët e familjes ia prekte me një monedhë floriri, që të mos i binin shpejt. Personi i parë që e diktonte dhëmbin e fëmijës, i bënte një dhuratë simbolike.

Kur një çifti nuk i rronin fëmijët, tek të dy besimet në Çamëri veprohej pothuaj në të njëjtën mënyrë: një javë pas lindjes së fëmijës, e merrnin atë dhe e nxirrnin në një rrugëkryq. Të krishterët e kishin për zakon që njeriu i parë që e gjente fëmijën, bëhej nun i tij, ndërsa myslimanët vepronin ndryshe: nuk nxirrnin fëmijën në rrugëkryq, por teshat e tij, që ia linin atje.

BESIMET TEK VENDET E SHENJTA

Në Çamëri kishte shumë vende që i konsideronin të shenjta si myslimanët, ashtu edhe të krishterët. Ato shpesh frekuentoheshin nga pjesëtarë të familjeve e të sëmurët për të larguar nga vetja të ligat dhe sëmundjet. Në Margëlliç, në vendin e quajtur “Qerrakar” afër Spatharatit, ishin ca ullinj shekullorë. Midis tyre ishte edhe një ulli qindravjeçarë e mbahej si më i vjetri, me një trung shumë të trashë e me shumë tunele të vogla, që trupi i tij përshkohej tejpërtej. Vendasit besonin se një i sëmurë, kur e kalonte tri herë zgavrën e ullirit dhe kur dilte në anën tjetër ose po të linte plaçka nga të vetat, ai shërohej. Njerëzit e afërt, që e shoqëronin fëmijën a të sëmurin, pasi u jepnin pakëz ujë dhe e futnin dhe e nxirrnin tri herë nga zgavra e ullirit, largoheshin me bindjen e plotë se të keqen e kishin lënë tek zgavra e ullirit. Qerrakari frekuentohej dendur nga banorët e kazasë së Margëlliçit e rrethinat, sidomos ditën e enjte, që ishte edhe ditë pazari në Margelliç. Një vend që konsiderohej i shenjtë nga banorët e rrethinave të Filatit, ishte në fshatin Koskë. Në vendin e quajtur “Ujth”, ishte një brez shkëmbor i thepisur me një lartësi rreth 15m. Në faqet e lëmuara të këtij shkëmbi dukej sikur ishte skalitur në gurë një pëllëmbë e hapur e dorës së njeriut. Banorët e fshatrave për rreth atë shkëmb e kishin pagëzuar “Guri i shenjtë”. Myslimanët pëllëmbën e hapur të dorës, që iu dukej në shkëmb, e konsideronin dorën e shenjtores Fatime, ndërsa të krishterët atë pëllëmbë e quanin të shenjtorit Gjon. Nga faqja e shkëmbit, pranë “pëllëmbës së dorës”, verë e dimër, rridhte pa pushim një rrëkezëz e vogël uji. Ai vend, ditën e parë të muajit të majit, vizitohej kryesisht nga gra myslimane e të krishtera që nuk lindnin, të sëmurë me të meta mendore, të paralizuar. Të sëmurët, me ujin që rridhte nga faqja e shkëmbit, lanin duart dhe fytyrën, futeshin në nje zgavër të atij shkëmbi, ndërroheshin dhe plaçkat që hiqnin i linin aty.

Edhe në fshatin Reçat të Gumenicës, respektohej një vend i shenjtë. Ai ishte tek vendi i quajtur “Stani i Dashos”, që quhej ndryshe dhe “guri me birë”. Zakonisht atë vend e frekuentonin njerëzit që kishin sëmundje kronike. I sëmuri kalonte tri herë nëpër hapësirën që kishte zgavra e gurit dhe linin tesha nga ato që i hiqnin të sëmurit pranë gurit me birë, duke thënë: “lamë rrobat të na kthesh shëndetin”. Këtë refren i sëmuri ose të afërmit e familjes e përsërisnin tri herë.

Çamët, pa marrë parasysh besimin e tyre, kanë një respekt të madh për burimet e ujit. Ata jo vetëm që kujdesen për rregullimin dhe sistemin e tyre, duke u krijuar mundësi njerëzve të shuajnë etjen, por mes burimeve, ndonjërin e veçojnë si të shenjtë. Në atë burim ndërtojnë një kamare të vogël, thotë Pukëvili, vend i destinuar për të lënë kalimtarët të holla dhe dhurata simbolike. Asnjë njeri nuk kalonte në burimin që ishte në “Koqino Lithari” (Shkëmbi i Kuq), ose tek çezmja e Gravës në Gumenicë, pa lënë ndonjë dhuratë: për të prishur syrin e keq ose f i pushonin ethet ose ndonjë sëmundje tjetër, që i vuante pjesëtari i familjes së kalimtariT.(Burimi: Pouqueville, Voyage…, vëll.I, kap. 29). Në fshatin Gurëz të Filatit, në perëndim të tij, ishte një vend që quhej “Vulister” dhe pranë një are që quhej “Klisheza”, ishte një krua. Si kruan, ashtu edhe arën “Klisheza”, banorët e fshatrave të “Shkallës së Zorjanit” të Filatit, i quanin vende të shenjta. Tek kroi të krishterët ndiznin kandile me vaj, myslimanët hidhnin të holla. Në “Vulister” as myslimanët dhe as të krishterët, nuk prisnin dru dhe nuk punonin atje, se e quanin vend të shenjtë.

ZIJA

Me gjithë presionet e kishës e të xhamisë, tek shqiptarët e Çamërisë, pa dallim feje, kishin mbetur të pandryshuara disa zakone në ditë zie ose morti në familje. Të vdekurin, si myslimanët edhe të krishterët, natën e parë e përgjonin të afërmit e familjes e të fisit, e ruanin mos ta kapërcente ndonjë mace. Ata besonin se ai do të shndërrohej në djall (shpirt i keq). Kur përcillej xhenazja nga shtëpia, atë ditë nuk fshihej shtëpia. Mendohej se po të përdorej fshesa, vdekja do të merrte edhe pjesëtarë të tjerë të familjes. Shtëpia që kishte humbur pjesëtarin e familjes, myslimanët, për dyzet ditë (natë e ditë), mbanin të ndezur një kandil edhe llambë me vajguri, ndërsa të krishterët qiririn.