Me një krijimtari të jashtëzakonshme prej mbi 1 400 veprash, Skamberi la pas një trashëgimi të pasur që përfshin kompozime monumentale, portrete, peizazhe dhe vepra me një forcë të rrallë shprehëse.

Me një jetë të dedikuar artit, Kamberi është cilësuar si një një nga “penelat” më të dalluara të pikturës shqiptare qysh prej fillimit të viteve ‘60.

Disa vepra të tij, kryesisht kompozime, sot ndodhen në fondin e Galerisë Kombëtare të Arteve në Tiranë, përveçse në duart e mjaft koleksionistëve sqimatarë të pikturës. Veprat e tij kanë kapërcyer edhe kufijtë me ekspozita në Egjipt, Francë, Angli, Turqi, Itali, Greqi etj.

Ndër pikturat më me vlerë të Skënder Kamberit janë: tablotë kompozicionale “Ndihma e shokut” (1966), “Betimi i Vrana Kontit” (1968), “Kthimi i nëndetseve”, “Buka e duarve tona” (1976), “Në Belvedere në Vjenë sikur pashë Skënderbenë“ (1977), “Otranto, 1997” dhe portretin e luftëtarit Sali Vranishti (1971) dhe të poetes Maro Pasho (1973).

I lindur në Vlorë më 2 shkurt të vitit 1939, Skënder Kamberi mbaroi Artistik në vitin 1960 dhe vazhdoi Institutin e Lartë të Arteve ku u diplomua në vitin 1965.

“Buka e duarve tona” (1976)

“Në Belvedere në Vjenë sikur pashë Skënderbenë“ (1977)

Ylli Riza Meçaj me jetën dhe veprën e tij të veçantë në disa fusha të artit dhe kulturës ka qenë me kohë “Personalitet i Shquar i Qarkut Vlorë” dhe një nga krenaritë e kulturës kombëtare, jo vetëm, nga motivacioni argumentues: “Artist unikal shumë planësh, me një përvojë të pasur skenike mbi 65 – vjeçare i cili ka dhënë një kontribut të shquar në disa fusha të artit, si në teatrin profesionist të Vlorës, në estradën e qytetit, si dhe në kryeqytet. Meçaj është ndër pionierët e parë të cirkut në Vlorë dhe ndër më të mirët në rang republike deri në hapësirat ndërkombëtare, madje pasionin për cirkun e mbolli edhe në zemrat e fëmijëve të tij. Ai ka dhënë ndihmesë të dukshme në zhonglim, akrobaci dhe ekuilibër. Si iluzionist Ylli është i veçantë dhe ka realizuar para publikut vlonjat edhe më gjerë numra ku shpërfaq jo vetëm mesazhe argëtimi e kënaqësie, por sidomos për të rritur ndjenjën e guximit, sfidave dhe atdhetarisë. Profili artistik i tij merr përmasa kombëtare në rolin shumë të vështirë të sozive, si të Gjergj Kastriot – Skënderbeut, Ali Pashë Tepelenës dhe sidomos të Ismail Qemalit, të cilat i realizon me një nivel të lartë arstistik, me një ndjenjë të zjarrtë atdhedashurie dhe shpirtplotë. Ai ka arritur të realizojë edhe figura botërore si Tolstoi, si dhe filmin “Nëntori i Tretë”, etj.

Ky Ylli më bën përshtypje…

Ylli Meçaj ka lindur më 05.05.1950 në Kepenek të Tropojës në një familje atdhetare, kulturore dhe artistike me origjinë nga Dushkaraku i Vlorës.

Më bën përshtypje, se ndryshe nga mjaft të tjerë, edhe pse ka një jetëshkrim dhe prejardhje shumë të pasur e të pastër, Yllit, si me darë, mezi ia nxjerr të dhënat e domosdoshme, jo thjesht për njohje të udhëtimit jetësor dhe personalitetit të tij.

Yllit udhën ia ndriçojnë yjet

Babai i tij, Rizai (1925-1990), nip i Zoto Mahmutit me histori nga Smokthina, ka qenë partizan i Brigadës V S dhe mbas çlirimit ka shërbyer si oficer kufiri me gradën kapiten i parë në mbarë kufirin shqiptar nga Tropoja, në Kukës, Dibër, Korçë e gjer në Vlorë.

Rizai ka ardhur në Vlorë në vitin 1941, ka punuar si yzmeqar në furrën e bukës me Stavro Milen.  Qysh atëherë u lidh ngushtë me Lëvizjen, ishte idealist dhe njeri me parime të larta.

Nëna e Yllit quhej Nafie Agolli nga Progri dhe rridhte nga një familje e dëgjuar në qarkun e Korçës, të njohur si bektashinj bujarë dhe trima. Xhaxhai i saj, Shefqet Agolli ka qenë luftëtar me armë në dorë në çetat patriotike të Themistokli Germenjit dhe Spiro Bellkamenit për të mbrojtur kufijtë e Shqipërisë nga shovinistët grekë. Gjyshi i Yllit, babai i Nafies ka pasur mullirin më të madh të zonës, ku bluanin Progri, Hoçishti e Bulgareci. Studenti i Teknikes së Korçës, Demir Shefqet Progri ka qenë intendent, anëtar shtabi e komisar i çetës partizane “Morava”, të Devollit ku vetë Fuat Babani “Hero i Popullit” ishte komandant i kësaj çete dhe më 7 mars 1943 ranë për lirinë e Atdheut kundër fashistëve italianë. Dëshmorin Demir Progri nëna e Yllit e kishte kushëri të parë.

Babai i Yllit, Rizai, kur shërbente në Korçë u njoh dhe u martua me Nafien më 1948. Ai ishte tashmë oficer karriere, komandant kufiri në Bilisht. Kryetar i Komitetit Ekzekutiv të Bilishtit ishte Sadik Agolli, bashkëpunëtor e shok i Rizait, që u bë dhe kunati tij, sepse Sadiku na qenkej vëllai i Nafies së bukur, vajzë me çika e kapedane, vijuese e gjurmëve të të parëve të saj. Sidomos në provokacionet greke të gushtit, 1949 Sadiku me Rizain e forcuan më shumë miqësinë, sepse spikati dhe shpirti i zjarrtë atdhetar dhe devotshmëria heroike në mbrojtjen e kufirit të shenjtë të Shqipërisë mëmë.

Në Vlorë erdhi si komisar i burgut. Ishte korrekt në detyrë, shumë i përgjegjshëm, i devotshëm, por kuadër me logjikë e njihej si liberal demokrat i civilizuar. Në vitin 1958 e përjashtojnë nga partia me preteksin e zbutjes së “luftës së klasave”. Edhe pse nuk u kthye më në parti, ai deri sa rrojti qe një burrë autoritar dhe atdhetar.

Rizai ishte shahist i fortë dhe me orë të tëra ai lozte me Yllin. Artisti i ri e kishte jo vetëm baba, por e kishte dhe shok të mirë dhe këshilltarin më të besueshëm. Burrë gjykimi e thërrisnin në krahinë e në qytet. Ishte tifoz i çmendur i “Dinamos” dhe shkonte në stadium së bashku me të shoqen.

Pas heqjes së gradave në ushtri (1966), ai punoi si kryetar i shitblerjeve në ndërmarrjet e “Bashkimit”, (siç quheshin atëherë) dhe vetë i ngriti të gjitha qendrat e shitblerjes në qytet, në qendrat e populluara, në fshatra.

Babai i Yllit ishte kampion në leximet e librave. Në statistikën e bibliotekës së qytetit emri i tij ishte në krye të lexuesve të dalluar të librit…

Tetë fëmijë bënë Rizai me Nafien (4 vajza e 4 djem) dhe përkatësisht: Ylli, (më i madhi), Adelina, Maksimi (vd.), Zhdanov (vd.), Veronika, Alberti, Mimoza, Luiza, [të tetë gjyshër].

Dy fjalë për Yllin

Arsimin fillor e ka kryer në shkollën fillore nr. 3, që ishte shkollë muzike (tek ish-Ekstratanini). Shtatëvjeçaren e kreu në Shkollën nr. 4, që ishte shkollë modelore (sot, shkolla “4 Heronjtë” – shembull).  Ka përfunduar shkollën e mesme ekonomike. Ylli thotë, se nuk kreu shkollë të lartë, se ka qenë në lëvizje, nuk ka qenë stabël në Vlorë

Është martuar në vitin 1975 në Vlorë me zonjën Resmie Myslym Malasi nga Ballshi, e cila ka kryer shkollën e mesme mjekësore dhe është ndihmës mjeke. Kanë 3 fëmijë, 2 djem e 1 vajzë, të tre mbaruar gjimnazin “Halim Xhelo” në Vlorë, të tre sot banojnë jashtë shtetit dhe janë të martuar dhe kanë fëmijë të tre. Tranzicioni i bëri mërgimtarë nga dheu i babës e nënës, por kurrë nuk e harruan, se njeriu e marrka me vete vendlindjen, e ka në lëkurë, në gjak, në frymë. Sipas moshës, fëmijët e tyre janë: Rudina (dtl. 1976, bashkëshorti italian) dhe jetojnë në Çezena [Cesena] Itali, Floriani (dtl. 1980, bashkëshortja hungareze) dhe jetojnë në Budapest, Arbri (dtl. 1984, bashkëshortja malazeze nga Tivari) dhe jetojnë në Ravena, Itali.

Floriani, djali i madh ka bërë emër të shquar në Vjenë, duke vijuar rrugën e të atit për ta përsosur më tej. Qysh kur ishte 30 vjeç për shfaqjet spektakolare të tij kanë shkruar dhe revistat gjermane.

Fillimet dhe udha e Yllit tonë

Ishte vetëm 12 vjeç kur filoi me lëvizjen artistike të qytetit në vitin 1962 si aktor teatri, më i vogli i trupës. Ylli ishte fëmija i parë në qytetin e Vlorës që lozte me artistët e mirënjohur Nazmi Bunjaku, Albert Verria, Liza Laska, me Kristo Shkurtin, Vasil Beqarin, Luan Toton, Hito Xhyherin, Vangjel Panozaqin për të vënë në skenë me teatrin profesionist dramën “Në emër të lirisë” e Ali Abdihoxhës. Ylli ishte nxënësi, luante rolin e pionierit në atë dramë.

Në vitet 1962 -1969 ka qenë pjesëtar i jashtëm i Estradës Profesioniste të qytetit të Vlorës, ku ka lozur si xhongler dhe njihet si ekuilibristi i parë në Estradën profesioniste. Në vitin 1969 e thërrasin ushtar dhe atashohet pranë Estradës së Ushtarit në Tiranë. Aktivizohet në krahë të Koԭo Devoles, Zef Dedës, Tonin Tërshanës, Sejfulla Miftarit (Cekja i Beratit), Robert Kamanit, Nikolin Gjergjit, Rudolf Çamukut etj. Gjatë viteve të ushtrisë (1969-’71), trajnohet edhe si pjestar i Cirkut të Shtetit, Tiranë dhe luan me Telat Agollin, Bujar Budinakun, Ymer Pampurin, Skënder Sallakun e Vitore Sallakun, artistët e parë të Cirkut të Tiranës.

Fill pas lirimit nga ushtria, dhjetor 1971 – janar 1972 fillon punë si xhongler, ekulibrist, iluzionist (3 profesione njëkohësisht, falë talentit të jashtëzakonshëm) në estradën Profesoniste të Vlorës me Gaq Vishin, Myqerrem Ferrën, Leka Krutën, Mishel Lakon, Evgjeni Shtrepin, Meliha Ferrën, Kleopatra Skarçon, me trion e famshme: Meliha Doda, Reshat Osmani dhe Kostandin Thana e drejtor teatri Xhevdet Mahilaj. Jo vetëm si komedian, por si një arstist i spikatur, i guximshëm, edukativ dhe frymëzues, emri i Ylli Meçajt po bëhej shumë i pëlqyeshëm dhe mjaft i dashur për qytetarët.

Vlen të përmendim se vëllai i Yllit – Zhdanovi dhe motra – Veronika kanë lozur krahas Shpëtim Deliajt, Zenel Ibros, Petraq Gegës, Agron Hamos, Afrim Agalliut etj., qysh në vitin 1971, kur u shfaq premiera e parë e cirkut në skenën e qytetit me titullin kuptimplotë “Edhe cirk do të ketë”. Ajo shfaqje u mirëprit, bëri jehonë dhe shkroi edhe shtypi i kohës. Ishte një arritje e madhe në jetën kulturore – artistike të qytetit. Në atë shfaqje të parë me udhëheqës artistik Ylli Meçajn dhe regjisor Myqerem Ferrën, u angazhuan rreth 15 djem e vajza  të moshave të ndryshme, të cilët shpalosën guximin dhe talentin në atë sipërmarrje të rëndë për shpatullat e tyre të njoma. Numrat që spikatën në program ishin “Plastikë me rryl”, “Vallja e biçikletave”, “Ushtrime force në karrige”, “Ekuilibër në tel”, “Numra shpejtësie”, “Pantomima” etj.

Pa vonuar, trupa filloi të jepte shfaqje për të rritur dhe për fëmijë në të gjitha rastet dhe në të gjitha vendet e mundshme.

Deri më 1976 – ën e kështuuuu. Me vendimin për shkurtimin e “hallkave të tepërta”, erdhi dhe shkurtimi i papritur e i pamenduar. E hoqën Yllin dhe këtu fillon absurdi i shkrirjes së cirkut të mezingritur në qytetin bregdetar. Fyerje e talenteve, shpërfillje e vlerave të veçanta e përfaqësuese. Kaq e pati dhe i pari dhe i fundit cirk si art në Vlorë. Kujtojmë edhe nga libri i autorit Kujtim Dumi “Cirku shqiptar: 1933-2008”, se cirku i Vlorës, si zjarr arkobatik ishte ndezur dinjitoz krahas cirkut të Tiranës dhe atyre të rretheve, si cirkut të Gjirokastrës, të Elbasanit, Bulqizës, Patosit, Shkodrës, Korçës dhe Peshkopisë, aq sa i bukur e i magjishëm po aq dhe i mundimshëm e që kërkonte veç talentit, sakrifica të paimagjinueshme e të rrezikshme për jetën e artistit.

9 bërthama akrobatike ishin në Shqipëri: I pari në kryeqytet dhe 8 në qytetet e sipërpërmendura, midis tyre dhe Vlora jonë. Ylli artisti u detyrua t’i rikthehej profesionit për të cilin kishte mësuar në shkollë dhe kalon direkt në prodhim si ekonomist dhe shef transporti deri në vitin 1996. Njëzet vjet në Ndërmarrjen Komunale e Mirëmbajtjes së Banesave në Vlorë, ku drejtor ishte Vasillaq Stavro Ndini, vëllai i dëshmorit të parë të qytetit të Vlorës -Teli Ndinit. Me një bashkëpunim shembullor me drejtorin historik të kësaj ndërmarrjeje pararojë, me  fisnikun Vaso, Ylli bëri një emër të mirë dhe u dallua në punë për ndërgjegje të lartë e shpirt novator, madje ai nuk e harroi “zanatin e shpirtit”, përkundrazi e gjallëroi shumë jetën kulturore të qytetit, duke u angazhuar krejt vullnetarisht si drejtue si veprimtarive kulturore – artistike – sportive. Nuk mund të lemë pa përmendur edhe faktin se Ylli bënte kampionate shahu, futbolli, ngriti estradën amatore, teatrin e fitoi 3 flamuj nderi në ato ngjarje të rëndësishme sportive – kulturore.

Në vitin 1996 erdhi asistenca e famshme, po famëkeqe, që ia uli ekonominë familjes, por jo moralin, forcën dhe fuqinë Yllit, sepse ai hapi të parin kënd lojërash për fëmijë në Sheshin e Flamurit në Vlorë, i cili pati jetë aktive tepër të gjallë deri në viti 2002.

Në viti 2002, rikthehet në Pallatin e Kulturës (sot – Qendra Kulturore dhe e Artit) Vlorë, ku drejton si trajner cirkun e qytetit (për herë të tretë).

Gjatë aktivitetit të tij artistik mbi 65 vjeçar, si profesionist pranë tearit të Vlorës është vlerësuuar 3 herë me medalje ari, dekoruar nga Presidiumi i Kuvendit Popullor me medalje pune për shërbim të mirë të popullit. Është president i Klubit Magjik “David Copperfield”, anëtar i Klubit Magjik “Kristofer” në Athinë, anëtar i Klubit Magjik “International” në Padova të Italisë.

Ylli Meçaj disa herë ka qenë i ftuar nga Agron Llakaj në spektaklin e madh të “Portokallisë”. Ylli i Vlorës ka qenë mik dhe shumë dashamirës me Sokratin shqiptar tw “Apologjisë” së skenës botërore, të pavdekshmin Mirush Kabashi.

Nuk mund të harrohet kontributi i Yllit si udhëheqës artistik i Tetatrit të Kukullave të Vlorës në Festivalin Ndërkombëtar, Pogradec, 2007, ku u paraqit denjësisht me trupën dhe erdhi në Vlorë me trofe, si fitues i Medaljes së Festivalit. Qe një përgatitje serioze dhe e mundimshme për të dalë me sukses një teatër eksperimental i mirëfilltë, aplikuar për herë të parë në Shqipëri, me udhëheqës artistik, interpretim, skenografi, kompozim artistik Yllin e Vlorës. Qe spektakël unikal, jo me kukulla tradicionale, por, duke dalë nga tradita për më bukur, më mirë e më pëlqyeshëm, futën interpretimin e kukullave me fije, siç bëhej në teatrot europiane. Marionetat për herë të parë i ka futur Ylli. Artisti ynë është i kompletuar dhe njihet si ekscentrik, por në këtë rast e ndjeu se i pëlqeu vetja, po nuk iu rrit mendja për atë që kishte realizuar me aq mjeshtëri artistike. Patjetër, kur e pëlqejnë të tjerët është më i nderuar, shumë i nderuar.

Po ashtu, janë të shumta veprimtaritë në Kosovë e Maqedoninë e Veriut, që nga Mitrovica në Llapush, që nga Prishtina në Drenas, që nga Boletini në Prekaz, që nga Prizreni në Shkup, ku shqiptarët ndiheshin krenarë me Ismail Qemal Bej Vlorën e Ylli Meçajt, se u dukej vërtet sikur takonin Babain e Kombit, Plakun e Bardhë të Flamurit Kuqezi. Po ashtu të shumta janë turnetë e Yllit nëpër vende të ndryshme të Evropës

Ai ka arritur shumë lartësi, por lartësinë artistike – kombëtare e kap me realizimin e figurave të mëdha historike të kombit shqiptar apo personaliteve të letërsisë botërore. Historia e filmit “Nëntori i Tretë” është një sagë më vete, epope, sikurse ngjarja. Ylli është Ismail Qemali… Unikal në rang Shqiptarie, por asnjë kafe nderimi nuk i dhanë për mundimin, djersën, shqetësimin, realizimin e figurave të mëdha, fuqinë e imazhin që përçon.  Ai është ballëlartë, i qetë me shfrytëzimin e energjive dhe mundësive të tij në shërbim të kombit dhe kulturës shqiptare. Ylli Meçaj është krenar me prejardhjen e tij atdhetare dhe misionin e tij realizuar më së miri, si shkollë për të tjerët, sepse është zemra që rreh papushim për frymëmarrjen e gjimnastikës artistike. Ylli Meçaj është shpirtplotë tek “kafja e Nestorit” në Vlorë, ku gjen shoqërinë e dëlirë, që përditë rrallohet, mpaket, ikën…

Ylli Meçaj – emblemë krenarie

Duke pasur në vëmendje gjithë këto cilësi, aftësi, virtyte të Yllit dhe ndihmesën e ndjeshme për emrin e lartë të Vlorës në fushat ku artisti atdhetar ka shkëlqyer Ylli Meçaj është vlerësuar nga artdashësit shqiptarë dhe populli i Vlorës  me titullin “Personalitet i Shquar i Qarkut Vlorë”. Vetë populli e bëri këtë motivacion. Ne vetëm po e shkruajmë dhe po e përcjellim për tek lexuesi: “Artist unikal shumë planësh, me një përvojë të pasur skenike mbi 65 – vjeçare i cili ka dhënë një kontribut të shquar në disa fusha të artit, si në teatrin profesionist të Vlorës, në estradën e qytetit, si dhe në kryeqytet. Meçaj është ndër pionierët e parë të cirkut në Vlorë dhe ndër më të mirët në rang republike deri në hapësirat ndërkombëtare, madje pasionin për cirkun e mbolli edhe në zemrat e fëmijëve të tij. Ai ka dhënë ndihmesë të dukshme në zhonglim, akrobaci dhe ekuilibër. Si iluzionist, Ylli është i veçantë dhe ka realizuar para publikut vlonjat edhe më gjerë numra ku shpërfaq jo vetëm mesazhe argëtimi e kënaqësie, por sidomos për të rritur ndjenjën e guximit, sfidave dhe atdhetarisë. Profili artistik i tij merr përmasa kombëtare në rolin shumë të vështirë të sozive, si të Gjergj Kastriot – Skënderbeut, Ali Pashë Tepelenës dhe sidomos të Ismail Qemalit, të cilat i realizon me një nivel të lartë artistik, me një ndjenjë të zjarrtë atdhedashurie dhe shpirtplotë. Ai ka arritur të realizojë edhe figura botërore si Tolstoi, Heminguej e Viktor Hygo si dhe filmin “Nëntori i Tretë”.

Dhe përsëri ai nuk ulet, do ta vijojë udhëtimin artistik në këmbë, si burrë me dinjitet, si i ati dhe traditën familjare të artit e përcjell si stafetë e dritës së bardhë nëpërmjet Florianit si ekulibrist dhe zhongler i shkëlqyer, nëpërmjet Arbërit si prestidigjiator e zbutës profesionist nëpër skenat, cirqet e spektaklet italiane, austriake e mbarë globit, ku vlerësohet dhe nderohet arti i vërtetë, të cilin njerëzit e pëlqejnë aq shumë. Ëndrra e Yllit është të realizojë dhe Pashko Vasën. Dhe do ta arrijë synimin se është guximtar dhe i zoti.

VOAL- Piktor dhe arkitekt i lindur në Urbino në vitin 1483. Me shumë mundësi nxënës i babait të tij Giovanni Santi dhe më vonë i Peruginos, ai shpejt u vendos si një nga artistët më të njohur, pavarësisht moshës së tij të re. Në atë kohë, Urbino kishte një shkollë të vërtetë pikture që ndikoi thellësisht te piktori, aq sa ai do të mbante me vete përgjithmonë gjurmët e atmosferës së krijuar atje, një atmosferë plot emocione dhe energji krijuese. Që nga vitet e tij të hershme, veprat e tij të shquara përfshijnë “Ëndrra e Kalorësit”, flamurin e Città di Castello, panelin e humbur që përshkruan Kurorëzimin e Shën Nikollës së Tolentinos, “Ringjalljen” nga Muzeu i San Paolos dhe, rreth vitit 1503, “Kurorëzimin e Virgjëreshës” (të ruajtur në Muzetë e Vatikanit) dhe “Kryqëzimin” nga Galeria Kombëtare. Këto vepra ende zbulojnë ndikime tipike umbriane nga pikturat e Peruginos dhe Pinturicchios, megjithëse ato tashmë tregojnë një largim nga motivet tepër dekorative të mjeshtrave, duke lëvizur drejt një qëndrueshmërie më plastike në ndërtimin e figurave. Shembulli i parë madhështor i këtij konceptimi konstruktiv është “Martesa e Virgjëreshës” (tani në Galerinë e Artit Brera në Milano), nga viti 1504, në të cilën vlera koloristike dhe kompozicionale e arkitekturës themelore zbulon dorën e një artisti tashmë thellësisht të aftë.

Në fund të vitit 1504, Rafaeli udhëtoi për në Firence me qëllimin e deklaruar për të studiuar veprat e Leonardo da Vinçit, Michelangelo-s dhe Fra Bartolomeo-s. Evolucioni i tij artistik gjatë qëndrimit të tij në Firence mund të gjurmohet duke shqyrtuar pikturat e shumta me temën e Madonnës dhe Fëmijës. “Madonna del Granduca” është gjithashtu me frymëzim umbrian, ndërsa disa vepra të mëvonshme tregojnë ndikimin e Leonardos (për shembull, “La Belle Jardinière” ose “Madonna e Goldfinch”). Studimi i Michelangelo-s për veprën e tij është veçanërisht i dukshëm në të ashtuquajturën “Bridgewater Madonna” (e ruajtur në Galerinë Kombëtare në Edinburg). Piktura e tij e fundit në Firence, “Madonna del Baldacchino”, mbeti e papërfunduar për shkak të largimit të artistit për në Romë. Këtu, ai u ngarkua të pikturonte disa nga muret e Stanza della Segnatura. Në tavan, ai pikturoi në panele të rrumbullakëta dhe drejtkëndëshe me alternim Teologjinë, Mëkatin Origjinal, Drejtësinë, Gjykimin e Solomonit, Filozofinë, Kontemplacionin e Universit, Poezinë, Apollonin dhe Marsjen. Pas këtyre veprave, artisti përfundoi dekorime të mëtejshme në Dhomat e Vatikanit në vitin 1511, duke pikturuar skena të Dëbimit të Heliodorus, Mrekullinë e Meshës në Bolsena, Çlirimin e Shën Pjetrit dhe katër episode nga Dhiata e Vjetër në të ashtuquajturën Dhoma e Heliodorus.

Njëkohësisht me këto vepra nga periudha e tij romane, koleksioni i portreteve, si dhe skena të tjera fetare dhe imazhe të figurave të shquara dhe të panjohura, është i jashtëzakonshëm dhe interesant. Në vitin 1514, pas vdekjes së Bramante-s, i cili tashmë e kishte projektuar Shën Pjetrin, Papa e emëroi atë drejtues të ndërtimit të Shën Pjetrit, duke punuar gjithashtu në ndërtimin e lozhave të Pallatit të Vatikanit në oborrin e San Damaskut. Aftësia e tij për veprat arkitekturore shpesh anashkalohet, por në realitet ajo përbënte një pjesë themelore të punës së këtij gjeniu të shekullit të gjashtëmbëdhjetë. Jo vetëm që ai krijoi Kapelën Chigi në Santa Maria del Popolo, por studioi edhe fasadën e San Lorenzo-s dhe Pallatin Pandolfini në Firence. Në këtë fushë, duke ruajtur harmoninë abstrakte kompozicionale tipike të pikturave të tij, ai u ndikua ende fuqishëm nga stili i Bramante-s. Përveç të gjitha këtyre veprave të njohura botërisht, Rafaeli pikturoi shumë kanavaca po aq interesante. Ndër portretet e tij, një zhanër në të cilin ai shkëlqeu për realizmin e tij ekstrem dhe aftësinë për depërtim psikologjik, janë ato të Julius II dhe Leo X me dy kardinalë. Ndër pikturat e tij të tjera fetare, ia vlen të përmendet “Shpërfytyrimi”, i lënë i papërfunduar pas vdekjes së tij dhe i përfunduar në pjesën e poshtme nga Giulio Romano. Kanavaca do të bëhej një model i rëndësishëm për piktorët e shekullit të 17-të, veçanërisht për Caravaggio-n dhe Rubens-in.

Ai vdiq në Romë më 6 prill 1520, në moshën vetëm 36 vjeç, në kulmin e lavdisë së tij, i vlerësuar dhe i admiruar nga e gjithë bota si artisti që kishte mishëruar më së miri idealin suprem të qetësisë dhe bukurisë së Rilindjes. Eshtrat e tij u varrosën në Panteon, një monument që ai e donte shumë./Elida Buçpapaj

Disa nga veprat e Rafaelit

Ëndrra e Kalorësit (1498-1500)

Martesa e Virgjëreshës (1504)

Marathonomaku gjeografik UNIVLORA ishte një veprimtari e bukur, e mirë dhe e dobishme, që zhvilloi Universiteti “Ismail Qemali” Vlorë dhe tregoi edhe një herë, se me veprimtari të tilla tw spikatura vlerësohesh në qytet, del nga “akuariumi” akademik dhe i çel hapësira universitetit.

Maratonomaku UNIVLORA mblodhi në sallën e madhe “Ali Asllani” miq të kulturës, të vargut, penelit, pentagramit, të skenës, të arsimit, qytetarë e dashamirës, pjesëmarrja e të cilëve dha kënaqësi, tek ndanim së bashku çaste të rralla e të bukura qytetarie.

E quajta veten me fat që isha i përzgjedhur si një ndër dy kumtuesit e kësaj veprimtarie të veçantë jo vetëm për universitetin, por për mbarë komunitetin e qarkut të Vlorës! Me këtë rast, patjetër që e falënderova Rektoren e Universitetit “Ismail Qemali” Vlorë, prof.dr. Aurela Dai Saliaj, që edhe pse tashmë jam në pension, ka vlerësim dhe besim për mua dhe unë i jam mirënjohës atij Univestiteti, që e pata shëtip të dytë e “hëngra bukë” një çerek shekulli.

Shpreha dy fjalë në atë veprimtari të quajtur: “Narta përmes pikturës”, duke pasur si trampolinë librin vizionar me të njëjtin titull të kulturologut, fizikanit artist, poetit të fizikës, Vaso Pata, njërit nga emrat më të shndritshëm të arsimit në Vlorë. Ky libër është porta shkrimore në rrafshin e turizmit kulturor për Nartën, të cilës i janë kushtuar rreth 200 piktura. Me këtë veprimtari nisi udhëtimin Maratonomaku UNIVLORA: një vendbanim, një histori. Jam i bindur që sfateta e Maratonomakut UNIVLORA do të vijojë në vendbanime të tjera me histori dhe kulturë.

Vaso Pata është një aristokrat shqiptar i fizikës, njeri me fat dhe fatlumturisht mirënjohës ndaj vendlindjes dhe visareve të saj njerëzore dhe natyrore. Ai tashmë është i çertifikuar si monografist i simboleve të Vlorës në pikturë, monografist i Nestor Jonuzit – njërit nga 14 Piktorët e Popullit që ka Shqipëria, gjithashtu Vaso Pata është firmëtari i parë i “Nartës përmes pikturës”.

Jam në një pozicion të vështirë, sepse Rektorja, me rrënjë nga Narta e bijë mësuesish më besoi të bëj këtë paraqitje, ku unë dua të flas e të mos resht për trininë magjike: Narta, Piktura, Vaso Pata, sidomos për Vaso Patën nuk dua të pushoj, por, por, do të përpiqem të mos mërzis as veten, jo më juve e do të mundohem të flas sa më shkurt, veçse ne ndaj jemi mbledhur, që të kalojmë sa më këndshëm e dëlirësisht këtë festë kulturore.

Së pari, Narta … është magnet, tërheq, ka energji pozitive.  Kjo kartolinë e trishtë me bujarinë e saj i ka falur artit rreth 200 piktura, ndoshta rast unikal krahasuar me të gjithë fshatrat e tjerë në Shqipëri. Kaq mund të them për Nartën.

Së dyti, piktura… si vetë emri që ka, është mrekullia e ngjyrave që na fal peneli. Ne kemi me se krenohemi: të famshmen Shkolla Vlonjate e Pikturës. Kaq mund të them dhe për pikturën.

Së treti, Vaso Pata, që plotëson dhe i jep frymë shkrimore kësaj trinie magjike: “Narta. Piktura. Vaso Pata”. Këtu mendoj se vlen t’i shpreh dy fjalë:

Vaso Pata ka lindur më 8 dhjetor 1945 në fshatin Nartë. Shkollën e mesme e kreu në gjimnazin “Ali Demi”, përfundoi studimet e larta në Fakultetin e Shkencave të Natyrës, dega e Fizikës, 1964…

Por kujtoj që në vitin 2007 kam botuar në gazetën “Ndryshe” një shkrim me titullin “Rriten përmasat e Universitetit “Ismail Qemali” të Vlorës, ku, ndër të tjera shkruaj: “I mirënjohur në Vlorën arsimore e njerëzore, simbol i mësuesit të vërtetë, me një përvojë të gjatë pedagogjike dhe emër të respektuar në Drejtorinë Arsimore Rajonale të qarkut të Vlorës,Vaso Pata është një nga ikonat e fizikës “vlonjate”. Ai nuk ka titull shkencor të mbrojtur, por ai është profesor i shumëve me tituj. Ai studion, shpjegon, shkruan, boton, krijon e përherë punon me vullnet balzakian në fushën e tij.

Ka botuar disa libra metodikë dhe popullarizues të shkencës: Metodikë për zgjidhjen e problemeve të fizikës I dhe II, Sekretet bërthamore, Nobelistët, Metodikë për zgjidhjen e problemave të fizikës (ripunuar), Problema të zgjedhura fizike për klasat VI, VII, VIII.

Vaso Pata ka një përvojë mbi 35-40 vjeçare në arsim duke dhënë lëndën e fizikës, pothuajse, në të gjitha llojet e shkollave nga Kuçi në Delisuf e Dëllënjë, nga Orikumi në Dushkarak e Shkozë, si dhe në gjimnazin “Halim Xhelo” Vlorë. Ka punuar me nxënës pjesëmarrës në olimpiadat lokale e kombëtare të fizikës. Prej vitit 1993 punoi si inspektor e metodist pranë Drejtorisë Arsimore Rajonale të Vlorës. Krahas punës si inspektor, ka dhënë lëndën e metodikës së fizikës në Universitetin “Ismail Qemali” të Vlorës. Ka organizuar disa olimpiada lokale e rajonale me nxënësit e klasave VI, VII, VIII.

Ёshtë autor i një numri të madh tekstesh fizike për shkollat 9-vjeçare, të mesme e të larta. Studentët thonë: “Na vjen turp kur jemi në auditor para tij aq të papërgatitur. Ai na mësoi metodikën e fizikës. I jemi mirënjohës”.

Vaso Pata ka një stil të veçantë të shkruari. Fjala vjen, te “Metodika për zgjidhjen e problemeve të fizikës”, librin e ka konceptuar në dy pjesë dhe përmban metodën e zgjidhjes së problemeve të fizikës së përgjithshme, shoqëruar me 1000 probleme, gjysma e të cilave janë të zgjidhura. Libri, duke perifrazuar thënien e një statisti të njohur amerikan, – sqaron autori, – nuk synon t’u jap peshk nxënësve, por synon t’i mësojë ata që të peshkojnë vetë.

Te libri “Sekretet bërthamore” autori shpalos dijet e tij në funksion të admiruesve e kuriozëve të shkencës për sekretet bërthamore, ato të natyrës shkencore, teknologjike e ushtarake, për jetën  dhe veprimtarinë e personazheve kryesore të fizikës bërthamore, për historinë e zhvillimit të saj.

Te “Nobelistët në fizikë” merita e autorit është se ka bërë një libër ku flitet për nobelistët e fizikës, për jetën dhe veprimtarinë e tyre, nga viti 1901 deri në vitin 2001. Ka dhe indeksin e fituesve të çmimit “Nobël” në të gjitha fushat.

Vaso Pata ka gjurmët e tij në arsmin e të gjitha niveleve në Vlorë, jo vetëm si mësues e metodist, por patjetër edhe si një pedagog që solli risi bashkëkohore në universitet.

Vaso Pata është i njohur në qytet dhe gëzon mirënjohjen qytetare, fituar me jetën dhe veprën e tij në edukimin e sa e sa brezave. Ai është nder i arsimit në Vlorë, mësues, inspektor arsimi, pedagog i lëndës së fizikës në Universitetin “Ismail Qemali”, autor tekstesh mësimore, i monografive shkencore, një metodist model, njohës i shkëlqyer i pedagogjisë dhe psikologjisë shkollore. Përveç punës së dobishme që ka bërë me tekstet mësimore të fushës dhe librat metodologjikë, ai spikat edhe me tekste informative për nobelistët apo “Sekretet bërthamore”etj., me heronj të shkencës e viktima të dijes.

Është mjeshtëria e autorit, që dobinë e shkencës na e bie bukur, sa të na ngjallë emocione e të na sjellë kënaqësi. Ai është burrë zotni e mendjehapur, që guxon e futet në detin e gjerë e të thellë të diturisë me stilin e tij të preferuar të “notit”. Vaso Pata punoi për vite e vite të tëra në një ndërmarrje të vështirë por lakmuese, legjendare por torturuese, me një këndvështrim krahasimtar por lavdërues, siç janë “Simbolet e Vlorës në pikturë”. Dhe ia doli mbanë e faqebardhë, falë edhe mundësisë si koleksionist i veprave të artit, si mik i artistëve, si intelektual guximtar me intuitën profesionale të vëzhgimit, si dhe duke qenë një studiues i vëmendshëm, i pasionuar dhe këmbëngulës ndaj vlerave qytetare dhe kulturore që na dhurojnë piktorët me koleksionet e tyre të bukura, aq mbresëlënëse.

Pata fatin që të jem autor i parathënies së monografisë “Nestor Jonuzi” së Vaso Patës, ku, ndër të tjera, përshkruhet dhe udhëtimi i gjatë i miqësisë të Fizikanit artist me Piktorin e ditur. Atë monografi nuk do ta quaja ngushtësisht një libër të Vasos për Nestorin. Vaso Pata shkruan për dritën dhe shpirtin e Vlorës.

Vaso Pata e do shumë vendlindjen, ndjenjë kjo që e shpreh natyrshëm dhe me një krenari fisnike për nartiotët e tij personalitete të njohur si Nikollaq Andrea Qirko, Kristaq Andon Pata, Aurela Aleko Dai Saliaj, Alfred Apostol Shuta, Kleopatra Skarço Dokle, Mihallaq Vangjel Qilleri, Fane Seva, Lefter Diamanti, Nasi Xhuveli, Llazar Petro Nasto, Fredo Berberi e të tjerë mendjehapur, duarartë dhe bujarë; për shtëpitë, rrugicat, kishat; për lagunën, kriporen, shijen, aromën dhe ngjyrat; për kavalonën e Nartës dhe të piktorëve; për ishullin e Manastirit, si një simbol të pikturës vlonjate. Ai ndjek me vëmendje dhe falënderime ata që bëjnë për Nartën, ku ka lindur. Nuk ka se si t’i shpëtojë Vasos fakti që “Nestori ishte edhe piktori i parë vlonjat që zbuloi dhe shijoi magjinë e rrugicave të Nartës”.

Kavalona e parë në arkivin e pikturës vlonjate është në teknikën e akuarelit e Vasil Talos, i cili është dhe pionieri i Shkollës Vlonjate të Pikturës, siç e quajti kritiku Kudret Velça.

Fizikën dhe pikturën i bashkojnë edhe ngjyrat, të cilat Vasoja i zotëron shkencërisht, ndërsa piktorët me motive Narte, që nga Vasil Talo, Skënder Kamberi, Nestor Jonuzi, Adrian Devolli, Agim Haxhiraj, Agim Sulaj, Agron Jakupi, Alfred Nini, Alfred Shuta, Anesti Diamanti, Anila Kondi, Arsen Kurti, Artan Shabani, Bujar Kapo, Bajram Mato, Drini Shehu, Edi Kojani, Edmond Diamanati, Engjëll Dine, Erald Dine, Klaus Hyso, Kristaq Pavli, Koço Zhezha, Panajot Vido, Petraq Stefani, Pëllumb Bylyku, Pirro Stefa, Ornela Zoga, Rakip Shabani, Renato Doko, Roland Runaj, Viktor Bejkosalaj, Xhorxh Talo, Ylion Belaj, Zeqir Alizoti etj., i përdorin mjeshtërisht, duke njohur mirë dhe shijuar sipas rastit (motivit, gjinisë) “gradacionin” e ngjyrave (në vaj, akuarel, tempera, laps, etj.).

Autori ngre një shqetësim për humbjen e vlerave autentike të trashëgimisë kulturore, sidomos të kulturës materiale dhe jo vetëm me banesat e vjetra, aq karakteristike. Jo vetëm në Nartë, “Sot shtëpitë e vjetra po shëmben. Vendin e tyre po e zënë shtëpi të reja shumëkatëshe. Rrugicat po zhduken njëra pas tjetrës. Pas disa vitesh s’ka për të mbetur më asnjë prej tyre. Ato do të mbijetojnë vetëm në tablotë e Nestorit dhe piktorëve të tjerë vlonjatë duke fituar në këtë mënyrë vlerën e dokumenteve të pazëvendësueshme.

Ngaqë librat e botuara të prof. Vasos, qoftë ato të fushës së arsimit, metodologjisë, mësimdhënies, qoftë botimet shkencore apo të fushës së artit i kam përfshirë në dy bibliografitë e Universitetit “Ismail Qemali”, Vlorë (2006, 2023), nuk do të ndaloj në zbërthimin e tyre orientues për lexuesin për të mos dalur më tej objektit të këtij takimi.

Dua t’i  mbyll këto dy fjalë dashamirëse në këtë ditë falënderimi për trininë magjike, duke iu bashkuar urimit që bën dramaturgu dhe shkrimtari i njohur shqiptar, inxhinieri gjeolog Mihallaq Qilleri nga Narta, për intelektualin e shquar të Nartës, mësuesin, pedagogun, kritikun dhe publicistin, mikun e tij  të hershëm Vaso Pata: “Libri i tij “Narta përmes pikturës” është një kontribut tjetër në njohjen e shkollës vlonjate të piktorëve aq të shquar, por edhe një dokument historik për vendbanimin e madh të nartiotëve. Vlerat e këtij botimi e kapërcejnë thjeshtë shkrimtarinë. Në kushtet e shembjes së banesave të vjetra e lagjeve autentike, brezat tanë të ardhshëm do të kenë me se të mburren”.

Që Narta të mos e humbasë magjinë për piktorët dhe kënaqësinë për vizitorët, vertikaliteti duhet t’i kthejë të dy sytë nga kjo qytezë fantastike, për tu kthyer bijtë tek nëna, për të lulëzuar mërgata e luleve në kopshtin e saj.

Veprimtaria “Narta. Piktura. Vaso Pata” u zhvillua më datën 27 Mars 2026, ora 13:00, ditë e premte, në Universitetin “Ismail Qemali” Vlorë, në sallën e madhe “Ali Asllani”.

E njohur si “Zonja e Madhe” e këngës greke, ajo pësoi një hemorragji cerebrale gjatë një performance në skenën e Herodionit në shtator 2024 dhe ndërroi jetë në 28 mars mars 2026

Anila Zajmi nuk është thjesht vajza e një prej emrave më të rëndësishëm të pikturës shqiptare, Nexhmedin Zajmi. Ajo ka ndërtuar rrugën e saj si piktore dhe restauratore, duke jetuar prej vitesh dhe duke ushtruar profesionin në Itali, larg, por gjithnjë pranë kujtesës dhe ngjyrave të atit.

Mes studios, kujtimeve dhe trashëgimisë artistike, Anila flet për një marrëdhënie të veçantë baba–bijë, ku arti ishte njëkohësisht urë lidhëse dhe terren debati. “Babai nuk donte të ndikohesha nga arti i tij”, – thotë ajo, duke nënvizuar se liria krijuese ishte mësimi më i madh që mori prej tij. Në këtë rrëfim për gazetën “Panorama”, ajo sjell jo vetëm portretin e një artisti, por edhe dimensionin njerëzor të një babai që jetoi për penelin, natyrën dhe të vërtetën artistike.

Znj. Anila, si do ta përkufizonit me pak fjalë thelbin e artit të Nexhmedin Zajmit? Cilat janë tiparet që, sipas jush, e bëjnë të dallueshëm stilin e Zajmit në pikturën shqiptare?

Në stilin e tij, krijimtaria e Zajmit kristalizon tiparet më të qenësishme të autorit. Frymën realiste, koloritin e ngrohtë, një perceptim të qartë e konceptim figurativ të lidhur me traditën, motive të zbuluara përmes njohjes, përvojës e përjetimeve vetjake. Ky përjetim u jep veprave të tij elementë frymëzimi dhe një informacion të pasur kohor. Zajmi ishte piktor i një profili shumëdimensional. Piktura për Zajmin ishte realiteti, njeriu i gjallë, natyra, mjedisi, duke e pasqyruar në çdo rast edhe bukurinë, dashurinë për vendin e tij. Si piktor i natyrave të qeta, peizazheve, portreteve, tablove, e gjithë karriera artistike e tij pasqyron këto fusha, ku ai punoi. Zajmin e gjeje në studio, në kantiere, në Theth, kudo. Zajmi ishte dhe mbetet piktori i natyrës, që bashkë me terrenin, studion, ishin frymëzimi i tij shpirtëror dhe artistik. Ato ishin bërë pjesë aktive e pandarë e jetës së tij, të cilat i mbante brenda vetes për t’i derdhur sapo takohej me pëlhurën.

Një ditë jete e Zajmit, si do e kujtoni atë?

Zajmi ishte shumë veçantë në artin e tij, pasi personazhin figurën artistike nuk e fantazonte. Nuk e ideonte, por e krijonte realisht. Donte njeriun natyrën të komunikonte direkt, me të, me ngjyrat, emocionet që ofronin ato. Këto elementë e frymëzonin, ishin në stilin, formimin e tij artistik. Nga çasti kur ai dilte në mëngjes, rrugës, në kafe, në biseda, kontakte, ai e jetonte, e kërkonte njeriun, nga jeta e përditshme që do t’i shërbente për të realizuar idenë që kishte. Në shumë piktura të tij janë personazhe, figura, njerëz që ai i mori nga kombinate, fusha, hidrocentrale, zona e thella, ku shkonte i përzgjidhte. Jo vetëm në Tiranë, por edhe në qytete të tjera, zona të largëta kur ai shkonte. Kështu ka vepruar në Fierzë, Vaun e Dejës kur për të realizuar tablonë “Diga e Drinit”, qëndroi më shumë se tre vjet aty duke prekur realitetin, njerëzit. Zajmi ishte piktor i natyrës dhe jo i studios, edhe pse lëvizja me kavaletin në krah nuk ishte komode, e lehtë.

Çfarë roli luante natyra dhe figura njerëzore në universin artistik të tij?

Ka trokitur në sa familje pa i njohur, kur aty kishte parë njeriun, personin, që i interesonte duke e ndjekur ku banonte, e iu lutur t’i pozonte, pasi ai tip i shërbente. Kishte intuitën të godiste figurën artistike që i nevojitej. I pranonin t’i pozonin, por edhe refuzonin. Çdo pikturë e tij ka një histori pas saj. E lidhur edhe me këto detaje, veçanërisht portretet. Ndër to, “Dardharja”, “Delegati”, “Tregim nga lufta”, “Veri”, “Bjaram Curri”, “Kostum i Lunxhersië”, “Irisi”, e shumë të tjera. Duke iu referuar edhe kohës në Akademinë e Romës.

Si ndikoi formimi i tij në Akademinë e Romës në gjuhën e tij artistike?

Nga pikëpamja artistike, realizimi, në krijimtarinë e tij nuk është i jashtëm, por i thellë, të cilën Zajmi e thelloi dhe e pasuroi në forma të reja shprehëse në artin figurativ kombëtar. Kishte parimin se arti do impenjim, angazhim të madh nëse do të duhet të bësh realisht art. Studimi në Akademinë e Arteve të Bukura të Romës, duke marrë një formim, edukim artistik nga ajo shkollë e njohur, ai e përcillte në punët, krijimtarinë e tij. Zajmi ishte piktor i ngjyrave, i natyrës, jo i studios. Ai nuk ishte njeri, piktor i artit të mbyllur, donte liri, hapësirë.

Si ishte raporti i Zajmit me tablotë e tij?

Babai i kushtoi jetën dhe në çdo çast, moment, ishte i lidhur thellësisht me artin. Ajo ishte familja e vërtetë e tij. Kishte dashuri për pikturat, i jetonte. Shkonte në galeri i shihte, çmallej me to shpesh edhe i kontrollonte për ndonjë dëmtim. Zajmi nuk e ndërtoi jetën artistike kalimthi, apo të rastësishme. Për çdo veprim në punë, diskutime për një vepër, tablo, hedhje peneli, mendohej thellë, duke e përjetoi nga fillimi deri në fund të jetës së tij. Me dëshirën për të jetuar, punuar e krijuar, minutë pas minute, orë pas ore, ditë pas dite, javë pas jave, me muaj e vite.

Flisni për piktura të gjetura në të njëjtën pëlhurë?

Si piktore restaurtaore, në disa veprat e tij, më ka qëlluar të gjej disa shtresa, piktura, njëra mbi tjetrën. Kjo ndodhte pasi në mungesë të pëlhurës, ai punonte, e prishte, rifillonte sërish, duke pikturuar mbi të njëjtën telajë e hedhur ngjyrat njëra sipër tjetrës, pikërisht në atë pëlhurë.

Cilat ishin marrëdhëniet me ju?

Shpesh diskutonim gjatë në studio, e në shumë raste nuk binim dakord, kishim kontradiktë, ishim në kundërshtim mendimi. I pëlqente debati, qëllonte të bëhej i “ashpër” me mua në trajtime çështjesh artistike, koncepte. Por edhe thyhej kur në fund të diskutimit më përqafonte.

Si do e komentonit raportin prind-fëmijë të një profesioni?

Në një rast të tillë nuk është e lehtë marrëdhënia aq më shumë të bëhen krahasime, përcaktime. Secili ka kohën, periudhën sigurisht edhe vlerat artistike, nuk janë njëlloj. Unë kam preferuar të jem e pavarur prej tij dhe nuk doja të isha e përfshirë në “veprën e Zajmit baba”. As ai nuk e dëshironte këtë. Sidoqoftë, si femër ndjehesha e mbrojtur prej tij. Më la në artin tim ashtu si e gjykonte ai. Edhe sot në punën time më shoqërojnë ngjyra e babait.

Një artist, jo vetëm i ngjyrave, por edhe i matur në jetë?

Zajmi kishte një gjykim të thellë, fliste, shprehej qartë dhe me një gjuhë artistike profesionale. Me një logjikë të fortë, e njihte mirë artin, deri në trajtimin që i bënte në rolin e një kritiku të mirëfilltë. Ritmin e jetës, angazhimeve të tij e reflektonte, edhe kur zgjohej në mesnatë, nxitonte drejt studios, për të vendosur atë detaj që e provokonte. Sa herë harronte të vinte për drekë, ose kthehej vonë në darkë pas një pune intensive dhe në fytyrë kishte ngjyrat e penelit, bojërat, të cilat ne ia pastronim me benzinë.

Një krijimtari me gamë të gjerë?

Karakteristike mbetet fakti i pamohueshëm, se Zajmi e vlerësonte jetën, por mbi të gjitha natyrën, admironte njeriun, malësorin, fshatarin punëtorin, që i pasqyronte realisht dhe me dashuri në punët e tij. Me shumë shije, dhe energjia që kishte si natyrë, ia nxiste dëshirën për ta përcjellë në ndërtimin  artistik të një personazhi, peizazhi apo tabloje. Në veprat e tij, Zajmi trajtoi shumë edhe figurën e gruas të cilën e gjen në mjaft tablo të tij.

Nexhmedin Zajmi artist, lidhja e tij me politikën?

I paangazhuar asnjëherë me politikë, duke qenë kundër një marrëdhënie të tillë, edhe pse për kohën ishte normale, kur artisti të ishte pjesë dhe në funksion të saj. I formuar në një shkollë të artit perëndimor, kishte konceptin se vlerat që mbartin ngjyrat që duhet të hedhësh në pëlhurë, nuk kanë e nuk duhet të kenë lidhje me politikën, personazhet e saj.

Një artist me ndërgjegje të lartë qytetare, familjare dhe artistike…

Zajmi ishte shumë atdhetar, një fakt të cilin e shpreh mjaft mirë në artin, tablotë e tij. Ai i fliste disa gjuhë të huaja, anglisht, italisht, maqedonisht, rusisht. Vlerësonte artin italian se e njihte mirë. Në filozofinë e tij, puna, vepra artistike nuk duhet të kenë si pikë referimi atë që merr apo ke marrë. Siç edhe shprehej, në krijimtarinë e një artisti të shtrirë në shumë vite shpërblimin më të madh ta jep koha, pasi ajo është në gjendje të vlerësojë e të çmojë në tërësi veprën artistike që ke bërë.

Një karrierë, kontribut kombëtar i vlerësuar me disa tituj?

Zajmi nuk ka vrapuar asnjëherë pas titujve, e tillë ishte natyra e tij. Në krijimtarinë e tij, titujt dhe vlerësimet artistike nuk kishin shumë peshë në raport me atë çfarë ai hidhte në tablo, koloriti që ti i jep veprës, me të cilën ti do të komunikosh me publiku. Nëse shkon në Galerinë Kombëtare të Arteve, aty do të gjesh Zajmin e vërtetë dhe punën e tij. I vinte mirë kur veprën e tij e dallonin për stilin që transmetonte, atë shkollës italiane.

Si reflektohet karakteri i tij i fortë në veprat që ka lënë pas?

Zajmi ishte me karakter shumë të fortë, ndonëse impulsiv, por i drejtë, i ndershëm, mbi të gjitha nuk bënte kompromis për asgjë. Ai shpesh “grindej” edhe me punën e tij. Atë që mendonte ta thoshte në sy, nuk kishte frikë nga askush pavarësisht nga personi e pozicioni që mund të kishte. Nuk e njihte interesin dhe asgjë nuk e bënte për interes. Por, njëkohësisht ishte tejet i ndjeshëm, jetësor, me humor, me një komunikim që nxirrte nga gjumi këdo nëse flije kur takoje atë. Nuk i pëlqente njerëzit pa ritëm pa nerv, aq më shumë artistët dhe artin e tyre.

Lidhja e Zajmit me jetën, ndarjen prej saj, si e konceptonte?

Vital, asnjëherë nuk e pranonte vdekjen, nuk e imagjinonte edhe pse kishte shumë frikë prej saj. Rrallë që Zajmin mund ta gjeje të papërgatitur në përgjigje kishte një eksperiencë të madhe pune, jete dhe ishte i gatshëm për çdo situatë. Fakti që një pjesë të madhe të veprimtarisë artistike ai e kishte kaluar në terren, uzina hidrocentrale, male, fusha, duke shkelur gjithë Shqipërinë, atje ku edhe krijoi, ndërtoi veprën e tij artistike e më gjerë.

Vlerësimi për krijimtarinë e Zajmit?

Gjykoj se ka qenë dhe mbetet i veçantë. Edhe pas ardhjes së demokracisë, në lidhje me vlerësimet, preferencat, përcaktimet për artin, artistët veçanërisht të realizmit socialist. Qëndrimi, opinioni, kritikat dhe vlerësimi ka qenë tejet korrekt, e transmetuar, shprehur, nga cilido që e ka njohur punë, veprën, figurën, personalitetin e tij. Si një profesionist, i pa ndikuar asnjëherë në artin e tij nga politika. Edhe pse kanë kaluar shumë vite, Zajmi dhe tablotë e tij qëndrojnë me dinjitet të plotë. Ndjehemi të nderuar e të vlerësuar për atë çfarë ai krijoi në shërbim të artit kombëtar.

Një vijues i trashëgimisë të lënë nga Idromeno, Kolombi, Mio e Rrota?

Personazhet, portretet kompozimet e punuara me ngjyra të freskëta tone të larmishme e plot dritë, janë vepra që kanë zënë një vend të konsiderueshëm, në fondin e Galerisë Kombëtare të Arteve. Zajmi mbetet një ndër piktorët e një plejade, epoke që i dhanë shtyrje, ndryshim dhe një transformim artit figurativ shqiptar. Me një kontributi të rëndësishëm, në vazhdimin e traditës, të Idromenos, Kolombit, Rrotës, Mios e mjaft piktorëve të tjerë, por edhe në krijimin e një tradite dhe arti bashkëkohor me vlera të mëdha kombëtare, artistike dhe historike.

Kohë e fundit është realizuar një album me krijimtarinë e tij?

Një album gjykoj, që të jep ndjesinë se ngjyrat e hedhura janë si të penelit të parë. Po kështu, edhe personazhet. Një mënyrë kompozimi, realizimi, vendosje e tablove, që pa e hapur ende të kuptohet që ai album, është i Zajmit. Një histori e gjatë e shtrirë në kohë e që ka mundur t’i rezistojë asaj. Që mund t’i shërbejë admiruesve të artit, studiuesve, të interesuar për jetën, veprën e tij.

Një album, si një ritakim pas aq vitesh me, babain, piktorin Nexhmedin Zajmi?

Aty janë vendosur, një pjesë e mirë e krijimtarisë, rreth 150 piktura të tij. Një album i realizuar, ideuar edhe sipas shijeve të tij, se të tillë, të atij modeli do i pëlqente. Si një ekspozitë retrospektive. Ashtu e shoh, sa herë e shfletoj faqet e tij. Njëkohësisht albumi shërbeu për të gjetur, rreth 30 piktura të babait, në koleksionistë, familje, miq që ai ia ka dhuruar, të cilët i ofruan me kënaqësi për t’i vendosur në këtë album.

/Gazeta Panorama 

( 28.02. 2026 Holli Koncrtor i TKOB dhe AP)

Pianisti Amir Xhakoviq, tashmë është konfirmuar si një muzikant shumë i talentuar i brezit të ri.

Me individualitet të spikatur,që karakterizohet nga koherenca e thellësisë së përjetimit të mendimit muzikor, nga potenca e energjisë së shprehjes artistike, virtuoziteti, aftësia komunikuese dhe një ekuilibër me sens mase ndërmjet intuitës muzikore dhe intelektit.

Cilësi që u përshfaqën dukshëm në natën e mbrëmshme.

Koncerti filloi me Suitën për Piano Op. 27 ” Barokjare”të kompozitorit Aleksandër Peçi.

Interpretimi u përqëndrua në zbulimin e anës poetike të veprës, duke treguar kujdes, nënvizimin emocional intonativ të melosit të ngrohtë të jareve shkodrane , gërshetuar bukur me stilizimin e tyre me teknikën baroke zbukuruese. Një ligjërim tingujsh që evokonin një emocion nostalgjik të vetëpërmbajtur, të kujdesshëm në përshtatje me zhanrin.

Vepra e dytë ishte interpretimi i Suitë për piano Op.27 – në La maxhor të kompozitorit Maqedonas Tomislav Zagrofski.

Ky kompozitor përfaqëson gjeneratën e krijuesve të vitit 1960, që u kujdesën të afronin qëndrimet muzikore kombëtare me rrjedhat kryesore botërore. I pari që gërshetoi karakteristikat stilistike të Neoklasicizmit në muzikën mqedonase. Krijimtaria e tij përfshin rreth 160 vepra të gjinive të ndryshme orkestrale, vokale instrumentale, muzikë filmash etj.

Suita për piano është nga veprat e rëndësishme në repertorin pianistik maqedonas. Struktura e saj është organizuar në pesë seksione tematike me kontrast të theksuara emocionale, ku kompozitori kombinon ndikimet historike, veçanërisht atë të Barokut të vonë dhe të periudhës së parë Klasike e herpasëherëshme me atë të stilizimit e ndikimit intonativ maqedonas në mënyrë krijuese.

Në seksionin e parë Sinfonia-Allegro, pianisti theksoi me ndjeshmëri të thellë natyrën madhështore të karakterit romantik. Intermezzo, seksioni i dytë, në përshtatje me idenë e veprës ai nënvizoi stilin e vonë Barok me një teknikë brilante. Krejt në konrast emocional u trajtua lëvizja e seksionit të tretë, Passaggio – Alla breve leggerio, karakterizuar nga linja melodike emocionale ngjyrosur në mënyrë elegjiake. Këtu interpretimi u karakterizua nga një kujdes i shtuar, kontroll i vëmendshëm, dinamik e frazim ekspresiv. Në këtë seksion ndikimi i ndërthyerjeve të stileve barok e klasik u trajtua në mënyrë fluide dhe zhvillim dinamik gradual.

Romanza- Andantino, seksioni i katërt, Xhakoviq-i transmetoi qetësinë e linjave melodike, duke trajtuar butësisht karakterin e tyre vokal, që në mënyrë indirekte intonacioni kombëtar i stilizuar më nxiti fantazinë për të shijuar agun e një dite të bukur në natyrë, freskinë dhe ndriçimin e rrezeve diellore. Seksioni i fundit, Finale- Allegro, kompozitori rikthen materialin tematik hyrës, që pianisti e interpretoi gjithë energji e patos emocional duke bashkuar me koherencë gjithë suitën dhe kombinimin e ” udhëtimit” të kompozitorit nëpër stile të ndryshme krijuese.

Pas këtyre dy veprave të para koncerti vijoi me interpretimin e Sonata nr. 32. Op 111 në do minor- Ludwik von Beethoven.

U kompozua ndërmjet viteve 1821- 1822, në një periudhë të vonë të krijimtarisë së tij, plotësisht në gjëndje të shurdhërisë së plotë dhe izolimit social, gjë që muzikakisht gjeti pasqyrim të admirueshëm si emocion. Cilësuar nga botuesit dhe publiku si vepra e fundit në këtë gjini. Ashtu si dhe në veprat e tjera të kësaj kohe idetë muzikore të saj trajtojnë tema filozofike dhe mjaft shpirtërore, duke arritur kulme dramatike të pa shprehura më parë, sepse përfaqëson pikën kulmore të reflektimit të tij mbi jetën dhe artin. Këtu kompozitori thyen normat e strukturës klasike duke eksperimentuar me mjetet e gjuhës muzikore. kërkime të reja harmonike, metrike e ritmike.

Pianisti tregoi gjithë bengraundin e formimit të tij profesional, intelektual, dhe shpirtëror duke e trajtuar të gjithë kohën e parë, Maestozo- Allegro e con brio ed appasionato, me një frymë virtuoze e në mënyrë të thellë dramatike, duke pasqyruar me qëndrimin e mbajtur maksimimumin e revoltës e luftën e brendëshme shpirtërore ndaj fatit. Me një koherencë bindëse e rriti deri në fund logjikshëm tensionin dramatik, shpesh me kulme agresive, duke e mbajtur gjithë kohës vëmendjen e publikut të tërhqur të cilin e la gati ” pa frymë”.

Ajo që më tërhoqi ishte kjartësia e shprehjes emocionale dhe orientimi gati gati me konkretësinë e fjalës në kuptimin konceptual dhe strukturor, sa të dukej se, pas tingujve ishte analisti që shpjegonte e udhëhiqte, kaq qartë dhe me vend paraqitjen e materialeve tematikë.

Koha e dytë Arietta- Adagio molto semplice e cantabile, ndryshe nga qëndrimi i kritikëve për t’u trajtuar shumë thjesht pa dramacitet, pianisti nuk e çliroi plotësisht nga atmosfera emocionale dramatike e kohës së parë, kur paraqiti temën e parë me karakter vokal, lirik të qetë . Në variacionin e parë, kështu zhvillohet kjo temë, ndihet në planin filozofik dorëzimi ndaj fatit dhe paqja që të jep pranimi. Në koherecë të plotë me konceptimin e tij pianisti dalloi për një ekuilibër gati brilant daj melodisë dhe raportit me harmoninë mbështetëse, por ende ndihej hera herës lufta e brendëshme shpirtërore ndaj fatit dhe pranimit. Në variacionet e karakterit instrumental Gjakoviq nxori në pah aftësitë e tij teknike vituoze, por edhe në këto raste ndihej kujdesi ndaj kontrasteve emocionale dhe ecurisë në kontekstin e përgjithshëm si një e tërë drejt arritjeve kulmimante të zhvillimit. Moment shumë i bukur i këtij interpretimi ishte edhe variacioni i fundit me trilet e vazhdueshme që u trajtuan me finesë , jo në funksion zbukurimi por si mbështetje frymëmarrjeje në paraqitjen e temës.

Në këtë konceptim personal, që në tërësinë e veprës e justifikojë veten mendoj se pianisti duhej të përdorte më shumë kontraste dinamike veçanërisht përdorimin e dinamikës piano. Mbizotëronte dinamika forte ndërkohë që tek Arietta,Beethoveni pas dramës gjen paqe, dorëzim dritë. Ajo konsiderohet nga kritika si koral i pastër, i përjetshëm metafizik, që buron nga një gjendje dorëzimi e pajtimi.

Après une lekture du Dante: Fantazi quasi Sonata, Franc Liszt, ishte interpretimi i fundit në program.

Frymëzuar nga Komedia Hyjnore kompozitori krijon një udhëtim emocional shpirtëror nga errësira e ferrit ku lahen mëkatet e dashurisë

së dënuar, përshfaqur me një atmosferë dramatike pothuajse apokaliptike kërcënuese drejt ndriçimit të parajsës.

Kjo vepër nuk është konceptuar sipas strukturës së sonatës klasike, por një fantazi- sonatë programatike, ku muzika ndjek idetë poetike dhe filozofike të Dante-s.

Në litaraturën pianistike ajo zë vend si sonata më e vështirë, jo vetëm në krijimtarinë e Liszt-it, por në të gjithë repertorin romantik , si për konceptimin e ideve muzikore, po ashtu edhe për realizimin teknik.

Ndaj ndoshta mendoj që pianistët shqiptarë s’kanë guxuar t’i qasen, e në se nuk gaboj, interpretimi i Xhakoviq-it ishte premierë në skenën shqiptare.

U kompozua rreth viteve 1849- 1856, periudhë ku kompozitori tërhiqet përkohësisht nga impenjimi koncertal në europë, si pianisti më virtuoz i kësaj perizdhe, duke iu përkushtuar kompozimit të veprave me program, ndikuar nga idetë poetike e filozofike letrare.

Këtu pianisti kulmoi me një interpretim virtuoz, plot kontraste dinamike e dramatike por dhe momente të bukura e të ndjera lirike ,duke përshfaqur potencën e lojës, sigurinë e zotërimit, thellësinë bindëse në koherencën e zhvillimit dhe shpalosjen e ideve estetike muzikore.

Dante Sonata është vija e demarkocionit, ku jo të gjithë pianistët guxojnë ta ” shkelin”

Në këtë koncert Xhakoviq, jo vetëm guxoi, por dhe i sfidoi vështirësitë me sukses, madje ndonëse programi bazohej në vepra pretenduese e gjini si sonata, që kërkon një publik të specializuar për t’u ndjekur, ai i zakonshëm i kësaj mbrëmjeje muzikore e ndoqi me shumë interes dhe e duartrokiti gjatë.

Në mbyllje do t’i sugjeroja seicilit interpretues instrumentist apo vokal të marrin parasysh për gjatë provave kushtet akustike të hollit, që nuk janë të favorshme për kualitetin e tingullit. Ndaj të bëjnë kujdes në kontrollin e dinamikave kryesisht atë forte dhe frekuencave të tingullit, pasi fortisim vjen e zhurshme në veshin e dëgjuesit , për t’iu përgjigjur këtyre kushteve.

I.Dema. 3. 03. 2026.

Mediat në Kosovë kanë goditur me karikaturën e fundjavës, teksa paraqesin kryeministrin e  Shqipërisë, Edi Rama si engjëllin mbrojtës të Presidentit të Serbisë, Aleksandar Vuçiç.

Gazeta më e madhe në Kosovë, Koha Ditore përmes karikaturistit Jeton Mikullovci ka goditur me këtë karikaturë, teksa e ka ironizuar Ramën si një ‘engjëll’ që lutet për autokracinë e Vuçiç.

Karikatura nga Mikullovci vjen një ditë pas editorialit të medias gjermane, që dy udhëheqësit e Ballkanit Perëndimor, Edi Rama dhe Aleksandar Vuçiç i dërguan letër Bashkimit Evopian që të dyja venet të pranohen në BE, me një gjysmë-anëtarësim pa të drejtë vetoje në një nga vendet e unionit.

Pavarësisht tentativave që Rama dhe Vuçiç janë përpjekur të shmangin atë se çfarë ndodh në politikën e të dy vendeve, nuk ia kanë dalë dot të bindin vendet euroskeptike që t’i japin dritën jeshile Shqipërisë dhe Serbisë, një një kohë kur këto të fundit përballen me protesta masive ndaj qeverive të korruptuara.

VOAL- Berlioz thoshte për Shopenin: “Ai nuk ka asnjë pikë ngjashmërie me asnjë muzikant që njoh”; dhe Schumann: “Shopeni është i dallueshëm edhe në pauzat e tij”. Giorgio Pestelli shkroi: “Midis përbërësve misteriozë që kristalizohen në mrekullinë që është muzika e Shopenit, ka të ngjarë që dikur, si tani, nocioni i atij origjinaliteti absolut, i asaj njohjeje të menjëhershme, varej nga shpikja e një ‘kënge’ që kishte vetëm prejardhje të largët në zë, një këngë aq origjinale saqë në të vërtetë duhej të shpikte një tingull krejt të vetin, zërin e pianos”.

Fryderyk Franciszek Chopin (megjithëse emri i tij transkriptohet edhe si Frederic Francois) lindi në Zelazowa Wola (Varshavë, Poloni) më 22 shkurt 1810. Menjëherë pas lindjes së tij, familja u zhvendos në Varshavë, ku Frydryk filloi të studionte piano në një moshë të re, duke demonstruar një talent kaq të parakohshëm saqë në moshën tetë vjeç, si një Mozart i ri, dha koncertin e tij të parë. Edhe studimet e tij të zakonshme shkollore i dhanë frymëzim interesave të tij muzikore, pasi, i entuziazmuar nga historia polake, ai filloi të kompozonte komente muzikore mbi ngjarjet më të rëndësishme. Ai ishte tashmë shumë i interesuar për jetën e vendit të tij, e cila do të bëhej një tipar i vazhdueshëm i personalitetit dhe frymëzimit të tij: Vuajtjet, aspiratat dhe dëshirat e Polonisë për liri shpesh do të shpreheshin përmes tingujve “të dëshpëruar” (siç e përshkroi ai vetë) të pianos së tij. Pas përfundimit të studimeve me kompozitorin e njohur J. Elsner, i cili do të bëhej miku i tij i përjetshëm dhe jo mësuesi, Frydryk filloi karrierën e tij si një pianist i shquar në 1829. Gjatë kësaj periudhe, ai u takua me Constance Gladowska, me të cilën do të përjetonte gëzime të shkurtra dhe shumë zhgënjime, dhe Niccolò Paganini, i cili e magjepsi me teknikën e tij të mrekullueshme të violinës.

Më 1830, Chopin u transferua në Vjenë, duke pasur parasysh situatën e pafavorshme politike në Poloni. Disa ditë pas mbërritjes së tij në tokën austriake, një kryengritje kundër pushtetit carist rus shpërtheu në Varshavë. Por edhe austriakët ishin kundër pavarësisë polake, dhe i riu Frydryk menjëherë u ndje i rrethuar nga armiqësia. Ai mbeti vetëm, duke përjetuar një mijë vështirësi, përfshirë ato ekonomike, ndërsa nga Polonia vinin lajme gjithnjë e më pak pozitive në lidhje me përparimin rus, epideminë e kolerës dhe dëshpërimin e bashkatdhetarëve të tij. Kur mbërriti lajmi se Varshava kishte rënë në duart e Rusisë, ai ishte i dëshpëruar dhe kompozoi Etydin (op. 10 nr. 12), i njohur si “Rënia e Varshavas”, plot me shpërthime dramatike dhe pasionante. Në vitin 1831, ai u transferua në Paris, një mjedis më i relaksuar, ku u miqësua me artistë të mëdhenj si Mendelssohn, Liszt, Bellini, Delacroix (piktori i madh që pikturoi gjithashtu një portret të famshëm të muzikantit), Heine (poeti) dhe shumë të tjerë. Edhe në kryeqytetin francez, fama e tij si pianist u rrit shpejt, edhe pse shfaqjet e tij publike ishin të pakta, pasi Chopin nuk i pëlqenin turmat. Megjithatë, ato ishin të mjaftueshme për të vendosur stilin e tij delikat, pasionant dhe melankolik. Ai filloi të frekuentonte sallonet kulturore më prestigjioze në Paris, të frekuentuara natyrisht nga figurat më të rëndësishme në jetën franceze.

Fama e tij u rrit edhe më tej, dhe në një nga këto salone ai takoi shkrimtaren George Sand, e cila do të luante një rol të madh në artin dhe jetën e tij. Pas një ndarjeje të stuhishme dhe të papritur me një nuse polake, kompozitori u sëmur dhe u zhvendos në ishullin e Majorkës për t’u përpjekur të shërohej nga një sëmundje që ishte zhvilluar në tuberkuloz, me këshillën e Sandit, tani të kudondodhur. Klima fillimisht dukej se i bënte mirë, por izolimi, i shkaktuar nga përkeqësimi i sëmundjes së tij, në një manastir kartuzian, i futi Frydrykut një depresion të thellë. Gjatë kësaj periudhe të trazuar, ai kompozoi Preludet mahnitëse, vepra që kanë tërhequr fjalë admirimi dhe emocioni nga më shumë se një shkrimtar, pa harruar se ato janë ende ndër veprat më ikonoklaste të shkruara ndonjëherë (nuk është rastësi që Schumann tha se koleksioni i kujtonte “rrënojat dhe pendët e shqiponjës”). Në vitin 1838, George Sand dhe Chopin shkuan për të kaluar dimër së bashku në ishullin e Majorkës: kushtet e vështira të udhëtimit dhe qëndrimi i trazuar në ishull ishin emocionuese për shkrimtarin, por të frikshme për muzikantin, gjithashtu për shkak të klimës së lagësht që ia përkeqësoi ndjeshëm shëndetin. Në vitin 1847, marrëdhënia e Chopin me Sand përfundoi; vitin pasardhës, ai udhëtoi për në Angli, ku takoi Dickens dhe Thackeray; në Londër, ai dha koncertin e tij të fundit në ndihmë të refugjatëve polakë, dhe janarin pasardhës, ai u kthye në Paris në gjendje të keqe fizike dhe në vështirësi të mëdha financiare. I ndihmuar nga motra e tij Louise, Frédéric Chopin vdiq në Paris më 17 tetor 1849. Funerali ishte i madh: ai u varros në Paris pranë Bellinit dhe Cherubinit; zemra e tij u çua në Varshavë, në Kishën e Kryqit të Shenjtë.

Shopeni e gjeti pianon si mjetin më të mirë për të shprehur ndjenjat e tij. Në të vërtetë, pothuajse të gjitha veprat e tij i kushtohen pianos, me melodi ndoshta unike në historinë e muzikës (të thjeshta, të pastra, elegante). Shopeni quhet muzikanti “Romantik” par excellence, ndoshta për shkak të melankolisë së tij të theksuar, por të mos harrojmë se muzika e tij, e pasur me impulse, ndonjëherë pasionante, ndonjëherë dramatike, është e një energjie që ndonjëherë i afrohet dhunës.

Me Shopenin, historia e pianos arriti një pikë kthese themelore. Ai e bëri këtë instrument personin e tij më të besuar, shokun e tij të jetës. Vepra e tij në piano mund të ndahet në grupe të ndryshme kompozimesh që nuk ndjekin një model të paracaktuar, por thjesht rrjedhën e imagjinatës së artistit. 16 Polonaizat ndjekin rrjedhën e një valleje aristokratike dhe zjarrin e një dashurie të zjarrtë për atdheun. 59 Mazurkat, të kompozuara nga viti 1820 e tutje, janë më të afërtat me këngët tradicionale popullore polake. Maja e virtuozitetit janë 27 Etydet (të mbledhura në tre seri, 1829, 1836, 1840), ndërsa në 21 Nokturnat (1827-46), muzika e Shopenit heq dorë nga të gjitha referencat e jashtme dhe shndërrohet në një brendësi të pastër. Kjo vepër, së bashku me 26 Preludet (1836-39), përfaqëson një nga majat e Romantizmit Evropian për shkak të menjëhershmërisë dhe formës së saj thelbësore. 4 Baladat, të frymëzuara nga poeti polak Mickiewicz, janë përkthimi instrumental i një zhanri kompozicional deri atëherë të lidhur me fjalën e kënduar. Forma e paracaktuar e sonatës duket më pak e përshtatshme për imagjinatën e Shopenit, e cila është e lidhur me sugjerimin e improvizimit të lirë dhe të improvizuar; ai e përdor atë në dy Koncertet rinore dhe në tre Sonata, njëra prej të cilave quhet Sonata Funerale, për Marshin e famshëm që zëvendëson Adagio-n tradicionale. Për më tepër, Shopeni rrallë përdorte një orkestër, duke pasur vetëm një kuptim të përafërt të teknikës së saj.

Kompozimet e tij orkestrale janë të pakta: Variacionet mbi Duettinon nga “Don Giovanni” i Mozartit (1827), Grande Fantasia mbi Temat Polake (1828), Rondo Krakowiak (1828), dy Koncertet (1829-1830), Andante spianato dhe Grande polonaise brillante (1831-1834), dhe Allegro da concerto (1841). Veprat e tij jo-piano janë të kufizuara: 19 Këngë Polake, për zë dhe piano (1829-1847); pjesë për violonçel dhe piano, përfshirë Sonatën në Sol minor, Op. 65 (1847); një Trio në Sol minor, Op. 8 (1828); dhe një Rondeau në Do, Op. 73, për dy piano (1828). Këtyre veprave duhet t’u shtohen: njëzet Valse (1827-1848), katër Impromptu (1834-1842), katër Skerzo (1832-1842), Bolero (1833), Tarantella (1841), Fantazia në Fa minor (1841) dhe dy kryevepra: Berceuse (1845) dhe Barcarolle (1846). Modulacionet e tij këmbëngulëse dhe të papritura hapën horizonte të reja drejt së ardhmes, duke paralajmëruar Wagnerin dhe zhvillimin e harmonisë moderne, deri te impresionizmi i Debussy-t dhe Ravel-it. Por ky modernizëm Chopinian ishte i rrënjosur fort në klasikët: Bach, kryesisht, dhe Mozart, për të cilët Chopin kishte një afinitet të veçantë. Edhe pse armiqësor ndaj melodramës, Chopin u ndikua thellësisht prej saj. Shumë nga meloditë e tij, në fakt, janë përkthime instrumentale të modeleve operistike franceze dhe italiane, veçanërisht ato të Bellini-t, të cilin kompozitori polak e vlerësonte shumë. Edhe pse ai refuzoi çdo ndërhyrje letrare në kompozimet e tij, ai ishte një njeri i hapur dhe i mprehtë i kulturës: kjo e bën veprën e tij një nga përmbledhjet më të thella dhe të përsosura të shpirtit romantik. Pavarësisht përhapjes së gjerë dhe të vazhdueshme të muzikës së tij me kalimin e kohës, pak duket se e kanë kuptuar përmbajtjen tronditëse të fshehur pas artit në dukje të arritshëm të Shopenit. Në këtë drejtim, mjafton të kujtojmë fjalët e Baudelaire-it gjithmonë të pagabueshëm: “Muzikë e lehtë dhe pasionante që i ngjan një zogu të shkëlqyer që rrotullohet mbi tmerret e humnerës”./Elida Buçpapaj