VOAL

VOAL

Adlon: Një botë më vete Nga George Seldes Përktheu: Meri Lalaj

December 5, 2020
blank

Komentet

blank

“TIRANA” E GJUNJEZUAR NGA DIKTATURA KOMUNISTE – Nga Skifter Këlliçi, ish-komentator sportiv i RTSH (1959-99), shkrimtar

 

Dëshmi dhe përfundime rreth përjashtimit të kesaj skuadre nga kampionati i futbollit, 55 vjet më parë.

 

Edhe tani më kujtohet mirëfilli ajo e martë e datës 27 qershor të vitit 1967, pra 55 vjet më parë, kur shprehnin nën zë dufin pasi kishin lexuar në faqet e “Sportit Popullor’ njoftimin se skuadra e tyre e zemrës, pas ndeshjes së fituar kunder “ Partizanit”, ishte përjashtur nga kampionati, kur thuajse e kishte siguruar plotësisht kurorën e kampiones.
Historia e futbollit botëror njeh shumë skandale që kanë ndodhur brenda dhe jashtë fushave të futbollit-përleshje të futbollistëve në fushë dhe jashtë saj, ndërhyrje të  tifozëve të njërës a tjetrës skuadër, kërcënime dhe joshje të drejtuesve të klubeve ndaj gjyqtarëve, allisheverishe, shfaqje korrupsioni, që kanë sjellë si pasojë përjashtime futbollistësh, trajnerësh, drejtuesish, por kurrë përjashtimin e ndonjë skuadre nga vazhdimi  i kampionatit. Dhe kjo, sepse rregullorja e futbollit  nuk parashikon veprime të tilla.

blank

Nuk përfshihen këtu raste kur janë përdorur makinacione për të favorizuar një skuadër a një tjetër, siç ndodhi në sezonin 2005-06 në Itali,ku, si pasojë e procesit  të ashtuquajtur“calciopoli”, “Juventusit” iu  hoq titulli kampion dhe u dënua të luante në kategorinë e dytë, dhe “Milani”, ”Fiorentina”, ”Lacio”, “Rexhina” etj., u detyruan  ta fillonin kampionatin me disa pikë më pak…
Por ajo që ndodhi më 24  qershor të vitit 1967, pas ndeshjes “17 Nëntori”-“Partizani”, kur të dyja këto skuadra u përjashtuan nga vazhdini i këtij kampionati, është një shëmbull i paparë  dhe unikor në botë.
Deri në kampionatin e vitit 1965-66, kur “Vllaznia” ishte shpallur dy herë radhazi kampione, më 1945 dhe 1946, vetëm dy skuadra kishin fituar kampionatet në vazhdim: Këto ishin “Partizani”, i krijuar më 1946, (11 herë) dhe “Dinamo”, e krijuar më 1950 , (6 herë).
Dhe ja, në ndeshjen e fundit të kampionatit të vitit 1965-66 “17 Nëntori” i Tiranës, duke mundur “Partizanin” 2-0, fitonte për herë të parë në historinë e kampionateve të pas Luftës së Dytë Botërore, titullin kampion.
Ishte me të vërtetë një shuplakë shumë e rëndë që i jepej  këtyre dy skuadrave të privilegjura të udheheqjes komuniste, dy skuadrave, përkatësisht të Ministrisë së Mbrojtes dhe Ministrisë së Brendshme.Thyhej kështu një mith.
Në dukje, këtu nuk kishte agjë të keqe. Madje, po zgjerohej kështu gjeografia e kampionëve. Por udhëheqjes komuniste i pëlqente që kampionatin ta fitonte cilado skuadër, por jo “17 Nëntori”, pra, “Tirana”, shumëherë kampione që nga 1930, kur ishte zhvilluar kampionati i parë…
Urrejta kundër diktaturës komuniste ka qenë e heshtur, sepse  dhuna e saj nëpërmjet armës së kësaj diktature, Sigurimit të Shtetit, ishte shumë e madhe. Kështu kjo urrejte përpiqej të gjente shprehje në mënyra të tërthorta. Dhe një nga këto mënyra u bë futbolli.
Sportdashësit e “17 Nëntorit”, dhe këta nuk ishin vetëm tiranas vendas, por edhe mijëra e mijëra te tjerë në kryqytet e qytete të tjera të vendit, gëzoheshin pa masë kur skuadra e tyre fitonte ndaj “Dinamos” dhe, veçanërisht, ndaj “Partizanit”. Këtë gëzim ata e  shprehnin hapur me thirrjet, “Forca Tirana, (Tirona)!”, sidomos në ndeshjet kundër skuadrave të mësipërme ushtarake.
Ishte një dukuri e përafërt me thirrjet e sportdashësve tiranas në vitet 1942-43, kur “Shprefeja”, skuadër e të rinjve të lagjeve te Tiranës, luante kundër skuadrave fashiste italiane. Kur ushtarakët fashiste thërrsnin:”Forca gli azzurri!”, ata u kundërpërgjigjeshin me thirrjet: “Forca të kuqtë!”, sepse fanellat e “Shprefesë” ishin të kuqe dhe të mbathurat e zeza, pra, si ngjyrat e flamurit kombëtar.
Mirërpo thirrja “Forca Tirana” nuk u tingëllonte mirë në vesh anëtarëve të Byrosë Politike. Me përjashtim të Enver Hoxhës, Mehmet Shehut dhe Hysni Kapos, të gjithë byroistët e tjerë do t’i shihje  çdo të diel në tribunën e stadiumeve. Dhe të  tërë,veç Kadri Hazbiut, ishin  tifozë fanatikë të “Partizanit”. Madje, gjeneral Petrit Dume kishte  raste që në pushime të ndeshjes së “Partizanit” të zbriste në dhomat e zhveshjes dhe  të ndërhynte që të hiqej ky, apo ai futbollist që, sipas tij, nuk po luante mirë.
Një herë, sic dëshmon Miço Ndini, ish-futbollist i njohur i “Partizanit” të viteve 60-të, ky gjeneral, pas një humbjeje të kësaj skuadre me “Skënderbeun”në Korçë, arrinte me  makinën e tij autobusin e “Partizanit”, që udhëtonte për më Tiranë, e ndalte atë dhe fyente futbollistët…
Po të kthehemi të “17 Nëntori”. Pas një fitoreje të skuadrës së tyre kundër ”Besës në Kavajë, në fillim të  dimrit të vitit 1967, tifozët tiranas, me të ardhur në stacionin e trenit, nuk u shpërndanë, por u drejtuan në Klubin e Shtëpisë së Oficerëve, (sot godina e MTKRS-së),  dhe atje vazhduan me thirrjet: “Tirona, Tirona!”. Dhe të mos harrojmë se na ato çaste në klub ndodhej  pikërisht gjeneral Petrit Dume, bashkë me jerarkë të tjerë të diktaturës, të cilët, s’do mend, mbetën të tromaksur.
Që ky ishte një provokim i hapur, për këtë nuk kishte dyshim, Por, a mund të arrestohej ndokush, kur fare mirë ai mund të përgjigjej: “Nuk bëra asgjë, veçse thira më shokët e mi: “Forca “Tirana”!”? Sigurisht që jo.
Byroistëve nuk u pëlqente dhe fakti tjetër që sportdashësit tiranas e quanin skuadrën e tyre me emrin e e vjetër, “Tirana”, dhe jo “17 Nëntori”, siç u quajt ky klub pas ardhjes se komunisteve në fuqi, për nder të çlirimit të kryeqytetit.
Ja, pra, në këtë atmosferë zhvillohej kampionati i vitit 1967. Kasta e kuqe nuk mund të gëlltiste një fitore të dytë të “17 Nëntorit” në këtë kampionat, aq më tepër pas fitores së një viti më parë.
Duke parë që kjo skuadër po shkëputej nga “Partizani” e “Dinamo”, paria e Ministrisë së Mbrojtjes filloi të përdorte   makinacione nga më absurdet. Pikërisht në  këtë periudhe, futbollistët e “17 Nëntorit”, Ali Mema dhe Gëzim Kasmi, të dy pedagogë të kultures fizike, u dërguan, i pari në Shkodër, (gjashtë muaj) dhe i dyti në Skparar, (18 muaj), që të kryenin… zborin usharak. I tërë ky makinacion u krye drejtpërdrejt me urdhër të gjeneral Petrit Dumes. Kështu skuadra tiranase u detyrua të luante gjatë tërë këtij sezoni pa këta dy lojtarë tutullarë.
E, megjithatë, valanga e “Tiranës”, (kështu po vazhdoj ta quaj tani këtë skuadër), ishte e pandalshme. Kishte fituar 3-2 edhe takimin e parë të sezionit 1966-67 kundër “ Partizanit” dhe futej në fushë që të fitonte edhe të dytin…
Dhe, ja, erdhi 24 qershori i vitit 1967. Ditë e shtunë. Përse kjo ndeshje të shtunën dhe jo të dielën, sipas kalendarit? Edhe këtu kishte një dredhi: të dielën “Vllaznia” priste në Shkodër “Dinamon”. Deri atë javë “Tirana” kryesonte me 33 pikë, ”Dinamo” kishte 31 dhe “Partizani” 25, jashtë çdo lufte për t’u bërë kampion.Por duhej pra, me doemos që “Tirana” të mos përsëriste suksesin e një viti më parë.
Duhej pa tjetër që “Partizani” të fitonte kundër “Tiranës”. Dhe atëherë të bëhej ç’është e mundur, madje, të ushtrohej në një mënyrë a një tjetër, trysni ndaj “Vllaznisë”, edhe ajo pa pretendime për titull, që “Dinamo” të fitonte.
Në këtë mënyrë, si “Tirana”, ashtu edhe “Dinamo”, barazoheshin me pikë e, kësisoj, krijohej mundësia që kampionatin ta fitonte kjo e fundit, me fjalë të tjera, një tjetër skuadër ushtarake, por  këtë radhë e Ministrisë së Brendshme.
E vertëta është se kjo dëshirë e udhëheqjes komuniste nuk ishte kaq e lehte të realizohej, sepse në tri takimet e fundit të kampionatit “Tirana” do të ndeshej me “Tomorin ” e Beratit, ”Lokomotivën” e Durrësit dhe “Traktorin”e Lushnjës, që ndodheshin në shkallët e fundit të renditjes së kampionatit. Mirëpo tiranasit shpartalluan çdo hamendësim të parisë së kupolës së kuqe: ata mposhtën në sy të saj “Partizanin” me rezultatin 2-1.
Të dyja skuadrat aktivizuan në atë sezon këta futbollistë:
“Tirana”:Tafaj, Elini, Frashëri, Dhales, Gjoni,Bytyçi, O.Mema, Xhaçka, Bukoviku, Hyka, Kazanxhi, Ishka, (trajnerë, M.Alla dhe E,Shehu).
“Partizani”: Janku, Jozja, M.Gjika, S.Gjika, Dingu, Rragami, Shule, Karriqi, Shllaku, Dani,Rudi Pano, Jashari, Shaqiri, (trajnerë, R.Resmja e M.Ndini.)
Nuk po trajtoj kronikën e ndeshjes, e cila për turp, as nuk është pasqyruar në faqet e gazetës “Sporti Popullor”. Por nga fundi i pjesës së dytë, pati raste të një loje të rëndë, të shkaktuar  nga lojtarë  të  të dyja palëve. Kjo atmosferë e nderë vazhdoi edhe pas përfundimit të takimit, para dhomave të zhveshjes. Por nuk pati përleshje, nuk pati, për më tepër, as  ndërhyrje  të shikuesve tifozë të njerës, a tjetrës palë në fushë.
Gjyqtari mund të kishte përjashtuar futbollistë nga të dyja skuadrat, deri aq sa lejon rregullorja. Edhe lojtarët që shkaktuan përleshje, mund të ishim përjashtuar për kaq, ose aq ndeshje…Të gjitha këto mund të kishin ndodhur, përsëri duke u zbatuar rregullorja e futbollit.
(Ndërkohë, “Dinamo” nuk mundi të arrinte veçse një barazim në Shkodër dhe kështu mbeti tri pikë larg “Tiranës”, e cila, duke pasur, siç e thashë edhe më sipër, ndeshje më të lehta, tashmë po çimentonte rrugën për të fituar për të dytën herë radhazi  titullin kampion).
Si pasojë, pas përfundimit të ndeshjes “Tirana”-”Partizani”, në stadium shpërthyen sërishmi brohoritjet hovëzuese ,”Tirona,Tirona!”, të cilat, si gjithnjë, u vrisnin veshin byroistëve. Ndaj ata u larguan të vrenjtur nga stadiumi dhe ua hipën makinave të tyre të zeza, për t’u zhdukur në Bllokun e Udhehëqësve. Megjithatë, duke shestuar diçka të ligë…

blank

Vendimi mizor!..

Dhe ja ligësia skandaloze: në gazetën “Sporti Popullor”, të datës 27 qershor të vitit 1967 u botua vendimi  i Federatës Shqiptare të Futbollit, sipas të cilit të  dyja skuadrat përjashtoheshin nga kampionat i vitit 1966-67 për shfaqje te theksuara antisportive.
Ku vendim absurd  ra si bombë në opinonim sportiv shqiptar.Si ishte e mundur që FSHF-ja të guxonte të  merrte një vendim të tillë dhe mbi çfarë faktesh, kur vetëm  disa futbollistë  u grindën  me njeri-tjetrin?.
Vite më pas, kur jam marrë më këtë ngjarje tmerrësisht dramatike, kam pyetur ish-drejtues të FSH të Futbollit, madje të Komitetit Shtetëror  të Kulturës Fizike dhe Sporteve. Por, për fat të keq, të tërë kanë ngritur supat, duke më shpjeguar se nuk mbanin… mend hollësi të këtij vendimi. Atëherë jam drejtuar në Drejtorinë e Përgjithme të Arkivave të Shtetit dhe kam hapur dosjet përkatëse të këtij institucioni të lartë shtetëror. Mjerisht, nuk kam gjetur as ndonjë procesverbal të ndonjë mbledhjeje të  FSHS-së për këtë ndeshje, asnjë vendim, asgjë…
Atëherë lind pyetja: Kush e mori këtë vendim? Kryesia e F.SH. të Futbollit?
Por cili nga anëtarët, duke përfshirë këtu edhe kryetarin e saj, a kryesinë  e Komitetit të Kulturës Fizike dhe Sporteve, do të  kishte marrë guximin të ndërmerrte një hap të tillë, për të përjashtuar dy skuadra nga vazhdimi i kampionatiti, aq më tepër kur njera prej tyre nuk ishte as më shumë e as më pak, por “Partizani” i Ministrisë së Mbrojtjes, skuadër e zgjedhur e Kupolës së Kuqe?…
Eshtë e qartë që u ky vendim u diktua nga vetë Byroja Politike. Dhe më mirë se kushdo tjetër, këtë e dinte Ramiz Alia, shefi i propagandës në Byronë Politike, ai që nuk mungonte kurrë  jo vetëm në ndeshjet e “Partizanit”, por edhe të skuadrave të tjera. Madje që nga Amerika ku jetoj, i kam dërgur email vetë atij , (ra-alia@yahoo.com), për të ma zbuluar këtë të vërtetë përvëluese, por nuk kam marrë përgjigje.
Motivi ështe shumë i qartë: duke përjashtuar “Tiranën”, “de jure”, kampione,“de facto ” kampione të bëhej “Dinamo”, pra, në fund të fundit, një tjetër skuadër e diktaturës. Dhe në opinon krijohej ideja: ”Ja,bashkë me “Tiranën, përjashtohet edhe “Partizani”, pra dënimi është i barabartë për të dyja skuadrat”.
Por harrohej, ose bëhej sikur harrohej, se kështu “Tiranës” iu mohua titulli kampion  në një kampionat thuajse të fituar tri javë para mbylljes së tij.
Kjo ishte një goditje shumë e fortë që iu dha kësaj skuadre dhe spordashësve të saj. Ishte një luftë e filluar që në shtator të vitit 1963. Dhe ja se si:
Atëherë futbollisti i njohur i Tiranës, Skënder Halili, një nga qendërmbrojësit më të mëdhej të futbollit shqiptar të të gjithë kohëve, pas shërbimit ushtarak të kryer në radhët e “Dinamos”, nuk pranoi propozimin e drejtuesve të Ministrisë së Brendshme që të vazhdonte të luante në radhët e kësaj skuadre, edhepse iu afruan kushte të mira pune e jetese. Ai u kthye te “Tirana” e tij e shtrenjtë, te shokët e skuadrës, te sportdashësit  që e pritën krahëhapur.
Por drejtuesit e Ministrisë së Brendshme ia mbajtën vath në vesh këtë refuzim. Dhe ja, u gjet një shkak për ta shkatërruar përfundimisht. Befas në shtator të vitit 1966, para se  “Tirana” të nisej për  një ndeshje  jashtë vendit, ai u burgos..Urdhëri u dha drejtpërdrejt nga vetë ministri, Kadri Hazbiu, sepse atij iu gjetën …ca dollarë amerikanë dhe, si pasojë, u dënua me disa vjet burgim.
Kështu në moshën 24-vjeçare u mbyll jeta sportive e këtij futbollisti që do t’i kishte dhënë aq shumë futbollit shqiptar. Por dikaturës aq i interesonte. Rëndësi kishte që një  “armik” të asgjësohej. Vdekja e tij e parakohshme më 1982 dhe varrimi i tij, ku, me gjithë kohën e keqe, morën pjesë qindra e qindra spotdashës, ishte një shfaqje e heshtur proteste ndaj dikaturës. Pastaj, kjo luftë, siç e pamë,vazhdoi me… “kryerjen” zborit ushatark jashtë Tiranës  të Ali Memës dhe Gëzim Kasmit.
Sidoqoftë, një akt i tillë i mbrashtë dhe mizor, nuk e mposhti “Tiranën”. Që  ishte skuadra më mirë e atyre viteve, ajo e dëshmoi këtë duke  fitur kampionatet e vitive 1968, 68-69 dhe 1969-70, duke shënuar kështu një nga faqet më të lavdishme jo vetëm të këtij klubi , por edhe të futbollit shqiptar.
Vite më pas kam pasur rast të bisedoj me Skënder Jarecin, ish-futbollist dhe pastaj edhe trajner i “Dinamos”. Duke rikujtuar përjashtimin e “Tiranës” nga kampionati i sezonit 1966-67, ai ma pati thënë:”Në ceremoninë e përfundimit të këtij kampionati i këshillova futbollistët e mi të mos bënin të ashtuquajturin rrotullim rreth fushës me kupën në duar që nuk e meritonim. Ajo kupë dhe ai rrotullim i takonte “17 Nëntorit ” dhe vetëm atij”. Dhe kështu ndodhi…Për çudi, askush nga drejtuesit e Ministrisë Brendshme nuk më kritikoi”.
I nxitur nga kjo dramë e madhe sportive, më 1997 nisa të shkruaja romanin me titull “Tirana”, dy orë para dënimit”. M’u desh të bisedoja me futbollistë të asaj kohe, portierin Elini, mbrojtësit Frashëri, Osman Mema, vëllai i Ali Memës, me portierin e “Partizanit” Janku, me Panajot Panon legjendar…Por edhe me trajnerin e “Partizanit” të atyre viteve, Refik Resmja.
“Përjashtimi i Tiranës”,- më tha Resmja atëherë,- qe një akt i shëmtuar i diktaturës.
Unë u indinjova së tepërmi, ndonëse nuk më erdhi mirë që ne e humbëm atë ditë  ndeshjen me të Por “Tirana”  e meritoi fitoren, siç  do të meritonte dhe fitoren e atij kampionati.”

blank

RRUGA BRI LUMIT – Poezi nga MARTIN CAMAJ

Gjithkund bri lumit ngjitet

rruga për kambsorë.

Udhtimi nji herë npër të nuk pritet

as kur bjen shi e borë.

Me vjet kam vû oroe nga shpija në derë

rreshtin e gjindëve ngarkue

si thënegla nepër pluhën n’verë

e mes zhurmës s’ujit natën ndigjova

patkojt e kalit në gur

e nji “hajt” mes terri.

Npër gjumë ndigjova heret, n’agim,

ndoj zâ të përvajshëm berri,

krizmën e kangën e populit n’udhtim.

 

Rruga bri lumit âsht e ngushtë, e gjatë

sa ftyra e saj npër ujë,

me njerz që shkojnë e vijnë tue e matë

me hapa të lodhun, çdo ditë, çdo muej.

blank

Libri i Anna Kohen Flower of Vlora në anglisht mund të porositet paraprakisht në Amazon në tre variante

Lulja e Vlorës – Flower of Vlora, libri i Anna Kohen në anglisht mund të blihet paraprakisht në Amazon në tre variante, Botimin elektronik, si libër xhepi dhe libër i lidhur.

Flower of Vlora është historia e rritjes të një vajze hebreje në Shqipërinë komuniste (histori të vërteta nga të mbijetuarit e Holokaustit nga Lufta e Dytë Botërore).

Historia e Flower of Vlora nis në vitin 1938 deri në ditët e sotme. Lulja e Vlorës është një rrëfim me skena plot humor por edhe të tensionuara të familjes romaniote-hebreje të Anna Kohen në Shqipëri dhe se si ata u shpëtuan prej Nazistëve nga shqiptarët myslimanë. Me të mbërritur në Vlorën piktoreske, Shqipëri, pak para Luftës së Dytë Botërore, familja e saj u bashkua me një komunitet të vogël tregtarësh Greko-Romaniote-Hebre. Ata shisnin pëlhura dhe kishin një dyqan ngjyrosje.

Gjatë Luftës së Dytë Botërore, ata u strehuan në familje myslimane. Për t’u fshehur nga nazistët, ata morën emra myslimanë, duke u shtirur se ishin myslimanë. Familja e Anna Kohen që mbeti në Greqi u vra e gjitha në kampet e vdekjes.

Lulja e Vlorës përqendrohet më pas në traditat Romaniote të familjes së Dr. Kohen, të cilat ata duhej t’i kremtonin në fshehtësi për shkak të shtypjes së fesë nga diktaturës shqiptare.

Të mbetur pa shtetësi, pasi nuk kishin asnjë dokument dhe nuk dëshironin të anëtarësoheshin në Partinë Komuniste, familja kishte një skemë të guximshme për t’u larguar nga Shqipëria për në Perëndim, pikërisht nën sytë e policisë sekrete. 

The Flower of Vlora, botimi në anglisht mund të blihet paraprakisht menjëherë në Amazonë në tre variantet nëse klikoni këtu: dhe librin e keni të garantuar dhe do ta merrni më 6 shtator.

Ndërsa botimi në shqip do të bëhet më vonë nga Instituti Shqiptar i Studimeve ndërkombëtare.

blank

 

Mbi autoren:

Dr. Anna Kohen, DDS (Doctor of Dental Surgery), lindi në Vlorë, Shqipëri, menjëherë pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore dhe u rrit në një vend të vogël, në komunitetin e hebrenjve romaniotë që shqiptarët myslimanë e kishin shpëtuar nga nazistët. Familja e saj atëherë përjetoi vështirësitë e diktaturës komuniste. Arriti të largohej nga Shqipëria me familjen e saj në vitin 1966, përmes një planifikimit të kujdesshëm, ku u vendosën fillimisht në Greqi, vend ku kreu studimet për stomatologji në Shkollën Dentare të Universitetit Ethnikon dhe Kapodistriakon të Athinës. Në vitin 1971 emigron në Shtetet e Bashkuara të Amerikës ku edhe kryen studimet në Shkollën Dentare të Universitetit të Nju Jorkut dhe mori një DDS Diplomë stomatologjike në vitin 1976. Pas diplomimit u emërua Asistente Profesore Klinike e Stomatologji restauruese në Shkollën Dentare të NYU ku punoi për 10 vite. Ajo ushtroi profesionin e saj si stomatologe në klinikën e saj në Manhattan deri në daljen në pension në vitin 2013 në Sarasota, Florida.

Në vitin 1990, me ndihmën e disa organizatave hebraike, Dr. Kohen mundësoi vendosjen e 37 hebrej-shqiptarëve të afërm të saj në SHBA, ku edhe i ka ndihmuar në procesin e integrimit. Në vitin 1991, ajo u ftua në Shqipëri për të marrë pjesë në themelimin e Shoqërisë Shqiptare Izraelite, ku edhe është zgjedhur Anëtare Nderi. Në 2004, Presidenti i Republikës së Shqipërisë, Alfred Moisiu, i akordoi Dr. Kohen Medaljen e Meritës për, “Kontribute të çmuara në ndihmë të shqiptarëve gjatë krizës humanitare të Kosovës; për Ndihma e çmuar e dhënë për emigrantët e rinj shqiptarë në Shtetet e Bashkuara të Amerikës.”

Librin e Anna Kohen Flower of Vlora  në tre variante (Botimi elektronik, libër xhepi dhe libër i lidhur) mund ta porosisni menjëherë në Amazon këtu: dhe do ta keni të garantuar më 6 shtator.

 

 

blank

Ndale Zot zemrimin ktu…. Nga Ervina Toptani

Si s’u lodhëm asnji ditë
tuj hedh zjerm e tuj bërtit
tuj mat rrugët me pëllambë
tuj nejt krrusun, kurrë drejt n’kambë

Do po flasin e do po heshtin
përmas gishtit mshehin pleshtin
do po knaqen e gajasen
t’tjerë po vdesin, zemrat plasen

S’ka me le kurrë diell i ri
s’ka me pas as kurrë liri
kanë me ardh “shqiptar” afrike
do kineze prej Amerike

Që Shqipninë ta shpëtojnë
e prej gjumi t’vdekunit t’zgjojnë
n’amnezi ky vend ka ra
S’ka ma burra, veç do gra

E s’po din t’ngratat me kja
Ma mirë pushkën t’marrin n’krah
Se po vdiq nana e motra
Dro kujtohen burrat n’votra

Dro kujtohen vllazën t’mi
se lirinë s’ta fal njeri
me kujtue njato varre
që nuk shiten për do pare

Se u bleka dhe burrnia
kyt s’e pritsha ka Shqipnia
se me u ba dhe gjaku ujë
pak e kemi drun’ e huej

Shkruej un’ e flas me vedi
ka ardh ora e rrëmetit
kur me shkja po lidhim besën
e Shqipnisë i kem’ vu fshesën

Ndale Zot zemrimin ktu’
boll nji shekull jem’ turpnu
falna sot burrni e nder
dro po zgjohena njiherë

Ervina Toptani

blank

Më 27 qershor 1943 lindi shkrimtarja Meri Lalaj

VOAL- Meri Kristaq Lalaj lindi në Pogradec më 27 qershor 1943. Shkollën e mesme i kreu në vendlindje dhe studimet e larta në vitin 1964 në Universitetin e Tiranës, Dega Gjuhë dhe Letërsi Angleze. Punoi për tre vjet në një gjimnaz të qytetit të Korçës, shtatë vjet ishte në internim me ish-bashkëshortin. Më tej ajo punoi si mësuese në një shkollë tetëvjeçare në Pogradec nga ku doli në pension.

Nga viti 1996 Meri Lalaj jetoi në Tiranë.

Gjatë viteve të punës si mësuese ajo botoi shumë shpesh në gazeta dhe revista të ndryshme. Në vitet ’90 e këndej botoi shumë libra dhe përkthime nga të cilët mund të përmenden: “Lasgushi në Poradec” (ditari), “Instituti Nana Mbretneshë” (monografi) “Kapërcyell” (ese për roman), “Nëse” (poezi) “Dashuri e ndaluar” (roman), “Qentë nuk lehin më”(roman),”Gjethet e vjeshtës”(poezi),”Esenini – një jetë”(përkthim monografi), “Betoveni dhe Revolucioni Frëng” (përkthim), “Romeo dhe Xhulieta takohen” (mbresa për Kosovën), “Dashuri e ndaluar” (roman) etj. “Helena, Ismaili dhe unë” (Kujtime).

Meri Lala vazhdoi të bëjë një jetë aktive duke redaktuar libra letrarë, duke ndihmuar autorët e rinj dhe duke shkruar vazhdimisht në shtypin e përditshëm dhe periodik artikuj që trajtojnë problemet jetësore të vendit.

Për krijimtarinë e saj letrare ajo është nderuar me disa çmime në prozë dhe poezi duke filluar nga viti 1978 e në vazhdim çmime për tregime të botuara në revistat “Hosteni”, “Drita” dhe “Ylli”; në vitin 1981 (çmimi kombëtar për vëllim tregimesh), dhe më 2001 dhe 2009 në Vushtrri (Kosovë) për poezinë më të mirë.

Meri Lalaj u nda nga jeta më 10 qershor 2022.

blank

PASHKO VASA (17 shtator 1825 – 29 qershor 1892) In memoriam Tragjedia e Bardhës së Temalit Nga Aristotel Mici

 

(Bardha dukej si një ëngjëll që prehej në një shtrat resh)

Nga romani “Bardha e Temalit”

(Bardha e Temalit si figura më tragjike e heroinave të dashurisë)

Në qoftë se me studimin e tij ”E Vërteta mbi Shjqipërinë dhe Shqiptaret” Pashko Vasa u fliste lexuesve frankofon si publicist dhe analist, me romanin “Bardha e Temalit” , për mes tablove të gjalla të kësaj vepre, ai do t’u rrëfente atyre realitetin shqiptar si shkrimtar. Qëllimi i autorit ishte që t’u bënte të njohur të huajve të vërtetën për Atdheun e tij, në një kohë kur çështja shqiptare ishte sensibilizuar midis fuqive evropiane prej jehonës së Lidhjes së Prizrenit.

Romani “Bardha e Temalit” priti një shekull që t’i jepej publikut në gjuhën shqipe. Shtëpia Botuese “Naim Frashëri” në Tiranë e botoi atë me përkthimin e Sotir Cacit, duke e përfshirë në veprën seriale të Pashko Vasës më 1987.

Edhe pse “Bardha e Temalit” qe botuar frëngjisht një qind e ca vjët më parë, edhe pse iu dha lexuesit me një shekull vonesë, si një nga romanet e parë të letërsisë sonë, ai ishte dhe mbetet një nga krijimet më interesante të traditës. Duke e analizuar këtë vepër të shkruar frëngjisht, Prof. M. Gurakuqi, me gjalljen e tij , theksonte se “ajo asht pjesë përbamëse e letërsisë sonë, ashtu si janë veprat në latinisht të Barletit dhe Bicikemit”

Ky roman, ndër më të parët e llojit, dëshmonte se autorët e Rilindjes po ngriheshin dhe formoheshin nga ana e mjeshtërisë artistike dhe po nisnin, ashtu, edhe gjininë e prozës së gjatë. Romani “Bardha e Temalit” është një pasqyrë e gjallë e jetës shqiptare në shekullit të XIX. Me frymëzimin e tij pasionant autori ka pasqyruar skena të jashtëzakonshme familjare dhe sociale në ambjente tipike shqiptare, përmes një sfondi të theksuar romantik. Po në këtë roman nuk mungojnë edhe pamjet realiste si edhe situatat sentimentale me një dramacitet të ndjerë, që mund të shpjegohen me depërtimin në bodrumin e vetëdijës, pra në subkoshiencën e karaktereve.

Linja krysore e subjektit të veprës ka të bëjë me dashurinë fatkeqe të Bardhës, e cila është një vajzë tipike shkodrane, po paria e fisit të Temalit nuk e kish pritur mirë këtë nuse. Këtë vashë ideale, të ndijëshme dhe tqtë zgjuardelikate e ka martuar familja pa dashuri me bajraktarin e Temalit, duke u nisur nga fama e derës së madhe. Pas një viti martese, kjo nuse e re, e cila pat ardhur më të parë në familjen prindërore, takohet me një djalosh të pashëm, të sjellshëm, dhe shumë tërheqës, Aradin, i biri i Mhillit të Vlashajve. Pa e ditur dhe kuptuar, sakaq, Bardhës i lind një dashuri tronditëse. Ishte pasioni rrëmbyes i nuses së rë të martuar pa dashuri. Ishtë zgjimi i dashurisë së paprovuar.. Që nga ai çast në zemrën e saj femërore filloi një ndjenjë e papërmbajtur dalldisjeje.

Për këtë gjendje emocionale të vashës vetë autori shkruan: “Të mos harrojmë se kjo ishte dashuria e saj e parë, dashuria e parë e një gruaje të martuar. Nga shkëndijimet e syvë të të dy të rinjve sikur qe krijuar një fushë magnetike që u vinte në rezonancë shpirtërat.

Me gjendjen erotike të Bardhës me Aradin Pashko Vasa shpreh edhe pikëpamjen e tij për anën sublime të dashurisë, pa të cilën jeta e njeriut do të ishte e zbrazët, e thatë dhe pa kuptim vazhdimësie.

Autori na rrëfen me naracionin e vetë se në zemrën e Bardhës nis një dramë, që shpjegohët me dilemën për të shkuar me Aradin, a po të ikte te Luli në Temal. Zemra e shtynte në krahët e dashurisë me Aradin, po mendja i kujtonte Lulin. Më Aradin e lidhte pasioni, me Lulin urrejtja reciprokë. Po me Aradin, tok me dashurinë e ndiqte “turpi”; kurse me Lulin, vinte “nderi”, nderi i nuses në derë të madhe.

Bardha, sa herë kujtonte Aradin, ndjente sikur e lëshonte zemra. Ajo e kuptonte se sa lart qëndronte ai i krahasuar me burrin e saj. Ajo e dinte se i shoqi nuk e donte. Po as ajo nuk e donte ,ose më mirë nuk e kishte dashur kurrë. Ku e ku Aradi i dhembshuruar në dashuri, para Lulit moskokëçarës. “Kujtimi i djaloshit i qe skalitur në zemër duke i lënë një nga ato përshtypjet e ëmbla, që i paraprijnë gjithmonë një simpatije të madhe . E mësuar me sjellje të vrazhda prej kapedani të të shoqit, sjellja e njerëzishme e Aradit kishte ngjallur në shpirtin e Bardhës mendime dhe ndjenja krejt të reja. Ajo bënte krahasime, që fatkeqësisht nuk ishin në favor të Lulit.” (f.51)

Shumë prekëse është skena e rikthimit të Bardhës për tek burri i saj në kullën e Temalit. Në udhëtim e sipër ajo e quante veten si një në Temal nuk e kishte pritur mirë martesën e bajraktarit

Zakonet e fisit e çmonin gruan për forcën e saj fizike, guximin dhe numrin e fëmijëve meshkuj që ajo i jepte të shoqit. Pikërisht për këtë pikëpamje nuk pëlqeheshin lidhjët martesore me vajza fushe. Prandaj për këtë arsy Bardhën nuk e shihnin dot me sy dhe e quanin si një të huaj, e cila u kishtë hyrë vjedhurazi në fis.

Burrat e përçmonin si një grua të pazonjën, aq më tëpër që brënda një viti martese nuk zuri dot fëmijë. Kurse shumë gra ia kishin zili pozitën, bukurine, dhe veshjen elegante. Le të sjellim në mendje vëtëm fjalët e një plake të vrazhdë, e cila u thotë të tjeravë pas një ngjarjeje të përmortshme: “Që prej ditës që hyri në fisin tonë ajo mendjemadhe, vetëm kob e gjëmë na ka sjellë. E po kjo s`durohet. Një vajzë e fushës të na jetë përmbi vajzat e malësisë.”

Po më mizore nga të gjitha gratë konservatore është e ëma e Lulit. Ajo nuk e do dhe e urren Bardhën. Ajo nuk e do nusen e djalit para së gjithash, sepse brenda vitit nuk lidhi fëmijë me të birin e saj. Por problemi ishte se Luli për arsye fetare nuk mund ta linte Bardhën, pra ta ndante, dhe të martohej me një tjetër. Ndër kohë, nëna e Lulit kishte menduar një zgjidhje gjakatare. Ajo vendosi ta vriste Bardhën me pisqollë natën, kur të ishte duke fjetur gjumë në shtrat.

E ëma e Lulit, si plak zemërgure, sapo ia doli që ta vriste nusen e djalit të saj fshehurisht, tek po flinte si engjëll , shfryjti me përbuzje për të: “E lava me gjakun e saj gabimin e tim biri”.

Është pikërisht kjo plakë mizore, që do ta luaj pjesën në atë mënyrë që njerëzit të binden se Bardha kishte vrarë veten. Dhe ashtu, krijesa më e pafajshme në botë, Bardha e Temalit, u quajt vetëvrasëse, pra dhe mëkatare. Për këtë arsye vdekja e Bardhës është aq trondtëse. Ajo është më tragjikja nga të gjitha heroinat e dashurisë në letërsi.

Të gjithë malësorët e fisit e dinin se vetëvrasja është krim, që e përjashtonte fajtorin nga bashkësia e besimtarëve. Pak a shumë këtë do t`i thoshte at Leonardi , Anulit, i cili deshte ta varroste të kushurirën: “Ajo vrau veten, – i tha prifti. – Zoti që është burimi i të gjitha të mirave, duhet t’ia ketë falur mëkatet, mirëpo njerëzit dhe ligjet e tyre nuk falin, biri im. Unë nuk mund ta varros atë në tokën e shenjtë.”

Fati i zi kishte vendosur ta ndiqtë përtej vdekjes atë vashë krejt të pafajshme, që nuk arriti ta jetonte ngazëllimin magjik të dashurisë. Kështu, sipas dokeve e zakoneve të kohës në Shqipërinë e asaj kohe, Bardhën e Temalit e shikojmë të dënuar, jo vëtëm fizikisht me vdekje, po edhe shpirtërisht, me mosvarrim në vendin e përmortshëm. Këtë fat të zi nuk e kishin pasur asnjë nga heroinat e letërsisë në temën e dashurisë. Zhulieta e Romeos në Verona vërtet gjeti fundin tragjik nga dashuria e saj e pastër dhe e madhe për Romeon, po nuk u dënua mbas vdekjes. Përkundrazi, me vdekjen e saj ajo i dha një mësim shoqërisë veroneze, se si nuk duhej sjellë më me zëmrat e të dashururarëve.. As Desdemona, as Ofelia, në tragjeditë e Shekspirit, as Luiza Miler në dramën “Intrigë e Dashuri” të Shilerit, as Ana Karenina e Tolstoit, të cilat dhanë shpirt si therore të dashurisë, nuk u ndëshkuan ashtu me mosvarrim pas vdekjes, siç e pësoi Bardha e Temalit.

Po Pashko Vasa nuk është se ka dashur të bënte ekzotikë dhe të fantazonte skena të pa ngjara dhe ireale. Jo. Për fundin tragjik të Bardhës së Temalt ai ka qënë i mbështetur edhe në episode e fakte reale nga jeta shqiptare, që i kanë shërbyer si “maja” konkrete në ngjizjen kompozicionale të romanit. Autori duhet të jetë bazuar edhe tek një krim, që ka pas ngjarë në vitet ‘40 të shekullit të XIX. Lidhur me këtë detaj historik, Prof. V. Bala, duke bërë përqasjen e subjektit të romanit me ngjarjen e ndodhur dikur me të vërtetë, i parashtron lexuesit dy dëshmi dokumentare: “Bibë Doda, Kapidan Pasha i Mirëditës, qe martuar po nuk pat fëmijë. Po të ndahej, si katolik që ishte, nuk duhej të martohej përsëri. Por e ëma, princeshë, në mënyrën e saj, e rregulloi punën shpejt. Ajo mori një çifte dhe e vrau të renë. Dëshmi e dytë është ajo e studjuesit Degrand i cili, nga ana e tij, është shprehur “se Albanus Albano e ka shkruar romanin Bardha e Temalit për të treguar vdekjen e së shoqes së Bibë Dodës” (Nga parathënia e “Veprës Letrare” të P.V.).

Për fatin kaq mizor të Bardhës janë fajtorë doket dhe zakonet prapanike të kohës, që e mbanin të ndrydhur e të shtypur personalitetin e të rejave shqiptare. Me Bardhën e Temalit Pashko Vasa kërkonte ndër më të parët mendimtarë të Rilindjes emancipimin e femrës shqiptare, të paktën të kishte të drejtën e dashurisë dhe të vendoste vetë për fatin e saj. “Nga idetë e shprehura në këtë roman del se çdo përparim shoqëror do të ishte iluzion pa pjesëmarrjen e drejtpërdrejtë të gruas dhe pa ndërrimin e mentalitëtit primitiv të shoqërisë shqiptare”

Nyja lidhëse e ngjarjeve subjektore të romanit është takimi i parë i Aradit me Bardhën. Ky djalosh, në lulen e moshës , qysh në çastin kur iu dha rasti të shihte Bardhën, ndjeu sikur iu muarr mendja. Buzëqeshja e Bardhës po i dukej hyjnore. Sytë e zinjë në formë bajameje, nën hijen e qerpikëve të gjatë, i lëshonin shkrepëtima, që do të ishe e vështirë t`ua duroje shkëlqimin verbus pa atë njomësinë e ëmbël e melankolike. (faqë 40). Nga pamja e vashës djaloshi po e ndjente veten krejt të tronditur. Edhe Aradi po provonte ashtu papritmas ngazëllimin e madhë që të jepte tundimi i dashurisë së parë. Ai kishtë rënë në dashuri pa e ditur as vetë. Aradi nga koha në kohë u dha aq shumë pas Bardhës, sa një ditë i tha shokut të tij të ngushtë:

“Siç e sheh, Anul, unë jam dehur e po flas përçart, si i rënë në një lloj kllapije që po më turbullon mendjen”. (f.. 75)

Po më gjithë tërheqjen magnetike të kësaj simpatie midis dy të rinjve, kjo dashuri mbetet fluide si një idil platonik; lexuesi nuk i sheh ata që ta realizojnë atë dashuri trallisëse që i ka magjepsur…

Vetë autori përpiqet ta sqarojë këtë anë intime të personazheve me idenë se “pasioni i Aradit nuk ishte një nga ato ndjenjat e ulta e të rëndomta, që shuhen si flakë kashet me të kënaqur epshin fizik, po ishte një dashuri e pastër e pafund”. Pra edhe pse i pushtuar prej dashurisë së zjarrtë për Bardhën, Aradi nuk shtyhet nga ngasja tunduse e kupidit për zotërimin fizik të vashës që admiron.

Aradi bije në sy gjatë leximit të romanit për një kulturë e arsimim të ngritur, për një mënyrë të foluri të hijëshëm e plot nderim. Tok me Aradin lexuesi shikon me nënkuptim edhe vetë autoportretin e autorit. Aradi, ashtu si Pashko Vasa, është i etur për dituri. Ai ka lexuar si autodidakt shkrimtarë të njohur si Arioston, Tasson, Ovidin e Viktor Hygoin. Aradi gjykon dhe komenton një lloj si autori.

Drama lirike e romanit mbështetet tek konflikti shoqëror midis të rinjve të kohës, të cilët kërkojnë dashurinë e tyre të vërtetë nga njëra anë dhe njerëzve konservatorë dhe fanatikë nga ana tjetër.

Me brezin e ri, që ëndërron për një jëtë të çliruar nga doket dhe zakonet kanunore, janë Bardha, Aradi, Drandja, Anuli, ndërsa prfaqësues të konservatorizmit më regresiv janë Luli dhe e ëma e tij.

Po vend të veçantë midis dy anëvë të konfliktit zë Mhilli i Vlashajve. Ai ështe dhënë në roman si një figurë kontradiktore. Nga një anë e shohim atë si një qytetar shkodran të ndershëm dhe patriot, që e urren sundimin turk. Ai jo vetëm mban lidhje me malësorët kryengritës, po edhe përpiqet t`i ndihmojë ata. Kurse në jëtën familjare ai nuk i bën lëshim të resë, nuk është aspak tolerant, gjë që e bën karakterin e tij kompleks e të trazuar sidomos lidhur me konceptin e nderit dhe të ndjenjave lirike të të rinjve. Ai u tmerrua kur pa se pas drurëve të kopshtit, një djalë puthi vajzën e tij , Dranden. Me prapanizmin e vetë lidhur me mendimin për dashurinë, dhe “nderin” ai bëhet shkak për tragjedinë e dhimbshme të së bijës.

Po për jetën sociale të Mhillit të Vlashajve autori shkruan me admirim fjalë aq të mira për të. Ai del në vëpër si një burrë fisnik nga derë e pasur, njeri me shpirt të gjërë, i gjendshëm për t`iu ndodhur pranë njerëzve të vuajtur. I gatshëm ta shoqërojë fjalën me sjelljen dhe veprimin e tij, për të zgjidhur probleme të vështira për jetën e njerzëve. Kështu e shikojmë atë, fjala vjen, kur dy malësorë të fisit të Shllakut i erdhën në shtëpi. Mhilli i priti ata me nderim si miq në dhomën e vetë. “Kemi ardhur, – i thanë ata,- t` ju lutemi të shkoni te Pashai dhe të nxirrni lejën që t`i marrim dy të vdekurit tanë nga sheshi i pazarit. Mjaft që na i vrau pa të drejtë, po tani të na kthejnë së paku trupat e tyrë.”

Dhe Mhilli nuk e zgjati. Ju gjend me një herë atyre për ndihmën e kërkuar.. Sakaq shkon tek sundimtari i Shkodrës, Osman Pasha, dhe, me ryshfetin e dhënë, ndërmjetësoi për kërkesën e malësorëve nga fisi i Shllakut.

Atëherë Osman Pasha, pasi mori 5000 piastra, e ndërroi vëndimin për mos lejimin e varrimit.

Ndër kohë Mhilli kthehet në shtëpi i lehtësuar, pse u plotësoi kërkësën malësorëve, po i revoltuar dhe i brengosur nga korrupsioni shtetëror.. Fjalët e tij kundër korrupsionit qeveritar kanë një tingëllim aktual edhe tani për çdo vënd, ku njerëzit nuk janë të barabart para ligjit dhe të korruptuarit nuk dënohen: ”Me para, – thot ai, – mund të arrish gjithçka, drejtësi, favore, mosdënime. Dhe pikërisht njerëz të tillë na qeverisin. Ca maskarenjve të këtij kallëpi iu është besuar Shjqipëria.” (f. 72).

Figurë negative dhe e e padëshiruar del për lexuesin e romanit Luli i Temalit, i shoqi i Bardhës. Edhe pse moshë e re, ai duket krejt i papëlqyeshëm si karakter. Me sjelljen e një “kapedani”, bajraktar kokorosh, ai deshte t’u tërhiqte vëmendjen njerëzve të fisit, që edhe pse burrë malësije, nuk e kishte për gjë të merrte një vajzë nga fusha, a po nga Shkodra, duke shkelur kështu me këtë “proçkë” zakonet e të parëve..

Vërejtjet që do t’i bënin më vonë, një vit pas martese, tre pleq të fisit, do ta bindnin Lulin për veprimin e nxituar që vajti e zgjodhi për të vënë kurorë me një vajzë nga Shkodra. “Nuk duhej të kishja shkelur zakonet e vëndit, nuk duhej të isha martuar me këtë grua, për shkak të së cilës nuk po më duan të mitë…Sigurisht që kam bërë një marrëzi të madhe.” (f.50)

Nga këto fjalë të Lulit marrim vesh se sa konservator dhe sa i prapambetur paraqitet ai në jëtën familjare. Janë këto pikëpamje që e bëjnë atë të tregohet mospërfillës për Bardhën, të mos i rrijë afër dhe të mos i shpreh asnjë farë dashurije; dhe, për më keq, të mos i dalë kurrë në mbrojtje në situatat e vështira që krijonte ambjenti prapanik fisnor.

Po negativiteti i Lulit bie më shumë në sy në lidhjet e tij me orientimin që ka brenda jetës së fisit. Ai është përkrahës i flakët i praktikës së gjakmarrjes si edhe i konflikteve ndërfsinore, ose i luftrave për t’i shërbyer sulltanit turk. Me logjikën e një despoti të vogël, Luli i shkon për ndihmë Ismet Pashës së Pejës. Me malësorët e tij të armatosur ai sulet kundër fiseve të Gashit dhë të Mërturit, që ishin ngritur kundër sundimtarit turk. Dhe përfundimi qe tragjik, tridhjetë të vrarë dhe dyzetë e dy të plagosur ndër tre qind veta që bajraktari kishte marrë me vete. Me gjithë këtë humbje, Luli këmbëngulte për vazhdimin e luftës vllavrasëse.

Kështu me kokëfortësinë e tij, bajraktari i Temalit i solli fisit gjithë atë mynxyrë.

“Flijoi njerëzit e vëtë për t’i shërbyer një të huaji që nuk na do”, – u thotë me të drejtë At Leonardi ca të plagosurve, të cilëve u kishtë vajtur pranë për shërbim shpirtëror.(f.196)

Qendrimi ideoemocional i autorit është kundër këtij despoti egoist në familje, i cili paraqitet edhe një tiran, zëmërgur në fis, që po ju shkaktonte malësorëvë trima e të vuajtur gjakderdhje të kotë, mjerim dhë fatkeqësi në jetën e tyre.

Nga episodi i bashkëbisedimit midis malësorëve të plagosur, të cilët po ktheheshin për në shtëpi, marrim vesh se pakënaqësia për bajraktarin dhe pashallarët ishte duke u përhapur dhe shpirti revoltues po zgjohej. Për vërtetësi të këtij mendimi le të sjellim si shëmbull fjalët e njerit prej malësorëve të plagosur, Geros, i cili i mërzitur ankohet ndaj bajraktarit dhe pashallarëve: Ata na shtien të vritemi, të vuajmë, e pastaj si shpërblim na përzënë si qen” (f. 195). Po në atë moment një i plagosur tjetër do të shtojë me ton protestues dhe të vendosur: “Po kjo do të jetë hera e fundit”.

Duke vënë re dialogun midis malësorëve të plagosur, kuptojmë se Pashko Vasa shpirtin e revoltës kundër sundimit turk e gjen në radhë të parë tek njerëzit e thjeshtë, dhe jo te bajraktarët dhe bejlerët, që bëheshin vegla të pashait turk. Të pakënaqur dhe të revoltuar ndaj sundimtarit turk janë si malësorët e Gashit dhe te Mërturit, si edhe ata të Shllakut dhe të Temalit. Vetëm se revoltat e veçuara nuk ka se kush t’i bashkojë, t’i udhëheqë edhe t’i ngrerë në një front të vetëm në luftën për liri kombëtare. I vetmi intelektual që mund t’i zgjojë malësorët dhe t’i bashkojë me idenë kryengritëse do të ishte At Leonardi. Po fatkeqësisht ai vetëm sa konstanton ndonjë anë negative të bajraktarëve, po nuk ka as guximin as predispozitën që t’i organizojë dhe t’i çojë masat e malësorëve kundër sunduesit turk dhe mbështetsëve të tij.

Personazhi më negativ dhe më i urryer në roman është Osman Pasha, kryeqeveritari i Shkodrës. Ai është përshkruar si një despot i egër, që dominon gjithçka për jetën e banorëve të qytetit dhe të trevave rreth tij. Osman Pasha është një tiran mizor, që vepron në mënyrën më autoritare, pa u mbështetur në asnjë lloj ligji. Ai sillet në atë mënyrë se Shqipërisë nën sundimit turk i mungonte kushtetuta e një vendi që duhej të qeverisej normalisht me rregulla dhe ligje.

Osman Pasha, për t’i sunduar më mirë shqiptarët, nxiste midis tyre dasitë fetare. Kështu bën ai kur thërret në zyrën e tij Mhillin e Vlashajve dhe e kërcënon, duke i thënë:
-“Dua të më dorëzosh tët bir; ai ka plagosur një musliman dhe duhet të dënohet.”

Pra është e qartë mbrapështija e pashajit. Ai nuk do të dijë për shkakun e plagosjës, ndër kohë që i del në mbrojtje një tjetri vetëm pse ai ishte musliman.

Ndërsa Mhilli i Vlashajve, pa e vrarë mëndjen për dinakrinë përçarëse të pashajit, ia kthen atij, dukë i thënë se “im bir nuk është në shtëpi, po edhe sikur të isht, nuk do të isha unë që ta dorëzoja.”

Tek dëgjon ato fjalë, Osman Pasha nuk e mban veten dhe shfryjti me ashpërsi.

“Kryelartësi ! Mendje – madhësi shqiptare ! Roja! Futeni këtë njëri në burg..”

Po Mhilli i Vlashajve, krenar, jo vetëm nuk u step, poi ia ktheu Pashajit.

-“Kjo është e pa drejtë, Shkëlqesë, është kundra ligjit kjo që po urdhëroni”

Atëherë, Osman Pasha, i sigurt në vëprimet e tij dhe me arrogancë si turkoshak, bërtiti përsëri:

“Ligji! Unë jam ligji. Unë jam përfaqësuesi i Sulltanit këtu. Në burg rebelin”

Do të jetë po ky Osman Pasha që do t’i përdor si mish për top shqiptarët, duke i marrë ndën armë e t’i shpjerë në luftë me fqinjët. Nga kjo politikë e tij luftëdashëse shkaktohet edhe një tjetër tragjedi në roman. Vrasja e Jak Kolës, të cilin do ta ekzekutojnë, duke i prerë kokën me sëpatë.

Dhe pse ia dhanë këtë dënim Jak Kolës?….. E vranë në këtë mënyrë, sepse ai edhe një shok i tij i qenë shmangur vajtjes në luftë kundër Malit të Zi. Episodi i vrasjes në mënyrën më barbare i Jak Kolës shënon një nga skenat më tronditëse të romanit. Ngjarja është dhënë me shumë realizëm, në mënyrë bindëse, me një gjendje të ngritur emocionale edhe me një stil të figurshëm, që të rrëmben. Me një fjalë është një tablo e gjallë dramatike, e denjë për t’u futurë në çdo antologji, të luhet në çdo skenë teatri dhe të filmohet nga kineastët për ekranin e madh dhe të vogël.

Ardhja e nënës së Jakut,Gjelës edhe e gruas së tij, Davës në kohën para ekzekutimit të heroit të romanit, është një pamje aq prekëse, sa të ngjeth misht, po edhe të lartson moralisht, siç ndodh në dramat e tragjedive antike. Autori i përshkruan ato dy gra si amazona të regjura më vrasje të përgjakura.

Nuk ka moment më solemn, se sa të shohësh Davën, tek hyn në vëndin, ku po vuante i plagosur orët e fundit i shoqi saj, Jaku: “Ajo shkoi tek i shoqi. Iu afrua pranë në heshtje, u gjunjëzua, mori dorën e tij të larë me gjak, ia ngriti pak sa dhe e puthi me një puthje të gjatë. Ajo vuri në atë puthje gjithë shpirtin dhe zemrën e saj, gjithë shpresat e së ardhmes që ajo po i varroste për gjithmonë.

Prej ketij çasti ajo nuk i përkiste më askujt.”

Po kështu dhe fjalët e Jak Kolës kushtuar nënës dhë Davës, të thëna me një tingëllim epik si në rrëfimet e lashta, të lënë mbresa të pashlyeshme me përkushtimin për fëmijët, familjen edhe atdheun. S’ ka pamje më të dhimbshme se sa të dëgjosh një person si Jak Kola, të plagosur rëndë, që nga çasti në çast pret xhelatin t’i presë kokën me spatë, t’i japë kurajë gruas dhe t’i lërë porosi për fëmijët: “Qendro si burrënesh, oj Dava ime; ti e dije së unë do të vdisja një ditë. E ja pra tek erdhi ora. Po të lë dy fëmijë, dy djem të bukur. Folu shpesh për mua. Mësoi ta duan këtë atdhe të shtrenjtë, që është aq fatkeq, thuaju se kam vdekur si trim.”

Po, siç shikojmë në leximin e këtij episodi, Dava ishte e kursyer në fjalë. Ajo sikur fliste me atë mënyrë me heshtjen e saj para trupit të gjakosur të Jakut. “Ajo uli kokën pa iu përgjegjur, po nuk qau, sepse burimi i lotëvë të saj ishtë shterur. Dukej ashtu si një Niobë e re.”(f.63)

Pra fati tragjik i Jak Kolës dhe i familjes së tij shpreh e nënkupton fatin e tërë një kombi nën robërinë turke. Jak Kola nga Shllaku, e shoqja, Dava, nëna e tij Gjela, formojnë një trinom të veçantë në faqet e letërsisë shqiptare, ku përzihet dashuria për familjen dhe atdheun nga njëra ana , dhe në anën tjetër, qënia e tyre si viktima të Osman Pashës, Shaban Beut, dhe Hasan Agë Hotit, të cilët përfaqësojnë shtypjen e dhunshme të sundimit turk.

Pashko Vasa në mënyrë të qartë stigmatizon në romanin “Bardha e Temalit” zakonin e gjakmarrjes si një dukuri fatale, që po firaste gjat kohës energjitë kombëtare.. Malësorët ishin të këcënuar nga ky gjykim mizor. “Secili prej tyre e ndjente në ndërgjegjen e vetë se kishte borxh një gjak”.

Mungesa e ligjislacionit dhe e institucioneve juridike bëhej shkak për vetëgjyqësi. Ishte koha kur çdo problem zgjidhej me plumb; për një fyerje derdhej gjak. Për mosmarrëveshje nga më të ndryshmet merrte fill gjakmarrja si një veprim i rëndomtë.

Pasojat e kobshme të kësaj praktike, që sillte mynxyrë në familjet e shqiptarëve janë mishëruar në personin e nënës, së cilës iu vra djali në Shkodër, në oborrin e shtëpisë së Bardhës, për një llaf gojë, për një sharjë në një bisëdë në kalim e sipër. Kur kjo nënë mori vesh gjëmën, klithi: “Ku ku e zeza unë, që s’ kam djalë tjetër për t’i marrë gjakun.”

Po pa pritur, çuditërisht, ajo u qetësua sa pak, kur i thanë se i biri e kishte vrarë vëtë kundërshtarin me dorën e tij.Dhe, si e ngushëlluar nga ky lajmë, ajo shpreh dëshpërimin e saj të thellë me një ton ku ndihet tok me pikëllimin edhe psikologjia e gjakmarrjes në zemrën e përvëluar të nënës së mjerë të mbetur kërcure:

-“Zoti qoftë i lavduar! Humba djalin e fundit,…..po të paktën nuk do të thonë se nuk i është marrë gjaku. Gjak për gjak – vdekje për vdekje !”.

Pastaj ajo vuri kujën dhe zuri të vajtonte dhe të thërriste me emër të tre djemtë që kishte humbur njërin pas tjetrit.

Autori, ndërsa pasqyron përmes detajesh konkretë varrimin e djaloshit të vrarë, jep dhe atmosferën e ankthit të gjakmarrjes tek të gjithë njerëzit e fisit. Gratë si në koret e tragjedive antike mblidhen në formë gjysëm rrethi para trupit të të vrarit dhë vajtojnë me ligjërimet epike si në legjenda. Të njëjtin ritual bëjnë burrat e armatosur sipas natyrës së tyre trimërore.

Me të mbaruar lutja për të vrarin “De Profundis”, mbyllet varrimi dhe të gjithë drejtohen për të ngrënë drekën e përmortshme. Autori gjen rast për t’i përshkruar malësorët si trima të cilëve s’u trëmbet syri para vdekjes, po që jetojnë në një varfëri të tejskajshme. Rrëfehet në roman se si kur njerëzit e funeralit shkojnë në shtëpinë,.ku ishte shtruar dreka e përzishme, “ të gjithë u ulën përdhe, përveç bajraktarit dhe priftit që kishin nga një postiqe”. Kështu përmes shumë episodesh realiste Pashko Vasa ka dëshmuar dhe ka kritikuar ashpër doket dhe zakonet e vjetëruara si gjakmarrjen, shpërfilljen e përsonalitetit të vajzave dhe të grave, dasitë fetare si dhe dallimet e përçmimet krahinore.

Gjuha e Pashko Vasës në romanin ‘Bardha e Tëmalit” bie në sy për fjalë të figurshme dhe me ngarkesë emocionale. Fjala vjen për të dhënë gjendjen e lënduar shpitërore të heroinës së veprës, autori shkruan ”Bardha dukej si një engjëll që prehej në një shtrat prej resh” ( f.119). Kurse në një rast tjetër shkruan për të:”…shpresa depërtoi si një rreze qiellore në shpirtin e saj dhe bëri të lindnin dy ëndërrime të ëmbla”.

Sado që vepra është shkruar frëngjisht, autori ka bërë kujdes që të na jap personazhet të individualizuar edhe nga ana gjuhësore; gjë që duket më mirë sidomos te e folura e pleqëve të Temalit dhe te figurat e grave malësore, a po tek dialogu i Jak Kolës me nënën dhe gruan e tij. Kurse me protagonistët positivë të romanit Pashko Vasa të jepë përshtypjen sikur nuk tregon shumë vëmendje për individualizimin e tyre edhe nga ana gjuhësore. Për këtë arsye e folura e Aradit dhe e Anulit nuk kanë ndryshim a po “distancim” nga ajo e autorit. Po a duhet ta marrim për mangësi artistike këtë dukuri në procesin krijues të shkrimtarit ? siç është komentuar… Për të ndriçuar këtë çështje duhet të kemi para sysh se Pashko Vasa ishte i ndikuar kryesisht nga romantizmi siç ishin edhe autorë të tjerë të Rilindjes sonë. Dhe dihet se karakteristika kryesore e kësaj metode krijuese ishte subjektivizmi, me anën e të cilit autori shprehte vetëvehten nëpërmjet heroit kryesor. Shëmbulli më i qëlluar për këtë mënyrë të shkruari është Child Haroldi i G. Bajronit, me anë të të cilit shikojmë se heroi i veprës njësohet me vetë autorin, pra bëhet alter ego i poetit. Kjo praktikë kreative e njësimit të autorit me heroin e veprës duhet parë edhe në rastin e romanit “Bardha e Temalit”, ku Aradi shpesh herë shpreh pikëpamje të vetë shkrimtarit. Pra, për analogji, mungesa e dallimit gjuhësor në të folurin e autorit me atë të protagonistit del si shprehje e metodës së romantizmit se sa si mangësi e mjeshtërisë artistike.

Ekspozicioni, a po treva ku zhvillohen ngjarjet e subjektit të veprës, bëhet i dukshëm nga toponomastika e romanit. Dy janë epiqendrat e skenave vepruese, Shkodra dhe Kulla e Temalit. Kurse midis tyre e për rreth shikojmë emra vendesh si Lagjja e Tabakëve, Fusha e Rrmajit, Arra e Madhe në Perash, Bregu i Kirit, Bërdica, Shllaku, Temali, Shoshi, Gashi , Mërturi dhe më tutje Peja. Pra ajo krahinë e Shqipërisë së Veriut, që do t’i tërhiqte vemëndjen dhe do ta frymëzonte studiusen angleze, Edith Durham, për të shkruar, pak vjet më vonë, librin e saj “High Albania”. Në këto mjedise konkrete Pashko Vasa jep si të gdhëndura në gur karaktere të gjalla me zakonet dhe doket e tyre, brenda psikologjisë kombëtare të kohës, ku ruhej rregullimi fisnor dhe tradita e lashtë tok me zakone të vjetra.

Në kapitujt e romanit pasqyrohen kështu karaktere tipikë si produkt i një kohe të caktuar dhe i një vendi konkret shqiptar, që autori e ka dhënë besnikërisht si një njohës i gjithanshëm i jetës së vëndit të vetë. Sado larg vendlindjes, edhe sado që veprën e shkroi frëngjisht, Pashko Vasa, gjatë porocesit të krijimit, s’ ka qendruar pa menduar edhe shqip. Le të kujtojmë për këtë rast një detaj të faqes 143, ku në origjinal është shkruar ne gjuhen shqipe tog fjalshi “syni i keq”, i shpjeguar pastaj me fjalë frëngjisht.

Duke qenë se “Bardha e Temalit” është një nga dy romanet e pare të letërsisë shqiptare , Pashko Vasa del si një nga nismëtarët e prozës së gjatë. Mungesa e përvojës në llojin letrar nuk e pengoi atë të na jepte një vepër të ngjizur e të kompletuar jo vetëm nga ana ideore, po edhe nga ana e realizimit aristik. Së pari këtë e dëshmon kompzicioni i thurur me mjeshtëri, ku subjekti letrar vendosët në një ekspozicion konkret; nyja a po pika e lidhjes për ngjarjen është gjetur natyrshëm. Zhvillimi i veprimeve përshkruhet me dramacitët në ngjitje, duke mbrrijtur kulminacinin e aksionit si pjesë e subjektit. Dhe, më së fundi zgjidhja tragjike e konfliktit duket si rrjedhojë fatale brenda logjikës së projektimit të romanit.

Këto përcaktime lidhur me procesin e krijimit letrar flasin për mjeshtërinë artistike të autorit, i cili, me talentin e tij në gjininë e naracionit, na ka lënë një vepër shumë interesante në traditën tonë letrare të Rilindjes Kombëtare. Romani “Bardha e Temalit” për mesazhin patriotik dhe idetë shoqërore, që përçon si edhe për realizimin artistik, duhet propaganduar dhe reklamuar siç i takon për t’u njohur sa më shumë nga masa ë lexuesve si brenda territorit të Shqipërisë dhe të Kosovës, po edhe jashtë kufijvejve shtetërorë, ku jeton një pjesë aq e madhe e kombit shqiptar. Me këtë rast le të shpresojmë se shtëpitë botuese do t’ i kthejnë sytë edhe nga romani tërheqës “Bardha e Temalit”. Subjekti i këtij romani duhet të tërheq edhe vëmendjen e dramturgëve si dhe të kineastëve, për të krijuar një vepër skenike ose filmike përmes tablove romantike dhe detajeve realiste , të pikturuara me një atmosferë epike dhe të përziera me një lirizëm erotik delikat, për t’i bërë jehonë, kështu, kohës së Rilindjes dhe ideve patriotike e liridashëse të Pashko Vasë Shkodranit.

Nëntor, 2014

 

 

 

 

blank

Më 27 qershor 1936 lindi poetja e shquar amerikane Lucille Clifton

VOAL- Lucille Clifton (emri i lindjes Thelma Lucille Sayles) (27 qershor 1936 në Depew, Erie County, Nju Jork – † 13 shkurt 2010 në Baltimore, Maryland) ishte një shkrimtare amerikane, më e njohur për antologjinë e saj të vitit 2000 Anthologie Blessing the Boats: New and Selected Poems mori Çmimin Kombëtar të Librit për Poezi.

Vajza e një metalurgu studioi fillimisht në Universitetin Howard në Uashington, D.C. dhe botoi vëllimin e saj të parë me poezi, Good Times, në 1969. Nëna e gjashtë fëmijëve vazhdoi të shkruante Some Days of Everett Anderson (1970), All Us Come Cross the Water (1973), My Friend Jacob (1980), Everett Anderson’s Goodbye (1983) dhe Three Wishes (1992) gjithashtu shkroi kujtimet e saj me titull Generations: A Memoir (1976).

Ajo botoi gjithashtu një sërë vëllimesh të tjera me poezi si Kohë të mira (1969), Lajme të mira për Tokën (1972), Një grua e zakonshme (1974), Grua me dy koka (1980), Gruaja e mirë: Poezi dhe një kujtim: 1969- 1980 (1987), Tjetra: Poezi të reja (1987), Quilting: Poezi 1987-1990 (1991) dhe Libri i Dritës (1993).

Ajo u përfshi në antologjinë Daughters of Africa, redaktuar nga Margaret Busby në Londër dhe Nju Jork në 1992.

Në vitin 1999, ndërsa ishte shkrimtare e ftuar në Universitetin e Kolumbias midis 1995 dhe 1999, ajo shkroi vëllimin me poezi Poems Seven, për të cilin mori çmimin prestigjioz Kombëtar të Librit për Poezinë në vitin 2000. Ajo ishte gjithashtu profesoreshë në Universitetin e Kalifornisë në Santa Cruz. Së fundmi ajo ishte profesoreshë e arteve liberale në Kolegjin St. Mary në Maryland. Në vitin 1999 ajo u bë anëtare e Akademisë Amerikane të Arteve dhe Shkencave. Elida Buçpapaj /Wikipedia

blank

NJI VJETË – Poezi nga MARTIN CAMAJ

Shkove në pranverë

kur kumbullat lulojnë mbi kodër

e shelqet gjethen në lum.

Mani n’oborr âsht pjekë si tjera herë

e prroni nën shpi u thà,

xhingalla mbi plep ka britë e britë

e ti s’ke ndie as pà.

 

Vjeshta kur erdh

e strehat e pullazit lëshuen

ujin n’oborr në kusi,

unë ndeja te dera tue mendue për ty.

 

Kur era nga bjeshka ia behi

e prroni nën shpi u thà,

dorën që në zjarm isha tue nxé

e prapova tue mendue ty

të ngrime nën dhé.

blank

ZOGJTË DIGJEN NË AJËR- Cikël poetik nga SHKËLZEN ZALLI

NE (S)JEMI POET
.
Ne përdhunuesit e bimëve dheu që ulëret ujërat
zhagëza e lotit gërryerja e faqeve me thonjë
qytete të brishtë lumenj që u lutemi pemëve
të bëhen më të forta
turmë rebele re të pakapshme e shi në përmbytjen
e buzëqeshjesh
vajzë kofshëdalë vullkani i paralajmëruar i vdekjes
flladi i perdeve e gishtat e thyer të përshëndetjes
flasim me ëngjëj me gurë me baltën e sytë ku mbyten
rrugët fërfëllore gërhamat e etjeve që plaken
urdhëresa pa shkronja ushtare vetvrasës hapsira
mbi opingat e kalbura të turmës
sikur botën ta krijonin poetët
toka do mbetej pa poet.
.
TË LUTEM KU PO SHKON ?!
.
Të lutem, ku po shkon?!
Në male ku barërat grinden me erën,
Te ura e fshehur në zgavrat e lisave shëtitës,
mbi ujëra plot peshq e zigzage varkash të shpejta
nga njëri breg në tjetrin e malësorë që shfaqen
mes dushqeve
dihamat e qenëve e zërin e hollë të ndjekjes
atje ku kaprojtë ulen në oborrin e kullave
të mbetur jashtë me shiun e gjetheve të mugëta
Do të shkojë të shoh arratisjen e djemve
në plisat e qiellit të veshur me xhup e me çizme
shtëpijat e lagëta e orët që derdhen në përrua
qentë e çartun tek grinden në mjegullinë e janarit
Do të shkoj te vjeshta pa çatinë e zakonshme
të vjeshtës
qerrët e hutuara në grykën e janarit të krisur
Po shkoj duke lënë pas qytete të nxira
muzgjet e dehur relikat e parqeve të vdekur
mollët nën këmishën e barit të papjekur të buzëqeshjes
njerëzit me gishta të kafshuar buzë kërpudhës
të harrimit
e puset e fytyrës me ujë të ngrohtë e të qelbur…
Po shkoj por po lë trishtimin e ballkoneve
të heshtura
duartë që zgjaten si kërcenj lulesh të fishkura,
lajmet e pasditës me pluhurin e zjarrfikësve të etur
dyert që vetmbyllen pas flokëve bjond të vajzës
e supeve të zeza të kuletës të një vizitori
të zakonshëm
Do të lë këngët si masturbime të thara
në buzën e këngëtarit e në kasetat e radjos
poetët librat e dënuar në xhamat e shitores
e ndërrimin e gurëve nën qiellin e pambaruar…
Të lutem, ku po shkon?!
.
NËSE JE
.
Nëse je vrapim drenushe me shigjetën e malit,
a hënë e pirë nga tuli i pjeshkës së çarë,
në se je valle e egër pëllumbash në brigjet e malit
të trazuar
a tingull lumi në harpën e lirikave të Naimit,
në se je cicërrima e ngjyrës së pikturës,
a ndjekja e shirave në buzën e dashuruar të plisit,
në se je gjethi i përshëndetjes e kalbëzimi i saj
i gjumit
në se je varrezë thashethemesh
e shkrumbi i tyre në gjuhën e gishtave,
në se je
ky ag në gurrën e vetullës së lagur,
a trembja e harabelit nga gëmusha e gjinjve,
at`here mbi vargjet e mia
shfaqet një rrugë drejt zemrës.
.
ZOGJTË DIGJEN NË AJËR
.
Kur të kujtoj ty lumenjtë kaltrohen.Zogjtë digjen
në ajër.Hapsira shtrihet pranë meje e zënë në faj.
Kur të kujtoj ty, nga bliri bien nuset e degëve,
e vjeshta zgjedh mes dridhjesh fytyrën e vet.
Lëndinat pëlcasin, gjinjtë e kafshuar dhe bari
anemik
rrëzohen mbi degë.
Një fëmijëi vogël kur të kujtoj ty,
u këput trumcakëve shamiat e erës. Pash më pash
vjen lumi. Në vithet e tij Gërzheta sjell peshkun
e artë të mallimit.
Kur të kujtoj ty,flokët i dalin shkëmbit
dhe i lidh me tokën me një rrip ujvare.
Kur të kujtoj ty,prej syve të mbyllur, ditët
që kaluam
dalin brenda meje. Dielli është aty. Mjafton të të
kujtoj që të çel rreth trungut shtatë ditët e javës.
Kur të kujtoj ty, mërzinë dhe cigaren, i shtyp
egërsisht
në hapjen e dritares.
.
… ME PAS QETËSI
Një mjelmë, një liqen,një mbrëmje
e grisur,
Një dru i vetmuar…Skeleti i hënës
po shkrinë përmbi shelgjet e gishtave
të mi.
Një mjelmë,një hapsirë,një shpirt
i trazuar
përballë moskuptimit …Trishtimi i natës
ndez krahët e bardhë
Më pas Qetësi.
.
LUMI RRJEDH NËPËR KRAHUN TIM
Plot dymijë vjet lumi nëpër krahun tim
nëpër gjethet e mia ofshamën dritaret e mia
bie përmbys mbi ikjen e ditëve me peshq të artë
në sy
plot dymijë vjet qytetet kalben në gjak.
vetëm luftërat
shtegtojnë stinëve njerëzore me korbin në
shpinë
unë shkoj nga rrjedha me dyndjet e pyjeve
dhe qeshjen e gurëve të gjetur
plot dymijë vjet lumi vlon në damarët e mi e duart
mblidhen rreth boshtit të muzgut
dymijë vjet janë pak
për të përqafuar vetveten i mbështjellë në ujë
dymijë vjet janë pak për të pështyrë vetveten
me shkumën e dallgëve të krisura
plot dymijë vjet qesha me rrjedhat i lash ato e qava
me lotët e liqenëve të shterur
luftërat mblidhen si zhgaba rreth shekullit të ri
e unë prap atje ku rrjedhin lumenjt e harruar
më lini shtratin rërën e rrënuar
një këngë
ku të var kujtimin e fundit të këtij shekulli
…tjetri shekull ndoshta na gjen më të ujshëm…
26,01.2014
blank

Kërkuesi i Thesarit – Kushtuar poetit Xhevdet Bajraj Poezi nga Julia Gjika

Ai ngjante me një kërkues thesaresh.
Ecte përgjatë shtratit
të një përroi në vendlindje,
buzë Drinit,
kur dielli përvëlonte,
në pikun e ditës.
Ai preferonte të clodhej,
në vreshtat e Rahovecit
dhe kafen ta pinte me Nanën.
Në cdo kohë,
edhe kur Kosova ishte në luftë,
ai ishte kërkuesi i thesareve,
në atë tokë të gurtë shkëmb.
Kur ndjente rahjet e zemrës,
i magjepsur kur gjente floririn
nuk pyeste, por e gdhinte natën
me shkronjat,
zëri i bëhej lutje
pëllumbi bardhë i ulej në dritare.
E të dy zgjonin ditën e re
I ndodhi njëherë kur thesari që kish gjetur,
I humbi nga sytë .
Jo, jo, i patën thënë
floriri nuk humbet,
vec se fshehet, di të fshehet.
Xhevdet Bajraj është këtu
me thesaret e tij.
“Kur flas me Irfanin,”
“Mërgimi,”
“Burri që loste me ëngjej”
“Dallëndyshja”
“Në kafenenë e Ballkanit”
“Tek vajza që i mbijetoi masakrrës”
“Do të kthehem”
Ai, floririri fshehur,
në ca kokrra rrushi të Rahovecit.
6/23/ 2022

blank

UDHTARI – Poezi nga MARTIN CAMAJ

Gjithditën n’udhtim më lagu shiu i butë

e në muzg drita e fshatit nga larg

nuk më ngushlloi,

kujtimi i drandofiles së kuqe nën diell

s’ma hoq mërzinë: kryet e gjarpnit

të gdhendun në shkop shtrëngova

e fletzat i bâna zhubël

e ranë përdhé.

 

Ti nuk e din si âsht gjumi

mes frymës së grues e zjarmit

në votër.

 

Nesër vêhem për rrugë për të shkelë

të gjitha majet rresht.


Send this to a friend