A ka autor? Patjetër që po. Cili është? Anonim, kolektiv, biblik? Tamam si në një skenë teatri më bëhej errësira, kur bie perdja dhe mes duartrokitjeve të shumta kërkohet të dalë autori e ai vonon.
“Invictus” – nga latinishtja “I pamposhtur” – është dhe titulli i një poezie që kujtohet në botë, për forcën, për kumtin e saj, më saktë, ka një kushtrim të brendshëm, përbashkues, që të përballesh të keqen me dinjitet. Duket si e derdhur në bronz, si një medaljon për këdo.
E rimora ndër duar, ndoshta nga që në vendin tim po flasin për poezinë këto ditë, në media, pa poezi, jo duke u bashkuar, – sa fjalë ideale duket kjo, e largët, – por duke u grindur e ndarë, një realitet i prekshëm, i rëndomtë yni.
Poezia “Invictus” nuk duhet harruar, thashë me vete, kur, në fakt po harrohet poezia, jo thjesht ajo e shkruara, por poezia e jetës si një mirëkuptim hyjnor.
“Invictus” ka frymëzuar shumë në jetë. Prandaj iu riktheva. Ka dhe një metaforë tjetër që del prej saj dhe merr tjetër domethënie, – do ta tregoj, – duke u bërë pjesë veprimtarish në realitete të ndryshme duke rihyrë sërish në art. Risjell copa bisedash, rrëfime, gjetje të miat për këtë poezi. Në një film të hershëm të kohës së luftës, Casablanca, citoheshin dy vargjet e fundit të poezisë. Dëgjo, në një film tjetër, ku luan dhe Ronald Reagani, që do të bëhej president i SHBA-së, recitohen dy strofat e para të poezisë. Vërtet? Po, po… Po edhe Presidenti Franklin D. Roosevelt thoshte se ishte një nga poezitë që donte më shumë…
Mandela ua recitonte të burgosurve në burgun Robben Island, ku ishte dhe vetë i burgosur.
Po edhe grupe muzikore amerikane heavy metal si Virgin Steele e të tjerë e kanë bërë këngë: “Invictus”, ka dhe albume, tani në vitin 2000 e më pas. Kanadezi Leonard Cohen, këngëtar, poet, kompozitor e ka si hyrje në veprën e tij “Darkness”, ka patur një turne nëpër botë në 2010, edhe në Kremlin shkoi…
Del në shumë filma e libra të tjerë kjo poezi… e ka në roman dhe Jeffrey Archer. Edhe birmanezja Aung San Suu Kyi, ka marrë çmimin Nobel për paqe ajo, thotë se kjo poezi ka frymëzuar të atin e saj dhe gjithë brezin që luftoi për pavarësinë e vendit.
Po Musine Kokalari jona, shkrimtarja e parë grua, disidentja e parë në të gjithë perandorinë komuniste, që e burgosën dhe vdiq internimeve, e kishte parë këtë poezi gjersa veproi siç porosit poezia, e pamposhtur?
“Invictus” e kanë dashur dhe përdorur si terapi shpirtërore mësues, sportistë, të sëmurë rëndë, organizata, edhe në Greqi, në Britaninë e Madhe e kanë stampuar në kanoçe pijesh të forta energjike, etj.
Po ç’ishte ajo ashtu, lutje e shenjtë, himn a marsh shtetëror, liturgji, elegji kolektive, kushtrim i brendshëm, betim a tufan?
MANDELA MË SHUMË:
Lidhjen më domethënëse në botë kjo poezi, sipas meje më shumë se sa me të tjerë, e ka me njeriun Nelson Mandela, me emrin e tij të disafishtë, ku bashkohen emocioni i poezisë me qëndrimet dhe mendësitë, duke tejkaluar konfliktet racore dhe gjenocidin dhe përndjekjet, mbart dhe një si bilokacion, që ta siguron poezia, pa njëkohësinë, po kështu dhe dykohësinë në vende skajshmërisht të kundërta.
Nelson Mandela e recitonte shpesh këtë poezi, edhe kur ishte në burg si i burgosur politik, edhe pas burgut, kur u bë President i vendit të tij, në Afrikën e Jugut.
Një poezi, ashtu si në shumë të tjerë dhe brenda një njeriu, në dy vetvete, po aq e njëjta, tejet të ndryshme, si gjendje e punë e përkushtime, në atë të të prangosurit, që i duhet të mbijetojë i mbyllur pas hekurave, që zbaton urdhra të thata, të pakta dhe egërshane dhe atë të udhëheqësit, për të cilën zgjidhet, që të sigurojë dhe të mbrojë liritë, t’i zgjerojë ato për një mirëqenie sa më të begatë, ashtu si ekonomike edhe mentale e spirituale dhe lidh vendin me vende të tjera dhe botën…
Dhe një poezi në mes. “Invictus”. Që jepte forcë dhe guxim dhe siguri në parajsë dhe në ferr. Me ritëm jete, kumtin e qëndresës dhe të hovit prijatar, me një lloj madhështie, që është e fshehur tek ty kur je i burgosur politik, dhe e hapur kur je president, madje në rastin e parë është më e dhimbshme, në të dytin më festive, në të dy rastet e qarkuar me roje, policë, në rastin e parë për të mbrojtur botën jashtë nga rreziku yt si i burgosur dhe në rastin e dytë për të të mbrojtur si president nga rreziku jashtë, se mos të dëmtojnë, deri dhe të një atentati të mundshëm, dëm dhe për autoritetin e shtetit. Pra, me roje e policë, në të dy rastet, kur duheshe ruajtur se “mos u ikën”…
Dhe prapë në thelb është një poezi.
Ka dhe një film po me këtë titull “Invictus”, kushtuar Mandelës, një pjese të jetës së tij, rolin e të cilit e interpretoi aktori amerikan, Morgan Freeman, dhe me atë zërin e thellë që sikur vinte nga nëntoka, nga terret dhe zjarri i saj: I am the master of my fate,/ I am the captain of my soul. Madje Mandela-president ia mësoi vargjet edhe kapitenit të skuadrës së rugby-t të Afrikës së Jugut, tifoz i së cilës ishte dhe ata dalin kampionë bote dhe shkak ishte dhe ajo, poezia, etj, etj.
Kur Mandela mbylli sytë përgjithmonë dhe njerëzia përulej para veprës së tij, misionit të lartë, të përmbushur, duke kujtuar ndërkaq dhe burgun e tij të gjatë, luftën kundër apartejdit, porositë për mirëkuptim e vëllazërim, kur qytetarët e atdheut të tij, në 12 ditët e zisë kombëtare, bashkë me personalitete nga e gjithë bota si Obama, Merkel, Cameron, Hollande, Napolitano, George Bush, Mihail Gorbaçov, Jimmy Carter, Xi Jingping, Dilma Rousseff, etj, Ban Ki-moon (OKB), Herman Van Rompuy dhe Manuel Barroso (BE), Christine Lagard (FMN) etj, e udhëheqësit shpirtërorë të Krishterimit e të Budizmit, Papa Françesku dhe Dalai Lama, etj, etj, shprehën hidhërimin më të thellë, teksa bëheshin homazhe përreth arkëmortit, ku ai prehej për herë të parë i qetë, me atë gjendjen sublime që të jep vdekja, ndërkaq dhe me një si largësi të tejme, nëpërmëndej dhe poezia “Invictus”, si të ishte pjesë e testamentit a personazh i ndjeshëm.
NË BURGUN TIM
Është intriguese, madje më duket e pabesueshme, sikur ka një si mister, se si pikërisht dhe kjo poezi kishte hyrë në burgjet tona në Shqipëri. Dhe kur, në kohën e diktaturës, kur vendi vërtet bënte pjesë në perandorinë komuniste, por ishte shteti më i vetmuar dhe populli më i mbyllur, i vetizoluar nga bota. Sundonte Realizmi Socialist, letërsia ishte në shërbim të socializmit dhe herë pas here dënohej metafora. Pra dënoheshin dhe libra. Burgoseshin dhe autorë, edhe vriteshin. E pësonte dhe lexuesi, dënohej dhe ai. Dhe në burg kishte libra, natyrisht, madje dhe një qoshe, që quhej bibliotekë, që më shumë shërbente për të vëzhguar, por në sirtarë kishte me shumicë libra të diktatorit Enver Hoxha, ca Stalin e Lenin, Marks pak fare, Engels më duket jo dhe realizëm socialist shqiptar, që më mirë të të fusnin në birucë se sa të lexoje ato.
Po si i kishte kaptuar telat me gjemba poezia “Invictus”, madje anglisht, kur anglishtja shihej si gjuhë e imperializmit më agresiv, kur dhe në burg qarkullonte dhe na lexohej me dhunë libri i Enverit “Rreziku anglo-amerikan për Shqipërinë”? Anglishtja, edhe kur u fut nëpër shkolla, pasi u la rusishtja, shihej me dyshim, që pse do të doje ta mësoje atë gjuhë, prandaj dhe përzgjidheshin ata që caktoheshin për të nxënë anglisht.
Diktatori nuk dinte. Kryeministri po. Dhe do të vritej a vetëvritej, njëlloj ishte…
Poezia “Invictus” ishte në burg. Aty e gjeta. Ia kalonin dorë më dorë njëri-tjetrit. Anglisht. Natyrisht mes atyre që ende vazhdonin të lexonin, nga më të vjetrit tek të rinjtë, jo si moshë, por si kohë ardhjeje në burg, që mësonin, aq sa mundej, fshehurazi, ndonjë gjuhë tjetër, pas punës rraskapitëse në minierë. Nuk dihej si dhe qysh gjendej ajo poezi aty, kur kishte ardhur, nga cili, si e solli, ku e gjeti dhe ku e la, etj, etj? Poezia ishte aty. As autori i saj s’dihej, kush e kishte shkruar? Megjithëse kujtoj që autori s’kishte aq shumë interes në burg. Le të ishte kush të donte, rëndësi kishte kumti, poezia dhe në burg. Madje burgu ka aftësinë t’i anonimizojë krijimet e pakta në qarkullim ose t’i konsiderojë kolektive, të të gjithë të dënuarve.
Po poezinë “Invictus” e kishim anglisht, të ishte ky origjinali? Në burg ka dhe të çmendur që shkruajnë në anglisht. Njëri, afër shtratit tim, e kishte fshehur në kashtën e dyshekut poezinë. Një tjetër – te thesi ku ruante ndonjë ushqim. E mbanin dhe në xhep. E kopjonin prapë në fletën e parë të fletores së re, me shkronja gotike këtë radhë… Por po pyes për autorin prapë? Amerikan duhet të jetë… Duhet ta kenë sjellë ata nga burgu i Burrelit… U lumtë atyre, kanë kohë për këto!… Ne ngordhëm në punë, me turne, as të dielën s’ka pushim. Pse thua ngordhëm dhe jo vdiqëm?… Por si kafshë na mbajnë këtu ata që janë më kafshë… Shiko, shiko poezinë “Invictus”?… E ç’domethënë?… I pamposhtur, latinisht. Kam shumë fjalë që s’i di, s’i ka fjalori anglisht… Ai që ke kopjuar ti, që të është nxirë nga piriti… ohu, sa duar e kanë prekur…
Poezinë “Invictus” e kopjuan nga shokët e mi më të afërt në burg dhe Maks R., ish kapiten vapori, e ngazëllente fjala captain në vargun e fundit, H. Bajo e pëlqente për eksklamacionin, Ron Ç. donte anglishten e saj oratorike, Jorgo M. e kopjoi prapë, ndoshta për ndonjë shok. Na ngjante si poezi burgu.
Teksa shtyja vagonët me Nure S. poezinë e mësova anglisht përmendësh, fletën e fusja në leckat e trupit, te pecet e pista të këmbëve dhe pastaj brenda në minierë, në frontin e punës, e ngulja te ndonjë gozhdë në trupat e drunjtë plot lagështi acidesh, që mbanin galerinë, i afroja në terr kandilin me karbit, shikoja një varg, i ktheheshim punës, shtynim vagonë dhe thosha me zë vargun e parë: Out of the night that covers me, të dytin, i përsërisja bashkë, të tretin, harroja të parin… u bë strofa e parë… e dyta, harroja të parën… djersë në fytyrë e në trup, djersë e zezë, nga që përzihej me pluhur piriti, bëheshim pis, vagoni binte, dilte nga shinat, s’e ngrinim dot dy veta, prisnim ndonjë tjetër skllav, i vinim hurin në parakolpin e hekurt, i vinim kurrizin… si Zhan Valzhani… vazhdonte puna, ikte dhe polici me shpurën në fronte të tjera për kontroll… vargu i parë i strofës së tretë, mjaft sot, nuk mundem, u lodha, nesër… po ma thuaj, ma thuaj edhe një herë, më thoshte Nurja…
Dhe nuk e dinim se diku në një burg larg, në një tjetër kontinent, në Afrikën e Jugut, një tjetër i burgosur, me emrin Nelson Mandela donte pikërisht këtë poezi, e kishte credon e vet dhe mbase edhe ai po e recitonte po në atë çaste që po e bërtisnim dhe ne në terr, fshehurazi. Poezia bashkon, edhe pa e ditur, jep atë emocion që i duhet mbijetesës, krijon një si përbetim të fshehtë, komplot kundër rrënimit, errësirës, braktisjes. Është fillim lirie, mëkat i ndaluar kundër mëkatarëve, kështu më dukej, aq më tepër mua që isha dënuar me burg vetëm për poezitë e mia. Jo janë pesimiste, më thanë në gjyq, kundër realizmit socialist, dekadente, etj. Po do isha i lumtur, një lumturi e zezë, vetëm po të ishin poezi.
PËRKTHIMI NË FERR
Invictus. Dhe nisën ethet e përkthimit. Në shqip. Si të mundnim, duke i ngërthyer nga fati ynë, mjedisi infernal, pa çarë kokë për autorin real, ku dreqin mund të ishte, nëse ekzistonte vërtet… anonim, i përndjekur… as që bëhej fjalë për të drejta autori, kur i shkelte me të dy këmbët shteti vetë, me çizme ushtarake, me njolla gjaku…
Fletores time, ku kisha shkruar poezitë anglisht, të padëmshme, klasike, ca sonete të Shekspirit… kush përkthen ato, di anglisht, thoshte këngëtari Sherif Merdani… Alfred Tennyson, Christina Rosseti, Shelley… pra asaj fletoreje i ishte ngjitur në ballinë pamja e shtëpisë së njohur ku qe themeluar PKSH-ja, ishte hequr nga një revistë, që po të ma gjenin fletoren në kontrolle, të mos ma merrnin a grisnin. E zezë si partia… mund të thuhet?
Secilit nga ne i dukej se kishte bërë përkthimin më të arrirë, eh, më të mirin e kam bërë vetë, jam i bindur. Po ti e ke pa rima. Më mirë pa to se sa rima me folje a fjalë të zakonshme, rima të konsumuara. Po ku t’i gjesh, se mos i lënë të futen në burg…
Pata fat që fletoret e mia ia dola t’i nxjerr nga burgu, edhe sot i kam, edhe këtë me poezi anglisht e shqip…
Po kush e kishte shkruar “Invictus”-in? Jo si autor, por cili i burgosur? Nga e mori, cili e kopjoi? E si erdhi? Të thashë, nga burgu i Burrelit do ketë ardhur. Atje mundej… Ndonjëri nga ata që i shpërngulën prej andej, në thesin e tij, mes ndërresave të pakta e ndonjë ushqimi, cope të thatë buke e fletoreve a ndonjë libri pis, do të ketë fshehur dhe poezinë. Shpesh shkrimet tona shpëtonin prej kthetrave të policëve nga që nuk u dukeshin gjë, copa letre koti, shkarravina nga ca të shkalur dhe të cofur. Dhe ne zakonisht nuk e tregonim zanafillën e shumë gjërave të këtij lloji, përkthime, shkrime poezish, tregime, kapituj romanesh, shpesh të shkruara dhe në copa thasësh çimentoje dhe as donim që të dinim nga vinin, se, s’i do që të ndodhte, në rast ridënimesh, në hetuesi a tortura, të mos kishim mundësi ta tregonim, as përçart, të mbrojtur nga mosdija, në fund të fund që të mos dyshoheshim nga bashkëvuajtësit.
Në Burrel gjen libra e dorëshkrime, prej andej do ketë ardhur… Aty janë Mandelat e Shqipërisë, Osman Kazazi, Pjetër Arbnori, që shkruante romane dhe u vinte emër të huaj mbi fletore, mundësisht me një “W” si të ishin përkthime… po u afrohen të 30-ve ata, jo si moshë, jo, por afërsisht 30 vjet burg kanë bërë deri më tani… po dhe Adem Demaçi mandelë shqiptar është atje në burgjet e Jugosllavisë… në Burrel kanë qenë Et’hem Haxhiademi, tragjediani i parë shqiptar, Mirash Ivanaj, ministri i arsimit më i kulturuari në Ballkan, aty kanë vdekur, i kanë helmuar, thuaj… Po përkthyesit e mëdhenj, homerikë e danteskë? Gjon Shllaku, Pashko Gjeçi? Vexhi Buharaja-Firdus? Mandelat e tjerë shqiptarë, Dema, Radi, Dakli, Velaj, Kolgjini, Filipeu, etj, etj.
Nelson Mandelës i thoshin: ndërro idetë, hiq dorë nga ideali yt, nga lufta jote që të të lirojmë dhe ai nuk pranonte. Invictus. Dhoma e burgut të tij ishte më e mirë se shtëpitë tona, më komode, kurse Haveli kishte makinë shkrimi në burg. Tek ne vetëm shkrimtarëve profesionistë u lejohej, ua jepte shteti, partia, por të regjistruara në Sigurim… Profesor Arshi Pipa doli nga burgu dhe u arratis, ky është fat, ç’mrekulli! Edhe profesor Sami Repishti, edhe…
Invictus-i është te të gjithë këta emra. Donim ta ndjenim në shqip, në shqipen e burgut, ta bënim tonën… Në vargun e dytë, fjalët black as the pit (e zezë si gropa) i përshtatnim si të na pëlqente, secili sipas, jo shijes, jo, por sipas goditjes që kishte marrë dikur nga antijeta, thuaj, e zezë si pusi e vinte ndokush, ndoshta kishte mall për pusin në fshat a i kishte ndodhur diçka në pus, si varri – një tjetër, kurse unë në fillim e bëra: e zezë si miniera a galeria, H. Bajos nuk i pëlqeu, e donte të tejme, si humnera, i zi si burgu, si dimri, si e tashmja, si plaga, si…
Si do ta kenë përkthyer bashkëvuajtësit e mi miq, se sigurisht të gjithë jemi rrekur? Na dukej si detyrë. Maks Rakipaj: e zezë sterrë, thotë, kurse fjalën kapiten në fund do ta ketë pëlqyer shumë se dhe vetë ka qenë kapiten vapori, kurse Dine Dinia: e zezë si pabesia, Gëzim Medolli: e zezë si ridënimi, mbase… Po Pëllumb Lamaj: e zezë si komunizmi, e Islam Spahiu: e zezë si zija, po Zyd Morava: e zezë si seksi, shpotisnim, po… ç’bëni kështu, ej, është e zezë si gropa, nxehej Ron Ç, të paktën mos i bini ju më qafë origjinalit… si ferr, ej.
Në dy vargjet e fundit, të famshmit: I am the master of my fate; /I am the captain of my soul. – nuk po më bëhej që foljen ta vija në kohën e tashme, por në të ardhmen: Do jem unë zot i fatit tim,/ Do jem unë kapiten i shpirtit tim. A t’i vë një “?”. Por ndill mirë, i thosha vetes.
Them se mund të bëhet një antologji me to, motërzimet tona ose të përzgjidheshin fjalë e vargje prej tyre, më të mirat e të derdheshin veç tek njëra. Të caktohej njëri… Po ç‘thua, s’bëhet. Po rimat që s’janë gjetur njëlloj, janë të ndryshme, pavarësisht se u ngjajnë telave me gjemba, nyjave të tyre… ju jeni të magjepsur keq, lërini këto se do ju ridënojnë, shikoni burgun tani… prandaj invictus…
GJETJA E AUTORIT…
Po a ka autor? Patjetër që po. Cili është? Anonim, kolektiv, biblik? Tamam si në një skenë teatri më bëhej errësira, kur bie perdja dhe mes duartrokitjeve të shumta kërkohet të dalë autori e ai vonon.
Invictus! Si e gdhendur në mermer. Bardhësia e përfytyruar e mermerit, shkëlqimi i tij i kalonte ajrit dhe poezia tretej kështu në ditë, në dritën e saj… Nuk e harruam as pas burgut dhe pas rënies së diktaturës dhe të gjithë perandorisë komuniste.
Doja autorin, t’i shprehnim mirënjohjen tonë, le të ishte veç emër a shpirt në qiell.
E gjeta, ishte ngazëllim, por kisha dhe një si ndjenjë mbarimi që ta jep mbërritja, zgjidhja e enigmës. Për mua e ata si unë se bota e dinte. Në burg ai kishte qenë për ne i paemër, me një si përhapje misterioze gjithandej, kudo, por kur unë dola, tani ai do të burgosej brenda një emri e një CV-je.
Me gëzim të dëshpëruar apo me dëshpërim të gëzuar ai, më në fund, quhej, e gjeta: WILLIAM ERNEST HENLEY, anglez, poet, shkrimtar, edhe kritik, edhe botues, më duket… Ja, ka lindur vërtet, në 23 gusht 1849 në Gloucester, shoh se paska qenë më i madhi i gjashtë fëmijëve në familje e tij, 5 djem dhe një vajzë, ku babai i tij, William dhe ai, ishte librashitës, ndërsa nëna, Maria, ishte bijë poeti. Qysh fëmijë vuante nga tuberkulozi në kocka, kreu dhe një amputim në këmbën e majtë, nën gju. Ja, vuajtja paska qenë shkaku, një prerje siç na ndërprenë dhe ne jetët tona.
Busti i poetit W. E. Henley nga Rodin
Një shkrimtar tjetër, Stevenson quhet, e përshkruan kështu Henley-n: “…i madh… masiv, shpatullgjerë e me mjekër të kuqërremtë, i qeshur… i zgjuar, vital…”, sëmurej shpesh, i detyruar të ndërpriste shkollën ndonjëherë, por dhe nga biznesi i babait, që veç shtonte borxhlinjtë.
Henley kalon në Londër në vitin 1867, në Oxford, i pëlqen të bëjë gazetarin, prapë tuberkulozi, amputim prapë në këmbën tjetër. 3 vjet në spital, në atë mbyllje të bardhë (…si në burg?…) mes sëmundjes dhe dhembjes dhe prapë shkruan, boton poezi…
Ja, “Invictus”… E zbulova! Nga që i është dashur të kundërshtonte prerjen e pashmangshme në këmbë, shpiku flatrat kështu, nëpërmjet poezisë.
Në vitin 1878 ai u martua me Anna Johnson Boyle. Në moshën 6 vjeçare u vdes vajza, Margareta. Dhimbje që ia kalon çdo spitali e burgu, kur vetja bëhet e tepërt dhe do qiellin, të ikësh andej si shpirt, teksa mes reve dëgjon të buçasë përzishëm: in-vic-tuuus… Pikërisht kjo vogëlushe do të përjetësohej në veprën e famshme, klasike për fëmijë “Peter Pan” nga J. M. Barrie, miku i dikurshëm.
Henley bëhet redaktor në revistën e artit “Scots Observer” të Edinburgut, me ndikim në jetën kulturore, ku grumbulloheshin shumë shkrimtarë e kishte mjaft lexues. Autori i Invictus-it po merrte famë. Më 1890 boton vëllim me kritika, që mirëpritet. Mbas poezive të spitalit nxjerr librin e dytë me poezi, “Kënga e Shpatës”, entuziazmon lexuesit. Boton tre drama, bashkautor me Stevenson, etj, etj.
Por tuberkulozi do t’i merrte jetën. Henley vdiq në vitin 1903, në kulmin e burrërisë, kur ishte 53 vjeç. Hiri i tij u vendos në varrin e bijës së tij… Gjithmonë do të përvëlojë ai hi, e djeg çdo dorë që i afrohet, qoftë si ngushëllim a nderim a kujtim tronditës…
INVICTUS
Kjo poemë e shkurtër viktoriane u botua për herë të parë në vitin 1875 në “Libri i Vargjeve” të Henley-t, tek cikli “Jeta dhe Vdekja”. S’kishte titull, vetëm një përkushtimin: To RTHB, shkronjat nistore të emrit të një tregtari të suksesshëm, mecenat i letërsisë dhe i autorëve.
Out of the night that covers me,
Black as the pit from pole to pole,
I thank whatever gods may be
For my unconquerable soul.
In the fell clutch of circumstance
I have not winced nor cried aloud.
Under the bludgeonings of chance
My head is bloody, but unbowed.
Beyond this place of wrath and tears
Looms but the Horror of the shade,
And yet the menace of the years
Finds and shall find me unafraid.
It matters not how strait the gate,
How charged with punishments the scroll,
I am the master of my fate,
I am the captain of my soul.
Titullin latinisht “Invictus” e shtoi botuesi Arthur Quiller-Couch, kur poezia u përfshi në Librin e Oksfordit të vargjeve anglisht. Dhe ashtu mbeti. 4 strofa. 16 vargje, 8 rrokësh secili. Asnjë komplikacion në strukturë, vërejnë kritikët. Është tema e vullnetit, e forcës për të përballuar fatkeqësitë, gangrenën, prerjet, burgun shtoj unë, vdekjet, tragjeditë.
“Invictus” shihet si një nga poezitë më frymëzuese të shkruara në gjuhën angleze të të gjitha kohërave, për të cilën komentet dhe interpretimet nuk rreshtin as sot e kësaj dite. Dhe, edhe pa qenë në burg, janë të shumtë nëpër botë ata që i dinë vargjet e saj dhe që nuk e dinë autorin.
Në strofën e dytë gjejmë nga fati i autorit, tuberkuloz në fëmini, kur kjo sëmundje ishte e pashërueshme atëherë. Në strofën e katërt fati është nën juridiksionin e vetes, më shumë se e të tjerëve dhe e botës jashtë. Po diktatura them unë, djajtë e saj?
Në vargjet e parë të poezisë ka referenca me ferrin. Pa e ditur, sa mirë që unë fjalën “gropë” e kisha përkthyer “ferr”. Në strofën e katërt aludohet me një frazë nga Ungjilli sipas Mateut, për portën e ngushtë të jetës.
Vetë jeta dhe vdekja janë shkaqe për ta rimarrë ndër duar këtë poezi, që përndizet si një flakadan.
Pra, e gjeta Autorin. E mbaj ndër duar si një guackë që e solli një dallgë e madhe, e turbullt. Nuk paskësh qenë në burg ai, thashë me vete dhe pata një si keqardhje lehtësuese, më mirë. Por mund të jesh dhe pa qenë dhe edhe e kundërta, që duke qenë në burg, mund të jesh i lirë, invictus. Falë poezisë, kemi më shumë qëndresë brenda vetes për të qenë sa më të lirë. Jo aq shumë heronj, por më shumë njerëz. Botova dhe një artikull te “Poeteka”.
Kjo të kërkohet, kur qëndruam, kur na thyen flatrat e donin të na prisnin këmbët… Ishte një pandemi më e rrezikshme se kjo tani e Covid-19, një tmerr, pandemia ideologjike e totalitarizmit vrastar. Dhe është krijuar një korale e madhe në botë që këndon stuhishëm: I-n-v-i-c-t-u-s, ku përzihen dhe zërat e plagosur shqiptarë, ka dhe heshtje folëse në mes, më pas, ka dhe zhurma, zëra mashtrues, revanshistë, keqkuptime, mungesa e kërkesës së faljes, padrejtësi, urrejtje, po atje ku është poezia, duhet të jetë dashuria. Dhe për poezinë mund të flitet vetëm me gjuhën e poezisë. Pa atë s’ka qëndresë njerëzore, invictus të vetë jetës.
Poezia e kopjuar me dorë në burgun e Qafë-Barit, të cilën e ruaj ende (Visar Zhiti)
Po bie shi mbi trupin tim të lodhur,
Si mbi një lis, në vetmi të ngelur,
Që rrufetë e Zeusit e kanë goditur,
Por rrënjën në palcë të dheut s’ia kanë shkëputur.
Në palcën e kockës fle një histori,
E gdhendur nga koha me plagë e kujtime,
Në rrënjën e tokës pulson e njëjta jetë,
Që lind nga dhimbja dhe çel në agime.
Në trupin tim shtrihet një hartë e lashtë,
Me lumenj në damarë e me male në eshtra,
Me dete që vlojnë në thellësi të gjakut,
E horizonte të mbyllura pas mureve të heshtjes.
Po bie shi…
Mbi mishin e çarë nga rrufetë e moteve,
Mbi kockën e krisur në thellësi të palcës,
Aty ku as drita nuk depërton pa dhimbje,
Ku heshtja ruan gjurmët e dhunës së natës.
Dikur muret ma matën frymën me gurë,
E nata ma numëronte rrahjen e zemrës,
Por unë në errësirë ruaja një agim,
Që asnjë mur s’mund ta burgoste në thellësi të qenies.
Zeusi mbi mua lëshonte rrufetë e qiellit,
Atlasi më mësonte peshën e ekzistencës,
Prometeu në palcë ma ruante zjarrin,
E Odiseu më printe në udhët e qëndresës.
Si Atlasi, mbi supe mbaj barrën e kohës,
Si Prometeu, në shpirt ruaj zjarrin e lirisë,
Si Odiseu, lundroj nëpër dete të pafundme,
Drejt Itakës së mallit, të rrënjëve e dashurisë.
Po bie shi…
Dallgët e kohës përplasen mbi mua,
Furtunat tronditin shkëmbinj e male,
Por rrënjët e mia, thellë në tokë,
Ruajnë kujtesën e brezave të gjallë.
Mali më njeh, se prej tij kam qëndresën,
Lumi më njeh, se në gjak kam rrjedhën,
Deti më njeh, se në shpirt kam thellësinë,
E qielli më njeh, se me të ndaj pafundësinë.
Në trupin tim, si në hartën e dheut,
Ka vija që koha i vizatoi me dhunë,
Ka pjesë që i ndan largësia e kufirit,
Por rrënjët e tyre pinë nga i njëjti lumë.
Nuk ndahet mishi nga kujtesa e trupit,
As rrënja nuk harron prejardhjen e vet,
Se çfarë ndan dora në hartën e kohës,
E bashkon shpirti në përjetësinë e vet.
Nuk jam vetëm unë që përballem me shiun,
Në mua kalojnë shumë breza e mote,
Jam një degë e një pylli të lashtë,
Që ende kërkon pranverë për këto troje.
Po bie shi…
E shiu depërton në plagët e vjetra,
Por nuk i shuan dot gjurmët e kujtesës,
Se disa dhimbje nuk kërkojnë mëshirë,
Por vetëm të mos humbasin në harresë.
Jam lis i vetmuar, por jo pa rrënjë,
Me degë të përkulura, me ballin në hënë,
Erërat më shkundin, furtunat më ndjekin,
Por rrënjët e mia në thellësi më mbajnë.
E dashuria…
Ajo nuk njeh kufij të kohës,
As largësi malesh, as thellësi detesh,
Ajo është fara që çan zemrën e gurit,
Është rrënja që lidh njeriun me dheun.
Është shiu që prek trupin e lodhur,
Është dielli që zgjon farën në tokë,
Është fryma e shenjtë në thellësi të qenies,
Që i jep shpirtit dritë kur gjithçka hesht.
Njeriu është natyrë që mësoi të ndiejë,
Natyra është heshtje që mësoi të flasë,
E dashuria është ura mes të dyjave,
Që i jep kuptim jetës edhe kur ajo dhemb.
Në çdo grimcë të trupit më flet një univers,
Në çdo grimcë të dheut më flet një jetë,
Ndoshta jemi pluhur i yjeve të lashtë,
Që për një çast mësuam të quhemi dashuri.
Po bie shi…
Mbi trojet ku historia ka lënë gjurmë,
Mbi gurët që ruajnë emra e kujtime,
Mbi lisat që panë perandori të shuhen,
E mbi rrënjët që mbetën gjallë ndër stuhitë.
Në këtë tokë, ku brezat u bënë kujtesë,
Ku guri mësoi të flasë me heshtjen,
Ku gjaku u bë dëshmi e ekzistencës,
Liria u rrit në palcën e dheut, si shpresë.
Se liria nuk është veç një fjalë,
As një flamur që valëvitet në erë,
Është fryma që kalon nga brezi në brez,
Është rrënja që mbetet kur trupi bëhet dhe.
Kur të pushojnë dallgët e shekujve,
Kur Zeusi të heshtë mbi kupolën qiellore,
Kur Atlasi ta lëshojë barrën e botës,
E Prometeu të ndezë zjarrin e agimit të ri,
Unë, si Odiseu, do të kërkoj Itakën,
Jo për t’u kthyer aty ku dikur kam qenë,
Por për të gjetur atë që koha s’ma mori:
Rrënjën, kujtesën dhe shpirtin që më mban.
Po bie shi…
Por shpirti im nuk përkulet nga stuhia,
As nuk e shuan shpresën errësira,
Se mund të copëtohet trupi në shumë horizonte,
Por jo një shpirt që i ka rrënjët në liri.
E kur të pushojë shiu mbi këtë lis,
Kur degët të lahen nga lotët e motit,
Ndoshta do ta kuptojmë të vërtetën e jetës:
Se edhe dhimbja mund të bëhet burim i dashurisë.
Ndoshta nuk është qielli ai që qan,
Por njeriu që s’di ta shprehë atë që ndien,
Ndoshta toka nuk pret vetëm pranverën,
Por dashurinë që në çdo plagë mbin.
Se unë jam toka, jam deti, jam mali,
Jam rrënja që mbijeton nëpër shekuj,
Jam njeriu që kërkon kuptimin e jetës,
Jam dashuria që sfidon edhe vdekjen.
PO BIE SHI…
Shiu edhe mund të pushojë,
Stuhitë mund të largohen,
Por ajo që njeriu shkruan me palcën e shpirtit nuk thahet …
Vetëtimat ndezin vëndin,pritet shi të bjerë me gjyma
Shoh me sy “azërmënin” dhe nxitoj sa më del fryma
Sado shkrepin vetëtimat,unë jam nisur për në shtçpi
Shoh një zonjë që po friket.dridhet si një zog në stuhi.
E shoh që dridhet frikës,s’ka as çadër në këtë shi.
Shkoj i bëhem”rrufepritës” dhe,nën çadër,jemi tani.
Rruga është goxha e gjatë dhe gjmimat veç gjëmojnë
Gati vëndi ndizet flakë(bobo,do na”përcëllojnë”!!!)
Ndaj e zë unë me dorë,që të mbushet me fuqi
Po unë pse ndizem horë? Vetëtimë zonja a si?
Vetëtima prapë shkrepi (zonja mend u hodh përpjetë)
Thasë me vete,oh,ç’më gjeti! Mos e gjen ndonjë gazep?!!!
Me dy duarët e mbërtheva dhe e fut në timin gji
Thashë se në mes e theva,por s’po dridhej më tani.
Duket i pëlqeu “foleja”,se në gjoks m’u tulat
Tani ndryshe “meseleja”, atë “punë” e kam “zanat”.
Zë e puth atë, me nge: vetëm për t’i nxjerrë”frikën”
Duket e pëlqeu se,tash e pushoi “dridhën”
E mbaj mend mirë ditën, atë ditë me vetëtima
Se ASAJ i nxorra”frikën” dhe me të ia bëmë “prima”.
Sot, ndërsa Kosova proteston dhe kërkon drejtësi për një grua të vrarë, duhet të pyesim veten jo vetëm kush është fajtor, por edhe çfarë shoqërie kemi ndërtuar për gratë tona. Dhuna nuk fillon gjithmonë me goditjen e parë; ajo ushqehet edhe nga heshtja, paragjykimet dhe bindja se gruaja duhet të durojë për të ruajtur familjen.
——
Pikërisht sot dua të ndaj këtë shkrim, si një kujtesë se asnjë grua nuk duhet të mbetet pa mbështetje, pa dinjitet dhe pa një derë të hapur.
Baba, dashuria e parë e vajzës
Kur një baba i jep vajzës së tij çelësin e shtëpisë
Sot më doli në Facebook një video nga një ceremoni martesore.
Një çast i bukur, por mbi të gjitha një çast që të dridhte shpirtin.
Babai iu drejtua dhëndrit me këto fjalë:
“Mos harro, Brajan: unë e kam dashur para teje. Ndaj ajo do të jetë gjithmonë e mirëpritur, nëse një ditë do të dojë të kthehet.”
Një fjali rrënqethëse.
E fortë sa shkëmbi dhe e lartë sa qielli.
Një betim i vjetër sa vetë dashuria.
Kjo është një nga ato dashuri dinjitoze që vetëm një baba di t’ia shprehë vajzës së tij:
pa zhurmë, pa dramë, por me një madhështi që i jep gruas siguri për gjithë jetën.
Një burrë një ditë mund të ndalojë së dashuruari.
Jeta mund të ndryshojë.
Rrethanat mund të thyhen.
Por të dish se gjithmonë ekziston një derë ku mund të trokasësh, një adresë ku nuk je e huaj, një strehë ku nuk të gjykojnë është një nga bekimet më të mëdha që mund të marrë një vajzë nga prindërit e saj.
Ah…
Sa shumë vajza ecin sot kokë ulur në jetë, me një frikë të padukshme në kraharor, me një heshtje që u thotë:
“Duro… sepse nuk ke ku të shkosh.”
Mungesa e kësaj fjale nuk është vetëm mungesë dashurie.
Është liri e prangosur mbi kokën e saj.
Një vajzë që nuk ka një derë ku të kthehet, mëson të jetojë me frikën si normë, të durojë e të heshtë edhe atëherë kur duhet të bërtasë.
Dhe kështu, pa e kuptuar, ajo nuk humb vetëm sigurinë humb vetveten.
Nuk është vetëm dhuna që e mban një grua peng.
Është mungesa e një vendi ku ajo ndihet e pranuar pa kushte.
Sa shumë vajza kanë nevojë ta dëgjojnë këtë fjali.
Sepse ajo nuk ishte thjesht një fjali.
Ishte shpirti i një babai që po i thoshte dhëndrit:
kjo është dora që nuk lëshohet kurrë, dhe asnjë derë e mbyllur në botë nuk do të jetë fundi i saj.
Ky është çelësi i një lirie të dhënë që në fillim të jetës.
Sa shumë siguri i jep shpirtit një ndjenjë e tillë.
Sa e bukur duket një vajzë kur ecën në rrugën e jetës me guxim, me vetëdije dhe me dinjitet.
Ndonjëherë edhe një fjali e vetme bën më shumë se një jetë e tërë këshillash.
Ajo thyen prangat në shpirtin e një vajze.
Rrëzon mitet që mbahen me shekuj e paragjykime.
Ndalon grushtet e dhunës para se të bëhen plagë.
I jep të drejtën të largohet, të mos nënshtrohet, të mos trembet, të zgjedhë veten para së gjithash.
Të shpëtohet.
Nga një baba që i thotë vajzës së vet, pa frikë nga bota:
“Ti gjithmonë ke një vend ku të kthehesh.”
Dhe dashuria e vërtetë nuk të mban peng.
Ajo të jep rrugë.
Dhe gjithmonë… një kthim.
Një vajzë nuk ka nevojë për shumë gjëra për të qenë e lumtur.
I mjafton ta dijë se nuk është kurrë vetëm.
Se diku në këtë botë ekziston një shtëpi që e pret gjithmonë derë hapur.
Faleminderit, Baba im.
Çelësin nuk ma dhe vetëm për të hapur një derë.
Ma dhe që të mos humbja kurrë rrugën për në shtëpi.
Në 180-vjetorin e lindjes së poetit tonë kombëtar Naim Frashëri
Analogji midis poezisë së NaimFrashërit dhe asaj të Walt Whitman-it
Përse u desh që të lindnim ? Dhekush jemi ne ? Dhe cila është tokajonë, terra nostra ? Do të kuptoshpakogjë, në qoftë se kënaqesh tëhulumtosh enigmën e identitetit mendihmën e një kujtese vetëm e vetëmbrendashikuese (introspektive) ;për të kuptuar, duhet të krahasoshthoshte Broch-u, duhet që identiteti t’inënshtrohet provës së ballafaqimeve.
Milan Kundera, Le Rideau
Historianët e letërsisë shqiptare, studiuesit, kritikët letrarë, madje edhe shkrimtarët që kanë hedhur dritë mbi veprën e Naim Frashërit dhe e kanë vlerësuar atë si personalitetin qendror të letërsisë e të kulturës sonë në shekullin XIX kanë qenë të shumtë. Midis botimeve të tyre, spikat vepra monumentale « Porosia e madhe » e historianit të letërsisë, e kritikut letrar, e estetit dhe e shkrimtarit Rexhep Qosja. Ndryshe nga studiuesit e mëparshëm, në esenë time, unë do t’i qasem poezisë së romantikut tonë të madh në mënyrë oblike, duke e krahasuar atë me poezinë e Walt Whitman-it, të cilin nobelisti Octavio Paz-i, në veprën e tij « L’arc et la lyre », e ka quajtur « Poeti i Amerikës ». ( referenca XXI, faqe 392)
Naim Frashëri (1846-1900) dhe Walt Whitman-i (1819-1892) rrojtën dhe krijuan në të njëjtin shekull, në kohën e ngritjes dhe të afirmimit të kombeve të tyre. Naim Frashëri qe përfaqësuesi më i shquar i letërsisë së Rilindjes Kombëtare
shqiptare. Në veprën e tij që titullohet « Amercan Renaissance : Art and Expression in the age of Emerson and Whitman », të botuar më 1941, profesori i historisë dhe i letërsisë në Havard F. O. Matthiesen-i e vlerëson Walt Whitman-in si një nga pesë autorët madhorë të kësaj periudhe të artë. (XXII, 57)
Të dy këta poetë i përkasin lëvizjes kulturore dhe artistike të romantizmit.
Sigurisht arsyet e sapopërmendura do të ishin të pamjaftueshme për ta përqasur poezinë e Naim Frashërit me atë të Walt Whitman-it, po të mos ekzistonin ngjashmëri të shumta midis veprave të tyre, të cilat më kanë rënë në sy gjatë leximeve të mia. Për t’u bërë parapritë kritizerëve, të cilëve kjo përqasje mund t’u duket e pavend, e sforcuar apo pretencioze, jam i detyruar të përsërit aksiomën e njohur: « Ekzistojnë familje shkrimtarësh; megjithatë këto familje nuk i bashkojnë as gjaku as gjeografia, por shijet, parapëlqimet, obsesionet=mendimet e ngulëta (apo= të pashqitshme ). » (XXIII, 20)
Siç e kam vënë në dukje në ndonjë shkrim të mëparshëm të kësaj natyre, analogjitë letrare ndahen në dy kategori të mëdha : në analogji gjenetike, ku përfshihen ato ngjashmëri, të cilat, sipas Gérard Genette-it, janë përftuar nga ndikimi i një vepre A mbi një vepër B (XXIV, 13) dhe në analogji tipologjike, të cilat përjashtojnë çdo ndikim të drejtpërdrejtë të një vepre mbi një tjetër. Ato kanë lidhje vetëm me stadin e zhvillimit të shoqërisë njerëzore, të kulturës dhe të letërsisë si pjesë e saj, me natyrën e veprave letrare, me temperamentin, me kulturën dhe me talentin e autorëve të përqasur.
Jam plotësisht i bindur se në rastin e ngjashmërive që vihen re midis poezisë së Naim Frashërit dhe të asaj të Walt Whitman-it, të cilat do të shqyrtohen në vijim të kësaj eseje, bëhet fjalë vetëm për analogji tipologjike. Nuk ka asnjë gjasë që autori ynë, ndonëse ka qenë disa vjet më i ri në moshë, ta ketë lexuar veprën e poetit amerikan apo të ketë pasur dijeni për ekzistencën e saj. Dihet se edhe në Europën Perëndimore ajo është bërë e njohur me vonesë.
Edhe analogjitë tipologjike do të ndahen në dy grupe të veçanta : në ngjashmëri konceptuale dhe tematike që kanë të bëjnë me brendinë, dhe në ngjashmëri stilistike, të cilat vihen re në rrafshin e formës.
POETI SI PROFET I KOMBIT TË VET
Në përvjetorin e njëzetepestë të vdekjes së Naim Frashërit, Safet Butka do të shkruante : « …ky burim lumtësije qiellore s’e ka mëmën vetëm në ndjenjat poetike e patriotike, por edhe në disa thesarë të tjerë q’i japin Naimit titujtë : Atë, Mjeshtrë, filosof, Pedagog, Profét, reformator etj » (XXV, 5) Poetin tonë kombëtar e ka cilësuar si profet edhe historiani i letërsisë shqipe, Dhimitër S. Shuteriqi : « Fjalët e qiririt », frymëziminin, frymëzimin për Shqipërinë dhe përgjithësisht për njeriun, e paraqisnin prej burimi hyjnor, duke ngritur kështu Naimin në rangun e një profeti të lëvizjes kombëtare… » (XXVI 324)
Meqenëse Naim Frashëri u bë zëdhënës i dëshirave më të fshehta dhe i synimeve më largpamëse të kombit të vet, shpeshherë poezia e tij ka tone profetike. Duke iu drejtuar manushaqes së stërkequr nga dimri i rëndë, të kapluar nga ferrat dhe barishtet e këqija (Shqipërisë që lëngonte në robërinë turke), ai thotë :
Po mos u tremb, bëhu trimeEdhe ki durim e shpresë,E pa silli Zotit besëDhe kësaj fjalësë sime. (XXVII, 16)
Në poemën « Shpreh », ligjërimi simbolik i lirikës „Shkëndij‘ e diellit ndaj manushaqes“ i lë vendin ligjërimit të drejtpërdrejtë :
Për Shqipërinëditët e mirapaskëtaj vinë,Lum kush të rrojë,ta shohë zonjë ! XXVII, 8)
Megjithëse Shqipëria dhe populli shqiptar ishin katandisur në një gjendje të vajtueshme, poeti ynë kombëtar ishte i bindur se përpjekjet e rilindësve dhe të të gjithë atyre që punonin për ta ndryshuar fatin e atdheut të vet nuk do të shkonin kot:
Nukë më ngjan, e s’e besonj, kam te Zotishumë shpresë,
Shqipëria këtej tutje kshu po nukë do tëmbesë. (B B)
Në poemën „Gjuha jonë“, ai thotë se këto ndryshime që do të arriheshin si në rrafshin e kulturës ashtu edhe atë të politikës, ishin të pashmangshme:
Si lum kush zë të mbjellë,lum kush vë këtë pemë,se kjo ka për të pjellë,s’mbulohetë me rremë! (XXVII, f 3)
Synimi madhor i asaj kohe ishte çlirimi i Shqipërisë nga robëria turke, mëvetësia e saj dhe krijimi i shtetit shqipatar. Për t’ia arritur këtij synimi, do të përdoreshin të gjitha mjetet, duke përfshirë edhe luftën e armatosur, ashtu siç kishin vepruar edhe popujt e tjerë ballkanikë :
Se prap’atdheu, ky vendi yt, Shqipëria jot‘e lirë,
Do të çlirohet një dit’, me hir, me të pahirë.(Dëshirë :Ku?)
Ëndrra është e pranishme në poezinë naimiane është edhe ëndrra, siç e dëshmon titulli i përmbledhjes me lirika « Tehajylat » (Ëndërrime). Në krijimtarinë e romantikut tonë, profecia dhe ëndrra janë të pashkëputura nga ardhmëria, me të cilën krijojnë një trini poetike: « Përmes veprës së Naimit ekzaltohet e kaluara ose ëndërrohet për të ardhmen… » (XXXIV, 352) I këtij mendimi është edhe Rexhep Qosja : « … kurse në vjershën Shpreh, të shkruar në pesërrokësh, ai fut një motiv të ri në poezinë e tij atdhetare : fut motivin e besimit në ardhmërinë e pavarur të vendit të vet, në ardhmërinë e dritës e të lirisë që, thotë, nuk është larg. » (X, 193-194)
Në përmbledhjen “Ëndërrime”, ai i uron atdheut një ardhmëri të begatë e të ndritur:
I begatë- i lulëzuar qoftë aiNjë të ardhme pastë plot me lumturi!”(XXXVIII, 132)
Në poezinë e Walt Whitman-it hasen më se një herë fjalët: « profet, profetizoj, profeci », siç ndodh në poemën « Lutja e Kristof Kolombit » :
A mos vallë brenda meje tashti flet njëprofet, a mos vallë po flas përçart ? » ( XXVII, 513)
Në poemën « Këngë për veten time » bardi amerikan thotë :
« Ç‘është e ndyrë largohet prej klithmës sime profetike…” (XXIX, 246)
Në një poemë tjetër, vihen krah për krah profetët dhe poetët :
Profetët dhe poetët më kanë parathënëme anë të poemave profeci ekstatike… (XXVIII, 543)
Ashtu si sivëllezëritë e tij romantikë, autori i kryeveprës “Fije bari” beson se me profecinë e tij, poeti i nxit popujt e robëruar që të luftojnë për të fituar lirinë ose për ta mbrojtur atë nga armiqtë që e rrezikojnë: « I mbrujtur me një idealizëm të ndikuar nga trashendentalizmi i Emerson-it, ai (Walt Whitman-i, A. P.) beson te pushteti që ka poeti për t’u prirë popujve drejt lirisë. » ( XXII, 62)
« …Botë, je te nomme (=unë të thërrasnë emër, botë, unë të profetizoj, çfarë mundtë bëj tjetër… » (XXVIII, 561)
Qëndrimi që shpreh Whitman-i në vargun e sapocituar, i shkon për shtat edhe Naim Frashërit, i cili, për shkak të mjedisit ku rronte, por edhe të shëndetit të brishtë nuk mund të rrëmbente armët për ta çliruar Shqipërinë nga robëria disashekullore, por vetëm mund të nxiste, të frymëzonte të tjerët për ta bërë një gjë të tillë, duke profetizuar për atdheun dhe për kombin e tij një ardhmëri më të dinjitoze. Kjo gjë të kujton përcaktimin e poetit gjerman Friedrich von Hardenberg-Novalis-it, i cili thoshte : « Poeti nuk e bën dot diçka, por ai ndikon që ajo gjë të bëhet .» (XXI, 773)
Ehe në krijimtarinë e Walt Whitman-it, profecia lidhet ngushtë me ëndrrën, me përfytyrimin që ata kishte për ardhmërinë e kombit të vet. Në esenë « Whitman-i,poet i Amerikës”, bëhet ky përcaktim : « Në kundërshtim me disa interpretime të kohëve të fundit, mund të thuhet se, në veprat e tij (të Whitman-it, A. P.), ëndrra poetike dhe ëndrra historike janë një. » (XXI, 892)
Situatat historike që ekzistonin në Shqipërinë dhe në Amerikën e shekullit XIX, kanë qenë të ngjashme në disa drejtime : të dyja këto kombe ishin në ngjizje e sipër, në udhën e emancipimit, të vetëdijësimit dhe të afirmimit të tyre. Ardhmëria e tyre ishte ende një ëndërr, siç e pohon autori i esesë së mësipërme : « Poezia e Whitman-it është një ëndërr profetike, por ajo është një ëndërr në një ëndërr tjetër, një profeci në një tjetër, shumë më të gjerë, që e ushqen atë. Amerika e ëndërron vetveten në poezinë e Whitman-it, sepse ajo është një ëndërr. » (XXI, 892)
Më tej, autori i esesë thekson se poezia e bardit amerikan ishte realiste, sepse ëndrra e tij ishte ëndërr e vetë realitetit, substanca e vetme e të cilit ishte ta shpikte vetveten, ta ëndërronte vetveten pareshtur. Për të mbështetur një interpretim të tillë, autori i esesë i referohet përsëri romantikut të madh gjerman, Novalis-it, i cili kishte thënë : « Kur ne shohim në ëndërr se po ëndërrojmë, kjo do të thotë se zgjimi është afër. » (XXI, 895)
Whitman-I deklaron :
«Në një ëndërr ëndërrova një qytet të papushtueshëm nga pjesa tjetër e botës » (XXVIII, 177)
Për të vënë në dukje karakterin profetik të poezisë së Whitman-it, studuiesi Michel Barrucand-i thotë: « Përmbledhje e vetme në jetën e krijuesit të saj, Leavesof Grass është një libër vizionar. » (XXX, 41) Jam i bindur se ky përcaktim I shkon për shtat edhe poezisë e Naim Frashërit, i cili ëndërronte Shqipërinë e së ardhmes. Vegimet, shestimet, parashikimet e tij ishin një program historik që duhej të vihej në jetë. Një bindje të tillë, ma përforcon edhe interpretimi që I bëhet poezisë së bardit amerikan : « Asnjëherë, Whitman-i nuk ka qenë i vetëdijshëm se po ëndërronte, ai ka besuar gjithmonë se ishte një poet realist. Dhe ai ishte vetëm deri në atë shkallë, kur realiteti që ai celebronte nuk ishte më një e dhënë, por ishte një e përshkuar tejetej nga koha e ardhshme.. “Amerika e ëndërron veten në poezinë e Whitman-it, sepse ajo është një ëndërr : një krijim i kulluar. » (XXI, 895)
Sipas studiuesit Pierre Lagayette, Whitman-i i nxiste bashkëkombasit e tij ta shndërronin Amerikën ideale në një realitet historik, duke e ndërtuar atë në vitet që vijnë: « …dhe Whitman-i (nous entraîne= na shpie A. P.) drejt një Amerike ideale, encore à construire= që duhet të ndërtohet. » (XXXI, 33)
Whitman-i pohon se ëndrrat e tij nuk i përkasin vetëm atij, por në to mishërohen vizionet dhe aspirtatat e shumë njerëzve të tjerë, pra, ato kanë karakter kolektiv :
Dhe në ëndrrat e mia unë ëndërrojëndrrat e ëndërrimtarëve të tjerë,
Sepse unë bëhem të tjerët që ëndërrojnë. (XXVIII, 518)
Trinia profeci-ëndërr-ardhmëri ndeshet shpesh në poezinë e Whitman-it :
Duke qenë unë vetë veç lidhje, këngëtarii një të ardhmeje premtuese (359)
Te poema: « Ti, nëna jonë para barazisësë fëmijëve të tu », të botuar më 1872,Whitman-i I drejtohet Amerikës me këtofjalë :
Do të doja të këndoja një këngë të saktëpara se të iki, të posaçme që ketë lidhje
Një këngë të veçantë që ka të bëjë me ty,me ardhmërinë tënde [… ]
Do të doja të tregoja qysh më parëBashkimin tënd të vërtetë, të tregoja rrugëtpër ta kryer atë. […]
Dhe unë kam besim tek ju, ditë tëardhmërisë. » (XXVIII, 414)
« Unë i dërgoj ngjyrat e të tashmes në qiell, parathem një ardhmëri sublime dhe të hareshme të Shteteve tona… » (XXVIII, 44)
« Po, unë do ta bëj këtë kontinent të pavdirë,
Do ta bëj racën me të shkëlqyer, mbi tëcilën ka ndritur dielli… » (XXVIII, 161)
Poemat e Naim Frashërit dhe të Walt Whitman-it që flasin për ardhmërinë, të kujtojnë deklaratën që do të bënte Guillaume Apollinaire-i pak vjet pas vdekjes së protagonistëve të kësaj eseje : « Poetët duan ta zbutin profecinë, këtë pelë të zjarrtë që askush nuk e ka bërë zap ndonjëherë. » (XXXII, 108)
I.NGJASHMËRI NË RRAFSHIN EBRENDISË
1.Elemente botëkuptimore
POEZIA DHE FILOZOFIA
Ngjashmëritë midis krijimtarisë së Naim Frashërit dhe asaj të Walt Whitman-it kanë të bëjnë me mënyrën sesi ata e kuptojnë botën dhe jetën njerëzore. Shpalosja e botëkuptimeve të tyre është e domosdoshme për arsye se këta të dy autorë janë poetë filozofë. Dihet se qysh në fillimet e kulturës njerëzore, poezia dhe filozofia kanë qenë të lidhura ngushtë me njëra-tjetrën. Kështu ka ndodhur me filozofët parasokratikë, të cilët kanë përdorur një ligjim poetik dhe veprat e tyre i kanë shkruar në vargje. Libri « Tao-te-king » : Rruga dhe virtyti i saj, i cili ka për autor filozofin kinez dhe themeluesin e taoizmit Lao-tseu, (570-490 para Krishtit) është shkruar në vargje. Kjo dukuri haset edhe në nënkontinentin indian: « Po shtoj se në Indi, pothuaj të gjithë filozofët e rëndësishëm kanë qenë poetë. » (XXI, 593) Në Persi, një filozof i famshëm si Omar Khayami pikëpamjet e tij filozofike i ka shprehur në vargjet e përmbledhjes së tij «Rubayat » .
Kjo traditë e lashtë, e përhapur në hapësira gjeografike dhe kulturore të ndryshme, në kohën e re ka vazhduar me lëvrimin e lirikës filozofike, e cila është quajtur edhe lirikë refleksive apo përsiatëse. Në analizën që i bën simbiozës midis poezisë dhe filozofisë, O. Paz-i i krahason ato me enët komunikuese : « A është nevoja t’ua kujtoj se për mua poezia dhe mendimi formojnë një sistem të padukshëm – por sa real – enësh komunikuese .» (XXI, 275) Nga ana e tij, filozofi bashkëkohor Emile Cioran është i mendimit se poezia ka përparësi mbi filozofinë, ngaqë ajo mund të ndikojë më fuqishëm te njeriu : « Në raport me filozofinë, poezia ka më shumë intensitet, dhimbje dhe vetmi. » (XXXIII, 132)
Sipas studiuesve, poezia filozofike paraqitet në dy forma :
a) në qoftë se sistemi nuk është i organizuar, bëhet fjalë për poezi gnomike ; poeti kufizohet me maksima, me krijime të shkurtra didaktike. Ky zhanër ka qenë shumë i zhvilluar në lashtësi, sidomos në kohën e filozofëve të parë jonianë dhe te disa poetë si Soloni, Teognidi, Fosilidi. (XXXII, 100) Këtë lloj poezie e ka lëvruar edhe Naim Frashëri në krijimet e përfshira në ndonjë përmbledhje si : « Fjalëtë e të urtët ».
Edhe vetëm filli të jesh, mos del udhës sënjerëzisë.
Je bashkë me shpirtin t’ënt, je përparaPerëndisë! (XXV, f 20)
b)Në qoftë se sistemi është i organizuar, bëhet fjalë për poezinë e madhe filozofike sintetike, siç është ajo e poetit latin Lukreci (De natura rerum, shek. I para Krishtit. (XXXII, 101)
Naim Frashëri është poeti shqiptar, në krijimtarinë e të cilit zë një vend më të madh mendimi, dija, elementi njohës (gnoseologjik). Përveç prirjes së tij të veçantë, kjo gjë mund të shpjegohet edhe me ndikimin që kanë pasur tek ai poetët sufi të Persisë. Pasi e ka quajtur « poet filozof » (IX, 325) historiani i letërsisë Dhimitër S. Shuteriqi ka saktësuar : « Pa dyshim, pikëpamjet filosofike të Naimit janë nga më të përparuarat e Rilindjes sonë dhe e tregojnë poetin si një nga mendimtarët më të shquar në historinë e popullit shqiptar. » XXXIV, 301)
Me një vlerësim të tillë bashkohet edhe akademiku Rexhep Qosja: « Kështu, Naim Frashëri mbetet poeti i parë shqiptar, që i kushton kujdes të veçantë poezisë filozofike, për ç’shkak mund të çmohet themelues i saj në letërsinë shqipe. » (X, 218-219) Ky studiues shton se Naim Frashëri mund të quhet « poeti filozof më i rëndësishëm në letërsinë shqipe deri sot. » (X, 220)
Në poemën « Perëndija », Naimi thotë :
Qeshë diell, ishnja hënë,U bësh‘ uj‘ e baltë e erë,yll e zok e dash kam qenë,Pa dhe njeri shumë herë.( VIII, 423,
Është krejtësisht e qartë se në vargjet e mësirërme reflektohet ideja e filozofit parasokratik Empedoklit : «117. Sepse gjatë kësaj kohe, kam qenë djalë dhe vajzë, pemë dhe zog, dhe peshk memec në det. » ( XXXV, 134)
Duke folur për poezinë e Jean de Meung-it, studiuesit francezë thonë se ajo ka karakter filozofik kur paraqet forcën e plleshmërisë së natyrës“: (XXXII, 106) Një dukuri e tillë ndeshet edhe në poemën ikonike Bagëti e bujqësia të Naim Frashërit:
Mundohetë punëtori, po në zemërzë tëqetë
Sa gaz të madh ndjen, kur njëra, që hodh,i pjell dymbëdhjetë !
Kur e sheh kallin’ e plotë të kërrusurë ngabarra,
dhe parajsën e vërtetë të shfaqurë nëpërara… (IV, 77)
Poezia filozofike ka lidhje të ngushtë me zbulimet shkencore të cilat ndikojnë në botëkuptimin e qenies njerëzore: “ Poezia është një lloj vet<dij<simi për shkencën dhe filozofinë; ajo nuk është paraqitje e zbulimeve shkencore dhe filozofike të një kohe, por kumbimi i këtyre zbulimeve në ndërgjegjet e njerëzve.“ (XXXII, 105)
Në lirikën filozofike „E vërteta“ Naimi thotë:
Këto që na i sheh syri,A na i tregon tejqyri,Yj e hënëra e diej,që lëçijn nëpër qiej,ndaj gjithësisë një çikëjanë, si në det një pikë!Gjithësisë krye e fundNuk’ i gjendet kurrë gjëkund!Gjë s’humbet, as pakësohet,Edhe sërish nukë shtohet… (IV, 61-62)
Studiuesit e krijimtarisë së Whitman-it, kanë vënë në dukje karakterin filozofik të poezisë së tij : « Kështu vepra e Whitman-it, tejet romantike, në revoltën e saj dhe në fuqinë e ligjërimit të saj filozofik, ndërton tekste të reja të shenjta, një « bibël » të re letrare, simbolike, për ta përdorur shkrimtarët e ardhshëm që të gjithë do të ndikohen nga kjo buenë (déluge) bukurie jete dhe fatbardhësie që përmbajnë këto fije bari, një botë e përvujtë , të cilën poeti na zbulon për të na bërë të zhytemi te forcat kozmike të gjithësisë së pafundme ». (XXX, 43)
Në poemat e Whitman-it, flitet në mënyrë të shkoqitur për lidhjen midis poezisë dhe mendimit :
Ndërkaq si një rreth procesionirrotullohen mendimet, ah, mendimet e miatë dhembshura e të mrekullueshme,
Mendime për të vdekurit, për të gjallët,për njerëzit e dashur të kohës së shkuar,
të shtëpisë sime, për miqtë fare larg…(XXVIII, 31)
Jam i bindur se bukuria madhështoree gjithësisë fshihet në atomin më të imët tëgjithësisë… (XXVIII, 547)
Nuk vritet nëna,
gruaja, motra e as vajza,
shtyllat e familjes dhe të shtëpisë.
Ato janë si rrezet e diellit,
që sjellin jetë e i japin dashni e kuptim njerëzimit.
Ta kapërcejmë zemërimin e dëshpërimin
e të mos ia nxijmë vetes fytyrën,
duke u treguar të ligj e të pabesë,
duke shuar jetë e rrënuar themele të shtëpisë.
T’i lutemi Perëndisë
të na japë durimin,
të na ruajë qetësinë
e të na zgjojë ndërgjegjen,
se dhuna është gjëja më e ndyrë:
aty ku çohet dorë,
plaga mbetet e përjetshme.
Nuk i merret askujt jeta
vetëm pse na kaplon
xhelozia, mosbesimi e urrejtja.
Ta frenojmë dorën,
t’i kontrollojmë ndjenjat
e të mos ia nxijmë vetes jetën,
e as fëmijëve të mos ua ngrimë buzëqeshjen,
e të mos ua vrasim ardhmërinë.
Një ndarje me urti e marrëveshje
është shumëfish më e mirë
sesa një jetë nëpër burgje,
me ndërgjegje të vrarë
e fytyrë të nxirë.
-Mbesë, mos fishkëlle. Mos fishkëlle se nuk të rritet gjoksi.
-Noke nënoke, po ç’e dua unë gjoksin e madh?
-Eh, se do ti, por e duan …
-Kush e do, o noke nënoke?
-E duan çunat.
-Po unë çunat i kam më të vegjël se
vetja. Ndonjë sa vetja. Ata më kanë mua si motër.
-Motër për lodër edhe ca, o mbesë. Shpejt ata rriten çdo mëngjes.
-Ooo, noke nënoke. Sa të fshehta paska?
-Si përhera, mbesa ime, si përhera. Sa
zgjon sytë në mëngjes ti je tjetër.
-Tjetër ?
-Po, ti je tjetër nga shtati.
-Nga shtati ?
-Shtati a nuk të duket ty ndonjëherë tjetër. A e ndjen?
-Ua, moj noke? Më bëre të skuqem. E ndjej, e ndjej.
U bëra pesëmbëdhjetë vjeçe.
-Mbesë, pesëmbëdhjetë sa je ti janë
lastar ende për një vogëlushe.
-Po ti, nënoke Nurie sa ishe kur…
-Tek të tetëmbëdhjetat, mbesa ime. U bëra nuse në vogëli.
-Nokja ime, unë jam e vogëlth, ende e vogëlth.
-Ti je si zogu terzi akoma.
-Zogu i zi ? Ç’është ky zog?
-Zogu terzi, jo i zi.
-Edhe zog edhe … Unë di se zogjtë janë të bardhë, të verdhë, të…por asnjëherë të zinj.
-Ti qëndis bukur, mbesa ime. Si zogu terzi.
-Ç’është ky zog? S’e kam dëgjuar ndonjëherë, o nana.
-Zogu terzi nuk jeton këtu. Jeton shumë e shumë larg. E njeh bota.
-Po ne pse nuk e njohim? Pse nuk e sjellim këtu këtë zog nga larg?
-Secili zog jeton në vendin e vet. Dikush do diell. Dikush cicëron edhe në borë.
-Edhe në borë këndojnë zogjtë?
-Po, ka zogj që këndojnë edhe në borë, në shpella, edhe në…Ç’të të them, o mbesë.
-E ke parë ti, nana zogun terzi?
-Zogu terzi jeton shumë e shumë larg. Është zog qëndistar.
-Qëndiskan edhe zogjtë ? Si qëndisin ata?
-Me gjilpërë e pe si ty, moj mbesë.
-O nana, po më çudit.
-Zogu terzi këput gjethet e pemëve dhe…
-Këput gjethet?…Po pse i këput ?. Nuk i vjen keq për gjethet. Edhe ato marrin frymë.
-Nga ia dëgjon frymën gjetheve ti, moj mbesë.?
-Dje mbasdite dola tek parku. Lexova tek trungu i dy -tri pemëve tabela të shkruara ” Mbani qetësi! Këtu cicërojnë zogjtë.!”
-Po ti më the moj mbesë se marrin frymë gjethet?
-Noke nënoke, gjethet kur fëshfërijnë a nuk marrin frymë?
-Gjithçka merr frymë në natyrë. Lart e poshtë.
-Edhe gjyshi merr frymë atje poshtë?
-Gjyshi ka ndërruar jetë. U bënë ca mote. Atje poshtë merr pak frymë edhe gjyshi.
-Ooo, s’qenka keq, gjyshi edhe i padukshëm edhe merrka frymë.
-Gjyshi yt ka jetuar me zogun terzi. Shumë e shumë larg nga këtu.
-Po, a nuk jetonit bashkë ju, o noke?
-Bashkë jetuam pesëdhjetë vite. Gjyshi yt u kthye këtu ku ne jetojmë sot. Unë sapo mbarova gjimnazin e Tiranës. U martuam shpejt. Lindëm tri vajza. Njëra është mamaja jote. Nga ajo linde ti.
-Po terziu, zogu terzi flinte me ju? Me ty dhe gjyshin? Po mami ime ku flinte ?
-O mbesë, moj e mira mbesë. Gjyshi yt nuk e solli zogun këtu. Mua m’i rrëfeu të gjitha këto për zogun kur erdhi nga larg. Nga andej solli ca erëza që ta kënaqnin hundën.Gjyshi yt jetoi shumë larg kaptuar.
-Si kaptuar?
-Tutje e tutje maleve e deteve. Në tjetër botë jetoi.
-Pse ka shumë botë bota, moj noke?
-Bota është një, bota e Zotit. Vendet janë shumë, vendet e njeriut.
-Po pse jetoi kaq larg gjyshi? Nuk e merrte malli për ty, moj nënoke?
-Ne njiheshin, por akoma …
-O nana, sa larg…
-E mori fati dhe e çoi tej. Gjer në Azi. Herë misionar, herë tregtar.
-Noke nënoke, kush e çoi aq larg gjyshin?
-Fati dhe Zoti ahere. Edhe poshtë e çoi Zoti dhe fati.
-O nënokja ime, sa mirë që flemë në një dhomë bashkë.
-Atje ku jetoi gjyshi yt, vetëm atje rritet zogu terzi. Ky zog këput tre katër gjethe të njoma dhe…
-Mua s’më vjen mirë që i këput gjethet. Edhe gjethet kanë lotë e qajnë.
-Nuk kanë lotë gjethet moj bijë. Janë pikat e shiut që bien nga gjethet, moj mbesë.
-Jo, noke nënoke, jo. Po kur s’bie shi? Gjethet prapë qajnë.
-Janë rrezet e ty të duken si lotë.
Ja, i këputi, ç’bën me gjethet ky terziu?
-Me sqep çpon vrrimthka rreth e rreth gjetheve. Pastaj merr fije bari, fije nga merimangat e s’mbaj mend, ç’më thoshte tjetër Aliu im.
-Ja i mori, po pastaj, o nana ç’bën?
-I kalon fijet në vrimthkat e gjetheve. I qep gjethet.
-Ua, u qepkan gjethet pa gjilpërë e fill.?
-Sqepi i zogut është gjilpërë e shkuar gjilpërës, mbesa ime. Gjethet qepen bashkë.
-Po gjethet bashkë ishin tek pema. Zogu pse i këputi? Tani i bën bashkë. U pendua?
-Bën folenë e tij me gjethet. Si pëllëmbë i afron ato. Si pëllëmbë që nuk mbyllen. Shtron aty bar të njomë dhe fshihet.
-Ah, sa mirë, o nana, flenë edhe gjethet me zogun. Ah, sa mirë!
-Mbesë moj, zog je dhe ti. Qëndis.
-O nana, nënokja ime, por edhe ne vend i ngrohtë jemi.
-Jo aq sa për zogun.
-T’i themi zogut të vij njëherë këndej nga ne.
-Çdo zog fluturon e fle kudo. Po erdhi këtu atëhere nuk është zog, por mërgintar.
-Si gjyshi nana kur iku tutje.
-Zogun terzi s’e zë gjumi këtu. Nuk fluturon dot gjer këtu.
-Ta sjellim me kafaz, o nana. Pastaj e nxjerrim nga kafazi. Të rrijë me mua në dhomën time. Dhe me Ogin, papagallin tim.
-Do fluturoj pak. Si i çalë, moj mbesë.
-E mbaj unë ngrohtë, e mbështjell me shallin tim. Flemë bashkë.
-Mbyllur i mbahet fryma. Do përplaset sa andej – këndej nëpër mure e dritare.
-Dal bashkë me zogun në kopsht.
-Do ketë ftohtë edhe në diell.
-Nana, unë e mbarova qëndismën.
-Dritë shpirti, të kam moj mbesollkë!
-O nënoke, po sikur ta fluturoj nga dritarja këtë qëndismë?
-Do t’i dalin krahët, moj mbesë. Do ngjitet lart e më lart.
-Ah, sikur ta kap me sqep ndonjë zog !
-Zogjtë qëndisin vet, moj mbesë. Por e duan edhe çdo qëndismë tjetër.
-Sikur jemi në përrallë, o gjyshe.
-Ne hyjmë e dalim nga përrallat çdo ditë, ëngjëlli im. Natën edhe përrallat flenë si ne.
-Po tani është mëngjes, o nana. Akoma flenë përrallat ?
-Përrallat kanë dal herët në rrugë.
-Ecin dhe ato?
-Njerëzit ecin me përrallat e tyre përkrah. Me ato të vërtetat, që asnjëherë nuk janë përralla, por duken si trille.
-O nana, o nana ime. Unë po dal tani. Më lejo, të lutem të fishkëllej…
Një fragment tjetër për ju të nderuar dhe të respektuar miq ,nga romani im më i ri dhe i sukseshëm ZËRAT E UJIT. Në këtë libër unë trajtoj një temë të rëndësishme të mbijetesës, sakrificës, flijimit për interes të humnanizmit, vrasjes të klerikëve shqiptarë, nga turqit dhe klerikëve sërbë. Ngjarja zhvillohet në fillim të shekullin e 19 në manastirin e Shën Naumit.
KRISTAQ TURTULLI
Zëri i ujit nuk vinte nga dallgët, vinte nga shpirtrat që nuk kishin gjetur paqe.
Në një odë të errët, larg syve të njerëzve, digjej një kandil i vetëm. Rreth sofrës rrinin katër burra. Njëri ishte pasha i dërguar nga Porta e Lartë. Tjetri një bej i fuqishëm i krahinës. Dy të tjerët mbanin petka të zeza kishtare. Për një kohë askush nuk foli. Jashtë dëgjohej era që vinte nga liqeni.
‘ Ende flasin për të, ‘ tha më në fund pashai.
‘ Për kë? ‘ pyeti njëri nga klerikët, megjithëse e dinte përgjigjen.
‘Për atë vulë humburin shtrigun plak, At Nikollën.’
Dhoma u mbush me heshtje. Nata ishte bërë e rëndë. Mbi liqen nuk frynte as era. Dukej sikur edhe ujërat kishin ndalur frymën për të dëgjuar atë që po thuhej në odën e fshehtë. Pashai qëndronte pranë dritares. Pas tij rrinin bejlerët dhe dy klerikët sllavë. Asnjëri nuk fliste. Më në fund pashai theu heshtjen.
‘ Ai prift shqiptar ka vite që ka vdekur, pasha im, ‘ foli beu me zë ulët e të pasigurt.
‘Të vdekurit janë më të rrezikshëm se të gjallët,’ hungëriti pashai. ‘Një njeri i gjallë mund të burgoset. Mund të blihet. Mund të vritet. Por çfarë bën me një njeri që është bërë kujtesë?
Kleriku i moshuar uli kokën.
‘Populli e kujton si prift shqiptar.’
‘ Hëm! Populli. Eh! Pikërisht! ‘ goditi tavolinën pashai. ‘ Dhe sa herë që kujtohet emri i tij, kujtohen edhe rrënjët e këtij vendi.
Flaka e kandilit u drodh.
‘Atëherë pasha i nderuar, çfarë kërkoni prej nesh? ‘ pyeti i paduruar kleriku tjetër.
Pashai e vështroi ftohtë gati me mëri dhe qeshi ftohtë. Një heshtje e rëndë pushtoi odën. Por e qeshura e tij nuk kishte siguri.
‘Nuk kërkoj të vritet një njeri. Ai ka vdekur prej kohësh. Kërkoj të vritet kujtimi i tij.
Asnjë nuk foli.
‘Si mund të vritet kujtimi?’ pyeti më në fund beu me zë të ulët e të pasigurte.
Pashai u ngrit në këmbë dhe iu afrua dritares. Poshtë shtrihej liqeni dhe foli pa ja ndarë sytë liqenit që dergjej në errësirë.
‘Hëm! Duke i marrë emrin. Duke i marrë gjuhën. Duke i marrë prejardhjen. Duke e shkruar historinë ndryshe.’
Kleriku i moshuar ngriti sytë.
‘Dhe nëse populli nuk e beson?’
Pashai vështroi ujërat e errëta.
‘Atëherë do të presim.’
‘ Sa?’
‘Një brez. Dy breza. Pesë breza. Pastaj ata që do të vijnë nuk do të kujtojnë më të vërtetën. Do të kujtojnë vetëm atë që do të shkruhet.’
Por në atë çast, nga larg, prej drejtimit të manastirit, u dëgjua jehona e kambanës.
Të katër burrat heshtën.
Kandili në dhomë digjej me një flakë të verdhë e të lodhur. Katër burrat rrinin ulur rreth sofrës. Jashtë, nata ishte mbështjellë mbi liqen si një mantel i zi. Pashai vështroi fytyrat e tyre një e nga një.
‘ Gaboheni të gjithë,’ tha më në fund.
Asnjë nuk foli.
‘Gaboheni kur mendoni se armiku ynë është At Nikolla.
Kleriku i moshuar ngriti vetullat.
‘Atëherë kush është?
‘Gabimi i sundimtarëve është se kujtojnë se mjafton të pushtosh një vend.- Pashai vështroi nga manastiri që mezi dallohej në errësirë dhe shtoi: ‘ Toka pushtohet lehtë. Kujtesa jo.
Kleriku i ri ngriti kokën.
‘Atëherë duhet pushtuar edhe kujtesa!- Murmuriti.
Një buzëqeshje e ftohtë kaloi në fytyrën e pashait.
‘Tani po flisni si burrë shteti.’
Beu i moshuar i menduar kaloi gishtat mbi mjekrën e bardhë dhe pyeti me naivitet.
‘ Po si pushtohet kujtesa pashai im? ‘
Pashai u kthye ngadalë dhe e vështroi i vrenjtur me inat.
‘Aha! Duke e lënë një popull pa të kaluar.’
‘ Dhe si bëhet kjo pasha im? ‘vazhdoi ta pyeste beu plak duke pulitur qerpikët e thinjura.
‘ Duke e bindur se paraardhësit e tij nuk kanë ekzistuar kurrë.
Flaka e kandilit u drodh.
‘ Merri heronjtë. Merri shenjtorët. Merri gjuhën. Merri emrat. Dhe pas pak brezash ai popull do të endet si jetim në tokën e vet.
Njëri nga klerikët bëri kryqin.
‘Po At Nikolla?’
Pashai heshti për një çast.
‘Ai prift është më i rrezikshëm tani se kur ishte gjallë.’
‘Pse?’
‘Sepse një njeri i gjallë ka trup. Një kujtim nuk ka. Nuk mund ta burgosësh. Nuk mund ta varësh. Nuk mund ta mbytësh. Prandaj duhet bërë diçka më e zgjuar.
‘Çfarë? ‘pyetën të tre një zëri.
‘Duhet t’i vrasim prejardhjen.’
Dhoma u ftoh.
‘Si?’
‘Duke e shkruar ndryshe. Duke e treguar ndryshe. Duke ua mësuar fëmijëve ndryshe. Pas një shekulli askush nuk do të dijë se çfarë ka qenë. Pas dy shekujsh askush nuk do të guxojë të pyesë. Pas tre shekujsh gënjeshtra do të quhet histori. Askush nuk foli.
Por kleriku i moshuar vazhdonte të shikonte liqenin. Papritur tha:
‘Ka një rrezik.’
Pashai ngriti vetullat dhe e vështroi klerikun plak me qesëndi.
‘Për çfarë rreziku e keni fjalën?’ E pyeti.
‘Po sikur e vërteta të mbijetojë? ‘foli ultas kleriku plak me zë të holluar.
Pashai qeshi me sarkazëm. Si ti thoshte, burrat kur plaken, sidomos klerikët pleq lajthitin nga trutë dhe e pyeti më ton tallës:
‘Doni të thoni, e vërteta do jetojë nëpër libra, hë!?’
‘Jo, jo,- foli me zë të paduruar dhe inaçor kleriku plak, atë e lëndoi toni tallës dhe nënvleftësues i pashait turk. Ai asnjëherë nuk i kish honepsur këta pashallarë që fryhen si gjela majë plehut, por nuk kish çfarë të bënte. Ai ishte pushtues, prandaj duhej ti thoshte derrit dajë.
‘Atëherë ku?’ e pyeti pashai me zë të lartë dhe të grindur.
Plaku drejtoi gishtin nga errësira. Nga liqeni.
‘Atje, – foli me zë të mbytur, të rëndë kleriku plak:’ Atje..!’
Të gjithë kthyen kokën. Pastaj kleriku plak vazhdoi me zë të dridhur të ulët:
‘Hëm! Atje, ujërat e liqenit gjithnjë kujtojnë. Dhe sa kohë që këto ujëra rrjedhin, askush nuk mund ta varrosë plotësisht të vërtetën.’
Fjala mbeti pezull. Përtej dritares liqeni rrinte i heshtur. I pafund. I errët. I lashtë. Dhe befas të gjithë ndjenë të njëjtën frikë. Sepse për herë të parë kuptuan se ndoshta njeriu mund të gënjejë në librat. Mund të gënjejë kronikat. Mund të gënjejë brezat. Por nuk mund të gënjejë kohën. Dhe koha kishte një kujtesë më të vjetër se çdo perandori. Ajo kujtesë rridhte nëpër ujërat e liqenit nën gurët e manastirit.
Pashai nuk qeshi më, dhe u mat ti shfrynte me inat klerikut plak:
’Hesht o shtrig i zi, hesht!’ Por heshti. Sepse për herë të parë ndjeu një frikë që nuk vinte nga ushtritë. As nga kryengritjet. As nga armët. Ishte frika nga diçka shumë më e madhe. Frika se ndoshta e vërteta është si burimet e Shën Naumit. Mund ta mbulosh me gurë. Mund ta fshehësh. Mund ta mohosh. Por ajo vazhdon të rrjedhë në errësirë. Derisa një ditë shpërthen përsëri në dritë.
Një monument i historisë, i qëndresës dhe i kujtesës kombëtare po rikthehet në jetë
BELLE, DEÇAN – Në fshatin Belle të Mesme, në një nga vendbanimet me histori të pasur të trevës së Deçanit, ka nisur rikthimi në jetë i një monumenti me rëndësi për trashëgiminë kulturore dhe kujtesën historike të kësaj ane. Kulla tre kateshe e vëllezërve Lan dhe Nekë Halili, e cila, sipas shënimeve dhe rrëfimeve vendore, u dogj gjatë vitit 1912, po i rikthehet pamjes së dikurshme përmes punimeve të restaurimit.
Ky projekt, i financuar nga Qendra Rajonale për Trashëgimi Kulturore në Pejë, në kuadër të Ministrisë së Kulturës, Rinisë dhe Sportit, përbën një hap të rëndësishëm drejt ruajtjes së trashëgimisë ndërtimore dhe historike të Belles.Për banorët e kësaj treve dhe për të gjithë ata që i kanë rrënjët në këtë vend, ri ngritja e kullës nuk është vetëm restaurim i një objekti të vjetër. Ajo është rikthim i një pjese të kujtesës kolektive, i historisë familjare dhe i një trashëgimie që duhet t’u përcillet brezave të ardhshëm. Kulla që ruan kujtimet e një kohe të dhimbshme
Historia e kullës lidhet me periudha të vështira për popullsinë shqiptare të kësaj treve. Sipas shënimeve historike të përmendura në rrëfimet vendore, në vitin 1912 u dogjën kulla e vëllezërve Lan dhe Nekë Halili, dy kulla të tjera dhe nëntë shtëpi në tri pjesët e Belles.
Ngjarjet tragjike vazhduan edhe në mars të vitit 1913. Sipas kujtesës historike të banorëve, forcat ushtarake dhe xhandarmëria serbo-malazeze vranë dymbëdhjetë banorë të Belles. Në rrëfimet për këtë masakër përmendet edhe emri i Savë Batarjes, i cili, sipas këtyre burimeve, udhëhiqte forcat përgjegjëse për krimin.
Një nga dëshmitë më prekëse që ka mbijetuar në kujtesën e kësaj treve është ajo e Ramiz Nekës, atëherë vetëm gjashtëvjeçar, i cili, sipas rrëfimeve të përcjella ndër breza, shpëtoi nga masakra, ndonëse mbeti i plagosur rëndë.
Për dymbëdhjetë të vrarët, sipas kujtesës vendore, ende nuk dihen vendndodhjet e varreve. Ky fakt e bën edhe më të rëndësishëm dokumentimin e historisë së Belles dhe ruajtjen e dëshmive që mund të ndihmojnë në ndriçimin e këtyre ngjarjeve me peshë historeke .
Kulla që po restaurohet është pjesë e kësaj historie. Muret e saj dëshmojnë për jetën e dikurshme, por edhe për shkatërrimin që la pas një periudhë e rëndë për shqiptarët e kësaj ane.
Për këtë arsye, restaurimi i saj merr një domethënie që shkon përtej arkitekturës: ai krijon mundësinë që historia të ruhet, të studiohet dhe të përcillet te brezat e rinj.
Kontribut institucional për ruajtjen e trashëgimisë:
Në realizimin e këtij projekti janë angazhuar përfaqësues të institucioneve të trashëgimisë kulturore dhe të pushtetit lokal.
Sipas të dhënave të bëra të ditura gjatë vizitës sime, punimet financohen nga Qendra Rajonale për Trashëgimi Kulturore në Pejë, nën drejtimin e drejtoreshës, znj. Shpresa Gjonbalaj. Në përcjelljen profesionale të projektit është përfshirë edhe arkitektja znj.Ardiana Qorraj.
Kontribut në jetësimin e kësaj nisme ka dhënë edhe nënkryetari i Komunës së Deçanit, z. Sami Cacaj.
Punimet restauruese i janë besuar firmës së z. Ramush Ahmetaj. Restaurimi i një objekti të kësaj natyre kërkon kujdes të veçantë ndaj materialeve, strukturës dhe tipareve arkitekturore tradicionale, në mënyrë që kulla të ruajë sa më shumë nga identiteti i saj historik.Ruajtja e kullave tradicionale është një detyrë e përbashkët e institucioneve, specialistëve, pushtetit lokal dhe vetë komunitetit. Ato janë dëshmi të mënyrës së jetesës, të organizimit familjar dhe të traditës së mikpritjes shqiptare.:
Belleja, vend i mikpritjes dhe i qëndresës
Belleja ka një vend të veçantë në kujtesën historike të trevës së Deçanit. Përveç bukurive natyrore, ajo ruan rrëfime për mikpritjen, besën dhe qëndresën e banorëve të saj në periudha të vështira.
Sipas rrëfimeve vendore, kullat e Belles kanë shërbyer edhe si vende strehimi për kaçakë dhe veprimtarë që kundërshtonin regjimet shtypëse të kohës. Në këto rrëfime nga Musë Hajdini,përmenden Isa Boletini dhe bashkëluftëtarët e tij, si dhe veprimtarë të tjerë të çështjes kombëtare, të cilët gjenin në këtë trevë mikpritje dhe mbështetje.
Sofra e shtruar dhe dera e hapur nuk ishin vetëm shenja të bujarisë, por edhe shprehje e besës dhe e solidaritetit. Në kohë rreziku, kulla shqiptare shndërrohej në strehë për udhëtarin, luftëtarin dhe njeriun që kërkonte mbrojtje.
Kjo traditë e bën edhe më domethënës restaurimin e kullës së Lanit dhe Nekës Halili. Përmes saj, nuk ruhet vetëm një ndërtesë, por edhe kujtesa për një mënyrë jetese dhe për vlera që kanë mbijetuar ndër breza.
Një zbulim i veçantë gjatë pastrimit të kullës
Gjatë pastrimit të brendësisë së objektit, nën gurët e rrënuar dhe mbetjet e vjetra, është gjetur një gjysmë kalliri misri. Ky zbulim i pazakontë ka tërhequr vëmendjen e atyre që janë angazhuar në punimet e restaurimit.
Përtej përmasave të vogla, kjo mbetje të kujton jetën e dikurshme që ka zhvilluar në kullë. Aty ku sot shihen gurë të rrëzuar dhe gjurmë të kohës, dikur kishte njerëz, familje, sofrën e shtruar dhe veprimtarinë e përditshme të një shtëpie shqiptare.
Pa një vlerësim specialistik, nuk mund të përcaktohet se sa e vjetër është kjo mbetje.
Në imagjinatën time, ajo gjysmë kokrre misri u bë simbol i një jete që ka lënë gjurmë nën rrënoja. Sikur të mund të fliste, do të na kujtonte se pas çdo muri të vjetër fshihet një histori njerëzore që meriton të njihet.;
Nga Gjermania në Belle, për të parë kullën që po rin grihët
Më 22 tetor, së bashku me bashkëshorten time, Fetanetën, udhëtuam nga Gjermania drejt Pejës, me qëllimin për të vizituar nga afër kullën historike në Belle të Mesme.
Për mua, kjo ishte më shumë se një vizitë e zakonshme. Si njeri i lidhur me historinë dhe kujtesën e vendlindjes, ku jetuan të partë dhe babai im e ndjeva të nevojshme ta shihja nga afër këtë vepër që po merrte formë dhe shtat pas shumë vitesh rrënim.
Në afërsi të kullës takuam Muharrem Lulajn. Pak më pas mbërriti edhe ekipi që përcjell punimet nga Qendra Rajonale për Trashëgimi Kulturore në Pejë, i përbërë nga zonjat Gentiana, Arbnore dhe Arnesa. Ne takimin e parë tri zonjat i pyeta a jeni bellagjore apo vizitore e Arbnorja u përgjigj jemi mbikëqyrëse të punimeve të këtij objekti.
Pastaj ato po vëzhgonin me kujdes e interesim ecurinë e punimeve, duke u ndalur te hollësitë e restaurimit dhe gjendja e pjesëve të objektit. Biseduam për rëndësinë e projektit, shprehëm mirënjohjen tonë për angazhimin e tyre dhe realizuam disa fotografi së bashku, për ta ruajtur si kujtim këtë takim.
Gjatë bisedës, përfaqësueset e ekipit na njoftuan edhe për planin e hapjes së një shtegu këmbësorësh në kuadër të projektit. Ky shteg pritet të krijojë mundësi më të mira për vizitorët dhe turistet që duan të njihen me kullën dhe me mjedisin përrallot përreth saj.
Komentet