IRAN-  Herët në një mëngjes të freskët vjeshte të vitit 2023, nga një tunel poshtë Rripit të Gazës, Yahya Sinwar dha një urdhër që dërgoi mijëra luftëtarë të Hamasit përmes gardhit që ndante territorin nga Izraeli. The Washington Post, shkruan se, kjo dritë jeshile e ka riorganizuar Lindjen e Mesme në një shkallë të krahasueshme me Pranverën Arabe ose copëtimin e Perandorisë Osmane në fillim të shekullit të 20-të — por jo aspak në mënyrat që Sinwar kishte në mendje.

29 muaj më vonë, Lindja e Mesme është pothuajse e panjohur. Izraeli tani shfaqet si fuqi ushtarake e padiskutueshme e rajonit, ndërsa shumë nga armiqtë e tij janë shkatërruar ose u janë prerë kokat politikisht dhe ushtarakisht. Arabia Saudite shfaqet si një shtyllë qendrore ekonomike dhe politike, ndërsa fqinjët e saj të Gjirit vihen në provë nga sulmet me raketa iraniane. Palestinezët, me rreth 75,000 të vdekur në Gaza dhe humbje territoriale në Bregun Perëndimor, duken përsëri të margjinalizuar.

Yahya Sinwar është i vdekur – u vra nga Izraeli në tetor 2024 – dhe rrjeti i forcave që pritej t’i vinin në ndihmë është shembur. Udhëheqësi suprem i Iranit, Ali Khamenei, u vra në një sulm ajror të përbashkët SHBA-Izrael të shtunën. Regjimi që për dekada financoi dhe armatosi të ashtuquajturin “bosht të rezistencës” tani është në prag të një kolapsi që kërcënon të përfshijë Hamasin, Hezbollahun dhe Huthët. Ndërkohë, ish-Presidenti sirian Bashar al-Assad tani jeton në mërgim në Moskë.

Ndërmarrja ushtarake që po formëson peizazhin e ri po drejtohet nga kryeministri izraelit Benjamin Netanyahu dhe presidenti i SHBA-së Donald Trump. I pari u mbijetoi krizave politike, aktakuzave dhe një urdhër-arresti të Gjykatës Ndërkombëtare Penale për ta çuar Izraelin drejt një dominimi ushtarak të paprecedentë. I dyti u kthye në Shtëpinë e Bardhë pas një dënimi për krim të rëndë dhe tentativë vrasjeje dhe e udhëhoqi SHBA-në në luftë me Iranin pa miratimin e Kongresit.

Pavarësisht akuzave për gjenocid me të cilat përballet Izraeli, një brez i ri izraelitësh po përjeton traumën e luftës po aq sa edhe brezat e mëparshëm. Dhe ndërsa ushtarët amerikanë po vdesin përsëri në Lindjen e Mesme në një luftë me kohëzgjatje të pasigurt dhe qëllime të paqarta, rezultati i sulmit të 7 tetorit nuk ishte çlirimi që parashikonte Hamasi, por shembja e shumë prej qëllimeve të tij: një Izrael i mundur, perspektiva e shtetësisë palestineze dhe një Lindje e Mesme e lirë nga ndikimi perëndimor. I ashtuquajturi “Satani i Madh” tani duket më shumë si “Rregullatori i Madh”.

Megjithatë, ajo që do të dalë në fund nga këto riorganizime mbetet një nga pyetjet më të rëndësishme pa përgjigje në gjeopolitikën bashkëkohore. Rendi i vjetër, me Iranin si faktorin kryesor destabilizues të rajonit dhe rrjetin e tij të aleatëve si mjete presioni dhe parandalimi, është shembur. Ajo që e zëvendëson atë është një përzierje e paparashikueshme ambiciesh konkurruese, tensionesh të reja, qytetesh të shkatërruara dhe rajonesh pa qeverisje efektive.

Izraeli duket i fuqishëm, por në të njëjtën kohë i izoluar, me fqinjët e tij që pyesin veten – dhe shqetësohen – se si do ta shfrytëzojë fuqinë e tij dhe si do ta menaxhojë urrejtjen që armiqtë e tij të mundur vazhdojnë të nxisin. Shtetet e Gjirit, përfshirë ato që nënshkruan Marrëveshjet e Abrahamit, duken të tronditura dhe të kujdesshme ndaj garancive amerikane të sigurisë. Arabia Saudite dhe Turqia po ripërcaktojnë pozicionin e tyre strategjik, por ende nuk është e qartë në cilin drejtim ose kundër kujt.

Më 6 tetor 2023, gjithçka dukej ndryshe. Rrjeti i aleatëve dhe grupeve paraushtarake të mbështetura nga Irani ishte, sipas shumë vlerësimeve, në kulmin e fuqisë së tij. Hamasi sundonte Gazën. Hezbollahu mbante peng Libanin me rreth 100,000 raketa. Asadi ishte në Damask, duke u ribashkuar me Lidhjen Arabe pas viteve të izolimit. Huthët kontrollonin pjesën më të madhe të bregdetit të Jemenit dhe kërcënonin rrugët detare pothuajse pa u ndëshkuar.

Pas të gjithëve qëndronte Irani, me një program bërthamor të parë si një kërcënim i drejtpërdrejtë për Izraelin dhe Perëndimin, i mbështetur nga një arsenal i fuqishëm raketash balistike. Në të njëjtën kohë, shtetet e Gjirit po rivendosnin në heshtje marrëdhëniet e tyre me Republikën Islamike.”

Përfituesi më i mundshëm është Izraeli, i cili e ka konsideruar Iranin armikun e tij ekzistencial për dekada të tëra. Që nga 7 tetori 2023, Izraeli ka neutralizuar kërcënimet më të rëndësishme në kufijtë e tij, ka goditur vazhdimisht territorin iranian dhe ka vrarë udhëheqësin suprem të vendit, të cilin e konsideronte kundërshtarin e tij më vdekjeprurës. Shumë njerëz brenda establishmentit ushtarak dhe mbrojtës izraelit vlerësojnë se vendi tani është më i sigurt brenda kufijve të tij se në çdo kohë që nga themelimi i tij në vitin 1948, pavarësisht faktit se ende po lëshohen raketa nga Irani.

Theksi mbi sigurinë i qetëson izraelitët, por i shqetëson fqinjët e tyre. Një Izrael pa rivalë të fortë rajonalë ngjall frikën e teprimeve dhe aventurizmit ushtarak, veçanërisht në Bregun Perëndimor. Këto shqetësime mund të intensifikohen nëse Shtetet e Bashkuara, duke pasur parasysh mundësinë që Donald Trump të shpallë “fitore” ndaj Iranit, zvogëlojnë praninë e tyre në Lindjen e Mesme ose i japin Izraelit liri të plotë lëvizjeje.

“Edhe pse udhëheqësit e Gjirit do të donin të shihnin rrëzimin e regjimit iranian”, vuri në dukje Saab, “ata janë gjithashtu të shqetësuar për tendencën e Izraelit për ta tërhequr lehtësisht këmbëzën”.

Mënyra se si Izraeli e ushtron sovranitetin e tij mund të varet kryesisht nga ajo që do të ndodhë më pas në Iran kur të mbarojnë raketat dhe dronët e tij, gjë që, sipas disa analistëve ushtarakë perëndimorë, mund të ndodhë brenda pak ditësh.

Donald Trump u ka bërë thirrje iranianëve të dalin në rrugë dhe të marrin pushtetin. Megjithatë, pak ekspertë besojnë se një qeveri e zgjedhur lirisht është e mundshme në të ardhmen e afërt, edhe nëse qytetarët revoltohen kundër forcave të regjimit të cilat, sipas grupeve të të drejtave të njeriut, vranë më shumë se 6,800 protestues në janar.

Deri më tani, nuk ka dalë ndonjë opozitë e organizuar. Në të njëjtën kohë, grupe të ndryshme brenda regjimit tashmë po lëvizin për “ditën tjetër”. Një këshill ushtarak i oficerëve nga Trupat e Gardës Revolucionare Islamike mund të zëvendësojë regjimin aktual. Në të njëjtën kohë, dobësimi i boshtit iranian nuk garanton fundin e terrorizmit dhe të veprimeve të armatosura që ai ka krijuar. Hezbollahu vazhdon të lëshojë raketa kundër Izraelit, madje edhe drejt Qipros. Rebelët Huthi, dominues në territoret malore të Jemenit, mund të kërcënojnë lundrimin në Detin e Kuq për shumë vite që do të vijnë.

“Ajatollah Khamenei nuk ishte vetëm një kryetar shteti”, thotë analistja Shira Efron e organizatës kërkimore “Rand” në Tel Aviv. “Ai ishte një udhëheqës fetar për rreth 200 milionë shiitë në të gjithë botën.” Sidoqoftë, dronët Shahed që u vunë flakën zonave turistike kanë shkatërruar çdo shpresë që Irani mund të ketë pasur për marrëdhënie më të mira me fqinjët e tij myslimanë. Me sulmet ndaj hoteleve, apartamenteve, porteve dhe ambasadave në Emiratet e Bashkuara Arabe, Arabinë Saudite, Bahreinin dhe gjetkë, ajo që ka mbetur nga regjimi i Teheranit është shtyrja më tej në izolim.

Në të njëjtën kohë, ata po përpiqen të ruajnë ekuilibrin: po forcojnë marrëdhëniet e tyre me Kinën, po i afrohen Indisë dhe po i mbajnë kanalet e hapura me Rusinë, ndërkohë që për momentin mbeten brenda sferës së ndikimit të Uashingtonit. Në të njëjtën kohë, lëvizjet e tyre po monitorohen nga afër nga shtetet e Gjirit, të cilat tani ndihen më të cenueshme, por edhe nga çdo kryeqytet nga Kajroja në Islamabad.

Por askush nuk mund ta dallojë ende formën e rendit të ri që po lind. Lindja e Mesme e vjetër kishte një logjikë, sado e ashpër që ishte: Irani si destabilizues, Shtetet e Bashkuara si garantues, Izraeli si një fuqi e kufizuar dhe shtetet e Gjirit si financues të stabilitetit. Ajo që do ta zëvendësojë këtë rend do të përcaktohet nga shumë faktorë: vendimet e Donald Trump, beteja për trashëgiminë në Teheran, ekuilibri i pushtetit në Riad, ambiciet e Ankarasë dhe rrënojat e Gazës, ku rreziku i madh i Yahya Sinwar nuk përfundoi me çlirim, por me hi dhe gjak. Dhe ku kapitulli tjetër i Lindjes së Mesme ka filluar të shkruhet tashmë./Dosja.al

Mekanikët ushtarakë amerikanë shikojnë teksa një bombardues amerikan fluturon sipër bazës ajrore Andersen në Guam, në maj 2020.

Thelbin e përgjigjes që i dërgova po e bëj të njohur edhe për publikun shqiptar, pasi mendoj se kjo ngjarje meriton një debat të gjerë, ndonëse për fat të keq po ndodh në një moment të papërshtatshëm historik si brenda vendit, edhe në nivel botëror.

Një artiste e huaj që ka qenë me grupin e parë të atyre që qëndruan në vilën e Enver Hoxhës më dërgoi një mesazh, ku më kërkoi një mendim për çfarë ndodhi gjatë protestës së fundit, kur mbi vilën e Hoxhës u hodhën molotovë. Thelbin e përgjigjes që i dërgova po e bëj të njohur edhe për publikun shqiptar, pasi mendoj se kjo ngjarje meriton një debat të gjerë, ndonëse për fat të keq po ndodh në një moment të papërshtatshëm historik si brenda vendit, edhe në nivel botëror.

Ajo që i shkruaja pak a shumë ishte se molotovët mbi vilën e Hoxhës ishin një “displacement” (zhvendosje) e zemërimit. Pra, në vend që të sulmonin autokratin e gjallë, protestuesit sulmuan një zëvendësues simbolik të tij, shtëpinë e diktatorit të vdekur. Kjo pasi është më e lehtë ose më pak e rrezikshme të sulmosh simbolin e një autokracie të vdekur sesa autokratin e gjallë. Sigurisht, ky sulm lidhet edhe me faktin se partia e Ramës është trashëgimtare e partisë së Hoxhës dhe se kjo shtëpi pritjeje për artistët perëndimorë, që menaxhohet nga një fondacion francez me lidhje me presidentin Macron, është kthyer në një simbol të pushtetit pasi i shërben autokratit për të forcuar legjitimitetin e tij ndërkombëtar (përveçse për të kooptuar artistë e intelektualë shqiptarë). (Në një mesazh të dytë, për të ilustruar këtë i dërgova edhe një postim të debatikcenter, ku thuhej ndër të tjera: “kur Rama denoncon protestuesit e opozitës si terroristë të paqytetëruar, të pakulturuar, që e urrejnë artin – mos harroni se ky është një diskurs i koduar orientalist që vjen nga një mashtrues fashist, i cili ka plaçkitur sistematikisht pasurinë e vendit të tij për 13 vitet e fundit, duke e ofruar atë rregullisht për interesat e pista të fuqive imperiale dhe neokoloniale (SHBA dhe BE), ndërkohë që përdor artin për të veshur politikën e tij me një ajër të koduar perëndimor të kultivimit, rafinimit dhe sofistikimit. Kjo është e vërteta e të ashtuquajturit “bashkim” i artit dhe politikës në Shqipëri, dhe të gjithë artistët dhe punonjësit e kulturës që respektojnë veten duhet ta analizojnë me kujdes situatën dhe të distancohen nga përpjekje të tilla të hapura për kooptim.”)

Gjithsesi – vazhdova në mesazhin tim të parë – sulmin ndaj kësaj vile, në një rrafsh më të thellë psikologjik, unë e shoh si një përsëritje të traumës, si tregues se shqiptarët po e përsërisin të kaluarën, sepse nuk e kanë trajtuar atë siç do të duhej ta kishin trajtuar.

Për t’i shpjeguar çfarë desha të them i dërgova edhe një reagim të Andi Tepelenës të titulluar “Vila e Diktatorit e kamufluar me art bashkëkohor”:

“ Fantazmat e së kaluarës do na përndjekin ende si popull. Vendet e kujtesës me ngarkesa të forta simbolike duhet të shërbejnë si mundësi për të ruajtur kujtesën kolektive. Transformimi nga vende të krimit në vende të artit, jo vetëm nuk shërojnë dhimbjen, por shtrembërojnë vetëdijen dhe reflektimin. E thënë shkurt dhe troç, Vila e Enver Hoxhës në Bllok, nuk duhet të kamuflohet me një vend për zhvillimin e artin bashkëkohor që shikon nga e tashmja, por duhet të kthehet në muze të krimeve të komunizmit që mos të harrojmë ndër breza të kaluarën diktatoriale.

P.S. Keqardhje për artistët e huaj që u ndodhën aty, aq më shumë që nuk kanë lidhje me historinë tonë totalitare dhe nuk ndjejnë. Mund dhe të kishin rrezikuar jetën, njëlloj si artistët shqiptarë që desh gjetën vdekjen nën rrënojat e Teatrit Kombëtar nga rruspa Rama & Veliajt”

***

Me kaq u mbyll shkëmbimi im me të. Më pas iu ktheva poshtë-shënimit të Tepelenës që më bëri të shtroj vetmevete dy pyetje:

E para, po pse duhet të kenë kaq pak imagjinatë artistët e huaj që vijnë e flenë rehat atje? A nuk ishte Ernesto Sabato, një i huaj që nuk pranoi të flinte? Për hir të së vërtetës dua të them se artistja që më çoi mesazhin më kishte thënë që në Tiranë se e kishte ndjerë “aromën e krimeve me gjak shqiptari në muret e asaj godine”.

Por pyetja më e rëndësishme që më lindi ishte e dyta: mirë të huajt, që siç thotë Tepelena, nuk e kanë idenë se çfarë ka ndodhur në Shqipëri, por si është e mundur që nuk e ndjejnë “aromën e krimeve” artistë dhe intelektualë shqiptarë? A mos vallë kjo është çështje moshe? Këtë punën e moshës e skartova menjëherë sepse fatkeqësisht kam parë të shkojnë atje me zell edhe artistë dhe intelektualë të moshuar. Ndër ta, madje, mund të fus edhe dorën vetë, arkitektin e këtij projekti, i cili kur ishte artist dhe intelektual i ri shkruante: “Denoncimi pa kompromis i veprimtarisë kriminale të PPSH-së deri në nxjerrjen e saj jashtë ligjit është i vetmi shteg nga duhet të kalojë PSSH-ja për të fituar të drejtën e qytetarisë në shoqërinë e ardhshme shqiptare dhe e vetmja mundësi për opozitën që atdheun e mbetur në duart e rrugaçëve të qosheve të errëta të nomenklaturës apo të kriminelëve ordinerë t’ua kthejë miliona njerëzve të ndershëm që e kanë humbur besimin. Për sa kohë PS nuk ka bërë denoncimin e plotë të origjinës dhe historisë së saj, ajo s’mund ta ketë të drejtën për të qenë një parti e ligjshme”. ” Edi Rama “Refleksione”, fq. 184 (1991)

Duke lexuar këtë tekst e duke parë se çfarë po bën ky artist shqiptar sot në krye të PS edhe në raport me kujtesën, nuk mund të mos ngresh pyetjen: si shpjegohet kjo pandjeshmëri e shoqërisë shqiptare ndaj shndërrimit nga ana e pushtetit të shtëpisë së diktatorit në një fjetore të rehatshme për artistë me gjithë erën e kufomave që ndjehet aty? Pa pretenduar të shteroj problematikën që bart kjo pyetje, po përpiqem të cek disa prej mekanizmave historikë, politikë dhe psikologjikë që mund të ndihmojnë në shpjegimin e kësaj çmendurie morale dhe intelektuale që na ka pllakosur.

Pa dyshim rasti në fjalë ka të bëjë me kontrollin e memories kolektive që është punë shumë e rëndësishme për pushtetin. Po të analizojmë se çfarë ka shkruar Rama në vitin 1991 do të kuptojmë se ai ka synuar t’u hiqej ish komunistëve legjitimiteti dhe pushteti, pikërisht nëpërmjet ndërtimit të një memorie kolektive tjetër, të bazuar mbi denoncimin e krimeve të tyre sipas parimit “vërtetësi dhe drejtësi”. Në ato vite ndërtimi i kësaj memorie kishte shanse të triumfonte, por duhet thënë se me ardhjen në pushtet të PD-së me në krye ish-komunistin Sali Berisha, memoria kolektive nuk u ndërtua dot mbi vërtetësinë dhe drejtësinë, por u instrumentalizua me kulturën e trashëguar komuniste të manipulimit dhe simulimit për qëllime pushteti. Shoqëria shqiptare, në vend që të fillonte të dialogonte mbi platformën e parë të Sali Berishës “bashkëvuajtës dhe bashkëfajtorë” (që kishte problemin se favorizonte ish komunistët) u nda shumë shpejt, po duke ndjekur synimet e këtij komunisti të kthyer në antikomunist në dy pole: në “viktima” dhe “xhelatë” që, në emër të pushtetit, filluan të konfliktojnë veç të tjerash edhe për kontrollin e memories kolektive. Natyrisht nuk mund të pretendohet që të dy memoriet të ishin të njëjta, por detyra e politikës së mirë dhe një elite të pjekur do të ishte të mundësonte dialogun, të njihte kompleksitetin e traumës, faktin se thellë thellë të traumatizuar nuk dolën vetëm viktimat dhe fëmijët e tyre, por edhe xhelatët e fëmijët e tyre. Thënë me fjalët e mendimtarit Dominick LaCapra në ato vite në vend të përpunimit të traumës nëpërmjet working through – integrimit kritik të saj në ndërgjegjen kolektive, shoqëria shqiptare e përjetoi atë nëpërmjet acting out – duke e rijetuar atë në mënyrë kompulsive, çka hodhi bazat e një polarizim të ri, të mitizimeve të reja, të nevojës për liderë të rinj autoritarë.

Pa u zgjatur në histori mund të them se pas vitit ‘97 me marrjen e pushtetit nga PS, memoria kolektive filloi të kontrollohet gjithnjë e më shumë nga trashëgimtarët e Enver Hoxhës. Edi Rama që në vitet ‘90 tundte flamurin e së vërtetës dhe drejtësisë, nën etjen për pushtet dhe në sajë të pushtetit e ka çuar manipulimin e memories kolektive në nivelet më mbrapshta të sofistikimit. Pjesa më artistike e këtyre manipulimeve janë operacionet që ka bërë me ato që sipas historianit Pierre Nora duhet të quheshin lieux de mémoire – vende kujtese, siç janë edhe shtëpia e diktatorit apo piramida.

Kuptohet, manipulimet që Rama ka kryer edhe me kontributin apo heshtjen e mjaft shkrimtarëve, artistëve dhe intelektualëve, kanë një histori të gjatë. Synimi i tyre ka qenë ruajtja e bazës historike të PS-së dhe familjarëve të tyre nostalgjikë, të vjetër dhe të rinj – shpesh edhe bashkëpunëtorë në krim – në një shoqëri që ka mbetur ende fisnore. Për këtë që në fillim të marrjes së pushtetit, PS iu fut rimodelimit të narrativës së krimeve të komunizmit të promovuar edhe nga Rama në fillim vitet ’90. Afërmendsh ky rimodelim nuk ka synuar dhe nuk synon mohimin e krimeve të njohura botërisht, por “normalizimin” e tyre duke i zbutur apo harruar, duka u ulur peshën morale dhe mbi të gjitha duke nxjerrë jashtë vëmendjes viktimat që trazonin plagën. Le të sjell për këtë shembullin e viktimave si Fadil Kokomani, Vangjel Lezho dhe Xhelal Koprencka (për të mos përmendur shumë të tjerë) që janë pushkatuar në vitin 1979, pra vetëm 12 vjet para rënies së diktaturës dhe nuk iu gjetën eshtrat, ndonëse një tufë ekzekutorësh kanë qenë gjallë në vitet ‘90 dhe vazhdojnë të jenë gjallë edhe sot.

Por le të kthehemi tek vendet e kujtesës dhe të shohim se si shprehet në to ky normalizim. Ndër shembujt më elokuent është fakti se me ardhjen e PS-së në pushtet, burgu i Burrelit ku kanë vuajtur dhe kanë vdekur që nga viti 1945 deri në vitin 1990 një numër shumë i madh kundërshtarësh politikë, ndër të cilët edhe mjaft intelektualë të shquar, u kthye (dhe vazhdon të jetë edhe sot) një burg i zakonshëm ordinerësh. Është e qartë se kjo nuk u bë pasi Shqipëria nuk kishte mjaftueshëm beton për të ndërtuar një burg të ri dhe prandaj s’mund ta linte atë muze siç ishte shndërruar pjesërisht sipas një projekti të papërfunduar. Qëllimi i përdorimit të tij si burg ordiner ishte që shoqërisë t’i përçohej mesazhi se nuk ka ndodhur ndonjë gjë e jashtëzakonshme, se diktatori dhe diktatura kanë qenë thjesht pjesë e historisë me të mirat dhe këqijat e veta. Me fjalë të tjera që krimet të mos konsideroheshin më si plagë, si një traumë që duhej kuruar, por që trauma të normalizohej, të desakralizohej. Ky desakralizim u pa edhe në rastin e vilës së Hoxhës, ku reagimet e “artistëve” të Ramës treguan se e shenjta që duhej ruajtur dhe respektuar atje nuk ishte trauma, por arti dhe artistët perëndimorë. Sipas qasjes së këtij rimodelimi normalizues, këto vende nuk duhen trajtuar si vende të kujtesës, si paralajmërime që e keqja të mos përsëritet, por si tejkalime të traumës. Kështu piramida është trajtuar me shkallët sipër si belvedere, mbi të cilat mund të ngjitesh i lirë që t’i gëzohesh zhvillimit modern të Tiranës, brenda si simbol i të ardhmes me teknologji dixhitale dhe rrotull me kafene e dyqane klientësh të pushtetit. Vetëm ndonjë mendim për diktaturën dhe diktatorin nuk të vjen dot më aty. Edhe vende si Bunk-Art 1 dhe Bunk-Art 2, që dikush mund të m’i sjellë si kundërargumente, janë konceptuar duke iu manipuluar në fakt autenticiteti për t’i shndërruar në atraksione turistike, në burim fitimesh financiare. Edhe “Shtëpia me gjethe” madje nuk është vend vuajtje. Ndërkaq, vendet autentike të vuajtjes dhe torturave si Burgu i Burrelit, apo dhe burgu i Tiranës, brenda të cilit përveç torturave janë bërë edhe gjyqe historike, vazhdojnë të punojnë si burgje ordinerësh. Kampet famëkëqij si Spaçi, Ballshi, Qafë – Bari etj., etj., janë lënë në rrënim dhe harresë të plotë.

Vlen të thuhet këtu se teknikat e këtij normalizimi kombinuar me ato të simulimit sikur e kemi kapërcyer traumën pa mbajtur zi veprojnë në shoqërinë shqiptare mbi sfondin e një mekanizmi psikologjik mjaft efikas: nevoja që kanë njerëzit për ta ndrydhur dhe minimizuar traumën në mënyrë që të largojnë ndjenjën e fajit apo të turpit.

Dhe kështu trauma e pa u metabolizuar nga zija – me ç’kuptoj reflektimin e thellë mbi shkaqet e saj, mbi përgjegjësitë, por edhe nëpërmjet ruajtjes së vendeve të kujtesës dhe vizitave të vazhdueshme në to – na është rikthyer në formën e nostalgjisë dhe të përsëritjes, që në thelb janë dy anë të së njëjtës medalje.

Për ta mbyllur me episodin e ditëve e fundit kur pamë ripërsëritjen e traumës nëpërmjet zhvendosjes së zemërimit ndaj autokratit të gjallë tek shtëpia e diktatorit të vdekur ngulmoj se, që të mos ndodhte kështu, do të ishte dashur mes të tjerave që vende si shtëpia e diktatorit mes shumë vendesh të tjera të memories, të ishin trajtuar:

si plagë,

si paralajmërim,

si muzeum.

Ndërsa ne, me regjinë e autokratit të radhës, i kemi trajtuar si skena të më të shëmtuarës shoqëri të spektaklit. Dhe për pasojë pas tridhjetë vjetësh e kusur jemi në kushtet kur na duket e pamundur ndërprerja e ciklit tragjik, kur traumat e vjetra na riprodhojnë autokratë të rinj dhe këta na ripërsërisin traumat e vjetra.

Qeveria shqiptare ndodhet në një përballje të fortë politike dhe institucionale me Strukturën e Posaçme Kundër Korrupsionit (SPAK), për shkak të kërkesës së këtij të fundit për dhënien e autorizimit për arrestimin e ministres Belinda Balluku.

Kjo betejë nuk shihet thjesht si një mbrojtje ndaj një anëtareje të kabinetit, por si një lëvizje strategjike e Kryeministrit Edi Rama për të ndërtuar një mburojë ligjore e politike për veten dhe zyrtarët e lartë përballë hetimeve të ardhshme.

E ftuar në emisionin A Show gazetarja Klodiana Lala shprehet se Rama ka nisur një “betejë frontale” me institucionet e reja të drejtësisë. Sipas saj, Rama ka pasur dijeni për të gjitha aferat korruptive, dhe me bindje të plotë tregon se kryeministri brenda 2026 do të thirret ose do të jetë nën hetim nga SPAK.

Ky ngadalësim i procesit për heqjen e imunitetit të Ballukut, sipas Lalës, shihet si një test për të matur forcën dhe për të krijuar precedentë që mund të shërbejnë për të mbrojtur figura të tjera të larta politike në të ardhmen.

Për Lalën, qëllimi final i kryeministrit nuk është mbrojtja e Ballukut, por mbrojtja e vetes. Duke shtruar një “terren” të ri ligjor dhe procedural, ai synon të “blindojë” pozicionin e tij dhe të qeverisë, veçanërisht për periudhën pasi të mos jetë më në pushtet, kur vulnerabiliteti përballë ligjit rritet.

Kjo strategji, theksoi Lala, e vendos atë në një përplasje të drejtpërdrejtë jo vetëm me SPAK, por edhe me partnerët ndërkombëtarë, të cilët e konsiderojnë funksionimin e pavarur të kësaj strukture si një kusht të panegociueshëm të reformës në drejtësi.

Rezultati i kësaj beteje do të jetë përcaktues për të ardhmen e shtetit ligjor dhe luftës kundër korrupsionit në Shqipëri, duke treguar nëse askush nuk do të jetë më mbi ligjin, apo nëse politika do të arrijë sërish të vendosë kufij për drejtësinë.

Historia me zonjën Balluku nisi qysh në tetor të vitit të kaluar dhe që u desh një rrugë e gjatë për të ardhur deri në ditën kur ne jemi sot, ku pritet të ketë një votim në kuvend sa i përket kërkesës së SPAK-ut për leje për arrestimin e saj. Duhet të kemi parasysh që dy ngjarjet nuk kanë lidhje me njëra-tjetrën. Pezullimi nga ushtrimi i funksioneve që mbeti në fakt pas një kalvari të gjatë edhe shkuarjes së çështjes deri në Gjykatën Kushtetuese, mbeti në fuqi. Në fakt sot nuk ka më asnjë vlerë, sepse zonja Balluku nuk është në ato funksione. Nga ana tjetër, SPAK insiston për ta dërguar atë prapa hekurave, duke insistuar në dy momente thelbësore. Së pari thonë që zonja në fjalë është duke intimiduar dëshmitarë edhe ka dyshime, pra në përgjimin mes dy vartëseve të saj ka, ka dyshime të forta që ajo mund të ketë përdorur edhe ata që konsiderohen të fortët për t’i intimiduar.

Dhe së dyti, përmes vartësve të saj, duke i kërcënuar me largim nga vendi i punës, ata ose familjarët, apo edhe duke i joshur në momente të caktuara. Tani ku jam unë? Unë mendoj që jam duke u përpjekur ta kuptoj këtë gjë sepse kjo nuk është vetëm një çështje penale, një çështje thjesht penale juridike, është një çështje edhe politike. Madje është sot më shumë sesa politike. Dhe pse e them këtë që është më shumë sesa politike? Sepse keni SPAK nga njëra anë, keni Belinda Ballukun në mes dhe keni gjithë mazhorancën socialiste me në krye Edi Ramën, i cili ka bërë si asnjëherë më parë një betejë frontale me prokurorët, me gjyqtarët, me vuri në lëvizje personalisht me firmën e tij Gjykatën Kushtetuese për çështjen e pezullimit.

Po vonon në mënyrë të paprecedent çështjen e votimit të kërkesës së SPAK-ut për leje për të arrestuar zonjën Balluku sa më shumë të mundet. Dhe si e shikoj unë këtë dhe pse e shikoj politike? Sepse nuk shikoj një betejë të Belinda Ballukut. Në fakt shikoj një luftë politike mes SPAK dhe Edi Ramës. Dhe Edi Rama, me sa kam kuptuar, nuk po mbron Belinda Ballukun. Në fakt po përpiqet të mbrojë veten e vet ose të marrë një garanci. Pra po bën gjithçka për të marrë një garanci që të nesërmen të mos jetë i prekshëm nga SPAK-u.

Unë nuk e shikoj këtë si një negocim. Zoti Rama është duke shtruar, rrugën mendoj unë, ose është duke vënë disa kufij. Se çfarë do të thotë të vësh kufij? Do të thotë që të shkosh në Gjykatë Kushtetuese dhe të përpiqesh me çdo kusht duke sulmuar gjyqtarët në mënyrë të paprecedent që të marrësh një vendim që të leverdisë dhe t’i mbash gjyqtarët larg nga kabinetet qeveritar. Pra t’ju heqësh të drejtën me gjykatë, me vendim gjyqësor, sepse ju e dini vendimi i Gjykatës Kushtetuese ka fuqinë e ligjit, për të mos pezulluar ministra të tjerë apo ndoshta dhe vetë atë në të ardhmen. E dyta, është duke bërë ndryshime ligjore, është duke bërë çmos, të paktën deri tani, sepse unë kam një qëndrim në fakt disi ndryshe, për të mos dhënë imunitetin e zonjës Balluku. Pra, janë të gjitha këto, është duke shtruar një terren që të nesërmen t’i lërë në pamundësi prokurorët ose gjykatësit për ta prekur atë. 

A do të shkojë SPAK telk Edi Rama apo Rama të shkojë në dyert e SPAK. Direkt apo indirekt të gjithë këto afera Edi Rama i ka ditur. Ka pasur informacion. Nuk ndodh asgjë rastësisht në këtë vend. Edi Rama di dhe çfarë flitet në çdo emision televiziv. Ia zbardhin këshilltarët e vet. Të jesh e sigurt për të. Edhe për një grua që ishte shtatzënë dhe kishte urdhër-arrest Rama e dinte. E dinte dhe që SPAK kishte sekuestruar tenderin e Porto Romanos, ndërkohë që unë e mora vesh 2 ditë pasi e paralajmëroi Edi Rama kur tha se SPAK po sekuestron dhe tendera që nuk kanë përfunduar procedurat. Më pas mësova që ishte Porto Romano. Unë mendoj që Edi Rama do të thirret si person në dijeni në SPAK, ose edhe si i pandehur, madje mund të ndodhë brenda 2026.

Lufta e Iranit dhe bllokimi i ngushticës së Hormuzit në Gjirin Persik mund të ketë pasoja deri në recesion për të gjithë ekonominë botërore.

Ngushtica e Hormuzit – kjo ngushticë detare është itinerari më i rëndësishëm i anijeve për transportin e naftës. Hormuzi midis Omanit dhe Iranit lidh Gjirin Persik dhe shtetet eksportuese të naftës Bahrein, Kuvajt, Katar, Arabi Sauditedhe Emiratet e Bashkuara Arabe me Oqeanin Indian.

Anijet çisternë mbërrijnë këtu nga shumë vende të botës. Shumica transportojnë naftën bruto nga rajoni i Gjirit Persik për në Europë, Azi dhe Amerikën e Veriut.

Pika më e rëndësishme e këtij itinerari është ajo ndërmjet Gjirit Persik dhe Gjirit të Omanit, brezi më i ngushtë me një gjerësi prej 55 kilometrash, dhe korsia e lundrimit për anijet e mëdha është vetëm 3,7 kilometra.

Ngushtica e Hormuzit kyç për interesat strategjike në rajon
Edhe në të shkuarën në kontekstin e sanksioneve ndërkombëtare ndaj Iranit, Teherani vazhdimisht ka kërcënuar me mbylljen e ngushticës Hormuz. E njëjta gjë po ndodh edhe në konfliktin aktual. Sipas ekspertëve të ekonomisë, në rast se ngushtica e Hormuzit e përfshirë tani nga lufta mbetet e bllokuar rrezikohet ndjeshëm e gjithë ekonomia botërore. Teherani e konsideron këtë rrugë detare si çelësin kryesor për sigurimin e interesave strategjike në rajon në jug të Iranit dhe të Gjirit Persik.

Përmes rrugës së Hormuzit transportohet një e pesta e konsumit botëror të naftës
Hormuzi zë vendin e dytë ndër itineraret më të rëndësishme në botë për transportin e naftës si rruga Malacca dhe Kanali i Suezit.

Një humbje nga bllokimi i kësaj rruge detare si pasojë e konfliktit aktual do të ishte e vështirë të kompensohej. Pasoja janë rritja e çmimit të naftës e benzinës, që gjithësesi ditët e fundit janë shtrenjtuar.

Po ashtu mund të krijoheshin ngushtica në zinxhirin e furnizimeve për shumë produkte nga nafta. Prishja e këtij zinxhiri mund t’i krijojë vështirësi ekonomisë në shumë vende të botës./DW

Kompania “InfraKonsult” sh.p.k. e Redi Strugës është kompania projektuese dhe mbikëqyrëse e punimeve në segmentin rrugor Librazhd-Prrenjas, i cili u shemb në muajin shkurt duke bllokuar qarkullimin dhe zoluar tërësisht Juglindjen e vendit e duke shkaktuar një dëm shumë të madh ekonomik.

Për mbi 10 ditë, bllokimi i këtij aksi paralizoi komunikimin e Juglindjes me pjesën tjetër të vendit dhe goditi rëndë tregtinë me Maqedoninë e Veriut. Bizneset pësuan humbje kolosale, qytetarët u përballen me kosto shtesë dhe pasiguri, ndërsa përgjegjësit teknikë të rrugës heshtin.

Sipas dokumenteve të Autoritetit Rrugor Shqiptar, “InfraKonsult” sh.p.k. me administrator Redi Strugën fitoi në fund të vitit 2020 tenderin me fond limit 530 milionë lekë për “studim, projektim dhe zgjerim të segmentit rrugor dalje Elbasan-Prrenjas-Qafë Thanë”, me afat realizimi 9 muaj.

E njëjta kompani ka kryer punimet topografike dhe studimet gjeologjike përgjatë gjithë gjatësisë së rrugës, përfshirë zonën ku ndodhi rrëshqitja.

Në dokumentacionin zyrtar, Redi Struga figuron si personi përgjegjës edhe për mbikëqyrjen e punimeve. Kjo e vendos atë dhe kompaninë e tij në qendër të përgjegjësisë teknike dhe profesionale për sigurinë dhe qëndrueshmërinë e veprës.

Nëse studimet gjeologjike janë bërë siç duhet, pse ndodhi rrëshqitja?
Nëse projekti ka parashikuar masat mbrojtëse, pse ato nuk funksionuan?
Nëse mbikëqyrja ka qenë reale dhe jo formale, si mund të dështojë një segment i sapozgjeruar në këtë mënyrë?

Kur një vepër publike dështon në këtë mënyrë, përgjegjësia ka emra, firma dhe kontrata. Dhe në këtë rast, dokumentet tregojnë qartë se Redi Struga dhe “InfraKonsult” janë i gjithë zinxhiri i përgjegjësisë.

Banorët dhe bizneset e juglindjes presin jo vetëm riparimin e rrugës, por edhe llogaridhënie nga ai që ka firmosur studimet, që u pagua të mbikëqyrë punimet, dhe të verifikojë nëse masat mbrojtëse janë zbatuar siç duhej.

Tani fjalën e ka Prokuroria, institucion i cili ka detyrë të hetojë me seriozitet çdo hap të projektimit, studimeve dhe mbikëqyrjes së punimeve. Është koha për verifikim të plotë të dokumentacionit, të zbardhen arsyet e rrëshqitjes dhe të vendoset nëse janë respektuar standardet teknike dhe ligjore.

Deri tani nuk është bërë publike asnjë përgjegjësi konkrete. Çdo vonesë në hetim është një rrezik për sigurinë publike dhe një dëm i drejtpërdrejtë ekonomik për zonën. Përgjegjësia duhet të zbardhet dhe çdo hap i hetimit duhet të bëhet publik, që qytetarët të dinë se paratë e tyre nuk janë shpërdoruar dhe jetët e tyre nuk janë lënë pas dore. BW

Nga Podgorica në Beograd e Tiranë, historia po përsëritet: pushteti i gjatë prodhon autokraci, ndërsa faturën shpesh e paguajnë familjarët…

Edhe në politikë, si në sport, lojtari i vërtetë duhet ta dijë kur ka ardhur momenti t’i varë këpucët në gozhdë. Injorimi i realitetit, kur ai të thotë qartë se loja ka mbaruar, zakonisht kthehet si bumerang.

Në vitin 2019, analisti dhe ish-politikani serb Zoran Çičak hodhi tezën për “vëllezërit” e oktapodit ballkanik. Ai përmendi vëllezërit Haradinaj, vëllezërit Rama dhe vëllezërit Gjukanović. Më pas, lista u zgjerua nga emra të tjerë në Serbi: Stefanović, Petković, Mali, Vučić, madje edhe Brnabić. Ideja ishte e thjeshtë: në Ballkan, pushteti rrallë është individual; ai është familjar.

Vite më parë, i njëjti autor kishte hartuar një listë këshillash për një opozitar imagjinar serb që aspironte pushtetin: mos bëj kurrë pakt me kriminelë, sidomos me ata malazezë dhe shqiptarë; mos bëj marrëveshje me shërbime të huaja, veçanërisht britanike; kombinimi i të dyjave është shpesh fatal. Por këshilla më e rëndësishme ishte kjo: askush nuk është i përjetshëm. Mëso ta parashikosh humbjen politike dhe tërhiqu me dinjitet.

Ky mesazh duket sot më aktual se kurrë në Mal të Zi. Kur flitet për Milo Gjukanović, dilema nuk është më vetëm politike, por edhe personale. Arrestimi i të vëllait, çështjet e armëve, municionet e harruara në shtëpi; të gjitha krijojnë një tablo ku pushteti i gjatë prodhon pasoja të paparashikueshme. Historia tregon se shumë pak liderë kanë ditur të tërhiqen në kohë. Nga Nicolae Çaushesko te Slobodan Milošević, nga Muammar Gaddafi e Hosni Mubarak, te Nikola Gruevski apo Nicolás Maduro, fundi rrallë ka qenë i qetë. Për liderin, për familjen dhe për vendin.

Në Serbi, pyetja shtrohet për Aleksandar Vučić: a ka ardhur momenti për “këpucët në gozhdë”? Apo epilogu i pashmangshëm mund të jetë një ditë kur në vend të kundërshtarëve politikë, përballë drejtësisë të përfundojnë njerëzit më të afërt? Emra si Andrej Vučić përmenden shpesh në diskursin publik, mes akuzave dhe kundërakuzave, duke e bërë kufirin mes pushtetit dhe familjes gjithnjë e më të paqartë.

Në Shqipëri, Edi Rama duket më i qëndrueshëm dhe më i sofistikuar në stil. Por media dhe vëzhgues ndërkombëtarë e akuzojnë për centralizim pushteti, korrupsion sistemik dhe lidhje të errëta mes politikës dhe oligarkisë. Emri i vëllait të tij, Olsi Rama, përmendet shpesh në media si simbol i këtij ndërthurimi mes biznesit dhe pushtetit. Sipas raportimeve publike, pasuria e tij vlerësohet në qindra milionë euro, kryesisht në sektorë si telekomunikacioni dhe industria e lojërave të fatit. Në Mal të Zi, pasuria e vëllait të Gjukanović është vlerësuar në shifra të ngjashme, me rrënjë që nga tranzicioni i viteve ’90 e deri te investimet bankare e imobiliare.

Rasti i Maqedonisë së Veriut është ilustrues. Nikola Gruevski arriti të largohej në Hungari, nën mbrojtjen politike të Viktor Orbán. Ndërkohë, kushëriri i tij Saša Mijalkov, ish-shef i shërbimeve sekrete, u përball me akuza të rënda për shpërdorim detyre dhe krim të organizuar. Edhe pse u dënua me burg, përfundoi në liri me kusht. Mesazhi? Drejtësia në Ballkan shpesh vjen me vonesë, ose me kompromis.

Në këtë sfond, letra e përbashkët e Vučić dhe Ramës drejtuar Brukselit; ku propozojnë integrim në tregun e përbashkët europian pa anëtarësim të plotë, shihet nga kritikët si përpjekje për të siguruar përfitimet ekonomike pa rrezikuar kontrollin e brendshëm. Sipas këtij interpretimi, bëhet fjalë për tregti pa kufij, por pushtet pa kufizime ligjore.

Paradoksi ballkanik është i qartë: liderët flasin për reforma dhe integrim europian, por në terren forcojnë kontrollin mbi parlamentin, institucionet, drejtësinë dhe mediat. Dhe kur vjen momenti i llogaridhënies, shpesh janë familjarët ata që dalin të parët në skenën e përgjegjësisë.

“Kur të largohesh, bëhu zotëri. Mos u anko për fatin. Dhe mos u kthe më; politikanët nuk janë sarma që shijojnë të ngrohura”, ishte një nga këshillat e Çičakut. Pak gjasa ka që ky mesazh të dëgjohet në Tiranë, Beograd apo Podgoricë.

Ballkani vazhdon të prodhojë një model të njohur: pushtet i gjatë, familje të përfshira, pasuri të mëdha dhe fund i pasigurt. Vëllezërit ballkanikë mbeten simbol i kësaj simbioze mes gjakut dhe pushtetit. Dhe historia tregon se kjo lidhje, herët a vonë, kërkon një çmim./Pamfleti.net

Vendimi i Iranit për t’u hakmarrë ndaj sulmeve ajrore të SHBA-Izrael ka përfshirë një pjesë të madhe të rajonit në konflikt të hapur. Teherani ka vijuar goditjet ndaj bazave ushtarake që strehojnë trupa amerikane në Lindjen e Mesme, por nuk ka shmangur as objektivat civile, duke goditur aeroporte, porte, ndërtesa të larta dhe anije tregtare.

Sipas raportimeve të mediave të huaja, Irani ka shënjestruar 12 vende, mes tyre Bahrain, Kuëait dhe United Arab Emirates, ndërsa janë përfshirë edhe objektiva të lidhura me Francën dhe Britaninë e Madhe, përfshirë bazën ajrore RAF Akrotiri në Qipro. Mendohet se qëllimi i Teheranit është të ushtrojë presion ndaj administratës amerikane për të ndalur sulmet e mëtejshme.

The Telegraph, në një artikull, përshkruan se si Irani e ka çuar luftën në nivel global në 72 orët e fundit.

Portet dhe bazat detare

Sulmet e para u regjistruan ndaj portit Mina Salman në Bahrein, në skajin verior të Gjirit Persik. Ky port përpunon miliona ton naftë dhe ngarkesa çdo vit dhe strehon selinë e Flotës së Pestë të Marinës Amerikane, si dhe struktura mbështetëse britanike. Zona u godit disa herë me dronë dhe raketa, ndërsa u raportua për viktima dhe dëme materiale.

Në të njëjtën kohë, sulmet u zgjeruan drejt Portit të Bahreinit dhe Port Zayed në Abu Dhabi. Një tjetër objektiv ishte porti Duqm në Oman, që përfshin edhe një rafineri nafte. Disa nga këto zona strehojnë prani ushtarake perëndimore, çka e bën përshkallëzimin edhe më të ndjeshëm.

Objektivat civile

Goditjet iraniane prekën edhe ndërtesa civile me profil të lartë. Në Emiratet e Bashkuara Arabe, një dron ra pranë kullës Burj Khalifa, ndërsa zjarre shpërthyen në hotelin Burj Al Arab pas një tjetër sulmi. U raportua për të plagosur nga mbeturinat që ranë gjatë shpërthimeve.

Në Izrael, u shënjestruan Bashkia e Tel Avivit dhe Sinagoga e Madhe e Jerusalemit, ku një municion ajror ra pranë objektit fetar. Në Bahrein, një tjetër predhë goditi ambientet e një hoteli ku ndodhen përfaqësi diplomatike.

Ngushtica e Hormuzit dhe transporti detar

Përshkallëzimi ka rritur frikën për mbylljen e Ngushticës së Hormuzit, një pikë kyçe për transportin global të naftës. Të paktën pesë anije cisternë u raportuan të goditura, ndërsa disa kompani detare pezulluan operacionet në zonë.

Raportimet sugjeruan se Irani paralajmëroi ekuipazhet përmes transmetimeve radiofonike se kalimi nëpër ngushticë “nuk lejohej”. Ndërkohë, të dhënat e gjurmimit detar treguan grumbullim të cisternave në të dyja anët e ngushticës, duke rritur shqetësimet për furnizimin global me energji.

Infrastruktura energjetike

Irani shënjestroi edhe rafineri dhe fusha energjetike. Rafineria Ras Tanura në Arabinë Saudite u mbyll përkohësisht si masë paraprake pas një sulmi. Në Kuvajt, mbeturinat nga sulmet ajrore ranë mbi rafinerinë Ahmadi, duke shkaktuar të plagosur.

Po ashtu, u raportuan goditje ndaj fushave të gazit në Katar, duke detyruar pezullimin e përkohshëm të prodhimit të gazit natyror të lëngshëm. Si pasojë, çmimet e naftës Brent u rritën ndjeshëm, ndërsa tregjet e gazit reaguan me rritje të menjëhershme.

Aeroportet civile dhe ushtarake

Sulmet prekën edhe aeroporte strategjike në rajon. Fluturimet u pezulluan në Dubai dhe Bahrein pas goditjeve me dronë. Në Abu Dhabi u raportuan viktima dhe të plagosur pas një incidenti në aeroport.

Municione ajrore goditën gjithashtu aeroporte në Irak, përfshirë Nasiriya dhe Erbil. Objektiva ishin edhe baza ushtarake amerikane në Katar, Jordani dhe Kuvajt, si dhe baza britanike RAF Akrotiri në Qipro. Panorama