A ka autor? Patjetër që po. Cili është? Anonim, kolektiv, biblik? Tamam si në një skenë teatri më bëhej errësira, kur bie perdja dhe mes duartrokitjeve të shumta kërkohet të dalë autori e ai vonon.
“Invictus” – nga latinishtja “I pamposhtur” – është dhe titulli i një poezie që kujtohet në botë, për forcën, për kumtin e saj, më saktë, ka një kushtrim të brendshëm, përbashkues, që të përballesh të keqen me dinjitet. Duket si e derdhur në bronz, si një medaljon për këdo.
E rimora ndër duar, ndoshta nga që në vendin tim po flasin për poezinë këto ditë, në media, pa poezi, jo duke u bashkuar, – sa fjalë ideale duket kjo, e largët, – por duke u grindur e ndarë, një realitet i prekshëm, i rëndomtë yni.
Poezia “Invictus” nuk duhet harruar, thashë me vete, kur, në fakt po harrohet poezia, jo thjesht ajo e shkruara, por poezia e jetës si një mirëkuptim hyjnor.
“Invictus” ka frymëzuar shumë në jetë. Prandaj iu riktheva. Ka dhe një metaforë tjetër që del prej saj dhe merr tjetër domethënie, – do ta tregoj, – duke u bërë pjesë veprimtarish në realitete të ndryshme duke rihyrë sërish në art. Risjell copa bisedash, rrëfime, gjetje të miat për këtë poezi. Në një film të hershëm të kohës së luftës, Casablanca, citoheshin dy vargjet e fundit të poezisë. Dëgjo, në një film tjetër, ku luan dhe Ronald Reagani, që do të bëhej president i SHBA-së, recitohen dy strofat e para të poezisë. Vërtet? Po, po… Po edhe Presidenti Franklin D. Roosevelt thoshte se ishte një nga poezitë që donte më shumë…
Mandela ua recitonte të burgosurve në burgun Robben Island, ku ishte dhe vetë i burgosur.
Po edhe grupe muzikore amerikane heavy metal si Virgin Steele e të tjerë e kanë bërë këngë: “Invictus”, ka dhe albume, tani në vitin 2000 e më pas. Kanadezi Leonard Cohen, këngëtar, poet, kompozitor e ka si hyrje në veprën e tij “Darkness”, ka patur një turne nëpër botë në 2010, edhe në Kremlin shkoi…
Del në shumë filma e libra të tjerë kjo poezi… e ka në roman dhe Jeffrey Archer. Edhe birmanezja Aung San Suu Kyi, ka marrë çmimin Nobel për paqe ajo, thotë se kjo poezi ka frymëzuar të atin e saj dhe gjithë brezin që luftoi për pavarësinë e vendit.
Po Musine Kokalari jona, shkrimtarja e parë grua, disidentja e parë në të gjithë perandorinë komuniste, që e burgosën dhe vdiq internimeve, e kishte parë këtë poezi gjersa veproi siç porosit poezia, e pamposhtur?
“Invictus” e kanë dashur dhe përdorur si terapi shpirtërore mësues, sportistë, të sëmurë rëndë, organizata, edhe në Greqi, në Britaninë e Madhe e kanë stampuar në kanoçe pijesh të forta energjike, etj.
Po ç’ishte ajo ashtu, lutje e shenjtë, himn a marsh shtetëror, liturgji, elegji kolektive, kushtrim i brendshëm, betim a tufan?
MANDELA MË SHUMË:
Lidhjen më domethënëse në botë kjo poezi, sipas meje më shumë se sa me të tjerë, e ka me njeriun Nelson Mandela, me emrin e tij të disafishtë, ku bashkohen emocioni i poezisë me qëndrimet dhe mendësitë, duke tejkaluar konfliktet racore dhe gjenocidin dhe përndjekjet, mbart dhe një si bilokacion, që ta siguron poezia, pa njëkohësinë, po kështu dhe dykohësinë në vende skajshmërisht të kundërta.
Nelson Mandela e recitonte shpesh këtë poezi, edhe kur ishte në burg si i burgosur politik, edhe pas burgut, kur u bë President i vendit të tij, në Afrikën e Jugut.
Një poezi, ashtu si në shumë të tjerë dhe brenda një njeriu, në dy vetvete, po aq e njëjta, tejet të ndryshme, si gjendje e punë e përkushtime, në atë të të prangosurit, që i duhet të mbijetojë i mbyllur pas hekurave, që zbaton urdhra të thata, të pakta dhe egërshane dhe atë të udhëheqësit, për të cilën zgjidhet, që të sigurojë dhe të mbrojë liritë, t’i zgjerojë ato për një mirëqenie sa më të begatë, ashtu si ekonomike edhe mentale e spirituale dhe lidh vendin me vende të tjera dhe botën…
Dhe një poezi në mes. “Invictus”. Që jepte forcë dhe guxim dhe siguri në parajsë dhe në ferr. Me ritëm jete, kumtin e qëndresës dhe të hovit prijatar, me një lloj madhështie, që është e fshehur tek ty kur je i burgosur politik, dhe e hapur kur je president, madje në rastin e parë është më e dhimbshme, në të dytin më festive, në të dy rastet e qarkuar me roje, policë, në rastin e parë për të mbrojtur botën jashtë nga rreziku yt si i burgosur dhe në rastin e dytë për të të mbrojtur si president nga rreziku jashtë, se mos të dëmtojnë, deri dhe të një atentati të mundshëm, dëm dhe për autoritetin e shtetit. Pra, me roje e policë, në të dy rastet, kur duheshe ruajtur se “mos u ikën”…
Dhe prapë në thelb është një poezi.
Ka dhe një film po me këtë titull “Invictus”, kushtuar Mandelës, një pjese të jetës së tij, rolin e të cilit e interpretoi aktori amerikan, Morgan Freeman, dhe me atë zërin e thellë që sikur vinte nga nëntoka, nga terret dhe zjarri i saj: I am the master of my fate,/ I am the captain of my soul. Madje Mandela-president ia mësoi vargjet edhe kapitenit të skuadrës së rugby-t të Afrikës së Jugut, tifoz i së cilës ishte dhe ata dalin kampionë bote dhe shkak ishte dhe ajo, poezia, etj, etj.
Kur Mandela mbylli sytë përgjithmonë dhe njerëzia përulej para veprës së tij, misionit të lartë, të përmbushur, duke kujtuar ndërkaq dhe burgun e tij të gjatë, luftën kundër apartejdit, porositë për mirëkuptim e vëllazërim, kur qytetarët e atdheut të tij, në 12 ditët e zisë kombëtare, bashkë me personalitete nga e gjithë bota si Obama, Merkel, Cameron, Hollande, Napolitano, George Bush, Mihail Gorbaçov, Jimmy Carter, Xi Jingping, Dilma Rousseff, etj, Ban Ki-moon (OKB), Herman Van Rompuy dhe Manuel Barroso (BE), Christine Lagard (FMN) etj, e udhëheqësit shpirtërorë të Krishterimit e të Budizmit, Papa Françesku dhe Dalai Lama, etj, etj, shprehën hidhërimin më të thellë, teksa bëheshin homazhe përreth arkëmortit, ku ai prehej për herë të parë i qetë, me atë gjendjen sublime që të jep vdekja, ndërkaq dhe me një si largësi të tejme, nëpërmëndej dhe poezia “Invictus”, si të ishte pjesë e testamentit a personazh i ndjeshëm.
NË BURGUN TIM
Është intriguese, madje më duket e pabesueshme, sikur ka një si mister, se si pikërisht dhe kjo poezi kishte hyrë në burgjet tona në Shqipëri. Dhe kur, në kohën e diktaturës, kur vendi vërtet bënte pjesë në perandorinë komuniste, por ishte shteti më i vetmuar dhe populli më i mbyllur, i vetizoluar nga bota. Sundonte Realizmi Socialist, letërsia ishte në shërbim të socializmit dhe herë pas here dënohej metafora. Pra dënoheshin dhe libra. Burgoseshin dhe autorë, edhe vriteshin. E pësonte dhe lexuesi, dënohej dhe ai. Dhe në burg kishte libra, natyrisht, madje dhe një qoshe, që quhej bibliotekë, që më shumë shërbente për të vëzhguar, por në sirtarë kishte me shumicë libra të diktatorit Enver Hoxha, ca Stalin e Lenin, Marks pak fare, Engels më duket jo dhe realizëm socialist shqiptar, që më mirë të të fusnin në birucë se sa të lexoje ato.
Po si i kishte kaptuar telat me gjemba poezia “Invictus”, madje anglisht, kur anglishtja shihej si gjuhë e imperializmit më agresiv, kur dhe në burg qarkullonte dhe na lexohej me dhunë libri i Enverit “Rreziku anglo-amerikan për Shqipërinë”? Anglishtja, edhe kur u fut nëpër shkolla, pasi u la rusishtja, shihej me dyshim, që pse do të doje ta mësoje atë gjuhë, prandaj dhe përzgjidheshin ata që caktoheshin për të nxënë anglisht.
Diktatori nuk dinte. Kryeministri po. Dhe do të vritej a vetëvritej, njëlloj ishte…
Poezia “Invictus” ishte në burg. Aty e gjeta. Ia kalonin dorë më dorë njëri-tjetrit. Anglisht. Natyrisht mes atyre që ende vazhdonin të lexonin, nga më të vjetrit tek të rinjtë, jo si moshë, por si kohë ardhjeje në burg, që mësonin, aq sa mundej, fshehurazi, ndonjë gjuhë tjetër, pas punës rraskapitëse në minierë. Nuk dihej si dhe qysh gjendej ajo poezi aty, kur kishte ardhur, nga cili, si e solli, ku e gjeti dhe ku e la, etj, etj? Poezia ishte aty. As autori i saj s’dihej, kush e kishte shkruar? Megjithëse kujtoj që autori s’kishte aq shumë interes në burg. Le të ishte kush të donte, rëndësi kishte kumti, poezia dhe në burg. Madje burgu ka aftësinë t’i anonimizojë krijimet e pakta në qarkullim ose t’i konsiderojë kolektive, të të gjithë të dënuarve.
Po poezinë “Invictus” e kishim anglisht, të ishte ky origjinali? Në burg ka dhe të çmendur që shkruajnë në anglisht. Njëri, afër shtratit tim, e kishte fshehur në kashtën e dyshekut poezinë. Një tjetër – te thesi ku ruante ndonjë ushqim. E mbanin dhe në xhep. E kopjonin prapë në fletën e parë të fletores së re, me shkronja gotike këtë radhë… Por po pyes për autorin prapë? Amerikan duhet të jetë… Duhet ta kenë sjellë ata nga burgu i Burrelit… U lumtë atyre, kanë kohë për këto!… Ne ngordhëm në punë, me turne, as të dielën s’ka pushim. Pse thua ngordhëm dhe jo vdiqëm?… Por si kafshë na mbajnë këtu ata që janë më kafshë… Shiko, shiko poezinë “Invictus”?… E ç’domethënë?… I pamposhtur, latinisht. Kam shumë fjalë që s’i di, s’i ka fjalori anglisht… Ai që ke kopjuar ti, që të është nxirë nga piriti… ohu, sa duar e kanë prekur…
Poezinë “Invictus” e kopjuan nga shokët e mi më të afërt në burg dhe Maks R., ish kapiten vapori, e ngazëllente fjala captain në vargun e fundit, H. Bajo e pëlqente për eksklamacionin, Ron Ç. donte anglishten e saj oratorike, Jorgo M. e kopjoi prapë, ndoshta për ndonjë shok. Na ngjante si poezi burgu.
Teksa shtyja vagonët me Nure S. poezinë e mësova anglisht përmendësh, fletën e fusja në leckat e trupit, te pecet e pista të këmbëve dhe pastaj brenda në minierë, në frontin e punës, e ngulja te ndonjë gozhdë në trupat e drunjtë plot lagështi acidesh, që mbanin galerinë, i afroja në terr kandilin me karbit, shikoja një varg, i ktheheshim punës, shtynim vagonë dhe thosha me zë vargun e parë: Out of the night that covers me, të dytin, i përsërisja bashkë, të tretin, harroja të parin… u bë strofa e parë… e dyta, harroja të parën… djersë në fytyrë e në trup, djersë e zezë, nga që përzihej me pluhur piriti, bëheshim pis, vagoni binte, dilte nga shinat, s’e ngrinim dot dy veta, prisnim ndonjë tjetër skllav, i vinim hurin në parakolpin e hekurt, i vinim kurrizin… si Zhan Valzhani… vazhdonte puna, ikte dhe polici me shpurën në fronte të tjera për kontroll… vargu i parë i strofës së tretë, mjaft sot, nuk mundem, u lodha, nesër… po ma thuaj, ma thuaj edhe një herë, më thoshte Nurja…
Dhe nuk e dinim se diku në një burg larg, në një tjetër kontinent, në Afrikën e Jugut, një tjetër i burgosur, me emrin Nelson Mandela donte pikërisht këtë poezi, e kishte credon e vet dhe mbase edhe ai po e recitonte po në atë çaste që po e bërtisnim dhe ne në terr, fshehurazi. Poezia bashkon, edhe pa e ditur, jep atë emocion që i duhet mbijetesës, krijon një si përbetim të fshehtë, komplot kundër rrënimit, errësirës, braktisjes. Është fillim lirie, mëkat i ndaluar kundër mëkatarëve, kështu më dukej, aq më tepër mua që isha dënuar me burg vetëm për poezitë e mia. Jo janë pesimiste, më thanë në gjyq, kundër realizmit socialist, dekadente, etj. Po do isha i lumtur, një lumturi e zezë, vetëm po të ishin poezi.
PËRKTHIMI NË FERR
Invictus. Dhe nisën ethet e përkthimit. Në shqip. Si të mundnim, duke i ngërthyer nga fati ynë, mjedisi infernal, pa çarë kokë për autorin real, ku dreqin mund të ishte, nëse ekzistonte vërtet… anonim, i përndjekur… as që bëhej fjalë për të drejta autori, kur i shkelte me të dy këmbët shteti vetë, me çizme ushtarake, me njolla gjaku…
Fletores time, ku kisha shkruar poezitë anglisht, të padëmshme, klasike, ca sonete të Shekspirit… kush përkthen ato, di anglisht, thoshte këngëtari Sherif Merdani… Alfred Tennyson, Christina Rosseti, Shelley… pra asaj fletoreje i ishte ngjitur në ballinë pamja e shtëpisë së njohur ku qe themeluar PKSH-ja, ishte hequr nga një revistë, që po të ma gjenin fletoren në kontrolle, të mos ma merrnin a grisnin. E zezë si partia… mund të thuhet?
Secilit nga ne i dukej se kishte bërë përkthimin më të arrirë, eh, më të mirin e kam bërë vetë, jam i bindur. Po ti e ke pa rima. Më mirë pa to se sa rima me folje a fjalë të zakonshme, rima të konsumuara. Po ku t’i gjesh, se mos i lënë të futen në burg…
Pata fat që fletoret e mia ia dola t’i nxjerr nga burgu, edhe sot i kam, edhe këtë me poezi anglisht e shqip…
Po kush e kishte shkruar “Invictus”-in? Jo si autor, por cili i burgosur? Nga e mori, cili e kopjoi? E si erdhi? Të thashë, nga burgu i Burrelit do ketë ardhur. Atje mundej… Ndonjëri nga ata që i shpërngulën prej andej, në thesin e tij, mes ndërresave të pakta e ndonjë ushqimi, cope të thatë buke e fletoreve a ndonjë libri pis, do të ketë fshehur dhe poezinë. Shpesh shkrimet tona shpëtonin prej kthetrave të policëve nga që nuk u dukeshin gjë, copa letre koti, shkarravina nga ca të shkalur dhe të cofur. Dhe ne zakonisht nuk e tregonim zanafillën e shumë gjërave të këtij lloji, përkthime, shkrime poezish, tregime, kapituj romanesh, shpesh të shkruara dhe në copa thasësh çimentoje dhe as donim që të dinim nga vinin, se, s’i do që të ndodhte, në rast ridënimesh, në hetuesi a tortura, të mos kishim mundësi ta tregonim, as përçart, të mbrojtur nga mosdija, në fund të fund që të mos dyshoheshim nga bashkëvuajtësit.
Në Burrel gjen libra e dorëshkrime, prej andej do ketë ardhur… Aty janë Mandelat e Shqipërisë, Osman Kazazi, Pjetër Arbnori, që shkruante romane dhe u vinte emër të huaj mbi fletore, mundësisht me një “W” si të ishin përkthime… po u afrohen të 30-ve ata, jo si moshë, jo, por afërsisht 30 vjet burg kanë bërë deri më tani… po dhe Adem Demaçi mandelë shqiptar është atje në burgjet e Jugosllavisë… në Burrel kanë qenë Et’hem Haxhiademi, tragjediani i parë shqiptar, Mirash Ivanaj, ministri i arsimit më i kulturuari në Ballkan, aty kanë vdekur, i kanë helmuar, thuaj… Po përkthyesit e mëdhenj, homerikë e danteskë? Gjon Shllaku, Pashko Gjeçi? Vexhi Buharaja-Firdus? Mandelat e tjerë shqiptarë, Dema, Radi, Dakli, Velaj, Kolgjini, Filipeu, etj, etj.
Nelson Mandelës i thoshin: ndërro idetë, hiq dorë nga ideali yt, nga lufta jote që të të lirojmë dhe ai nuk pranonte. Invictus. Dhoma e burgut të tij ishte më e mirë se shtëpitë tona, më komode, kurse Haveli kishte makinë shkrimi në burg. Tek ne vetëm shkrimtarëve profesionistë u lejohej, ua jepte shteti, partia, por të regjistruara në Sigurim… Profesor Arshi Pipa doli nga burgu dhe u arratis, ky është fat, ç’mrekulli! Edhe profesor Sami Repishti, edhe…
Invictus-i është te të gjithë këta emra. Donim ta ndjenim në shqip, në shqipen e burgut, ta bënim tonën… Në vargun e dytë, fjalët black as the pit (e zezë si gropa) i përshtatnim si të na pëlqente, secili sipas, jo shijes, jo, por sipas goditjes që kishte marrë dikur nga antijeta, thuaj, e zezë si pusi e vinte ndokush, ndoshta kishte mall për pusin në fshat a i kishte ndodhur diçka në pus, si varri – një tjetër, kurse unë në fillim e bëra: e zezë si miniera a galeria, H. Bajos nuk i pëlqeu, e donte të tejme, si humnera, i zi si burgu, si dimri, si e tashmja, si plaga, si…
Si do ta kenë përkthyer bashkëvuajtësit e mi miq, se sigurisht të gjithë jemi rrekur? Na dukej si detyrë. Maks Rakipaj: e zezë sterrë, thotë, kurse fjalën kapiten në fund do ta ketë pëlqyer shumë se dhe vetë ka qenë kapiten vapori, kurse Dine Dinia: e zezë si pabesia, Gëzim Medolli: e zezë si ridënimi, mbase… Po Pëllumb Lamaj: e zezë si komunizmi, e Islam Spahiu: e zezë si zija, po Zyd Morava: e zezë si seksi, shpotisnim, po… ç’bëni kështu, ej, është e zezë si gropa, nxehej Ron Ç, të paktën mos i bini ju më qafë origjinalit… si ferr, ej.
Në dy vargjet e fundit, të famshmit: I am the master of my fate; /I am the captain of my soul. – nuk po më bëhej që foljen ta vija në kohën e tashme, por në të ardhmen: Do jem unë zot i fatit tim,/ Do jem unë kapiten i shpirtit tim. A t’i vë një “?”. Por ndill mirë, i thosha vetes.
Them se mund të bëhet një antologji me to, motërzimet tona ose të përzgjidheshin fjalë e vargje prej tyre, më të mirat e të derdheshin veç tek njëra. Të caktohej njëri… Po ç‘thua, s’bëhet. Po rimat që s’janë gjetur njëlloj, janë të ndryshme, pavarësisht se u ngjajnë telave me gjemba, nyjave të tyre… ju jeni të magjepsur keq, lërini këto se do ju ridënojnë, shikoni burgun tani… prandaj invictus…
GJETJA E AUTORIT…
Po a ka autor? Patjetër që po. Cili është? Anonim, kolektiv, biblik? Tamam si në një skenë teatri më bëhej errësira, kur bie perdja dhe mes duartrokitjeve të shumta kërkohet të dalë autori e ai vonon.
Invictus! Si e gdhendur në mermer. Bardhësia e përfytyruar e mermerit, shkëlqimi i tij i kalonte ajrit dhe poezia tretej kështu në ditë, në dritën e saj… Nuk e harruam as pas burgut dhe pas rënies së diktaturës dhe të gjithë perandorisë komuniste.
Doja autorin, t’i shprehnim mirënjohjen tonë, le të ishte veç emër a shpirt në qiell.
E gjeta, ishte ngazëllim, por kisha dhe një si ndjenjë mbarimi që ta jep mbërritja, zgjidhja e enigmës. Për mua e ata si unë se bota e dinte. Në burg ai kishte qenë për ne i paemër, me një si përhapje misterioze gjithandej, kudo, por kur unë dola, tani ai do të burgosej brenda një emri e një CV-je.
Me gëzim të dëshpëruar apo me dëshpërim të gëzuar ai, më në fund, quhej, e gjeta: WILLIAM ERNEST HENLEY, anglez, poet, shkrimtar, edhe kritik, edhe botues, më duket… Ja, ka lindur vërtet, në 23 gusht 1849 në Gloucester, shoh se paska qenë më i madhi i gjashtë fëmijëve në familje e tij, 5 djem dhe një vajzë, ku babai i tij, William dhe ai, ishte librashitës, ndërsa nëna, Maria, ishte bijë poeti. Qysh fëmijë vuante nga tuberkulozi në kocka, kreu dhe një amputim në këmbën e majtë, nën gju. Ja, vuajtja paska qenë shkaku, një prerje siç na ndërprenë dhe ne jetët tona.
Busti i poetit W. E. Henley nga Rodin
Një shkrimtar tjetër, Stevenson quhet, e përshkruan kështu Henley-n: “…i madh… masiv, shpatullgjerë e me mjekër të kuqërremtë, i qeshur… i zgjuar, vital…”, sëmurej shpesh, i detyruar të ndërpriste shkollën ndonjëherë, por dhe nga biznesi i babait, që veç shtonte borxhlinjtë.
Henley kalon në Londër në vitin 1867, në Oxford, i pëlqen të bëjë gazetarin, prapë tuberkulozi, amputim prapë në këmbën tjetër. 3 vjet në spital, në atë mbyllje të bardhë (…si në burg?…) mes sëmundjes dhe dhembjes dhe prapë shkruan, boton poezi…
Ja, “Invictus”… E zbulova! Nga që i është dashur të kundërshtonte prerjen e pashmangshme në këmbë, shpiku flatrat kështu, nëpërmjet poezisë.
Në vitin 1878 ai u martua me Anna Johnson Boyle. Në moshën 6 vjeçare u vdes vajza, Margareta. Dhimbje që ia kalon çdo spitali e burgu, kur vetja bëhet e tepërt dhe do qiellin, të ikësh andej si shpirt, teksa mes reve dëgjon të buçasë përzishëm: in-vic-tuuus… Pikërisht kjo vogëlushe do të përjetësohej në veprën e famshme, klasike për fëmijë “Peter Pan” nga J. M. Barrie, miku i dikurshëm.
Henley bëhet redaktor në revistën e artit “Scots Observer” të Edinburgut, me ndikim në jetën kulturore, ku grumbulloheshin shumë shkrimtarë e kishte mjaft lexues. Autori i Invictus-it po merrte famë. Më 1890 boton vëllim me kritika, që mirëpritet. Mbas poezive të spitalit nxjerr librin e dytë me poezi, “Kënga e Shpatës”, entuziazmon lexuesit. Boton tre drama, bashkautor me Stevenson, etj, etj.
Por tuberkulozi do t’i merrte jetën. Henley vdiq në vitin 1903, në kulmin e burrërisë, kur ishte 53 vjeç. Hiri i tij u vendos në varrin e bijës së tij… Gjithmonë do të përvëlojë ai hi, e djeg çdo dorë që i afrohet, qoftë si ngushëllim a nderim a kujtim tronditës…
INVICTUS
Kjo poemë e shkurtër viktoriane u botua për herë të parë në vitin 1875 në “Libri i Vargjeve” të Henley-t, tek cikli “Jeta dhe Vdekja”. S’kishte titull, vetëm një përkushtimin: To RTHB, shkronjat nistore të emrit të një tregtari të suksesshëm, mecenat i letërsisë dhe i autorëve.
Out of the night that covers me,
Black as the pit from pole to pole,
I thank whatever gods may be
For my unconquerable soul.
In the fell clutch of circumstance
I have not winced nor cried aloud.
Under the bludgeonings of chance
My head is bloody, but unbowed.
Beyond this place of wrath and tears
Looms but the Horror of the shade,
And yet the menace of the years
Finds and shall find me unafraid.
It matters not how strait the gate,
How charged with punishments the scroll,
I am the master of my fate,
I am the captain of my soul.
Titullin latinisht “Invictus” e shtoi botuesi Arthur Quiller-Couch, kur poezia u përfshi në Librin e Oksfordit të vargjeve anglisht. Dhe ashtu mbeti. 4 strofa. 16 vargje, 8 rrokësh secili. Asnjë komplikacion në strukturë, vërejnë kritikët. Është tema e vullnetit, e forcës për të përballuar fatkeqësitë, gangrenën, prerjet, burgun shtoj unë, vdekjet, tragjeditë.
“Invictus” shihet si një nga poezitë më frymëzuese të shkruara në gjuhën angleze të të gjitha kohërave, për të cilën komentet dhe interpretimet nuk rreshtin as sot e kësaj dite. Dhe, edhe pa qenë në burg, janë të shumtë nëpër botë ata që i dinë vargjet e saj dhe që nuk e dinë autorin.
Në strofën e dytë gjejmë nga fati i autorit, tuberkuloz në fëmini, kur kjo sëmundje ishte e pashërueshme atëherë. Në strofën e katërt fati është nën juridiksionin e vetes, më shumë se e të tjerëve dhe e botës jashtë. Po diktatura them unë, djajtë e saj?
Në vargjet e parë të poezisë ka referenca me ferrin. Pa e ditur, sa mirë që unë fjalën “gropë” e kisha përkthyer “ferr”. Në strofën e katërt aludohet me një frazë nga Ungjilli sipas Mateut, për portën e ngushtë të jetës.
Vetë jeta dhe vdekja janë shkaqe për ta rimarrë ndër duar këtë poezi, që përndizet si një flakadan.
Pra, e gjeta Autorin. E mbaj ndër duar si një guackë që e solli një dallgë e madhe, e turbullt. Nuk paskësh qenë në burg ai, thashë me vete dhe pata një si keqardhje lehtësuese, më mirë. Por mund të jesh dhe pa qenë dhe edhe e kundërta, që duke qenë në burg, mund të jesh i lirë, invictus. Falë poezisë, kemi më shumë qëndresë brenda vetes për të qenë sa më të lirë. Jo aq shumë heronj, por më shumë njerëz. Botova dhe një artikull te “Poeteka”.
Kjo të kërkohet, kur qëndruam, kur na thyen flatrat e donin të na prisnin këmbët… Ishte një pandemi më e rrezikshme se kjo tani e Covid-19, një tmerr, pandemia ideologjike e totalitarizmit vrastar. Dhe është krijuar një korale e madhe në botë që këndon stuhishëm: I-n-v-i-c-t-u-s, ku përzihen dhe zërat e plagosur shqiptarë, ka dhe heshtje folëse në mes, më pas, ka dhe zhurma, zëra mashtrues, revanshistë, keqkuptime, mungesa e kërkesës së faljes, padrejtësi, urrejtje, po atje ku është poezia, duhet të jetë dashuria. Dhe për poezinë mund të flitet vetëm me gjuhën e poezisë. Pa atë s’ka qëndresë njerëzore, invictus të vetë jetës.
Poezia e kopjuar me dorë në burgun e Qafë-Barit, të cilën e ruaj ende (Visar Zhiti)
Mark Ndoja ishte shkrimtar, studiues, përkthyes. Lindi në fshatin Iballë të Pukës, më 29 mars të vitit 1912, në një familje me origjinë nga Toplana (familja Pemati) e Dukagjinit.
Mbetur jetim në moshën 11-vjeçare, nën kujdesin e Imzot Pietro della Pietra-s, u regjistrua në Shkodër në jetimoren e Jezuitëve. Më pas, vijoi studimet në Kolegjin Saverian të Jezuitëve, në degën e studimeve klasike, ku pati profesorë Dom Ndre Mjedën, Atë Zef Valentinin etj. Bënte pjesë në rrethin letrar të Gjergj Fishtës, që i botoi dhe librin e parë. Me mbylljen e shkollave fetare ku ishte diakon, përfundoi Liceun në Shkodër. U emërua mësues i Gjuhës dhe Letërsisë në Liceun e Korçës (1938- 1940) dhe në Liceun e Shkodrës (1940-1946).
Më 1941, në emër të profesorëve të Liceut të Shkodrës, i paraqiti një kërkesë Ministrisë së Arsimit dhe Kulturës, për t’iu përgjigjur akuzave denigruese të Fulvio Cordigniano-s ndaj shqiptarëve. U bë komunist vetëm në korrik 1944, pas vrasjes së shokut të tij, Manush Alimanit. U zgjodh deputet i Shkodrës në dy legjislaturat e para pas luftës. Në Gjyqin e Deputetëve, gjatë hetuesisë së Enver Zazanit, u akuzua si anëtar i organizatës së “Grupit të Deputetëve”. Në prill të vitit 1946, u emërua në Ministrinë e Arsimit, më 28 janar 1947 Sekretar i Përgjithshëm i Institutit të Shkencave dhe, më 1950, Sekretar i Përgjithshëm i Lidhjes së Shkrimtarëve. Më 1953 nisi dhe përndjekja ndaj tij, për kundërshtitë ndaj zbatimit të Metodës së Realizmit Socialist dhe, sidomos, modelit sovjetik të saj. Më 1954, u shkarkua nga funksionet dhe u emërua mësues në gjimnazin “Qemal Stafa”. U arrestua më 24 qershor 1955 me urdhër të hetuesit të Drejtorisë së Sigurimit të Shtetit, Major Raqi Zavalanit, “për veprimtari armiqësore kundra Pushtetit”: “Në fillim aktiviteti i tij ka qenë drejtuar kundër politikës së Partisë dhe të Shtetit në lëmin e letërsisë. Ai ka shprehur mendimin e tij mbi pazotësinë e njerëzve të Partisë për të zgjidhur problemet e letërsisë. U vërtetua se i pandehuri Mark Ndoja ka filluar të shkruajë një seri vjershash me përmbajtje antishtetërore në të cilat ve në lojë udhëheqësit e Partisë dhe të shtetit.
Mendimet e shfaqura në këto shkrime, ashtu si e pranon edhe vetë i pandehuri janë antishtetërore dhe ato dëmtojnë interesat e shtetit t’onë të demokracisë popullore. Karakteri armiqësor i këtyre shkrimeve del i qartë edhe nga fakti se sikur edhe këtu shkrimtarët trajtohen keq nga ana e Partisë dhe e Shtetit. Ai është munduar t’i paraqesë organet e drejtësisë si organe terroriste. Përmbajtja e shkrimeve të tija dhe e mendimeve është haptazi antishtetërore. Këtë i pandehuri e ka kuptuar dhe për deri sa e ka vazhduar në mënyrë sistematike del se edhe e ka dëshiruar një dëmtim të tillë”. Një nga akuzat ishte edhe zgjedhja e tij për të shkruar gegnisht. Më 16 janar 1956, me vendim të Këshillit Gjyqësor të Kolegjit Penal të Gjykatës së Lartë, u dënua me 6 vjet burg, “për krimin e agjitacionit dhe të propagandës kundër Republikës Popullore të Shqipërisë”. Dënimin e vuajti në burgun e Burrelit. U lirua më 1960 dhe, deri më 1964, bashkëpunoi si përkthyes i jashtëm i shtëpisë botuese “Naim Frashëri”. Përktheu nga shqipja në italisht në anonimat një vëllim me tregime të autorëve të rinj shqiptarë, veprën e Mjedës, Kënga e fundit e Balës të Gavril Darës. Përktheu në shqip Komedinë Hyjnore të Dante Alighierit, veprën e Horacit, Antologji të Poetëve të mëdhenj italianë. I dërgoi një letër Enver Hoxhës dhe Mehmet Shehut për botimin e përkthimit të Ferrit me rastin e 700 vjetorit të lindjes së Dantes dhe, si përgjigje, më 25 dhjetor 1964, ditën e Krishtlindjeve, u internua në ishullin e Zvërnecit. Më 1968, një ditë para se të transferohej në Berat, i ra një iktus cerebral dhe u mbajt i paralizuar në spitalin e Vlorës nga Dr. Ibrahim Dervishi, dhe 6 muaj në Spitalin e Burgut në Tiranë. U lirua në qershor 1968. Vdiq në Tiranë, më 22 qershor të vitit 1972.
PËRBALLJA ME FATIN TRAGJIK
Mark Ndoja do të përballej me një fat tragjik, duke kaluar nga auditorët, librat dhe debatet letrare në qelitë e burgjeve politike dhe kampet e internimit të regjimit komunist. Jeta e tij, e dokumentuar në letrat drejtuar bashkëshortes Milena, mbetet një nga dëshmitë më prekëse të vuajtjeve njerëzore nën diktaturë. Këto letra nuk janë vetëm korrespondencë familjare. Ato janë dokumente historike që zbulojnë dramën e përditshme të të burgosurve politikë, luftën për mbijetesë, mallin për familjen dhe forcën morale për të mos u dorëzuar. I mbetur jetim që në moshë të vogël, ai u rrit nën kujdesin e klerit katolik dhe studioi në institucionet më prestigjioze të kohës në Shkodër. Në Kolegjin Saverian pati fatin të formohej nga figura të shquara si Dom Ndre Mjeda dhe At Zef Valentini. Pikërisht aty u ngjiz dashuria e tij për letërsinë, gjuhën dhe kulturën klasike. Qysh i ri, Mark Ndoja u dallua si poet dhe studiues. Ai u afrua me rrethin letrar të Gjergj Fishtës, i cili vlerësoi talentin e tij dhe i botoi krijimet e para. Më pas punoi si mësues në liceun e Korçës dhe të Shkodrës, duke edukuar breza të rinj me kulturën dhe letërsinë shqiptare. Pas Luftës së Dytë Botërore, ai mori pjesë në jetën politike të vendit dhe u zgjodh deputet në dy legjislaturat e para. Askush nuk mund ta imagjinonte se vetëm pak vite më vonë, njeriu që kishte qenë pjesë e elitës intelektuale dhe politike të vendit do të shpallej armik dhe do të përfundonte në burg.
DOSJA HETIMORE
Në janarin e vitit 1956, Gjykata e Lartë e dënoi me gjashtë vjet burg për “agjitacion dhe propagandë kundër Republikës Popullore të Shqipërisë”. Ishte një akuzë e përdorur rëndom nga regjimi për të eliminuar intelektualët që mendonin ndryshe ose që konsideroheshin të papërshtatshëm politikisht. Arrestimi i tij shënoi fillimin e një kalvari të gjatë vuajtjesh për të dhe familjen e tij. Bashkëshortja Milena mbeti vetëm me fëmijët e vegjël dhe me barrën e mbijetesës ekonomike. Ndërsa Marku u gjend papritur në qelitë e burgut të Tiranës. Arrestohet më 24 qershor 1955 me urdhër të hetuesit të Drejtorisë së Sigurimit të Shtetit, Major Raqi Zavalani, “për veprimtari armiqësore kundra Pushtetit”. Nga vendimi i gjyqit: “Në fillim aktiviteti i tij ka qenë drejtuar kundër politikës së Partisë dhe të Shtetit në lëmin e letërsisë. […] Ai ka shprehur mendimin e tij mbi pazotësinë e njerëzve të Partisë për të zgjidhur problemet e letërsisë. U vërtetua se i pandehuri Mark Ndoja ka filluar të shkruaj një seri vjershash me përmbajtje antishtetërore në të cilat ve në lojë udhëheqësit e Partisë dhe të shtetit. Mendimet e shfaqura në këto shkrime, ashtu si e pranojë edhe vetë i pandehuri, janë antishtetërore dhe ato dëmtojnë interesat e shtetit t’onë të demokracisë popullore. Karakteri armiqësor i këtyre shkrimeve del i qartë edhe nga fakti se i pandehuri nuk kishte asnjë mëri ose mosmarrëveshje personale me personat kundër të cilëve ai ka shkruar në mënyrë fyese dhe diskredituese dhe me qëllim antishtetëror. U provua se Mark Ndoja ka folur haptazi në mënyrë armiqësore kundër Republikës Popullore të Shqipërisë. Ai ka thënë se masat e marra kundër tij dhe personave të tjerë, që përkrahin pikëpamjet e tij në letërsi, tregojnë se Republika Popullore e Shqipërisë po kalbet. U provua se po në këtë kohë ai ka përkthyer një strofë të një vjershe të poetit Hajne ku flitet për trajtimin e keq të poetëve nga regjimi i Kajzerit dhe me anë të kësaj vjershe ka dashur të paraqesë gjendjen e vendit t’onë sikur edhe këtu shkrimtarët trajtohen keq nga ana e Partisë dhe e Shtetit. […] Ai është munduar t’i paraqesë organet e drejtësisë si organe terroriste. Përmbajtja e shkrimeve të tija dhe e mendimeve është haptazi antishtetërore. Këtë i pandehuri e ka kuptuar dhe për deri sa e ka vazhduar në mënyrë sistematike del se edhe e ka dëshiruar një dëmtim të tillë”. Satirat i drejtoheshin Enver Hoxhës, Nexhmie Hoxhës dhe Fiqirete Shehut. Një nga akuzat ishte edhe zgjedhja e Markut për të shkruar gegnisht. Më 16 janar 1956, me vendim të Këshillit Gjyqësor të Kolegjit Penal të Gjykatës së Lartë, kryesuar nga: Fiqiret Spahiu, Shpresa Fuga, Nazmi Peza, u dënua me 6 vjet burg, “për krimin e agjitacionit dhe të propagandës kundër Republikës Popullore të Shqipërisë”. Dënimin e vuajti në burgun e Burrelit.
LETRAT NGA BURGU
Letrat e para të burgut zbulojnë karakterin e tij fisnik. Në vend që të ankohej për fatin e vet, ai shqetësohej për bashkëshorten. E këshillonte të mos mërzitej, të kujdesej për fëmijët dhe të mos shpenzonte tepër për të. Edhe në kushtet e izolimit, mendimi i tij i parë ishte familja. Por pas rreshtave të qetë fshihej një realitet i ashpër. Në burg mungonin gjërat më elementare. Të burgosurit vareshin nga ndihmat e familjeve për ushqime, veshje dhe mjete higjienike. Në letrat e tij, Mark Ndoja kërkon kostume, batanije, furçë dhëmbësh, zarfe, libra dhe ushqime. Çdo send kishte vlerën e një pasurie. Malli për Milenën është një nga temat më prekëse të kësaj korrespondence. Në një prej letrave ai i shkruan se nuk e kishte kuptuar kurrë sa shumë e donte deri në momentin kur u nda prej saj. Ai flet për “poezinë e dashurisë së tyre”, e cila e mbante gjallë në ditët e vështira të burgut. Janë fjalë që dëshmojnë jo vetëm dashuri bashkëshortore, por edhe nevojën e njeriut për t’u kapur pas kujtimeve kur gjithçka tjetër i merret. Po aq prekës është malli për fëmijët. Vajza e vogël Marinta kishte lindur vetëm pak ditë para arrestimit të tij. Ai nuk kishte pasur mundësi ta shihte dhe ta mbante në krahë. Në letrat e tij pyet vazhdimisht për fëmijët, i përqafon me fjalë dhe përpiqet të ruajë lidhjen shpirtërore me ta, megjithëse ndodhet larg. Në verën e vitit 1956 ai u transferua në kampet e punës së detyruar në Zadrimë. Aty intelektuali, poeti dhe studiuesi u detyrua të punonte me lopatë dhe karrocë. Megjithatë, edhe në ato kushte ai ruajti humorin dhe ironinë. Në një letër shkruan se po mësonte “zanatin e babës”, duke punuar tokën. Kjo aftësi për të gjetur dinjitet edhe në poshtërim tregon forcën e karakterit të tij. Burgu i Burrelit, ku u transferua në vitin 1957, përbënte një nga kulmet e vuajtjes. I njohur si burgu më i tmerrshëm politik i Shqipërisë komuniste, Burreli ishte sinonim i izolimit, urisë dhe të ftohtit. Në letrat e tij shfaqen vazhdimisht kërkesa për miell misri, patate, gështenja, hudhra, çorape leshi dhe qymyr. Janë kërkesa që flasin më shumë se çdo analizë historike për kushtet çnjerëzore të jetesës.
DËSHMIA TRONDITËSE
Një nga letrat më tronditëse të Mark Ndojës është ajo e dimrit të vitit 1957. Ai përshkruan të ftohtin që ngrinte akull gjithçka përreth, dyshekun e pambushur dhe pizhamet e grisura. Por edhe atëherë përpiqet të mos rëndojë mbi familjen, duke shtuar se mund t’ia dalë edhe pa to nëse gjendja ekonomike e Milenës është e vështirë. Ky kontrast mes mjerimit fizik dhe fisnikërisë morale është ndoshta tipari më i fortë i personalitetit të Mark Ndojës. Regjimi mund ta privonte nga liria, por nuk mund ta detyronte të humbiste dinjitetin. Në vitin 1960 ai përfitoi nga një amnisti dhe u lirua para afatit. Shpresa për t’u kthyer në jetën normale ishte e madhe. Në letrat e fundit nga burgu ai shkruan se dëshironte të punonte përsëri për familjen dhe për atdheun. Edhe pas viteve të burgut ai vazhdonte të besonte se mund t’i shërbente vendit të tij. Por liria rezultoi e kufizuar. Ish-i burgosuri politik mbeti nën mbikëqyrje, i përjashtuar nga jeta publike dhe me mundësi të kufizuara për punë. Megjithatë ai nuk hoqi dorë nga letërsia dhe përkthimet. Në heshtje, larg vëmendjes publike, vazhdoi të punonte mbi veprat e mëdha të letërsisë botërore. Përkthimi i “Komedisë Hyjnore” të Dantes ishte një nga ndërmarrjet më të rëndësishme të tij. Ishte një punë kolosale, e denjë për një intelektual të nivelit të lartë. Por regjimi nuk e shpërbleu këtë përkushtim. Përkundrazi, në fund të vitit 1964 ai u internua sërish në Zvërnec.
ARRESTIMI I DYTË
Arrestimi i dytë dhe internimi u përjetuan si një tragjedi e re nga familja. Vajza e tij, Marinta, vite më parë ka kujtuar momentin kur e pa të atin të shoqëruar nga dy civilë. Ai u përpoq ta qetësonte, duke i thënë se do të shkonte në punë. Ishte një gënjeshtër e butë e një babai që nuk donte të rëndonte shpirtin e vajzës së vogël. Në Zvërnec vuajtjet vazhduan. Vitet e burgut dhe internimit kishin lënë gjurmë të rënda në shëndetin e tij. Në fillim të vitit 1968 ai pësoi një hemorragji cerebrale, ndërsa punonte në pyll. E lanë për orë të tëra pa ndihmë mjekësore të specializuar. Më pas u kthye në Tiranë gjysmë i paralizuar. Katër vitet e fundit të jetës i kaloi i sëmurë rëndë. Për fëmijët e tij ishte një periudhë e dhimbshme. Ata e kishin pritur me vite kthimin e babait dhe tani e shihnin të pafuqishëm, të dëmtuar nga vuajtjet e një jete të tërë. Mark Ndoja ndërroi jetë më 19 qershor 1972. Pas vetes la një vepër të rëndësishme letrare, përkthime të vyera dhe një shembull të rrallë dinjiteti njerëzor. Por ndoshta trashëgimia më prekëse mbeten letrat e burgut. Në ato letra nuk gjendet urrejtje. Nuk gjendet dëshirë për hakmarrje. Gjendet vetëm dashuri për familjen, mall për lirinë, besim tek njeriu dhe përkushtim ndaj kulturës. Pikërisht për këtë arsye ato vazhdojnë të lexohen edhe sot si dokumente të jashtëzakonshme të kujtesës shqiptare. Historia e Mark Ndojës është historia e një brezi intelektualësh që u përpoqën të ndërtonin kulturën shqiptare dhe që më pas u goditën nga sistemi që dikur kishin ndihmuar të ndërtohej. Ajo është historia e një njeriu që humbi lirinë, shëndetin dhe vitet më të bukura të jetës, por nuk humbi kurrë fisnikërinë e shpirtit. Dhe pikërisht kjo e bën figurën e tij një nga më dinjitozet dhe më tragjiket e kulturës shqiptare të shekullit XX.
Një mbrëmje e këtyre dy tre ditëve. Studio televizive nga të shumtat dhe analisti, njëri prej tyre, Çollaku quhej, tha e, më pas, shkroi: me gjasë ka tri etapa zhvillimi të protestës.
E para, qenkësh kjo që shohim, e dyta, qëndrimi ditë e natë në protestë dhe, nëse ato nuk mjaftojnë, aherë do të rrethohet kryeministria për të mos lënë askënd të hyjë e as të dalë q’andej!
Dhe ashtu mund të jetë. Krejt natyrshëm. Por nga e di ky? Nga e di, them, sepse mu duk dashakeq, i lig dhe, pra, edvinist i errët! (Do t’a stoliste poashtu tezën e qarkulluar të Ramës për ndërhyrje të Kosovës, duke shtuar se Albin Kurti, megjithatë, del i humbur ngase politikanët e Tiranës janë më dinakë e të strukturuar!)
Ndaj tani, kur Rama hodhi fjalën sfidante se largohet kur do vetë, e pra ndoshta fare, në ç’etapë, vallë, do të kalojë Protesta?
Deklarata e Premierit vetmitar ishte, në fakt, cinike, por vetë përmendja e ikjes është shenjë e torturës së tij intime dhe përpunimi dramatik i idesë: për të ikur – por kur dhe në ç’rrethana e kushte?
Ikja i përhihet në horizont, porse beteja e tij jetike është: si t’a kthejë atë në një dorëheqje të thjeshtë europjane, aherë kur qeveria nuk funksionon nga presioni opozitar, apo i shkëputen koalicionarët dhe humbë shumicën. E, pra, të sigurojë pasurinë e grabitur e, mbi të gjitha, të shmangë grila burgu të sigurisë së lartë!
Por ky është i mbytur në llumnajën e vet. E ka të vështirë një largim të tillë fisnik. Që këtej, i mneruar për humbjen e gjithçkaje, pasurisë e lirisë, sepse nder nuk i ka mbetur, kujtohet për një protestë apo miting paralel.
Veçse kjo është një fije kashte për atë që fundoset.
Sa i mjerë. Dhe, njëherësh, i rrezikshëm.
Kështu dhe Millosheviqi organizonte mitingje paralele.
Megjithatë, nuk ngjajnë shumë mes vete. I bashkon diktatura, por i ndanë profili e shërbesa.
Ndërsa i pari ishte nacionalist e më vonë kriminel lufte që vriste të tjerë popuj, ky vret
gjithashtu: jo popuj të tjerë, por popullin e vet. Rininë e tij. Dhe jo me armë e gjak. Vret ndryshe. Më thellë e përhumbshëm. Vret shpresën, buzëqeshjen, gëzimin e jetës dhe ardhmërinë e tyre.
I dëbon udhëve të botës.
Po a s’është humbja e ngjashme?
Duke shndërruar atdheun në një vendkonvikt të madh seniorësh, ai dhe zhgani i tij mafioz, ushtrojnë gjenocid ndaj popullit të vet!
Atdheu mbytej në vaj pa jetë, e pa varre.
E, kështu, zhbëhej thjeshtë e qetësisht. Larg zhurmës mediatike të botës.
Por Atdheu ka zot. Ishte rinia që do të ndërpriste heshtjen dhe dorëzimin fatal.
Kurse ai, madhëria e tij, vijon të rivalizojë shpërfillshëm: unë iki kur dua vetë!
Po të donte, do ikte qëmoti.
Por, jo.
Ai kërkon Orën e përshtatshme për të ikur: i lirë dhe i kamur. Dhe poaq, pa kujtesë të ligë kombëtare për emrin e tij.
Sidoqoftë tiranët e korruptuar e shpirtshitur bien.
Dhe do të rrëzohet.
Por e di, vallë, leksionin e njohur: sa më i madh faji, aq më i keq fundi i tij?!
Por besoj thellë se dhuna që detyronte administratën të votojë kolektivisht për të, është sërish mënyrë shantazhi për të detyruar punonjës të shkretë e arëgatë të shitur të dalin në
kundërmitingun e tij.
Megjithatë ata nuk janë populli. Rinia e tij e ndritur. Janë moralisht të thyer e turpëruar.
Lëvizja Rinore e Tiranës njeh gjuhën dhe idealin që ka zgjedhur. Ndaj dhe nuk mund të përfundojë kurrsesi e humbur në shtëpi.
Isha në një promovim libri të mikut tim, SEJDO HARKA, dhe atje zura një mik “me hajmali”. Miku kish ardhur enkas nga RRËSHENI dhe m’u prezantua: FRAN NIKOLL BROZI. Jo vetëm kaq,por,kur mori vesh, që unë kisha qenë mësues, më dhuroi një libër shumë sinjifikativ:” 65-vjet të Gjimnazit RRËSHEN,1960-2025″. Më poshtë,po në kopertinë:”MARIE DONA,NIKOLLI(BROZI),ish-nxënëse,mësuese dhe drejtoreshë e këtij Gjimnazi. E falnderova mikun dhe,ngaqë nuk kisha asgjë si këmbim, po bëj këtë shkrim të thjeshtë “për të paguar pak si “doganë” për dhuratën e çmuar.
* * *
Unë shumë gjëra nuk i di,po kurrë nuk shkruaj për gjëra që nuk di. Ndaj iu futa dhuratës nga faqa e parë e deri tek e fundit dhe jam i mbushur me emocione pozitive. Kam njohur një mësuese;kam njohur një kolege dhe sikur po më bën apel “thirrja” e një profesioni të shenjtë si mësuesia,ku nga 84-vjeç që kam mbi kurriz,gjysmat i kalova në arsim,kur dola në pension në vitin 2000. Dola në pension,por sikur ta dini, sa herë nëpër gjumë marr e jap provim; sa herë më duket sikur me nxënësit e klasës së tetë nuk kam realizuar planin mësimor për hartimet;sikur nga 7,vetëm katër dhe mend bërtas në gjumë. Mos u çuditni:puna e gjatë dhe me pasion ndikon dhe të bëhet e pranishme për tërë jetën.
Këto që shkruaj unë,mund t’i vlerësojë veç një mësues i vjetër,.por,siç shoh tek “dhurata”,pak a shumë,nëpër këto”hulli” gjatë jetës si mësuese, ka kaluar kjo,MARIE DONA,NIKOLLI (BROZI).
Duke parë veprimtarinë si mësuese,shikon një mësuese me kualifikim të lartë që asnjëherë nuk pushon së “mësuari” për vete,se është e ndërgjegjshme;po nuk mësove vet,nuk ke se çfarë u jep të tjerëve. Nëse,profesionalish është investuar me gjithë dijet e saj tek nxënësit, shpërblimi më i madh i saj, janë fanderimet e nxënësve për të. Duke e parë me imtësi,në çdo hap të saj në arsim, them se me MËSUESEN MARIA DONA,NIKOLLI (BROZI) ka ndodhur ajo që ka thënë prej kohësh,historiani Amerikan, HENRY ADAMS:” Kurrë nuk mund të thuhet se ku mbaron influenca e mësuesit.”
* * *
Si e shoh unë,në aspektin pedagogjik,punën e MËSUESES (enkas e shkruaj me gërmë të madhe) MARIE NIKOLLI.
Kam parasysh,Pedagogun Zviceran.ROBERT DOTTMUS i cili në vitin 1966 ka shkruar një status për mësuesin.Po rreshtoj këtu vetëm katër pika të programit dhe,mbasi t’i lexoni, verifikojini në i ka zbatuar MARIA apo jo?
Ja tani: 1. Do ta kryej detyrën me ndërgjegje të lartë.
2. Nxënësit e mi do t’i trajtoj si fëmijët e mi.
3. Do ta mbroj me gjithë mjetet nderin e profesionit tim.
4. Kolegët,çdo herë, do jenë miqtë e mi. Në bashkëpunim me ta,do përpiqem që,vazhdimisht, të buçasë veprimtaria në shkollë.
Tani, pasi rreshtova këtë status, arrita në përfundmin e paluajtshëm:”Kostumi, i “prerë” dhe i”qepur” nga pedagogu zviceran,i rri pas trupit,MËSUESES MARIA DONA;NIKOLLI (BROZI). Hapni librin dhe do shikoni,vlerësimet,certifikatet,dekoratat dhe,mbi të gjitha ai “dekretim i veçantë” si”Ambasadore e Paqes”. Nëse ndalem pak tek ky titull honor, se gjej firmat e dy të njohurëve të mi: Të ndjerit dhe të paharruarit të Profesor-Doktor MURAT GECAJ alias BABUSHI dhe të mirës YLLKA BEÇI,ish-nxënsja ime në shkollën “PETRO BAZE” në rrethin e FIERIT. Tej dekoratava e vlerësimeve nga dikastere e deri në MINISTRI të ARSMIT, do të veçoja vlerësimet e atyre që e kanë njohur MARIEN, por,mbi të gjitha velërësimet, qëndron ajo e nxënësve të saj. Tek fraza:” Të faleminderit Zysh MARIA” qëndron mbi gjithë dekoratat që mban. Nga pëvoja ime kam thënë:”Nuk është e vërtetë që vetëm ne, mësuesët vëmë nota për nxënësit,por janë dhe nxënësit që na vënë nota neve, mësuesëve. Ne,ndoshta,ndonjëherë gabojmë,por nxënësit janë shumë të saktë në vlerësim. Ky vlerësim me superlativa nga nxënësit e saj,e rrit karizmën e kësaj mësueseje.
* * *
OSKAR UALD thotë: “Njeriu është më pak vetevetja,kur flet për veten e tij. Jepu mundësi të tjerëveqë të flasin për ty dhe mëso të vërtetën”.Dhe në libër del i plotë portreti profesional i kësa mësueseje që është model që duhet ndjekur.
GANDI e ka lënë porosi:- Mëso sikur nuk do vdesësh kurrë! Dhe MËSUESE MARIA jo vetëm mëson,por është bashkëautore e disa veprave në fushën e Arsimit e Kulturës dhe,kur theksonte VIRGJILI:”Të ngresh lart emrin tënd me vepra,është arritja e virtytit”. Këto arritje,veç tjerash, se ajo vazhdimish mëson. Se,siçthotë, Doktor Charles D.Mclver:”Kur mëson një burrë,ke mësuar një individ. Kur mëson një grua,mëson një familje të tërë.”
Sa për familjen,ajo ka një familje që trashgon bujarinë e MIRËDITËS,besnikërinë dhe ATDHETARINË!
E falnderoj, “mikun me hajmali” FRAN NIKOLL BROZI dhe familjarisht të kenë vetëm gëzime.
Një dhuratë si urëmiqësie
Nga Përparim Hysi
Isha në një promovim libri të mikut ntim,SEJDO HARKA, dhe atje zura një mik “me hajmali”. Miku kish ardhur enkas nga RRËSHENI dhe m’u prezantua: FRAN NIKOLL BROZI. Jo vetëm kaq,por,kur mori vesh, që unë kisha qenë mësues, më dhuroi një libër shumë sinjifikativ:” 65-vjet të Gjimnazit RRËSHEN,1960-2025″. Më poshtë,po në kopertinë:”MARIE DONA,NIKOLLI(BROZI),ish-nxënëse,mësuese dhe drejtoreshë e këtij Gjimnazi. E falnderova mikun dhe,ngaqë nuk kisha asgjë si këmbim, po bëj këtë shkrim të thjeshtë “për të paguar pak si “doganë” për dhuratën e çmuar.
* * *
Unë shumë gjëra nuk i di,po kurrë nuk shkruaj për gjëra që nuk di. Ndaj iu futa dhuratës nga faqa e parë e deri tek e fundit dhe jam i mbushur me emocione pozitive. Kam njohur një mësuese;kam njohur një kolege dhe sikur po më bën apel “thirrja” e një profesioni të shenjtë si mësuesia,ku nga 84-vjeç që kam mbi kurriz,gjysmat i kalova në arsim,kur dola në pension në vitin 2000. Dola në pension,por sikur ta dini, sa herë nëpër gjumë marr e jap provim; sa herë më duket sikur me nxënësit e klasës së tetë nuk kam realizuar planin mësimor për hartimet;sikur nga 7,vetëm katër dhe mend bërtas në gjumë. Mos u çuditni:puna e gjatë dhe me pasion ndikon dhe të bëhet e pranishme për tërë jetën.
Këto që shkruaj unë,mund t’i vlerësojë veç një mësues i vjetër,.por,siç shoh tek “dhurata”,pak a shumë,nëpër këto”hulli” gjatë jetës si mësuese, ka kaluar kjo,MARIE DONA,NIKOLLI (BROZI).
Duke parë veprimtarinë si mësuese,shikon një mësuese me kualifikim të lartë që asnjëherë nuk pushon së “mësuari” për vete,se është e ndërgjegjshme;po nuk mësove vet,nuk ke se çfarë u jep të tjerëve. Nëse,profesionalish është investuar me gjithë dijet e saj tek nxënësit, shpërblimi më i madh i saj, janë fanderimet e nxënësve për të. Duke e parë me imtësi,në çdo hap të saj në arsim, them se me MËSUESEN MARIA DONA,NIKOLLI (BROZI) ka ndodhur ajo që ka thënë prej kohësh,historiani Amerikan, HENRY ADAMS:” Kurrë nuk mund të thuhet se ku mbaron influenca e mësuesit.”
* * *
Si e shoh unë,në aspektin pedagogjik,punën e MËSUESES (enkas e shkruaj me gërmë të madhe) MARIE NIKOLLI.
Kam parasysh,Pedagogun Zviceran.ROBERT DOTTMUS i cili në vitin 1966 ka shkruar një status për mësuesin.Po rreshtoj këtu vetëm katër pika të programit dhe,mbasi t’i lexoni, verifikojini në i ka zbatuar MARIA apo jo?
Ja tani: 1. Do ta kryej detyrën me ndërgjegje të lartë.
2. Nxënësit e mi do t’i trajtoj si fëmijët e mi.
3. Do ta mbroj me gjithë mjetet nderin e profesionit tim.
4. Kolegët,çdo herë, do jenë miqtë e mi. Në bashkëpunim me ta,do përpiqem që,vazhdimisht, të buçasë veprimtaria në shkollë.
Tani, pasi rreshtova këtë status, arrita në përfundmin e paluajtshëm:”Kostumi, i “prerë” dhe i”qepur” nga pedagogu zviceran,i rri pas trupit,MËSUESES MARIA DONA;NIKOLLI (BROZI). Hapni librin dhe do shikoni,vlerësimet,certifikatet,dekoratat dhe,mbi të gjitha ai “dekretim i veçantë” si”Ambasadore e Paqes”. Nëse ndalem pak tek ky titull honor, se gjej firmat e dy të njohurëve të mi: Të ndjerit dhe të paharruarit të Profesor-Doktor MURAT GECAJ alias BABUSHI dhe të mirës YLLKA BEÇI,ish-nxënsja ime në shkollën “PETRO BAZE” në rrethin e FIERIT. Tej dekoratava e vlerësimeve nga dikastere e deri në MINISTRI të ARSMIT, do të veçoja vlerësimet e atyre që e kanë njohur MARIEN, por,mbi të gjitha velërësimet, qëndron ajo e nxënësve të saj. Tek fraza:” Të faleminderit Zysh MARIA” qëndron mbi gjithë dekoratat që mban. Nga pëvoja ime kam thënë:”Nuk është e vërtetë që vetëm ne, mësuesët vëmë nota për nxënësit,por janë dhe nxënësit që na vënë nota neve, mësuesëve. Ne,ndoshta,ndonjëherë gabojmë,por nxënësit janë shumë të saktë në vlerësim. Ky vlerësim me superlativa nga nxënësit e saj,e rrit karizmën e kësaj mësueseje.
* * *
OSKAR UALD thotë: “Njeriu është më pak vetevetja,kur flet për veten e tij. Jepu mundësi të tjerëveqë të flasin për ty dhe mëso të vërtetën”.Dhe në libër del i plotë portreti profesional i kësa mësueseje që është model që duhet ndjekur.
GANDI e ka lënë porosi:- Mëso sikur nuk do vdesësh kurrë! Dhe MËSUESE MARIA jo vetëm mëson,por është bashkëautore e disa veprave në fushën e Arsimit e Kulturës dhe,kur theksonte VIRGJILI:”Të ngresh lart emrin tënd me vepra,është arritja e virtytit”. Këto arritje,veç tjerash, se ajo vazhdimish mëson. Se,siçthotë, Doktor Charles D.Mclver:”Kur mëson një burrë,ke mësuar një individ. Kur mëson një grua,mëson një familje të tërë.”
Sa për familjen,ajo ka një familje që trashgon bujarinë e MIRËDITËS,besnikërinë dhe ATDHETARINË!
E falnderoj, “mikun me hajmali” FRAN NIKOLL BROZI dhe familjarisht të kenë vetëm gëzime.
Andi Meçaj është një poet, që me plot gojën e them, është në ballë të poezisë qytetare bashkëkohore, që prodhohet në Vlorë. Për Andin kanë shkruar emra të lartë të kritikës dhe studimit të letërsisë shqipe, si, fatmirësisht mësuesi im i shkollës së mesme në Tiranë, Sulejman Mato, poet i mirënjohur shqiptar, prof.dr. Roland Zisi – Rembrandt i letrave shqipe, prof. dr. Ardian Kyçyku, dr. Alisa Velaj etj. Me kaq do të thosha që, në kuptimin më të mirë të fjalës, unë kam një zili dashamirëse që këta emra të lartë kanë shkruar për Andin, sepse ata kanë shkruar edhe për mua, edhe për Eqeremin, edhe për Anilën, edhe për Zanën, edhe për Elmën, edhe për Lauretën, edhe për Vjollcën, edhe për Zamirën, edhe për Luljetën, edhe për Dhorin, edhe për Hiqmetin, edhe për Ruzhdiun, edhe për Lelën, për të gjithë poetët e Vlorës kanë shkruar.
Unë do të ndalem në një pjesë të vockël të poezisë së Andit: Andi Meçaj – mjeshtri që hollësitë jetësore i qëndis me art poetik.
Andi Meçajn, poetin e talentuar, të veçantë dhe identitar, kam të drejtën dhe bindjen ta quaj edhe poet të imtësive, të hollësive jetësore, të atyre vogëlsirave të mezidukshme, apo që nuk vërehen nga një sy i rëndomtë qytetar. E veçanta e Andit është se ato imtësi i merr me kujdes dhe, në laboratorin e tij krijues, i gdhend, i qëndis dhe na i dhuron ne, si piktura poetike.
Në fakt, qëndistarinë shkrimore të Andit e kemi shijuar artistikisht dhe estetikisht qysh para një çerek shekulli, me “Puthjen ujore”, që është edhe botimi i parë poetik i autorit, qysh para një ëerek shekulli.
Të 6 vëllimet e tij poetike (“Puthje ujore” (Tiranë, Albin, 2001), “Tokë e bekuar” (Athinë, Toja, 2002), “Nga letërkëmbimi me një fantazmë” (Athinë, Toja, 2003), “Qyteti fle në xhepin tim” (Athinë, Enalen, 2006) “Një stacion si një valixhe: poezi të zgjedhura” (Vlorë, Triptik, 2009) dhe “Çelësat…” e Andit që botoi pas 17 vjetësh, janë të bukura, të dashura për lexuesin, se të ngjit në shpirt poezia e tij, me majà poetike, me ajkë kulture, me tharm qytetar; sidomos vëllimi poetik “Çelësat e viteve rrodhën”, 2026, është, për mua, filigran poetik.
Andi është edhe një tregimtar me zë të veçantë, është dhe piktor me penel të hollë, siç e shikojmë me pikturat e varura në kornizat që mbushin këtë galeri arti, e cila është e tëra e Andit sot, por unë do të qëndroj pak tek “Çelësat…” e Andit.
Andi Meçaj, ka aftësinë që ndjesitë vetiake t’ia përcjellë lexuesit nëpërmjet poezive aq të bukura e tërheqëse, saqë ne, që i lexojmë na duket se i njohim ata persona për të cilët flet autori, kalojmë në ato rrugica për të cilat ai thur vargje aq origjinale…
Më duket se ai ka një magnet shpirtëror, ka një mister tërheqës që na vetvetiu na rrëmben e na fut këndshëm në lojën e tij, nën shiun e tij me bukuri të pabesueshme, në atë ditë të bukur vere, të ndjejmë shpërthimin e gonxhes, një peizazh detar, një ninullë te rrugakryqi, te pëshpëritjet e gjyshes, tek gënjeshtrat njerëzore, tek të vërtetat hyjnore, për shtëpinë e madhe dhe kujtesën e mureve, për karrigen e vjetër, ëndrrat e një vajze, pas perdeve, për klubin e Topanasë, për plakat e lagjes që bisedojnë, për lozhrambledhësit e qytetit …(dhe këtu pas kësaj fjale të vogël do të ndaloj pakëz, se kam një vjershë, që më dhemb në shpirt, jo vetëm një një revoltë poetike, por me vargje therës dhe realë, janë ulërimë e shpirtit social e human për ata vertikalë që kanë vesh e paksa ndërgjegje). Në vijim, magneti poetik i Andit na bën tanët gjithë ata emra të përveçëm, “personazhe poetike”, që në fakt ne s’ i njohim, por fisnikëria bujare e vargut të mençur të Andit na i bën të njohur e të dashur, për vitet që rrodhën deri thonjtë me manikyr, në imtësi pra, na bën pjesë integrale të mikrobotën e tij magjike.
Më ka bërë përshtypje të veçantë poezia “Lamtumirë fëmijëri” dhe të tilla simotra poetike me motivet e fëmijërisë të poetit Andi Meçaj, që mendoj se sot është një status poetik në qytetin tonë. Sa poezi të ndjera që janë! Motivet poetike të kujtimeve të fëmijërisë, të asaj shtëpisë jo thjesht si simbol i djepit të lindjes, oxhakut të ndezur, edukimit njerëzor, por gjithçka i takon asaj mikrobote aq të dëlirë, të mbushin me emocione, dashuri e trishtim.
Një nga poezitë më të arrira jo vetëm të Andit, por të gjithë poetëve që kanë motive të muzës së tyre, familjen, sidomos nënën e xhanit, është ajo me titull: “Mungesë” – Qeshja jote/ u mungon mureve,/ përkëdheljet e huaja/ s’ më shijojnë më,/ zëri i dielltë/ s’ u këndon / më veshëve.
E di, vjen/ kur kam mërzi,/ mungesë ajri. / Kur ti vjen/ edhe heshtja gëzohet,/ trokëllijnë dritaret,/ gjallërohen pikturat/ fëshfërijnë lulet./ Sa çaste të ikura/ u rikthehen syve,/ ç’ ngjyra!
Vjen, ikën,/ bëhesh mjegull,/ ngelet,/ ngashërimi i mureve.”
Jam i mbushur, jam i mbushur me emocione të thella pikëlluese e nuk mund të bëj koment, veç të hesht me nderimtari hyjnore për perëndeshën e Andit, këtij biri dinjitoz dhe poeti të vërtetë të ndjenjës. I dritëroftë shpirti Noçes së tij dhe të gjitha nënave që prehen tek yjet, në krahët e Paharrimit të bijve dhe bijave të tyre!
Edhe pse poet i imtësive, Andi Meçaj nuk mund të jetë kurrë një këngëtar akuariumi. Nuk ka se si të mos jetë ai një poet i angazhimit qytetar, i shqetësimit intelektual, “Gjyshi qytet” është një poezi klithmë. Edhe pse, e fyejmë, e tallim, e shpërfillim, e shpërdorojmë, e zhvasim, i thyejmë brinjët, gjyshi qytet s’mërzitet aspak, por “ai ngjit sërish brinjë të reja”. Ngjit brinjë të reja…
Para se të vijoj me fjalëzën për metaforikën e poezisë filozofike, ekzistenciale dhe intelektuale të Andit, “plotësuar me detaje dhe elemente nga fantazia e tij e pasur, nisur gjithmonë nga një pikë reale, e thjeshtë dhe natyrale”, siç e cilëson prof. Zisi, do të them një histori. Në një fshat të Labërisë, komshi me fshatin tim dhe të babait të Andit, midis, ishin disa plaka ulur në sofa, që pinin kafe si zakonisht dhe bisedonin me njëra-tjetrën. Më tej ishin disa vogëlushë që loznin. Një fëmijë çamarok qëllon me gurë një nënë atje, të vjetër. “Ooo” – ia bëri nëna, se i dhëmbi në kockë. I kthehet një plakë tjetër djalit: “vrave nënën, a të qëlloftë pika!”. “Mo ma shaj – i kthehet ajo me gjak në kërci, – se kam të Hasanit”. Hasani ishte i biri i nënës që mori gurin në kërci. Pra, edhe gjyshi qytet është yni dhe nuk na shan, se na ka të “Hasanit”, na ka djemtë e tij.
Rikthehem tek fjalëza për të bukurën poezi të Andit tek “Çelësat e viteve që rrodhën”. Këtu kemi një harmoni të shëndetshme të realitetit të përditësuar dhe të ngritur në art, me një bukuri të llahtarshme artistike, me një thjeshtësi të kulluar të shkrimtarisë poetike, prurë me individualitetin krijues të vargut modern. Një poezi, ku gjuha poetike na sjell imazhe të fuqishme për ta zbukuruar botën e brendshme, për të ndikuar në bukurinë e mënyrës së jetesës. Andit i dhemb lëndimi dhe pena është ilaçi për shërim, për shëndet, përmirësim dhe përparim.
Poezia e tij është e mirë dhe pëlqehet, se vjen me nivel artistik dhe shije estetike. Figurat stilistike nuk i ka qëllim më vetvete, por ato bulëzojnë natyrshëm dhe zënë vendin e tyre në organigramën poetike të autorit.
Andi Meçaj dallon për gjetjet poetike, për figuracionin e beftë e aq të pasur, pa kërcitur, spikat Andi si poet i detajeve, prurë me vargje lakonike, që janë aq të bukura.
Vëmendje vlen të ketë miku ynë i çmuar i penës tek ndonjë rëmdomësi që shket e futet si pa kuptuar në vargjet e tij të shëndetshme petikisht, të bukura estetikisht, me me sazhe të larta kurajoje dhe dinjiteti.
Është fat për njeriun gjenetika, aq më tepër për poetin, por Andi nuk e ka shpërdoruar këtë gjë. Ai është vërtet i biri i Hiqmet Meçajt, poetit të madh të Vlorës dhe njërit ndër më të mirët në Shqipëri, por Andi ka qenë dhe është emri i tij i përveçëm, firma e tij poetike, pa pasur nevojë për tutor, as ombrellë, veç për vëmendje, ngrohtësi e dashuri.
Kryepoezia e gjithëhershme është imazhi fotografik me Poetin e Identitetit të Vlorës, Hiqmet Meçaj!
Tani, do të më falni, se do të dal jashtë protokollit, por jo jashtë shpirtit dhe ndjesisë sime:
VLORA DHE POETI
PSE POETI I VLORËS HIQMET MEÇAJ HESHT BURRËRISHT DHEMBSHUR?!
(Nga: Albert Habazaj)
Shkruesit e vargjeve shtohen pa rritur si shkurret.
Poetët e paktë, si bredha të bukur, të lartë,
lukunia e shkurreve qelqit digjital turret.
S’ka më doganë të merret me shkrimin e artë.
Poeti ynë hesht burrërisht dhembshur
për qytetin eshtragërryer në furtunë,
për shtetin tonë liridashës çapaçul i shkulur,
për djalin e tij me universitet, poet e pa punë.
E… shpirti i tij pashfaqshëm çarë më dysh,
brenga mban sa mban barku i këtij dheu,
ka të drejtë me pashë të na thotë: “Hiqmuni sysh!”.
Tek qartësonte imazhin tonë mjerisht të zbehur.
Ç’qytetarë të përndritëruar jemi të qytetit?,
mirë firmë e vulë, por nuk kemi as zë fare,
detashment me frymë drite për vendin e poetit
po s’u bëmë, na hëngrën krokodilët me kollare.
Mua më vjen turp të takoj Hiqmetin në Vlorë,
dhe malin, dhe lumin sikur mbaj mbi supe,
djali i tij pastron qytetin nga mbeturinat, kur ca të gjorë,
të paturpët hanë bukën e ditës me turpe…
Ishte kënaqësi dhe plotësim shpirtëror për shoqërinë letraro-artistike të qytetit tonë veprimtaria e sotme në Galerinë e Arteve, Vlorë kushtuar mikut tonë Andi Meçaj, poet i ndjenjave të holla, prozator i mikrobotës së pasur dhe piktor i ngjyrave me dritë të bukur.
Faleminderit Qendra Kulturore Vlorë!
Mirënjohje mikeshave artiste aq të çmuara për ne, Zanës dhe Anxhit (humaneve Anxhela Kapllani e Suzana Zisi)!
Qendra e Kulturës, Vlorë, e enjte, 11 Qershor 2026
-Moti dhe koha afrohen, ndonjëherë edhe puqen, por janë përhera veç
-Jo përhera.
-Secili jeton kohën e vet. Motin e jetojmë njësoj.kur jemi afër e afër.
-Edhe stinët ?
-Jo përhera. Mundet të jemi në të njëjtën stinë, por secilit stina i duket ndryshe. Unë, ndonjëherë kam ftohtë edhe në gusht. Në gushtin e gjinkallave, kur të tjerët pëlcasin.
– Më çudite. –
-Eh, të çudita…kjo është çudi e vogël, fare e vogël.
-Çudi si prej marrie.
-Marrie pa stinë. Pa të keq.
-Të gjithë meteorologët thonë aty-aty të vërtetën për motin.
-Mua më duket se s’janë aq të vërtetë
në parashimimet e tyre. Ata, më duket mua, e zbusin motin ose e bëjnë furtunë.
-Të jenë kaq të nxituar ? Përse! Sot ka
aparatura me pa kohën, nejse, motin
edhe të hënës.
-E vërtetë kjo, e vërtetë. Njerëzit jetojnë
edhe në ndonjë planet tjetër.
-Mund të jetojnë, por ndoshta jo në të
njëjtën kohë me ne.
-E habitshme kjo, e habitshme. Edhe
moti atje s’i dihet sa djeg e bubullon.
-Lerë motin e qiellit, o miku im, lëre. Jemi në tokë. Toka ka mot e kohë. Qielli ka vetëm mot, motmote.
-Po, po, ika ca larg, fluturova me ëndërr.
-Të gjithë ëndërrojmë…
-Jo të gjithë. Ne ç’të ëndërrojmë? Jemi kurrizdalë e ngërçe. Më dëgjo :
-S’më vjen turp ta them : fëmijë i varfër, trembëdhjetë vjeç kothere, hëna më dukej fetë buke lyer me…me salcë e kripë. Të nesërmen dielli më dukej, si më dukej s’e mbaj mend se me digjej kurrizi i hamallit në port gjatë verës për ndonjë dhjetëshe.
Eh, ai mot, si mot.
-.Jo mot, ajo kohë. Moti dhe koha nuk janë njësoj.
-Eh, e gjitha vetëm një hapje mbyllje sysh. Sy prej qielli a prej njeriu?
-Po flet për motin a për kohën, miku im?
-Ç’ditë është sot ?
-E martë,
-Po pse për mua është e mërkurë?
-Varet si ke fjetur.
-Ah, e gjeta. Të mërkurën marr pensionin. Marr pensionin nesër.
Unë gëzohem,, e flamosura ime gruaja plakë mërzitet. Pse mërzitet? Ajo do që ditët të ikin sa më ngadalë. Të vijë sa më ngadalë dita e pensionit tim. Unë s’përmbahem, s’përmbahem hiç fare. Sa marr pensionin më duket tjetër vetja, Si më duket? Herë si mizë dheu, herë si karkalec. Ç’t’i bëj mëndjes që të mos hallakatem. Ti ve dryn ? Ku ta gjej?
-Në hënë mund edhe të gjesh. Gjersa njeriu ka shkuar atje dhe në Mars, patjetër ka marr me vete çelësa e kaçavidha, qysqi e leva për të hapur rrugë, për të zbuluar fshehtas ndonjë të fshehtë, ndonjë paudhësi.
-Oooo, për ty, çmimi i parë në…- fjalosi Link Gogu, por unë nuk e lashë të përralliste :
-Dëgjo, dëgjomë o largpamës. Atje në hënë dhe në Mars, ku ta kemi më të lehtë e më pak të kushtueshëm fluturimin, të çojmë një bibliotekë me Libra.
-Bibliotekë me Libra? Pse?
-Po, të këndonj njerëzia atje. Librat janë të zhubrosur e me era myku, por ç’të bëjmë, akoma s’kemi një bibliotekë.
-Dhe që t’ia lehtojmë paksa kurrizin bibliotekës them të çojmë atje ca romane të grafomaneve. U mbush qyteti veç me romancierë.
-S’e ke keq…E more çmimin në konkursin
“Ëndërr ndërplanetare..” Por Librat në Hënë e Mars nuk i çojmë dot pa lejet e autorëve. Nuk i çojmë ne. Ne të dyve nuk na lejohet më të fluturojmë. Jemi motmotmotit shkuar
-Të faleminderit, të paça për gjithçka. Po sa honorare do na japin për mundin e mendjes? T’i vë tjegullat shtëpisë. Na fishkëllejnë brinjët si gruas plakushe natës dhe ditën më pleqni.
Pas hapjes së Shqipërisë dhe rënies së perdes së hekurt komuniste, pas vitit 1991; nga Saranda në Janinë, pata shkuar edhe herë të tjera në spitalin me emrin prestigjioz: “Spitali Universitar Shtetëror i Janinës”, në Duruti.
Më tepër, në rolin e gazetarit rezident për jugun e vendit tim, në Agjencinë zyrtare të Lajmeve, (ATSH).
Por më 12 maj 2026, e pashë veten, një pacient anonim që duhet t’i nështrohej një kirurgjie të vështirë në zemër.
Tani, kisha me vete, vetëm imazhin e një profesionisti besimplotë, atë, të prof. XRISTOS ALEKSIU, drejtor i Klinikës së Kardiokirurgjisë.
“Shpresojmë, të bëjmë më të mirën si ekip dhe gjithçka do të shkojë mbarë!”, – e regjistrova në mendje një ditë para narkozës, fjalën e tij si prej shenjti.
Pas shtrimit dhe më pas operimit në kardiokirurgji; ishte qëndrimi në reanimacion për pak ditë që unë, të ftillohesha me habitatin që më rrethonte, mes disa pacientëve të tjerë në ditë-netët intensive të punës nga skuadra e reanimacionit.
Isha thjesht në anonim , që duke përtypur dhimbjet, nuk pengohesha të shihja, të perceptoja, përreth.
Ndjeva në ajër, një përkushtim ikonik të mjekëve dhe infermierëve, ku gjithkush mbante nën kontroll, diskutonte shkurt dhe linte shënimet në dosje, mbi treguesit e të sëmurëve në sallë.
Fqinji im djathtas, ishte një peshkatar nga Korfuzi dhe djathtas, një grua e moshuar rome.
3.
SKICIME
Nëse, një njeri i artit figurtiv pamor, do të përdorte lapsin/grafit, do të mund të na sillte karakterin e disa profileve nga Skuadra e Shenjtë e Kardiokirurgjisë në Spitalin Shtetëror Universitar të Janinës.
Me grafitin shpirtëror leksikor, është pak më e vështirë. Por është e mundur, deri diku.
ALEKSIU
Është padyshim një nga krenaritë e kardiokirurgjisë greke sot.
Mendoj se personaliteti i Tij është i tillë, jo apriori, por falë edhe disa gurëve xhevahiri që ka në formësim, qënie dhe karakter, si: aftësia dhe kompetenca, ekperienca, komunikimi i nevojshëm e krejt natyrshëm me kolegët, pacientët dhe, padyshim: modestia.
Ai, mesa “lexova”me sy të lirë, di t’u japë besim, së pari kolegëve të skuadrës dhe padyshim, pacientëve.
BALAS, djaloshi me rrënjë nga Suli.
Kirurgu, dr. Xristos BALAS, është një tjetër pasuri e kësaj Skuadre. Tek djaloshi me rrënjë nga Suli mund të lexosh: qetësinë, guximin dhe kompetencën.
GRAMATIKOS JIORGOS.
Është pjesë aktive e Skuadrës. Kurdoherë i përqëndruar dhe në bashkëveprim me kolegët dhe pacientin. Te përqëndrimi i tij, i pafjalë për çdo pacient, jep siguri dhe qetësi.
THEOLLOGU.
Pas disa vizitave në dhomën nr. 214 të pavionit, m’u krijua, përfytyrimi që shpaloste shumë thjesht mbi situatën time para dhe pas operacionit Me një çantë gjigande në dore, tipike të mjekëve që lëvizin larg ( ai operon në spitalet Athinë, Janinë, Londër) m’u perceptua, si njeriu që udhëton drejt pacientëve nëpër qiejt mes Janinës, Athinës dhe Londrës.
Por “gjeneralët” kanë nevojë edhe për ndihmësit e tyre: Personelin e ndihmësmjekëve/eve.
O zot, mendova i kryqëzuar në krevat mes serumeve, tek shfaqej befas në portë, infermierja e radhës: Nga çfarë lënde janë krijuar punonjëse të tilla të shërbimit shëndetësor të cilave, u ka mbirë buzëqeshja në buzë, tek i afrohen pacientëve në 24 orët e shëbimit te dhomat e Kardiokirurgjisë?
Janë gra dhe vajza të thjeshta. Jorgjia, Silvana, Eleni…
-Quhem…Silvana, -thotë me mirësi në fytyrë më e reja e tyre
-Nga nëna jam nga Zakintho, nga babai, nga Lushnja në Shqipëri.
E urova në greqisht dhe në shqip.
4.
RETROSPEKTIVË
Dalja e parë imja drejt Janinës fqinje, botës së “ndaluar, ish armike” ishte në vitin 1993. Shkaku ishte lëvizja e bukur skautiste dhe miqësimi vëllazëror i skautve të rinj shqiptarë me oganizatën greke ”Soma Elinon Proskopon”.
Aso kohe, ende punoja ne gazetën kombëtare “Bashkimi” për jugun e Shqipërisë dhe botova nga Janina një reportazh për skautizmin me titull: “Shumë vende-një botë!”. Nga njerëzit e skautizmit grek në ato vite, kujtoj të paharruarin: Xristos Gogas.
Vite e vite më vonë, piva një kafe në shtëpinë e filologut të njohur të Janinës, Nikos Ifandis. Profesori më pyeti:
– E njeh Gogën?
– Sigurisht…..”
–Perimeve ligo *(prit pak),-dhe formoi një numër në telefonin e tij.
Të nesërmen, në një nga kafenetë e rrugës “Dhodhonis”, Kristos Gogas miku i skautizmit shqiptar, ashtu simpatik, me mutaqe e buzëqeshjen e përhershme, u ngrit nga tavolina me gazetën e dikurshme ne gjuhën shqipe dhe ma afroi publikisht të hapur në faqen e mesit të “Bashkimi” që aso kohe drejtohej nga prof. Hamit Boriçi: “SHUMË VENDE-NJË BOTË!.
5.
-NJË FOTOGRAFI DHE NJË NISMË MIRNJËHOHJE PËR SPITALET E VERIUT TË GREQISË.
Në dhomën nr.14 të Pavionit të Kardiokirurgjisë, gjatë vizitës rutinë të stafit kryesor të mjekëve që kryesohej nga dr. ALEKSIU; një pacient shqiptar, iu drejtua atyre me greqishten e tij të çalë, me dëshirën për t’u bërë një foto.
Pas një hezitimi një grimëherë, mjekët janë të gjithë bashkë, në foton e këtij reportazhi me natyrshmëri dhe fisnikërinë e vizatuar në pamje e secilit: XRISTOS ALEKSIU, GRAMATIKOS JIORGOS, BALLAS XRISTOS, XRISTOS TOURMOUSOGLOU, IAKOBAKIS ILIAS.
***
Idea për të shprehur (minimalisht), një akt Mirënjohës publik për tre institucionet kryesore shëndetit publik në rajonin e Janinës dhe Thesprotisë, (Filat); e lindur vite e vite më parë nga gazetarët, kur ambulancat dhe personeli grek i shëndetit publik, prisnin ditë-natë urgjencat me të plagosur shqiptarë nga situata absurde e vitit 1997;
vjen tani si një nismë e përqafuar nga pushteti vendor në Sarandë.
Sepse me aktin civil që tre spitalet me emër (Universitari, “Haxhikosta” dhe Spitali i Filatit; të shpallen “NDERI I SARANDËS”; është merita më e vogël që duhet t’u njohim bluzave të bardha greke në Janinë, që jashtë çdo konjukture të çastit; vjen vetëm si një respekt për punën dhe sakrificat në shpëtimin e qindra e mijëra jetëve të qytetarëve shqiptarë, që fati, i çoi te dert e këtyre ekipeve të bekuara shëndetësore.
Dhe, do të jetë në tagrin e duhur, pjesëmarrja në një ceremoni të tillë në Janinë, e deputetëve më së pari shqiptarë po edhe grekë, të të dy krahëve kryesorë (shëndeti nuk ka Parti!) Ku, jo për dekor, të ishin të pranishën edhe dy homologët Ministra të Shëndetit (grek dhe shqiptarë) së bashku me diplomatët kryesorë respektivë në Athinë dhe Tiranë.
Sepse, sipas mendimit tonë, Mirënjohja me shkronjë të madhe, ka qenë dhe duhet të mbetet, një virtyt i moçëmdhe jo një “mall” i rrallë.
Në kontekstin e mësipërm, edhe në fushën e shëndetit dhe humanizmit, për jetët e shtrenjta njerëzore.///
Komentet