Ish-zëvendëskryeministri Arben Ahmetaj ka publikuar audiopërgjime që sipas tij, zbulojnë një skemë të dyshuar të abuzimit me fondet publike, grabitjes së aseteve shtetërore dhe trafikut ndërkombëtar të armëve.

Në qendër të denoncimeve të tij janë biznesmeni Ron Yefet, kompania Timak Defense dhe ajo që Ahmetaj e quan ‘koncepti KAYO’.

Ahmetaj në emisionin Çim Peka Live bëri një krahasim të fortë mes Ron Yefetit dhe një tjetër personazhi të njohur, duke e cilësuar Yefetin si një “Ergys Agasi anglishtfolës” dhe duke pretenduar se të dy janë, sipas tij, “identikë” në mënyrën e veprimit ndërkombëtar.

Pjese nga intervista

ARBEN AHMETAJ: Jo për këtë sot, për vazhdimin. Sot do mjaftohemi tek e para. Këta personazhe kanë dhe një interceptim tjetër. Patjetër, dhe aty pastaj është një serial tjetër, film me krim të organizuar.

Pra, edhe unë si Beni po i drejtohem publikut. E kuptova që ka dhe gjashtë.

ARBEN AHMETAJ: Bëhet fjalë për audiopërgjimin, se s’dua t’i mbaj në suspensë askënd, se nuk është ky qëllimi. Bëhet fjalë për personazhin shumë të njohur në Shqipëri tashmë, amerikano-izraelito-shqiptarin Ron Yefet. Çfarë është Ron Yefet? Ron Yefet është parë në Shqipëri në vitin 2008 dhe ka një marrëdhënie të hershme me kreun e organizatës.

Është izraelit?

ARBEN AHMETAJ: Është amerikano-izraelit edhe shqiptar. Pra, i ka të treja pasaportat, mos gabohem, pastaj se s’kanë ndonjë vlerë. Është personi që unë kam denoncuar, që ka kërkuar kreu i organizatës t’i mbyllë borxhin e Shqipërisë. Ky është pikërisht personi që Ditmir Bushatit i është kërkuar t’i dorëzohet ambasada e Nju Jork-ut tonë, për ndërtim, për Ron Yefetin. Dhe sot ka shumë elementë.

Po dua përpara të shpjegoj. Ron Yefeti është zotëruesi 49% i kompanisë Timak sh.p.k. Timak sot zotëron 80% të kompanisë Timak Defense, ndërsa 20% zotërohen nga KAYO. Pra, ne e kemi denoncuar konceptin KAYO. Do dëgjoni në audiopërgjim, koncepti KAYO si koncept kriminal shtrihet sot në të gjithë damarët financiarë të shtetit në mënyrë kriminale.

I çfarë viti është audiopërgjimi?

ARBEN AHMETAJ: Është i janarit 2026. Të këtij viti. Pra, Ron Yefeti ka Timak Special Vehicles që i ndërrojnë emrin nga MAN në Land Cruiser, ia ndërrojnë në shkëmbi, Timak Defense e të tjera. Qesharake. Edhe kuptohet që aktori kryesor është kreu i organizatës, se do shikojmë pastaj në disa dokumenta shumë interesantë kontributin e Ron Yefetit këtu.

Pastaj ka UNO 18 me Arjeta Puca që kanë edhe këtë Advanced Arms Technology që praktikisht në audiopërgjim do kesh elementë të trafikut të armëve. Do kemi dhe Ermal Raketën. Ermal Nufin, sepse sot pseudonimin në Ministrinë e Mbrojtjes e ka Ermal Raketa.

Ministri aktual i Mbrojtjes?

ARBEN AHMETAJ: Ministri aktual i Mbrojtjes do ta them pak më vonë. Pastaj ke këto Timak Aviation me Arjeta Puca. Kush është Arjeta Puca? Do t’ia lëmë Plugut, se ka drejtues shumë interesantë tek Plugu.

Dhe pastaj ke Timak Horse Club, se sigurisht që kur vjedh paratë e buxhetit të shtetit, të duhen që të kalosh te jahtet, te avionët, te golfi, tek fërkimi nëpër hotelet në Itali me 10,000 euro apo 80,000 dollarë të katër bileta, apo nga një biznesmen 12 fluturime me charter, se s’ke ku të shkosh. Ky është kreu i organizatës.

Pra, pa dashje të gjithë përplasen nganjëherë dhe te Ekosi. Ku koordinatori ka bërë atë që ka bërë. Unë Ron Yefetin sot e quaj Ergys Agasi anglishtfolës. Ky personazh është identik Gysi Agasi ndërkombëtar. Identik.

Panorama

Sot mbushen 100 ditë nga nisja e protestave kundër qeverisë së Edi Ramës, protesta të cilat Dosja.al i ka ndjekur hap pas hapi.

TIRANË- Sot mbushen 100 ditë nga nisja e protestave kundër qeverisë së Edi Ramës. Protesta nisi në Zvernec, pas incidentit ku rojet private tërhoqën zvarrë disa qytetarë që po protestonin kundër rrethimit të zonës. Nga protesta për kundërshtimin e projektit në Zvërnec, tubimi u zgjerua dhe mori një dimension tjetër politik, me thirrje kundër qeverisë Rama dhe gjithë klasës politike.

Prej më shumë tre muajsh, tashmë Tiranë është shndërruar në epiqendrën e protestave kundër qeverisë Rama, me qytetarë që mblidhen çdo ditë në rrugët e kryeqytetit për të kërkuar ndryshime politike. Tubimet janë mbajtur çdo ditë, duke krijuar një formë të re proteste politike në vend, e cika ka tërhequr edhe vëmendjen e ndërkombëtarëve.

Përballë Kryeministrisë janë bërë thirrje kundër qeverisë, e kundër gjithë klasës politike, “Rama në burg, Berisha në burg”.  Me kalimin e ditëve, protesta mori një karakter gjithnjë e më të organizuar. Organizatorët listuan pesë kërkesat kryesore dhe u bënë thirrje qytetarëve nga e gjithë Shqipëria që t’i bashkoheshin tubimeve në Tiranë.

1. Dorëheqjen e panegociueshme të kryeministrit dhe të gjithë qeverisë.

2. Krijimin e një qeverie teknike tranzitore për jo më pak se 12 muaj.

3. Ndryshime kushtetuese dhe miratimin e tyre me referendum, ku përfshihet ndryshimi i Kodit Zgjedhor, që sipas tij ka marrë peng vendin që prej vitit 2008.

4. Ndryshime në ligjin për financimin e partive politike, pasi sipas deklaruesit, përmes tij financohen nga paraja e krimit dhe drogës.

5. Kufizimi i ushtrimit të detyrës së kryeministrit në jo më shumë se dy mandate.

Një element i veçantë i protestës është edhe përdorimi i simbolikës dhe formave alternative të protestimit. Lëvizja u identifikua edhe me emërtimin “Revolucioni i Flamingove”, ndërsa flamingoja u kthye në një nga simbolet e protestës.

Nga Tirana në diasporë

Protesta nuk mbeti vetëm brenda kufijve të kryeqytetit. Me kalimin e javëve, thirrjet për pjesëmarrje iu drejtuan edhe shqiptarëve që jetojnë jashtë vendit. Diaspora nisi të organizonte tubime në vende të ndryshme, duke shprehur mbështetje për protestuesit në Tiranë. Kjo i dha lëvizjes një dimension më të gjerë dhe e shndërroi protestën nga një zhvillim i përqendruar në kryeqytet në një çështje që përfshiu edhe komunitetet shqiptare jashtë Shqipërisë. Në disa raste, protestat u cilësuan si mobilizime mbarëkombëtare, duke synuar përfshirjen e shqiptarëve brenda dhe jashtë vendit. Pëveç tubimeve të zhvilluara në vendet kudo ku ka shqiptarë, diaspora ka zbarkuar edhe në Tiranë, duke mbushur plot bulevardin.

Protesta mori vëmendje ndërkombëtare

Zgjatja e protestës për dhjetëra ditë bëri që zhvillimet në Tiranë të tërhiqnin edhe vëmendjen e mediave dhe opinionit publik jashtë Shqipërisë. Fakti që protestuesit vijuan të mblidheshin çdo ditë, pavarësisht kohëzgjatjes së lëvizjes, e ktheu protestën në një prej zhvillimeve më të diskutuara politike në vend. Ndërkombëtarizimi erdhi edhe përmes diasporës, e cila jo vetëm mbështeti protestën nga jashtë, por në disa raste doli në rrugë dhe organizoi tubime në qytetet ku jetojnë komunitete shqiptare.

Protestat në Shqipëri kanë marrë edhe mbështetje nga disa eurodeputetë, të cilët kanë ardhur edhe në Shqipëri, duke takuar nga afër qytetarët. Në deklaratat dhe reagimet e tyre, ata kanë theksuar rëndësinë e të drejtës për protestë dhe të respektimit të parimeve demokratike. Po ashtu, mbështetja nga Parlamenti Europian i ka dhënë protestës një tjetër dimension ndërkombëtar, duke e kthyer situatën politike në Shqipëri në një çështje të ndjekur edhe në Bruksel.

Tubimit i kanë bërë jehonë edhe mediat ndërkombëtare, të cilat kanë raportuar cdë zhvillim të ndodhur gjatë 100 ditëve të tubimit, ku herë pas here ka pasur edhe situata tensioni. Por, më së shumti, raportimet ndërkombëtare janë fokusuar te numri i lartë i protestuesve, vijimësia e tubimeve dhe kërkesat për ndryshime politike. Vëmendje të veçantë ka marrë edhe simboli i flamingos, i cili është kthyer në identifikues të protestës.

Sulmet e policisë ndaj protestuese dhe arrestimet e vazhdueshme

Edhe pse protesta ka qenë paqësore nga protestuesit, policia nuk është kursyer me sulme fizike ndaj tyre dhe arrestime të vazhdueshme. Më së shumti përplasjet kanë ndodhur kur qytetarët janë mbledhur para Parlamentit, për tu thënë deputetëve se nuk përfaqësojnë më popullin, por përfaqësojnë krimin.

Gjatë përplasjeve, policia ka përdoruar gaz lotsjellës, ujë me piper, spraj dhe dhunë. Pamjet tregojnë edhe momentet kur policia i ka tërhequr zvarrë qytetarët, që po protestonin për të drejtat e tyre. Në disa raste janë raportuar persona të lënduar, ndërsa organizatorët kanë kërkuar hetim për mënyrën se si është menaxhuar situata nga uniformat blu.

Përplasjet me policinë janë kthyer në një prej pikave kryesore të debatit publik, duke nxitur reagime edhe nga përfaqësues politikë dhe zyrtarë europianë. Organizatorët kanë insistuar se protesta duhet të jetë paqësore dhe se përdorimi i forcës ndaj protestuesve cenon të drejtën e tubimit, ndërsa autoritetet kanë mbrojtur veprimet e policisë si masa për ruajtjen e rendit dhe sigurisë.

100 ditë në shesh

Në këto 100 ditë, qytetarë janë mbledhur çdo mbrëmje në sheshin “Skënderbej” dhe më pas kanë marshuar drejt Kryeministrisë, aty ku kanë mbajtur dhe fjalime. Pas përfundimt të fjalimeve para kryeministrisë, qytetarët kanë nisur marshimin në rrugët e Tiranës, duke thirrur slogane si “Arrestoni Ramën”, “O Ergys o legen prite Ramën se po vjen”, “Edi Rama frikacak”, “Dorëheqje, ju erdhi fundi”, “Policia e krimit”, “Edi Rama jep dorëheqjen”, “Edi Rama në burg”, “O Erion o legen prite Ramën se po vjen”, “Shqipëria e shqiptarëve, vdekje tradhtarëve”, “Pa rini nuk ka Shqipëri”, “Poshtë patronazhistët” dhe “Shqipëria kërkon revolucion”. Sot në ditën e 100 të protestës, pritet një mobilizim më i madh në Tiranë, ndërsa organizatorët kanë paralajmëruar se kjo do të jetë dita e në një prej tubimeve më të mëdha që prej nisjes së lëvizjes./Dosja.al

September 3, 1878 – Gjakova as a Response to a Europe That Decided for Albanians Without the Albanians

On September 3, 1878, Gjakova became the scene of one of the best-known confrontations of the Albanian League of Prizren. Albanian forces, with Sylejman Vokshi among their principal leaders, surrounded Mehmet Ali Pasha Maxharri in the residence of Abdullah Pashë Dreni, who had come to Gjakova as part of a mission to implement the decisions concerning the cession of Plavë and Guci to Montenegro. After a siege and several days of fighting, on September 6 Mehmet Ali Pasha, Abdullah Pashë Dreni, and a large number of those accompanying them were killed.[1]

To understand what this confrontation represented, we must go back several months, to Berlin, where the European Great Powers were attempting to construct a new political order for the Balkans. The Congress of Berlin of 1878 was convened following the Russo-Ottoman War and sought to revise previous arrangements and establish a new balance among the powers and states of the region. In the diplomatic language of the time, there was talk of peace, stability, and the regulation of international relations. But for the Albanians, this “regulation” would mean something much more concrete: the territories in which they lived would become the object of decisions made at a table where the Albanians had no direct political representation.[2]

Here lies one of the great paradoxes of European diplomacy at the time. The Great Powers spoke of the new order of Europe and of the principle of nationality, while in the Albanian case they did not create an equal mechanism for hearing and representing Albanian demands. In the memorandum addressed to Lord Beaconsfield, the Albanian representatives emphasized precisely this problem: other peoples of the Ottoman Empire had governments or diplomats who could express their aspirations, whereas the Albanians had no state of their own and therefore risked remaining without a voice at the table where their fate was being decided.[2]

This was not an ordinary diplomatic complaint. It was a warning. The Albanians were telling Europe that they existed as a people and that they did not accept their territories being treated as open spaces to be exchanged among the interests of the Great Powers and neighboring states. The documents of the League clearly expressed the objective of defending territorial integrity and opposing the imposition of another government over territories that it regarded as part of the Albanian homeland.[3]

Yet European diplomacy did not fundamentally change its course. The Treaty of Berlin established new borders and recognized the territorial expansion of Montenegro, while Article 28 defined its new frontiers.[4] For the Albanians, the problem was not merely legal or administrative. Albanian populations lived in many of these regions, and the change of sovereignty was not an abstract line on a map: it concerned security, property, administration, social life, and the political future of the people.

This is why criticism of the diplomacy of the Great Powers should not be limited to the fact that the Albanians did not receive what they demanded. The deeper criticism is that the diplomatic system of the time treated peoples unequally. The Great Powers had the capacity to decide the fate of the Balkans, while smaller peoples often had to persuade others that they had the right to be heard. Within this system, principles frequently came second to strategic interests.

And here we must acknowledge a historical truth that is often lost in simplified narratives: the Albanians did not immediately turn to war. They began with politics. They began with organization, assemblies, memoranda, and diplomatic efforts. On June 10, 1878, the League of Prizren was founded, while on June 13 a memorandum was sent to Lord Beaconsfield requesting that the Albanian question be heard at the Congress of Berlin.[5]

In this sense, the League was also an attempt to create political subjectivity. It was not merely a temporary union for a battle. Its documents demonstrate political and military organization, with administrative structures, rules for organizing forces, and mechanisms for defending territories regarded as Albanian.[3] Sylejman Vokshi was among the important figures in this organization, and his name also appears in the founding documents of the League.[3]

But if diplomacy was the first path, it did not produce the result the Albanians sought. In 1879, Abdyl Frashëri and Mehmed Ali Vrioni continued diplomatic efforts in European centers, seeking support for the Albanian cause.[5] The effort to gain international support demonstrates that the League did not regard conflict as an end in itself. It sought a political solution, but a solution that would take the Albanian reality into account.

At this point, the responsibility of the Great Powers’ diplomacy becomes more evident. When a people seeks to be heard and the response is a decision that directly affects its territories without its participation, diplomacy risks becoming, rather than an instrument of peace, an instrument of imposition. A treaty may be an international act, but no treaty can erase the political reality of a population merely through a signature.

Gjakova was the moment when this reality collided with the diplomatic decision. At the end of August 1878, Mehmet Ali Pasha Maxharri arrived in the region on a mission to implement the decisions concerning Plavë and Guci and their transfer to Montenegro. The leaders of the League demanded that he abandon the mission. Following his refusal, he was surrounded in the residence of Abdullah Pashë Dreni on September 3. The fighting, after interruptions and attempts at negotiations, continued until September 6, when Mehmet Ali Pasha and Abdullah Pashë Dreni were killed.[1]

Thus, what had been decided in Berlin descended upon Gjakova. A diplomatic provision was transformed into a direct conflict over land and population. In this sense, Gjakova was not an isolated episode disconnected from the Congress of Berlin. It was one of its consequences on the ground.

This does not mean that every armed action automatically becomes legitimate simply because it is undertaken in the name of a people. History and law require a more careful analysis. But it is equally mistaken to treat Albanian resistance merely as an obstacle to the “implementation of the treaty,” without asking what that implementation represented for the people living in the territories concerned.

The modern concept of self-defense in international law cannot be mechanically projected onto 1878. Article 51 of the United Nations Charter belongs to the international legal order established after 1945. But this does not strip the League of Prizren of its defensive character in political and historical terms. The League had established structures for the defense of territories and had expressed in its documents the objective of protecting territorial integrity by the means it considered necessary.[3]

It is therefore more accurate to say that Gjakova represented a form of self-organization and resistance by a political community that perceived itself as threatened by territorial changes imposed from outside. This is something different from claiming that the League was implementing a norm of international law that, at that time, did not yet exist in the form we recognize today.

This is precisely where the tragedy of the diplomacy of 1878 lies. The Great Powers sought to create stability in the Balkans, but stability constructed without the real participation of the populations affected by it cannot easily be sustainable. Diplomacy can draw borders, but it cannot automatically produce political legitimacy. It can sign treaties, but it cannot order a people to forget who it is and what it seeks.

In Berlin, the Albanians confronted a diplomacy that was more interested in the balance among the powers than in establishing an equal standard for all the nationalities of the Balkans. In Gjakova, that balance confronted a reality that could no longer be hidden behind diplomatic formulations. The history of that period demonstrates how dangerous it is when “stability” is used to justify decisions that part of the population perceives as a threat to its political existence.

This is why the Congress of Berlin should also be viewed as a lesson about the limits of realpolitik. The Great Powers may have had legitimate strategic interests, but this did not automatically make all the consequences of their decisions legitimate. The interest of a power is not the same as the right of a people. The stability of a chancery is not always the stability of a family living in the territory over which the decision has been made.

And here the history of the League of Prizren acquires an importance that extends beyond 1878. It shows how a people that is not represented at the diplomatic table attempts to create political means of representing itself. When those means prove insufficient, it seeks to defend what it regards as a vital interest. This is a process that must be understood within the context of its time and not reduced to a simple narrative of “war” and “peace.”

Today, the international order is legally much more developed. The United Nations Charter identifies, among the purposes of the organization, the development of friendly relations among nations based on respect for the principle of equal rights and self-determination of peoples.[7] The International Covenant on Civil and Political Rights provides that all peoples have the right to self-determination and, on the basis of that right, freely determine their political status.[8]

These norms cannot be taken back in time and directly attributed to the actors of 1878. But they can be used as a point of reference for understanding how much the legal language of the world has changed and how much greater responsibility states and international organizations today bear when they speak of democracy, human rights, self-determination, and coexistence.

Therefore, the history of the League of Prizren should not be used to fuel new hostilities. It should be used to demand equal standards. If modern Europe wishes to be different from the Europe of 1878, then it cannot accept that a people be treated as a diplomatic problem whenever it demands political rights, while another is treated as a privileged subject simply because its interests align more closely with the calculations of the Great Powers.

Coexistence does not mean the denial of one side in the name of the quiet of the other. Coexistence means equality. Democracy is not a privilege that a majority can grant or take away from a minority according to the interests of the moment. Democracy is a system in which political and civil rights are protected through institutions and the rule of law.

And stability cannot be synonymous with freezing an injustice in place. Such stability may last for a time, but the history of the Balkans has repeatedly demonstrated that unresolved problems do not disappear simply because diplomacy chooses not to mention them.

This is what makes September 3, 1878 more than a commemorative date. It is a moment in which the connection between diplomacy and resistance can be seen clearly. The League of Prizren initially sought to speak. When words were not enough, it organized defense. When decisions made without the Albanians were attempted to be imposed upon Albanian territories, Gjakova became the place where this political conflict turned into armed confrontation.

For this reason, the historical responsibility of European diplomacy lies not only in the borders drawn on the map. It also lies in the question of why a people seeking to be heard was not treated as a political party with the right to present and defend its own interests.

Europe in 1878 could say that it had established an order.

But Gjakova demonstrated that an order without the consent and participation of those affected by it can produce resistance instead of peace.

This is also the lesson that should remain for today. Not that war is the first path, nor that conflict should be romanticized. On the contrary, the lesson is that diplomacy must be serious, just, and equal enough to make conflict unnecessary. It must listen before deciding, negotiate before imposing, and seek solutions that can exist not only in documents but also in the conscience of the people upon whom they are imposed.

On September 3, 1878, the Albanians of Gjakova were not confronting only an Ottoman pasha or a military detachment. In a broader sense, they were confronting the concrete consequence of a diplomatic system that had decided over them without having them at the table.

Therefore, the memory of that day should not be only a memory of weapons. It should also be a memory of the failure of diplomacy to find a political solution that would take the Albanian voice seriously.

History does not ask us to repeat that conflict.

It asks us not to repeat that mistake.

If today’s Europe truly wishes to be a Europe of democracy, rights, and the rule of law, then it cannot have different standards for freedom, self-determination, representation, and coexistence. A right does not become less of a right simply because it is demanded by a small people. An injustice does not become more acceptable simply because it has been formulated in the elegant language of a treaty.

This is why Gjakova remains a warning to every diplomacy that believes it can build peace by bypassing the will of peoples.

In 1878, Europe chose to decide for the Albanians.

The Albanians chose not to remain silent.

Today the world has institutions, norms, and political instruments that did not exist then. Precisely for this reason, it also has a greater responsibility: not to force a people to choose between political subjugation and conflict.

Diplomacy must finally have learned the lesson of Gjakova.

When the fate of a people is being decided, that people must be at the table.

Because borders can be drawn with a pencil on maps, but peace can be built only upon justice, equality, and respect for the people who live upon that land.

Footnotes
[1] On the events in Gjakova: the siege of Mehmet Ali Pasha Maxharri in the residence of Abdullah Pashë Dreni on September 3, 1878, and the conclusion of the fighting on September 6 with the killing of Mehmet Ali Pasha and Abdullah Pashë Dreni. See also Jusuf Bajraktari’s study on Gjakova during the period of the League of Prizren.
[2] Robert Elsie, Memorandum to Lord Beaconsfield, 1878. The memorandum emphasized that the Albanians had no state representation at the Congress of Berlin and requested that the Albanian question be heard at the diplomatic table.

[3] Robert Elsie, The Resolutions of the League of Prizren, 1878. The League’s documents include the defense of territorial integrity, political and military organization, and measures for the defense of territories regarded as Albanian.

[4] Treaty of Berlin, July 13, 1878, particularly Articles 28–29, concerning the borders and territorial expansion of Montenegro.

[5] Robert Elsie, The Resolutions of the League of Prizren. The source documents the establishment of the League on June 10, 1878, the memorandum addressed to Lord Beaconsfield on June 13, and the continuation of Abdyl Frashëri’s diplomatic activities in Europe during 1879.

[6] On the organization of the forces and the role of the League’s branch in Gjakova, see Jusuf Bajraktari, Gjakova me rrethinë në kohën e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit. The study documents the mobilization of League forces and the confrontation of September 1878.

[7] Charter of the United Nations, Article 1(2), concerning the development of friendly relations among nations based on respect for the principle of equal rights and self-determination of peoples.

[8] International Covenant on Civil and Political Rights, Article 1, concerning the right of all peoples to self-determination and to freely determine their political status.

Prishtina,03.09.2026

Kulla e Avdullah Pashë Drenit (shek.XVIII) gjendet në hyrje të Çarshisë së Madhe në Gjakovë, në afërsi të cilës ndodhen edhe Lapidari i Lidhjes së Prizrenit

Më 3 shtator 1878, Gjakova u bë skena e një prej përplasjeve më të njohura të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit. Forcat shqiptare, me Sylejman Vokshin ndër drejtuesit kryesorë, rrethuan në sarajet e Abdullah Pashë Drenit Mehmet Ali Pashë Maxharrin, i cili kishte ardhur në Gjakovë në kuadër të misionit për zbatimin e vendimeve që lidhnin dorëzimin e Plavës dhe Gucisë Malit të Zi. Pas një rrethimi dhe përleshjesh disa ditore, më 6 shtator u vranë Mehmet Ali Pasha, Abdullah Pashë Dreni dhe një numër i madh i njerëzve që ndodheshin me ta.[1]

Për të kuptuar se çfarë përfaqësonte kjo përplasje, duhet të kthehemi disa muaj më herët, në Berlin, aty ku fuqitë e mëdha evropiane po përpiqeshin të ndërtonin një rend të ri politik për Ballkanin. Kongresi i Berlinit i vitit 1878 u mblodh pas luftës ruso-osmane dhe synonte të rishikonte rregullimet e mëparshme dhe të vendoste një ekuilibër të ri ndërmjet fuqive dhe shteteve të rajonit. Në gjuhën diplomatike të kohës flitej për paqe, stabilitet dhe rregullim të marrëdhënieve ndërkombëtare. Por për shqiptarët, ky “rregullim” do të nënkuptonte diçka shumë më konkrete: territoret ku ata jetonin do të bëheshin objekt i vendimeve të marra në një tryezë ku shqiptarët nuk kishin përfaqësim politik të drejtpërdrejtë.[2]

Këtu qëndron një nga paradokset më të mëdha të diplomacisë evropiane të asaj kohe. Fuqitë e Mëdha flisnin për rendin e ri të Evropës dhe për parimin e kombësisë, ndërsa në rastin shqiptar nuk krijuan një mekanizëm të barabartë për dëgjimin dhe përfaqësimin e kërkesave shqiptare. Në memorandumin drejtuar Lord Beaconsfield, përfaqësuesit shqiptarë e theksuan pikërisht këtë problem: popuj të tjerë të Perandorisë Osmane kishin qeveri ose diplomatë që mund të shprehnin aspiratat e tyre, ndërsa shqiptarët nuk kishin një shtet të tyre dhe, për këtë arsye, rrezikonin të mbeteshin pa zë në tryezën ku vendosej fati i tyre.[2]

Kjo nuk ishte një ankesë e zakonshme diplomatike. Ishte një paralajmërim. Shqiptarët po i thoshin Evropës se ekzistonin si popull dhe se nuk pranonin që territoret e tyre të trajtoheshin si hapësira të lira për t’u shkëmbyer ndërmjet interesave të fuqive dhe shteteve fqinje. Në dokumentet e Lidhjes shprehej qartë qëllimi për mbrojtjen e tërësisë territoriale dhe kundërshtimi ndaj vendosjes së një qeverisjeje tjetër mbi territoret që ajo i konsideronte pjesë të atdheut shqiptar.[3]

Megjithatë, diplomacia evropiane nuk e ndryshoi rrënjësisht kursin e saj. Traktati i Berlinit përcaktoi kufij të rinj dhe njohu zgjerime territoriale të Malit të Zi, ndërsa neni 28 përcaktoi kufijtë e rinj të tij.[4]

Për shqiptarët, problemi nuk ishte vetëm juridik apo administrativ. Në shumë prej këtyre viseve jetonin popullsi shqiptare, dhe ndryshimi i sovranitetit nuk ishte një vijë abstrakte mbi hartë: ai lidhej me sigurinë, pronën, administrimin, jetën shoqërore dhe të ardhmen politike të njerëzve.

Kjo është arsyeja pse kritika ndaj diplomacisë së Fuqive të Mëdha nuk duhet të kufizohet te fakti se shqiptarët nuk morën atë që kërkuan. Kritika më e thellë është se sistemi diplomatik i kohës i trajtoi popujt në mënyrë të pabarabartë. Fuqitë e Mëdha kishin kapacitetin për të vendosur mbi Ballkanin, ndërsa popujt e vegjël shpesh duhej të bindnin të tjerët se kishin të drejtë të dëgjoheshin. Në këtë sistem, parimet shpesh përfundonin pas interesave strategjike.

Dhe këtu duhet pranuar një e vërtetë historike që shpesh humbet në rrëfimet e thjeshtuara: shqiptarët nuk iu drejtuan menjëherë luftës. Ata filluan me politikë. Filluan me organizim, me kuvende, me memorandume dhe me përpjekje diplomatike. Më 10 qershor 1878 u themelua Lidhja e Prizrenit, ndërsa më 13 qershor iu dërgua Lord Beaconsfield një memorandum ku kërkohej që çështja shqiptare të dëgjohej në Kongresin e Berlinit.[5]

Në këtë kuptim, Lidhja ishte edhe një përpjekje për të krijuar subjektivitet politik. Ajo nuk ishte vetëm një bashkim i përkohshëm për një betejë. Dokumentet e saj tregojnë një organizim politik dhe ushtarak, me struktura administrative, rregulla për organizimin e forcave dhe mekanizma për mbrojtjen e territoreve që konsideroheshin shqiptare.[3]

Sylejman Vokshi ishte ndër figurat e rëndësishme të këtij organizimi dhe emri i tij figuron edhe në dokumentet themeluese të Lidhjes.[3]

Por nëse diplomacia ishte rruga e parë, ajo nuk solli rezultatin që kërkonin shqiptarët. Në vitin 1879, Abdyl Frashëri dhe Mehmed Ali Vrioni vazhduan përpjekjet diplomatike në qendrat evropiane, duke kërkuar mbështetje për çështjen shqiptare.[5]

Përpjekja për të fituar mbështetje ndërkombëtare dëshmon se Lidhja nuk e shihte konfliktin si qëllim në vetvete. Ajo kërkonte një zgjidhje politike, por një zgjidhje që të merrte parasysh realitetin shqiptar.

Në këtë pikë, përgjegjësia e diplomacisë së Fuqive të Mëdha bëhet më e dukshme. Kur një popull kërkon të dëgjohet dhe përgjigjja është një vendim që prek drejtpërdrejt territoret e tij pa pjesëmarrjen e tij, atëherë diplomacia rrezikon të shndërrohet nga instrument i paqes në instrument të imponimit. Një traktat mund të jetë një akt ndërkombëtar, por asnjë traktat nuk mund ta fshijë realitetin politik të një popullsie vetëm me anë të një nënshkrimi.

Gjakova ishte momenti kur ky realitet u përplas me vendimin diplomatik. Në fund të gushtit 1878, Mehmet Ali Pasha Maxharri mbërriti në rajon me misionin për zbatimin e vendimeve që lidhnin Plavën dhe Gucinë me Malin e Zi. Krerët e Lidhjes kërkuan që ai të hiqte dorë nga misioni. Pas refuzimit, ai u rrethua në sarajet e Abdullah Pashë Drenit më 3 shtator. Luftimet, pas ndërprerjeve dhe përpjekjeve për bisedime, vazhduan deri më 6 shtator, kur Mehmet Ali Pasha dhe Abdullah Pashë Dreni mbetën të vrarë.[1]

Kështu, ajo që ishte vendosur në Berlin zbriti në Gjakovë. Një dispozitë diplomatike u shndërrua në një konflikt të drejtpërdrejtë mbi tokën dhe popullsinë. Në këtë kuptim, Gjakova nuk ishte një episod i shkëputur nga Kongresi i Berlinit. Ishte një nga pasojat e tij në terren.

Kjo nuk do të thotë se çdo veprim i armatosur bëhet automatikisht i drejtë vetëm sepse ndërmerret në emër të një populli. Historia dhe e drejta kërkojnë një analizë më të kujdesshme. Por është po aq e gabuar të trajtohet rezistenca shqiptare vetëm si një pengesë ndaj “zbatimit të traktatit”, pa pyetur se çfarë përfaqësonte ai zbatim për njerëzit që jetonin në territoret në fjalë.

Koncepti modern i vetëmbrojtjes në të drejtën ndërkombëtare nuk mund të projektohet mekanikisht në vitin 1878. Neni 51 i Kartës së Kombeve të Bashkuara i përket rendit juridik të krijuar pas vitit 1945. Por kjo nuk e zhvesh Lidhjen e Prizrenit nga karakteri i saj mbrojtës në kuptimin politik dhe historik. Lidhja kishte ndërtuar struktura për mbrojtjen e territoreve dhe kishte shprehur në dokumentet e veta qëllimin për të mbrojtur tërësinë territoriale me mjetet që i konsideronte të nevojshme.[3]

Prandaj, më e saktë është të thuhet se Gjakova përfaqësonte një formë të vetëorganizimit dhe të rezistencës së një bashkësie politike që e perceptonte veten të kërcënuar nga ndryshimet territoriale të imponuara nga jashtë. Kjo është diçka tjetër nga pretendimi se Lidhja po zbatonte një normë të së drejtës ndërkombëtare që në atë kohë ende nuk ekzistonte në formën që e njohim sot.

Pikërisht këtu qëndron edhe tragjedia e diplomacisë së vitit 1878. Fuqitë e Mëdha kërkonin të krijonin stabilitet në Ballkan, por një stabilitet i ndërtuar pa pjesëmarrjen reale të popullsive që preken prej tij nuk mund të jetë lehtësisht i qëndrueshëm. Diplomacia mund të vizatojë kufij, por nuk mund të prodhojë automatikisht legjitimitet politik. Mund të nënshkruajë traktate, por nuk mund të urdhërojë një popull të harrojë se kush është dhe çfarë kërkon.

Në Berlin, shqiptarët u përballën me një diplomaci që ishte më e interesuar për ekuilibrin ndërmjet fuqive sesa për krijimin e një standardi të barabartë për të gjitha kombësitë e Ballkanit. Në Gjakovë, ky ekuilibër u përball me një realitet që nuk mund të fshihej më pas formulimeve diplomatike. Historia e asaj kohe tregon se sa e rrezikshme është kur “stabiliteti” përdoret për të justifikuar vendime që një pjesë e popullsisë i konsideron si kërcënim ndaj ekzistencës së saj politike.

Kjo është arsyeja pse Kongresi i Berlinit duhet parë edhe si një mësim mbi kufijtë e realpolitikës. Fuqitë e Mëdha mund të kishin interesa legjitime strategjike, por kjo nuk i bënte automatikisht legjitime të gjitha pasojat e vendimeve të tyre. Interesi i një fuqie nuk është i njëjtë me të drejtën e një populli. Stabiliteti i një kancelarie nuk është gjithmonë stabiliteti i një familjeje që jeton në territorin mbi të cilin është marrë vendimi.

Dhe këtu historia e Lidhjes së Prizrenit fiton një rëndësi që shkon përtej vitit 1878. Ajo tregon se një popull i cili nuk përfaqësohet në tavolinën diplomatike përpiqet të krijojë vetë mjetet politike për t’u përfaqësuar. Kur këto mjete nuk mjaftojnë, ai kërkon ta mbrojë atë që konsideron interes jetik. Ky është një proces që duhet kuptuar në kontekstin e kohës dhe jo të reduktohet në një narrativë të thjeshtë për “luftë” dhe “paqe”.

Sot rendi ndërkombëtar është shumë më i zhvilluar juridikisht. Karta e Kombeve të Bashkuara e vendos ndër qëllimet e organizatës zhvillimin e marrëdhënieve miqësore ndërmjet kombeve mbi bazën e respektimit të parimit të të drejtave të barabarta dhe vetëvendosjes së popujve.[7] Pakti Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike përcakton se të gjithë popujt kanë të drejtën e vetëvendosjes dhe, mbi bazën e saj, përcaktojnë lirisht statusin e tyre politik.[8]

Këto norma nuk mund t’i kthejmë pas në kohë dhe t’ua atribuojmë drejtpërdrejt aktorëve të vitit 1878. Por mund t’i përdorim si një pikë reference për të gjykuar se sa shumë ka ndryshuar gjuha juridike e botës dhe sa përgjegjësi më të madhe kanë sot shtetet dhe organizatat ndërkombëtare kur flasin për demokracinë, të drejtat e njeriut, vetëvendosjen dhe bashkëjetesën.

Prandaj historia e Lidhjes së Prizrenit nuk duhet përdorur për të ushqyer armiqësi të reja. Ajo duhet përdorur për të kërkuar standarde të barabarta. Nëse Evropa moderne dëshiron të jetë ndryshe nga Evropa e vitit 1878, atëherë nuk mund të pranojë që një popull të trajtohet si problem diplomatik sa herë që kërkon të drejta politike, ndërsa një tjetër të trajtohet si subjekt i privilegjuar vetëm sepse interesat e tij përputhen më mirë me kalkulimet e fuqive të mëdha.

Bashkëjetesa nuk është mohimi i njërit në emër të qetësisë së tjetrit. Bashkëjetesa është barazi. Demokracia nuk është privilegj që një shumicë mund t’ia japë ose t’ia heqë një pakice sipas interesit të momentit. Demokracia është sistem në të cilin të drejtat politike dhe qytetare mbrohen përmes institucioneve dhe ligjit.

Dhe stabiliteti nuk mund të jetë sinonim i ngrirjes së një padrejtësie. Një stabilitet i tillë mund të zgjasë për një kohë, por historia e Ballkanit ka dëshmuar vazhdimisht se problemet e pazgjidhura nuk zhduken vetëm sepse diplomacia vendos të mos i përmendë.

Kjo është ajo që e bën 3 shtatorin e vitit 1878 më shumë se një datë përkujtimore. Është një moment ku mund të shihet qartë lidhja ndërmjet diplomacisë dhe rezistencës. Lidhja e Prizrenit kërkoi fillimisht të fliste. Kur fjala nuk mjaftoi, ajo organizoi mbrojtjen. Kur vendimet e marra larg shqiptarëve u përpoqën të zbatoheshin mbi territoret shqiptare, Gjakova u bë vendi ku ky konflikt politik u shndërrua në përplasje të armatosur.

Për këtë arsye, përgjegjësia historike e diplomacisë evropiane nuk qëndron vetëm te kufijtë që u vizatuan në hartë. Qëndron edhe te pyetja se pse një popull që kërkonte të dëgjohej nuk u trajtua si palë politike me të drejtën për të paraqitur dhe mbrojtur interesat e veta.

Evropa e vitit 1878 mund të thoshte se kishte vendosur një rend.

Por Gjakova tregoi se një rend pa pëlqimin dhe pjesëmarrjen e atyre që preken prej tij mund të prodhojë rezistencë në vend të paqes.

Ky është edhe mësimi që duhet të mbetet për të sotmen. Jo se lufta është rruga e parë dhe as se konflikti duhet romantizuar. Përkundrazi, mësimi është se diplomacia duhet të jetë aq serioze, aq e drejtë dhe aq e barabartë sa ta bëjë konfliktin të panevojshëm. Ajo duhet të dëgjojë përpara se të vendosë, të negociojë përpara se të imponojë dhe të kërkojë zgjidhje që mund të jetojnë jo vetëm në dokumente, por edhe në ndërgjegjen e njerëzve mbi të cilët zbatohen.

Më 3 shtator 1878, shqiptarët e Gjakovës nuk po përballeshin vetëm me një pashë osman apo me një detashment ushtarak. Në një kuptim më të gjerë, ata po përballeshin me pasojën konkrete të një sistemi diplomatik që kishte vendosur mbi ta pa i pasur ata në tryezë.

Prandaj, kujtimi i asaj dite nuk duhet të jetë vetëm kujtim i armëve. Duhet të jetë edhe kujtim i dështimit të diplomacisë për të gjetur një zgjidhje politike që do të merrte seriozisht zërin shqiptar.

Historia nuk na kërkon ta përsërisim atë konflikt.

Na kërkon të mos përsërisim atë gabim.

Nëse Evropa e sotme dëshiron të jetë vërtet Evropë e demokracisë, e të drejtave dhe e shtetit të së drejtës, atëherë nuk mund të ketë standarde të ndryshme për lirinë, vetëvendosjen, përfaqësimin dhe bashkëjetesën. Një e drejtë nuk bëhet më pak e drejtë vetëm sepse është kërkuar nga një popull i vogël. Një padrejtësi nuk bëhet më e pranueshme vetëm sepse është formuluar në gjuhën elegante të një traktati.

Kjo është arsyeja pse Gjakova mbetet një paralajmërim për çdo diplomaci që beson se mund të ndërtojë paqe duke anashkaluar vullnetin e popujve.

Në vitin 1878, Evropa zgjodhi të vendoste për shqiptarët.

Shqiptarët zgjodhën të mos heshtnin.

Sot bota ka institucione, norma dhe mjete politike që atëherë nuk ekzistonin. Pikërisht për këtë arsye, ajo ka edhe një përgjegjësi më të madhe: të mos e detyrojë një popull të zgjedhë mes nënshtrimit politik dhe konfliktit.

Diplomacia duhet ta ketë mësuar më në fund mësimin e Gjakovës.

Kur vendoset për fatin e një populli, ai popull duhet të jetë në tryezë.

Sepse kufijtë mund të vizatohen me laps në harta, por paqja mund të ndërtohet vetëm mbi drejtësi, barazi dhe respekt për njerëzit që jetojnë mbi atë tokë.

Fusnota,
[1] Për ngjarjet e Gjakovës: rrethimi i Mehmet Ali Pashë Maxharrin në sarajet e Abdullah Pashë Drenit më 3 shtator 1878 dhe përfundimi i luftimeve më 6 shtator me vrasjen e Mehmet Ali Pashës dhe Abdullah Pashë Drenit. Shih edhe studimin e Jusuf Bajraktarit mbi Gjakovën në kohën e Lidhjes së Prizrenit.

[2] Robert Elsie, Memorandum to Lord Beaconsfield, 1878. Memorandumi theksonte se shqiptarët nuk kishin përfaqësim shtetëror në Kongresin e Berlinit dhe kërkonte që çështja shqiptare të dëgjohej në tryezën diplomatike.

[3] Robert Elsie, The Resolutions of the League of Prizren, 1878. Dokumentet e Lidhjes përfshijnë mbrojtjen e tërësisë territoriale, organizimin politik dhe ushtarak dhe masat për mbrojtjen e territoreve të konsideruara shqiptare.

[4] Treaty of Berlin, 13 korrik 1878, veçanërisht nenet 28–29, mbi kufijtë dhe zgjerimin territorial të Malit të Zi.

[5] Robert Elsie, The Resolutions of the League of Prizren. Burimi dokumenton themelimin e Lidhjes më 10 qershor 1878, memorandumin drejtuar Lord Beaconsfield më 13 qershor dhe vazhdimin e veprimtarisë diplomatike të Abdyl Frashërit në Evropë gjatë vitit 1879.

[6] Për organizimin e forcave dhe rolin e degës së Lidhjes në Gjakovë, shih Jusuf Bajraktari, Gjakova me rrethinë në kohën e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit. Studimi dokumenton mobilizimin e forcave të Lidhjes dhe përplasjen e shtatorit 1878.

[7] Karta e Kombeve të Bashkuara, neni 1(2), mbi zhvillimin e marrëdhënieve miqësore ndërmjet kombeve mbi bazën e respektimit të parimit të të drejtave të barabarta dhe vetëvendosjes së popujve.

[8] International Covenant on Civil and Political Rights, neni 1, mbi të drejtën e të gjithë popujve për vetëvendosje dhe përcaktimin e lirë të statusit të tyre politik.

Prishtinë,03.09.2026

Kur një njeri lind, biografia e tij është krejt bosh. Drejtimi që ai do të marrë gjatë jetës varet nga familja dhe shoqëria në të cilën edukohet dhe formohet.

Rexhep Selim Ejupi kishte fatin që të rritej në një ambient të shëndoshë familjar. Mirëpo, në kohën kur ai lindi në komunën e Podujevës, shkollat shqipe nuk ekzistonin.

Në vitin 1921, e ashtuquajtura Mbretëri Serbo-Kroate-Sllovene kishte ndërtuar shkolla, por ato ishin të destinuara vetëm për fëmijët e kolonëve serbë dhe malazezë. Shqiptarët autoktonë ishin të diskriminuar dhe të trajtuar si qytetarë të rendit të dytë.

Dhuna mbi ta ishte e egër dhe çnjerëzore. Më 11 janar 1921, në fshatrat e Llapit dhe Gallapit, njësitet çetnike të udhëhequra nga Kosta Peçanac kryen krime të rënda, duke lënë pas plagë të thella në kujtesën kolektive, si masakrat e Prapashticës dhe Keçekollës.

Deri në ardhjen e gjermanëve, shkollat e ndërtuara në Podujevë dhe Sibovc të Epërm më 1921 shfrytëzoheshin vetëm nga serbët dhe malazezët. Shkolla në Podujevë mbante emrin “Kosta Vojinoviq”, një simbol që jo vetëm impononte pushtetin, por edhe provokonte ndjenjën e padrejtësisë te vendasit.

Gjatë viteve 1941–1944, në rrethana të ndërlikuara historike, u hapën për herë të parë 15 shkolla shqipe në komunën e Podujevës. Në mungesë të mësuesve të kualifikuar, rolin e mësuesit e morën mbi supe hoxhallarë përparimtarë, të cilët u mësuan fëmijëve alfabetin shqip, duke ndezur shkëndijat e para të arsimit kombëtar.

Ndër ta dalloheshin: Shaqir Halil Visoka, Hamit Sejdiu, Sylejman Hysë Popova, Hashim Kuleta, Ramë Shajkovci, Sabit Haliti, Maliq Mahmuti-Sekiraqa, Halit Majkovci, Hajriz Bllaca, Qazim Stublla, Hashim Syla-Obrazhda, Ramadan Jakupi-Dedaj, Bahtir Azemi, Ramë Govori etj.

Në këtë periudhë të trazuar shquhet veçmas Jahja Fusha, i diplomuar në Normalen e Shkupit, i cili më 16 shtator 1943 u zgjodh delegat i Kongresit të Lidhjes së Dytë të Prizrenit. Por kjo veprimtari patriotike pati si çmim jetën. Më 2 dhjetor 1944 u ekzekutua bashkëshortja e tij shtatzënë, Lucia Geo-Fusha, ndërsa dy javë më vonë u ekzekutua edhe ai vetë. Edhe sot ata mbeten pa varre – një dëshmi e dhimbshme e kohës.

Në këtë realitet të ashpër u rrit Rexhep Selim Ejupi. Ai, së bashku me vëllain e tij Ademin, ndoqi mësimet në shkollën “Skënderbeg” në Podujevë, e cila më vonë, nga komunistët jugosllavë, u riemërtua “Bratstvo-Jedinstvo”.

Në këtë shkollë punuan si mësues: Ismail Zymeri, Rashit Hasani, Hasan Bilalli, Sylejman Hysë Popova, Adem Guta dhe Sylejman Llapashtica, ndërsa në Bajçinë, në shkollën “Bashkimi”, që ishte paralele e ndarë, mësues ishte Sylejman Bajrami.

Pas Luftës së Dytë Botërore, shpresat për bashkim me Shqipërinë u shuan. Kosova mbeti nën Jugosllavinë e Titos dhe shqiptarët vazhduan të jetonin nën trysni, dhunë dhe padrejtësi. Vetëm në vitin 1945, në emër të luftës kundër “reaksionit”, u vranë rreth 50 mijë shqiptarë.

Megjithatë, Rexhepi nuk u dorëzua. Pas përfundimit të progjimnazit, ai kreu kurset pedagogjike në Prishtinë dhe në Gjakovë, të cilat ishin burimi kryesor i kuadrove të ardhshme arsimore të asaj kohe. Ai herët e kuptoi se arma më e fortë kundër padrejtësisë ishte arsimi. Shqiptarët vetëm të arsimuar mund të çliroheshin nga sllavizmi dhe prangat e robërisë.

Familja e tij ishte e njohur për fisnikëri e mikpritje. Kishte mbi 13 hektarë tokë të klasit të parë dhe jetë të rregullt. Ishte një familje ku miku nderohej me zemër, pleqtë dëgjoheshin me respekt dhe fjala e tyre kishte peshë.

Por realiteti përreth ishte i zymtë. Shumë familje jetonin në skamje. Në kohët e “zisë së bukës” kishte edhe raste vdekjeje nga uria. Reforma agrare kishte lënë shumë shqiptarë pa tokë, ndërsa në Gllamnik ishin vendosur 43 familje kolonësh serbë e malazezë.

Kjo “reformë” i kishte lënë pa tokë edhe vëllezërit Sherif dhe Hajdar Hajdari, të cilët u strehuan përkohësisht në pronën e Abdyl Mustafës-Lalës dhe Abdyl Mehmet Ejupit.

Përveç uzurpimit të tokës, xhandarmëria serbe kishte keqtrajtuar rëndë Sherif Hajdarin dhe kushëririn e tij, Islam Rama.

Pjesë e këtij sfondi të errët mbeten edhe rrëfimet rrëqethëse të Hanife Vokrri-Ejupit. Ajo, me lot në sy, tregonte se si ngrohte gurë në oxhak për t’ua mbajtur fëmijëve këmbët të ngrohta gjatë dimrit. Si grua e ve, me 7 fëmijë të vegjël, ajo luftonte me tërë qenien për të siguruar bukën e gojës.

Këto përjetime të bashkëfshatarëve e formësuan Rexhepin dhe ia ngritën në zenit dëshirën për profesionin e mësuesit. Ai sikur u betua se puna e mësuesit do të ishte misioni i tij jetësor, kurse lufta kundër çrrënjosjes së analfabetizmit u bë betimi i tij.

Ai punoi në kushte tepër të vështira në shkollën “Danilo Vukiçeviq” në Sveçël (sot “Ali Ajeti”) dhe në paralelet e saj në Dumosh. Në fillim të viteve ’60, vazhdoi punën në shkollën “Ganimete Tërbeshi” në Gllamnik, ku drejtor ishte Hilmi Blakçori nga Letanci i Podujevës.

Ish-nxënësit e tij – Hamdi Mustafa-Lala, Nimon Bahtiri, Ramadan Selatin Mustafa, Gjylie Aziz Ejupi, Shemsije Hasan Ejupi, Gjezide Mustafa-Lala, Fexhrije Mustafa-Lala, Jusuf Murat Ejupi, Abdylkadri Selim Ejupi, Remzije Selim Ejupi, Abdyrrahman Adem Ejupi, Sefë Ejupi-Zijaça, Hajdar Ejupi-Zijaça etj. – edhe pse kanë kaluar mbi gjashtë dekada, e kujtojnë me respekt dhe mall të pashuar atë periudhë.

Rexhepi, së bashku me mësues të tjerë si Bahtir Azemi, Ajet S. Hoti, Jetish Rekaliu, Faik Ahmeti-Latifi, Bajram Dema, Sabit Sadiku-Piraci, Shaban Imeri-Zebica, Bajram Shala, Fahri Sejdiu, Fazli Llugaliu, Adem Bejta, Xhafer Ilaz Ejupi, Idriz Gashi, vëllezërit Rexhep e Ruzhdi Rexhepi-Oraca, Halil Osman Breznica, Shemsi Gërguri, Ismail Hoti, Hamit Kajtazi etj., konsiderohet ndër themelvënësit e kësaj shkolle.

Ai, përveç që ishte mësues, ishte edhe misionar i progresit dhe i njerëzores. Me përkushtim të rrallë, hapte “dritare drite” në çdo shtëpi shqiptare. Nuk përhapte vetëm dije, por edhe mesazhe të vazhdueshme ndërgjegjeje, dashurie për gjuhën, kulturën dhe identitetin kombëtar.

Ai ishte i përpiktë në punë. Ishte parimor, korrekt dhe shumë i dashur. Përveç mësimeve, nxënësve u mësonte respektin dhe solidarizimin me njëri-tjetrin.

Së bashku me Xhafer Ilaz Ejupin, trokiste derë më derë për të bindur prindërit se edhe vajzat duhet të shkolloheshin. Përpjekjet e tyre nuk mbetën vetëm fjalë. Rexhepi dhe Xhaferi dhanë shembullin duke regjistruar në shkollë motrat dhe vajzat e familjes së tyre.

Andaj, të gjithë ata që e njohën mësuesin Rexhep e kujtojnë si njeri të qetë dhe të edukuar.

Ai, deri më 5 shtator 1980, kur ndërroi jetë papritur nga një sulm në zemër, s’reshti së ndihmuari të tjerët, sidomos ata që kishin kushte të rënda ekonomike.

Me urtësi e mirësjellje la pas një emër të ndritur: mësues i përkushtuar, nëpunës i palodhshëm, njeri i besueshëm dhe baba shembullor.

Rexhep Selim Ejupi mbetet ndër mësuesit e parë llapjanë që s’kurseu asgjë për edukimin dhe arsimimin e gjeneratave të para të nxënësve në shkollat e fshatrave Sveçël, Dumosh dhe Gllamnik të Llapit.

ARIF EJUPI

Në lëvizjen më të madhe që nga rënia e komunizmit në Shqipëri, “Revolucioni i Flamingove’ po hyn në ditën e 100-të të tij me arritjet kryesore të rikthimit të qytetarit në shesh dhe ekspozimin e një qeverisjeje autoritare. Megjithatë, pyetja mbetet nëse do të transformohet ose jo në një lëvizje për të ardhmen.

Bulevardi kryesor i Tiranës u përket çdo mbrëmje “flamingove”.

Janë orët e pasdites së vonë, kur dhjetëra qytetarë me banderola, postera dhe flamuj nisin të mblidhen në sheshin “Skënderbej”. Mes tyre është kthyer në ritual edhe një poster i ri çdo natë, me numrin e ditës së protestës. Të hënën, numri do të jetë 100.

Rreth orës 20:00, protestuesit e parë nisin ecjen në drejtim të Kryeministrisë, ku një podium i improvizuar dhe një mikrofon presin folësit e radhës. Për më shumë se një orë, dhjetëra të tjerë zbresin në shesh. Disa janë aty çdo mbrëmje, të tjerë i bashkohen protestës në mënyrë sporadike.

Prej më shumë se tre muajsh, Tirana jeton me thirrjet “Shqipëria nuk është në shitje”, “Rama, jep dorëheqjen” dhe “Rama n’burg, Berisha n’burg”, sloganet e ditëve të para të saj.

Por në 100 ditë, repertori i saj është zgjeruar. Çdo mbrëmje lindin thirrje të reja, ndërsa rimat dhe sarkazma ndaj kryeministrit Edi Rama, ministrave dhe mazhorancës janë pjesë e ritualit të protestës.

Në bilancin e këtyre 100 ditëve, aktivistë dhe analistë të politikës e shohin arritjen më të madhe të saj në rikthimin e qytetarit në shesh dhe ekspozimin e një qeverisje autoritare.

Shkrimtari dhe aktivisti Fatos Lubonja, një ish i burgosur politik gjatë regjimin komunist në Shqipëri, e përkufizon protestën si përpjekje të shqiptarëve kundër një regjimi politik autoritar.

“Protesta ka hedhur poshtë narrativën se Shqipëria ka ecur përpara në rrugën drejt BE, siç pretendon klasa politike shqiptare, vetë BE dhe veçanërisht Rama, duke provuar se vendi është nën një regjim autoritar i bazuar ekonomikisht në pastrimin e parave të drogës,” tha Lubonja për BIRN.

“Ajo është një përpjekje e shqiptarëve, të çuar në ekstrem nga abuzimet e këtij regjimi në të gjitha aspektet e jetës së tyre, për ta rrëzuar atë,” theksoi ai.

Për arkitektin dhe aktivistin Andi Tepelena, një prej organizatorëve të protestës, arritja e vërtetë është “thyerja e frikës”.

“Kishim shumë kohë, që pas shembjes së Teatrit Kombëtar që po përpiqeshim të rigjallëronim nervin qytetar, por kjo protestë tregoi që ky nerv ekzistonte dhe Zvërneci sa derdhi kupën,” thotë Tepelena.

“Gjëja më e bukur ishte që u derdh rinia në protestë, një rini e jashtëzakonshme që ka kuptuar që ky sistem ekonomik e politik nuk ecën më,” shtoi ai.

Qytetari si aktor politik

Zemërata nisi në një plazh pothuajse të virgjër në Zvërnec, një fshat i Vlorës, ku një gardh telash me gjemba ndalonte aksesin e publikut dhe fadromat e një kompanie private kishin shkatërruar dunat e rërës për t’i hapur rrugë një projekti masiv turistik që parashikohet të shtrihet në këtë zonë të mbrojtur natyrore, e njohur si Laguana Vjosë-Nartë.

Goditja dhe marrja zvarrë nga rojet e kompanisë private të një protestuesi paqësor nxiti një revoltë më të gjerë qyterare, që u zhvendos në bulevardin e kryeqytetit, duke u shndërruar në një protestë kundër korrupsionit qeverisës, shpopullimit, mungesës së meritokracisë dhe gjithë klasës politike të 35 viteve të fundit.

E organizuar nga aktivistë të shoqërisë civile, protesta arriti të ruante profilin e saj si organizim qytetar gjithpërfshirës pa dallime politike apo kulturore.

Për Adri Nurellarin, analist i politikës, kjo konsiderohet si arritja kryesore e saj.

“Protesta ka arritur diçka që dukej pothuajse e pamundur; ka thyer monopolin e partive mbi pakënaqësinë dhe ka rikthyer qytetarin si aktor politik,” tha Nurellari për BIRN, duke shtuar se që të ajo ka treguar gjithashtu se “frika nuk mposhtet duke pritur të largohet, por duke dalë bashkë në shesh”.

Nurellari konsideron disa rezultate të protestës, të tilla si vendosja në qendër e debatit të mbrojtjes së natyrës, pronës publike dhe vendimmarrjes pa qytetarët, tërheqja e vëmendjes ndërkombëtare, frymëzimi dhe aktivizimi i diasporës, deri tek ndikimi axhendës politike.

“Krijoi një gjuhë, simbolikë dhe identitet të dallueshëm,” thotë ai, duke shtuar se “flamingoja u kthye nga një shpend i kërcënuar në simbol të rezistencës qytetare, gjë që, për komunikimin politik shqiptar, është më shumë krijimtari sesa kanë prodhuar disa seli në tri dekada”.

Pavarësisht se qeveria nuk ka bërë asnjë hap konkret për të plotësuar kërkesat e protestës, për Nurellarin, ajo po reagon e ndikuar prej saj.
Duke krahasuar qëndrimet nga nisja deri tani të qeverisë, ai argumenton se “protesta e ka ndryshuar raportin politik, edhe pa marrë ende gjithçka që kërkon, pra pa marrë ende dorëheqjen”.

Edhe vetë qëndrueshmëria aq e gjatë konsiderohet një arritje politike. Në një vend, ku sipas Nurellarit entuziazmi publik shpesh zgjat sa një cikël lajmesh, protestuesit kanë treguar një stoicizëm qytetar të rrallë, mu në mes të vapës, lodhjeve, sulmeve, etiketimeve dhe presioneve. “Kjo është për t’iu hequr kapelen,” thekson ai.

Për aktivistin Tepelena, kërkesat e protestës vijojnë të jenë të njëjta; dorëheqje e kryeministrit, shfuqizim i ligjeve klienteliste dhe miratimi i një sistemi të ri zgjedhor që do të krijonte kushtet për përfaqësim më të drejtë politik.

Por ai konsideron se protesta ka pasur disa pika kulmore; që nga mbështja e mediave ndërkombëtare që e kthyen në një ‘brand’ “Revolucionin Flamingo” dhe që tani është një nga revolucionet paqësore më të gjata në botë dhe deri tek zbritja në shesh e eurodeputetëve.

“Por mbi të gjitha, shqiptarët kuptuan që duhet t’i marrin vetë fatet e tyre në dorë pa pritur ndihmë që i vjen nga ndonjë fuqi ndërkombëtare,” thotë Tepelena.

E ardhmja e protestës

Pas gati 100 ditëve në shesh, “Revolucioni i Flamingove” përballet me provën e vjeshtës: si të ruajë mobilizimin qytetar dhe ta kthejë atë në një ndryshim politik.

“Shtatori do të jetë një moment i ri mobilizimi, veçanërisht për të rinjtë, dhe synohet që protesta të përshkallëzohet deri në mosbindje civile, me qëllim dorëheqjen e kryeministrit dhe kalimin në një qeveri kujdestare,” parashikon Tepelena.

Për Lubonjën, megjithatë, suksesi i protestës nuk varet vetëm nga aftësia e saj për të qëndruar në shesh, nëse synon të shndërrohet në një aktor real ndryshimi.

“Si aktor ndryshimi që të ketë sukses, ajo ka nevojë për ndihmën e aktorëve të tjerë të ndryshimit ku do të veçoja drejtësinë dhe qëndrimet e atyre që i quajmë partnerët tanë ndërkombëtarë, që deri më sot i shoh pasivë,” tha ai.

Ndërsa për Adri Nurellarin, sfida e protestës është aftësia për të kaluar nga reagimi qytetar tek ndërtimi i një lëvizje qytetare.

“Protesta është reagim ndaj asaj që ka ndodhur; lëvizja është projekt për atë që duhet të ndodhë,” thotë Nurellari, duke shtuar se që të shndërrohet në një lëvizje, protesta duhet të ofrojë shpresë për të ardhmen.

Ndërsa njerëzit kanë dalë në shesh për arsye të ndryshme, por kjo nuk do të thotë se janë bërë automatikisht pjesë e një organizimi të përbashkët, ndaj dhe pyetja vendimtare sipas Nurellarit është: “nëse kjo do të mbetet një protestë, apo do të shndërrohet në lëvizje?!”./ BIRN

There are photographs that need no explanation.
One of them is the photograph of a refrigerated truck pulled from the waters of the Danube in the spring of 1999. It is an ordinary-looking vehicle, but the story behind it is one of the most painful pieces of evidence from the war in Kosovo.

Inside that truck were the bodies of dozens of Kosovo Albanians.

They were not simply bodies.

They were people who had names, families, homes, memories, and lives of their own. Left behind were parents, wives, children, brothers, and sisters who for a long time did not know what had happened to their loved ones.

The story of the refrigerated truck in the Danube is, at the same time, the story of a crime, the story of an attempt to conceal its traces, and the story of a pain that is still felt today.

Because this story does not end at the Danube.

It continues in the mass graves of Batajnica.

And it continues today in the families of the missing.

A truck that emerged from the Danube

In the spring of 1999, as the war in Kosovo was taking an increasingly tragic toll, a refrigerated truck was found in the Danube River, on the territory of Serbia, near Kladovo.
Its discovery was made public later, and in 2001 the new Serbian authorities established a working group to investigate the case. The investigation linked the bodies found in the truck to Albanian victims of the war in Kosovo.¹

The truck was connected to Prizren. This was one of the clues that helped establish the origin of the victims.

But the importance of this event lies not only in the fact that dozens of bodies were found in a truck.

Its importance also lies in what happened afterward.

According to testimony presented before the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, the bodies were removed from the truck and then transported to a facility of the Serbian Ministry of Internal Affairs in Batajnica, near Belgrade. The truck itself was destroyed in Petrovo Selo, near Kladovo.¹

So this was not simply an abandoned truck in a river.

Behind it was an organized operation to move and conceal the bodies.

When the victims became evidence that had to be erased
In any crime, the victim’s body is one of the most important pieces of evidence.
It can reveal how the killing occurred. It can help identify the victim. It can lead to the crime scene. It can provide answers to the family.

Therefore, the removal of the bodies was not only a horrific act against the victims.

It also had another dimension: the concealment of evidence.

The documents and judgments of the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia established that during the spring of 1999, the bodies of Kosovo Albanians were transported from Kosovo to the territory of Serbia and buried in mass graves. The court described this as part of a coordinated operation to remove evidence of crimes committed in Kosovo.²

This is one of the reasons why the story of the refrigerated truck remains so important.

It shows that an attempt to conceal a crime can extend far beyond the place where the crime was committed.

Bodies can be moved.

Locations can be changed.

Traces can be erased.

But a crime does not disappear simply because someone attempts to conceal it.

From the Danube to Batajnica

After the bodies were removed from the truck, their trail led to Batajnica.
Batajnica, on the outskirts of Belgrade, would become one of the most important locations in uncovering the fate of the victims of the war in Kosovo.

Following the fall of Slobodan Milošević’s regime, investigators from the Tribunal monitored the exhumation of mass graves in Batajnica and other locations in Serbia.³

The scale of the operation was horrific.

At the Batajnica mass grave site, the remains of 744 people were identified.⁴ At other locations in Serbia, hundreds more bodies were discovered.

In a 2011 statement, the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia said that in 2001 the remains of 744 people were exhumed from the SAJ center in Batajnica, 61 people in Petrovo Selo, and 84 in the area of Lake Perućac.⁵

The figures are shocking.

But even these numbers should not allow us to forget what lies behind them.

744 is not simply a number.

They are hundreds of lives.

Hundreds of families.

Hundreds of stories.

Hundreds of people who had names.

The graves that were supposed to remain hidden

For a time, the places where the victims had been buried were unknown to the public.
But the earth cannot conceal a crime forever.

Forensic experts, international investigators, and identification specialists worked to exhume and identify the remains.

Modern genetic identification methods were also used in this process.

For families, identification was not merely a technical procedure.

It was the moment when a person without a name was finally returned to an identity.

Someone finally learned where his father was.

Someone else learned where his brother was.

Someone else learned where her son was.

And for many families, the answer was both relief and pain.

Because learning the truth about the death of a loved one does not remove the pain.

But it brings an end to uncertainty.

For families, the war did not end in 1999

This is where the story of the refrigerated truck connects directly to one of the deepest wounds of Kosovo’s society: the missing persons.
For many families, the war did not end when the weapons fell silent.

It continued in the form of waiting.

Waiting for news.

Waiting for testimony.

Waiting for an excavation.

Waiting for identification.

Waiting for an answer.

The International Committee of the Red Cross has repeatedly emphasized that the issue of missing persons in Kosovo remains an open wound. On 30 August 2024, the ICRC stated that, more than 25 years after the conflict, the families of more than 1,600 missing persons were still waiting for answers about the fate and whereabouts of their loved ones.⁶

This figure should make us pause.

Because behind it are not 1,600 abstract stories.

They are families.

And behind every family is an absence.

What does it mean to have a missing loved one?
To lose someone is painful.
But not knowing what happened to them is another kind of pain.

The family cannot complete the process of mourning.

There is no grave.

There is no certain date.

There is no place where a flower can be laid.

There is no final answer.

That is why the issue of missing persons is not simply a matter of statistics, documents, or administrative procedures.

It is a human issue.

It is a matter of dignity.

It is a matter of the families’ right to know.

The ICRC has emphasized precisely this: families of missing persons have the right to know what happened to their loved ones.⁷

That right does not expire with time.

Batajnica and Kosovo’s memory
When Batajnica is mentioned, for many people it is not simply a location near Belgrade.
It is a symbol.

A symbol of an attempt to conceal what had happened in Kosovo.

The investigations of the Tribunal documented that the bodies of Kosovo Albanians were transported by trucks to Batajnica and buried in mass graves on Serbian territory.⁸

According to the findings of the court in the case against Vlastimir Đorđević, this transportation and secret burial of bodies was part of a coordinated operation to remove evidence of crimes committed by Serbian forces against Kosovo Albanians.⁵

This is why Batajnica must remain part of Kosovo’s historical memory.

Not for revenge.

But for truth.

Not to fuel hatred.

But to prevent denial.

Because remembrance is not revenge.

Remembrance is responsibility.

Justice does not bring the victims back, but it documents the truth

The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia addressed the concealment of bodies in proceedings concerning crimes committed in Kosovo.
In 2011, Vlastimir Đorđević was found guilty of crimes committed against Kosovo Albanians and sentenced to 27 years in prison. The court found that the transportation of bodies from Kosovo and their burial in mass graves in Serbia was part of a coordinated operation to conceal evidence.⁵

A judicial judgment cannot bring the victims back.

It cannot return parents to their children.

It cannot undo the years lost by families.

But justice has another function.

It documents history.

It places responsibility where it belongs.

And it creates a record of facts that must not disappear.

Numbers have names

In public discourse, we often speak in numbers.
Dozens of victims.

Hundreds of bodies.

More than 1,600 missing persons.

But behind every number is a human being.

Therefore, when we speak about the victims of the refrigerated truck, we must remember that we are not talking about “cargo.”

We are talking about people.

When we speak about Batajnica, we are not talking only about a mass grave.

We are talking about people who were taken from their homeland and hidden far from their families.

And when we speak about the missing, we are not talking about a statistic.

We are talking about people who are still waiting for an answer.

A wound that does not heal through forgetting

More than two decades after the war, time has changed many things.
The children of the war have grown up.

Some parents who waited for news have died without receiving an answer.

Some families have continued their lives with an empty chair at the table.

But time has not erased the question.

Where are the missing?

This question remains one of the greatest moral and human obligations of our society.

The answer must not be sought only for the families.

It must also be sought for history.

Because a society that has not found all of its missing persons cannot consider the history of the war completely closed.

The Danube did not drown the truth

In the end, the photograph of the refrigerated truck should make us think about something greater than the event itself.
It should remind us how far an attempt to conceal a crime can go.

The bodies were taken from Kosovo.

They were transported through the territory of Serbia.

They were thrown into the waters of the Danube.

They were recovered.

They were transported again.

They were hidden in mass graves.

An attempt was made to make them disappear.

But they did not disappear.

The traces remained.

The testimonies remained.

The graves spoke.

The investigations spoke.

The courts spoke.

And above all, the families did not remain silent.

Therefore, from Kosovo to the Danube, from the Danube to Batajnica, the traces of the crime remained.

They remained as evidence of the victims.

They remained as evidence of the families.

They remained as evidence of a dark period in our history.

And they remained as an obligation to future generations.

Because the missing are not simply people who have not yet been found.

They are part of our collective memory.

They are the names that are still waiting to be completed.

They are the families waiting for a grave.

They are the stories waiting for their ending.

And as long as one family still does not know where its loved one is buried, the search cannot end.

The truth can be delayed. It can be hidden. It can be moved. But it cannot be buried forever.

The Danube did not take the truth with it.

It came to light.

And our duty is not to allow it to fall silent again.

Footnotes,

1. International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia (ICTY), Prosecution Case – Kosovo, testimony of Dragan Karleuša concerning the refrigerated truck, the transportation of bodies to Batajnica, and the destruction of the truck in Petrovo Selo.

2. ICTY, Prosecutor v. Vlastimir Đorđević, judicial materials concerning the operation to conceal the bodies of Kosovo Albanians and their transportation to mass graves in Serbia.

3. ICTY, Investigations, documentation concerning investigations and exhumations of mass graves in Batajnica and Petrovo Selo.

4. ICTY, Prosecutor v. Vlastimir Đorđević, Judgment, 23 February 2011, paragraph 989 and following: the remains of 744 people were identified in Batajnica.

5. ICTY, Vlastimir Đorđević Convicted for Crimes in Kosovo, 23 February 2011. The judgment documented the arrival of trucks carrying bodies at the SAJ center in Batajnica and the exhumation of 744 people in 2001. Đorđević was sentenced to 27 years in prison.

6. International Committee of the Red Cross (ICRC), The Missing: The wound that never heals, 30 August 2024. The ICRC stated that the families of more than 1,600 people missing from the Kosovo conflict were still awaiting answers concerning the fate of their loved ones.

7. ICRC, Missing persons, still an open wound in Kosovo, 26 April 2023. The document emphasizes the right of families to know what happened to their missing relatives.

8. ICTY, Vlastimir Đorđević Convicted for Crimes in Kosovo. The judgment documents the arrival of trucks carrying bodies at the SAJ center in Batajnica and the exhumation of 744 people.

Prishtina,30.08.2026

Ka fotografi që nuk kanë nevojë për shumë shpjegime.
Një prej tyre është fotografia e një kamioni frigoriferik të nxjerrë nga ujërat e Danubit, në pranverën e vitit 1999. Në pamje është një automjet i zakonshëm, por historia që fshihet pas tij është një prej dëshmive më të rënda të luftës në Kosovë.

Brenda atij kamioni u gjetën trupat e dhjetëra shqiptarëve të Kosovës.

Nuk ishin thjesht trupa.

Ishin njerëz që kishin pasur emra, familje, shtëpi, kujtime dhe një jetë të tyre. Pas tyre mbetën prindër, bashkëshorte, fëmijë, vëllezër e motra që për një kohë të gjatë nuk dinin se çfarë kishte ndodhur me të dashurit e tyre.

Historia e kamionit frigoriferik në Danub është, në të njëjtën kohë, histori e një krimi, histori e përpjekjes për të fshehur gjurmët e tij dhe histori e një dhimbjeje që vazhdon të ndihet edhe sot.

Sepse kjo histori nuk përfundon te Danubi.

Ajo vazhdon në varrezat masive të Batajnicës.

Dhe vazhdon ende sot në familjet e personave të pagjetur.

Një kamion që doli nga Danubi

Në pranverën e vitit 1999, ndërsa lufta në Kosovë po merrte përmasa gjithnjë e më tragjike, një kamion frigoriferik u gjet në lumin Danub, në territorin e Serbisë, pranë Kladovës.
Zbulimi i tij u bë publik më vonë dhe në vitin 2001 autoritetet e reja serbe ngritën një grup pune për të hetuar rastin. Hetimi lidhi trupat e gjetur në kamion me viktima shqiptare të luftës në Kosovë.¹

Kamioni ishte i lidhur me Prizrenin. Kjo ishte një prej gjurmëve që ndihmoi në zbardhjen e origjinës së viktimave.

Por rëndësia e kësaj ngjarjeje nuk qëndron vetëm te fakti se në një kamion u gjetën dhjetëra trupa.

Rëndësia qëndron edhe te ajo që ndodhi më pas.

Sipas dëshmive të paraqitura para Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë, trupat u nxorën nga kamioni dhe më pas u transportuan drejt një objekti të Ministrisë së Punëve të Brendshme të Serbisë në Batajnicë, pranë Beogradit. Kamioni vetë u shkatërrua në Petrovo Selo, afër Kladovës.¹

Pra, nuk bëhej fjalë thjesht për një kamion të braktisur në lumë.

Pas tij fshihej një operacion i organizuar për zhvendosjen dhe fshehjen e trupave.

Kur viktimat u bënë prova që duhej të zhdukeshin

Në çdo krim, trupi i viktimës është një prej provave më të rëndësishme.
Ai mund të tregojë se si ka ndodhur vrasja. Mund të ndihmojë në identifikimin e viktimës. Mund të çojë te vendi i krimit. Mund të japë përgjigje për familjen.

Prandaj, zhvendosja e trupave nuk ishte vetëm një akt i tmerrshëm ndaj viktimave.

Ajo kishte edhe një dimension tjetër: fshehjen e provave.

Dokumentet dhe vendimet e Tribunalit të Hagës kanë konstatuar se gjatë pranverës së vitit 1999 trupat e shqiptarëve të Kosovës u transportuan nga Kosova në territorin e Serbisë dhe u varrosën në varreza masive. Gjykata e përshkroi këtë si pjesë të një operacioni të koordinuar për largimin e provave të krimeve të kryera në Kosovë.²

Kjo është një nga arsyet pse historia e kamionit frigoriferik mbetet kaq e rëndësishme.

Ajo tregon se përpjekja për ta fshehur një krim mund të shkojë përtej vendit ku ai është kryer.

Trupat mund të zhvendosen.

Vendet mund të ndryshohen.

Gjurmët mund të fshihen.

Por krimi nuk zhduket vetëm sepse dikush përpiqet ta fshehë atë.

Nga Danubi në Batajnicë

Pas nxjerrjes së trupave nga kamioni, gjurmët e tyre çuan drejt Batajnicës.
Batajnica, në periferi të Beogradit, do të bëhej një prej vendeve më të rëndësishme në zbardhjen e fatit të viktimave të luftës në Kosovë.

Pas rënies së regjimit të Slobodan Millosheviqit, hetuesit e Tribunalit të Hagës monitoruan procesin e zhvarrimit të varrezave masive në Batajnicë dhe në vende të tjera në Serbi.³

Aty u zbulua përmasa e tmerrshme e operacionit.

Në vendin e varrezave masive në Batajnicë u identifikuan mbetjet e 744 personave.⁴ Në vende të tjera të Serbisë u zbuluan edhe qindra trupa të tjerë.

Në një njoftim të Tribunalit të Hagës në vitin 2011 thuhet se në vitin 2001 u zhvarrosën mbetjet e 744 personave nga qendra e SAJ-it në Batajnicë, 61 persona në Petrovo Selo dhe 84 në zonën e liqenit të Peruçacit.⁵

Shifrat janë tronditëse.

Por edhe ato nuk duhet të na lejojnë të harrojmë atë që fshihet pas numrave.

744 nuk është thjesht një numër.

Janë qindra jetë.

Qindra familje.

Qindra histori.

Qindra njerëz që kishin një emër.

Varrezat që duhej të mbeteshin të fshehta

Për një kohë, vendet ku ishin varrosur viktimat ishin të panjohura për publikun.
Por toka nuk mund ta mbajë përgjithmonë të fshehur një krim.

Ekspertët mjeko-ligjorë, hetuesit ndërkombëtarë dhe specialistët e identifikimit punuan për zhvarrosjen dhe identifikimin e mbetjeve.

Në këtë proces u përdorën edhe metoda moderne të identifikimit gjenetik.

Për familjet, identifikimi nuk ishte vetëm një procedurë teknike.

Ishte momenti kur një njeri pa emër kthehej në një person me identitet.

Dikush merrte vesh më në fund se ku ishte i ati.

Dikush tjetër se ku ishte vëllai.

Dikush tjetër se ku ishte djali.

Dhe për shumë familje, përgjigjja ishte njëkohësisht lehtësim dhe dhimbje.

Sepse të mësosh të vërtetën për vdekjen e të afërmit nuk e largon dhimbjen.

Por i jep fund pasigurisë.

Për familjet, lufta nuk mbaroi në vitin 1999

Këtu historia e kamionit frigoriferik lidhet drejtpërdrejt me një prej plagëve më të mëdha të shoqërisë kosovare: personat e pagjetur.
Për shumë familje, lufta nuk përfundoi kur armët pushuan.

Ajo vazhdoi në formën e pritjes.

Pritjes së një lajmi.

Pritjes së një dëshmie.

Pritjes së një gërmimi.

Pritjes së identifikimit.

Pritjes së përgjigjes.

Komiteti Ndërkombëtar i Kryqit të Kuq ka theksuar vazhdimisht se çështja e personave të pagjetur në Kosovë mbetet një plagë e hapur. Më 30 gusht 2024, ICRC deklaronte se, më shumë se 25 vjet pas konfliktit, familjet e mbi 1,600 personave të pagjetur ende prisnin përgjigje për fatin dhe vendndodhjen e të afërmve të tyre.⁶

Kjo shifër duhet të na ndalë.

Sepse pas saj nuk janë 1,600 histori abstrakte.

Janë familje.

Dhe pas çdo familjeje është një boshllëk.

Çfarë do të thotë të kesh një të pagjetur?
Të humbasësh dikë është dhimbje.
Por të mos dish se çfarë ka ndodhur me të është një dhimbje tjetër.

Familja nuk mund ta përfundojë zinxhirin e pikëllimit.

Nuk ka varr.

Nuk ka një datë të sigurt.

Nuk ka një vend ku mund të vendoset një lule.

Nuk ka një përgjigje përfundimtare.

Prandaj, çështja e të pagjeturve nuk është thjesht çështje statistikash, dokumentesh apo procedurash administrative.

Është çështje njerëzore.

Është çështje e dinjitetit.

Është çështje e së drejtës së familjeve për të ditur.

ICRC e ka theksuar pikërisht këtë: familjet e personave të pagjetur kanë të drejtë të dinë se çfarë ka ndodhur me të dashurit e tyre.⁷

Kjo e drejtë nuk skadon me kalimin e kohës.

Batajnica dhe kujtesa e Kosovës

Kur përmendet Batajnica, për shumë njerëz ajo nuk është thjesht një lokacion pranë Beogradit.
Është një simbol.

Simbol i një përpjekjeje për ta fshehur atë që kishte ndodhur në Kosovë.

Hetimet e Tribunalit dokumentuan se trupat e shqiptarëve të Kosovës u transportuan me kamionë drejt Batajnicës dhe u varrosën në varreza masive në territorin e Serbisë.⁸

Sipas gjetjeve të gjykatës në çështjen kundër Vlastimir Đorđevićit, ky transportim dhe varrosje e fshehtë ishte pjesë e një operacioni të koordinuar për të hequr provat e krimeve të kryera nga forcat serbe kundër shqiptarëve të Kosovës.⁵

Kjo është arsyeja pse Batajnica duhet të mbetet në kujtesën historike të Kosovës.

Jo për hakmarrje.

Por për të vërtetën.

Jo për të ushqyer urrejtjen.

Por për të mos lejuar mohimin.

Sepse kujtesa nuk është hakmarrje.

Kujtesa është përgjegjësi.

Drejtësia nuk i kthen viktimat, por dokumenton të vërtetën

Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë e trajtoi çështjen e fshehjes së trupave në kuadër të proceseve për krimet e kryera në Kosovë.
Në vitin 2011, Vlastimir Đorđević u shpall fajtor për krime të kryera ndaj shqiptarëve të Kosovës dhe u dënua me 27 vjet burgim. Gjykata konstatoi se transportimi i trupave nga Kosova dhe varrosja e tyre në varreza masive në Serbi ishte pjesë e një operacioni të koordinuar për fshehjen e provave.⁵

Një vendim gjyqësor nuk mund t’ua kthejë jetën viktimave.

Nuk mund t’ua kthejë fëmijëve prindërit.

Nuk mund t’i kthejë vitet e humbura të familjeve.

Por drejtësia ka një funksion tjetër.

Ajo e dokumenton historinë.

E vendos përgjegjësinë aty ku duhet.

Dhe krijon një regjistër të fakteve që nuk duhet të zhduket.

Numrat kanë emra

Në diskursin publik, shpesh flasim për shifra.
Dhjetëra viktima.

Qindra trupa.

Mbi 1,600 të pagjetur.

Por pas çdo shifre fshihet një njeri.

Prandaj, kur flasim për viktimat e kamionit frigoriferik, duhet të kujtojmë se nuk po flasim për “ngarkesë”.

Po flasim për njerëz.

Kur flasim për Batajnicën, nuk po flasim vetëm për një varrezë masive.

Po flasim për njerëz që u morën nga vendi i tyre dhe u fshehën larg familjeve.

Dhe kur flasim për të pagjeturit, nuk po flasim për një statistikë.

Po flasim për njerëz që edhe sot presin një përgjigje.

Një plagë që nuk mbyllet me harresë

Mbi 25 vjet pas luftës, koha ka ndryshuar shumëçka.
Fëmijët e luftës janë rritur.

Disa prindër që prisnin lajme kanë vdekur pa e marrë përgjigjen.

Disa familje kanë vazhduar jetën me një karrige bosh në tryezë.

Por koha nuk e ka zhdukur pyetjen.

Ku janë të pagjeturit?

Kjo pyetje mbetet një prej detyrimeve më të mëdha morale dhe njerëzore të shoqërisë sonë.

Përgjigjja nuk duhet të kërkohet vetëm për familjet.

Ajo duhet të kërkohet edhe për historinë.

Sepse një shoqëri që nuk i gjen të pagjeturit e saj, nuk mund ta konsiderojë plotësisht të mbyllur historinë e luftës.

Danubi nuk e mbyti të vërtetën

Në fund, fotografia e kamionit frigoriferik duhet të na bëjë të mendojmë për diçka më të madhe se vetë ngjarja.
Duhet të na kujtojë se sa larg mund të shkojë një përpjekje për të fshehur një krim.

Trupat u larguan nga Kosova.

U transportuan nëpër territorin e Serbisë.

U hodhën në ujërat e Danubit.

U nxorën përsëri.

U transportuan.

U fshehën në varreza masive.

U përpoqën të zhdukeshin.

Por nuk u zhdukën.

Gjurmët mbetën.

Dëshmitë mbetën.

Varrezat folën.

Hetimet folën.

Gjykatat folën.

Dhe mbi të gjitha, familjet nuk heshtën.

Prandaj, nga Kosova në Danub, nga Danubi në Batajnicë, gjurmët e krimit mbetën.

Ato mbetën si dëshmi e viktimave.

Mbetën si dëshmi e familjeve.

Mbetën si dëshmi e një periudhe të errët të historisë sonë.

Dhe mbetën si një detyrim për brezat që vijnë.

Sepse të pagjeturit nuk janë vetëm njerëzit që ende nuk janë gjetur.

Ata janë pjesë e kujtesës sonë.

Janë emrat që presin të plotësohen.

Janë familjet që presin një varr.

Janë historitë që presin fundin e tyre.

Dhe për sa kohë që një familje ende nuk e di se ku prehet i afërmi i saj, kërkimi nuk mund të përfundojë.

E vërteta mund të vonohet. Mund të fshihet. Mund të zhvendoset. Por nuk mund të varroset përgjithmonë.

Danubi nuk e mori të vërtetën me vete.

Ajo doli në dritë.

Dhe detyra jonë është të mos e lëmë të bjerë përsëri në heshtje.

Fusnotat,

1. International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia (ICTY), Prosecution Case – Kosovo, dëshmia e Dragan Karleušës lidhur me kamionin frigoriferik, transportimin e trupave në Batajnicë dhe shkatërrimin e kamionit në Petrovo Selo.

2. ICTY, Prosecutor v. Vlastimir Đorđević, materiale gjyqësore mbi operacionin e fshehjes së trupave të shqiptarëve të Kosovës dhe transportimin e tyre në varreza masive në Serbi.

3. ICTY, Investigations, dokumentacion mbi hetimet dhe zhvarrosjet e varrezave masive në Batajnicë dhe Petrovo Selo.

4. ICTY, Prosecutor v. Vlastimir Đorđević, Judgment, 23 February 2011, paragrafi 989 dhe vijues: në Batajnicë u identifikuan mbetjet e 744 personave.

5. ICTY, Vlastimir Đorđević Convicted for Crimes in Kosovo, 23 February 2011. Gjykata konstatoi se transportimi i trupave në varreza masive ishte pjesë e një operacioni të koordinuar për fshehjen e provave dhe e dënoi Đorđevićin me 27 vjet burgim.

6. International Committee of the Red Cross (ICRC), The Missing: The wound that never heals, 30 August 2024. ICRC deklaroi se familjet e mbi 1,600 personave të pagjetur nga konflikti në Kosovë ende prisnin përgjigje për fatin e të afërmve të tyre.

7. ICRC, Missing persons, still an open wound in Kosovo, 26 April 2023. Dokumenti thekson të drejtën e familjeve për të ditur se çfarë ka ndodhur me të afërmit e tyre të pagjetur.

8. ICTY, Vlastimir Đorđević Convicted for Crimes in Kosovo. Vendimi dokumenton ardhjen e kamionëve me trupa në qendrën e SAJ-it në Batajnicë dhe zhvarrosjen e 744 personave në vitin 2001.

Prishtinë,30.08.2026

Kompanitë e lidhura me gjigantin austriak Strabag përfituan miliona euro nga buxheti shqiptar në një periudhë kur oligarku rus Oleg Deripaska ishte aksioner i rëndësishëm i grupit dhe nën sanksione nga ShBA. Ekspertët thonë se rasti nxjerr në pah dobësitë e institucioneve shqiptare për të kontrolluar pronësinë reale pas kompanive që marrin para publike.

Më 8 korrik 2026, Gjykata e Përgjithshme e Bashkimit Evropian rrëzoi një tjetër përpjekje të oligarkut rus Oleg Deripaska për të hequr sanksionet e vendosura ndaj tij pas agresionit rus në Ukrainë.

Gjykata e cilësoi Deripaskën një “biznesmen me ndikim” që vepron në një sektor ekonomik me rëndësi për të ardhurat e qeverisë ruse dhe rrëzoi pretendimet e tij se ishte shkëputur nga interesat e mëparshme të biznesit.

Vendimi shënoi një tjetër humbje për themeluesin e kompanisë së aluminit Rusal dhe një prej oligarkëve rusë më të njohur në Perëndim.

Por vite përpara se sanksionet evropiane t’i ngrinin asetet dhe të drejtat e tij si aksioner, interesat ekonomike të Deripaskës kishin mbërritur edhe në Shqipëri – jo përmes një kompanie ruse apo një biznesi që mbante emrin e tij, por nëpërmjet një prej korporatave më të mëdha të ndërtimit në Evropë.

Deripaska kontrollonte përmes kompanisë Rasperia Trading Limited një paketë prej rreth 28 për qind të aksioneve të kompanisë austriake Strabag SE.

Strabag kishte ndërkohë një prani të rëndësishme në tregun shqiptar të ndërtimit, drejtpërdrejt dhe përmes filialit të saj Trema Engineering 2, duke fituar kontrata për rrugë, rindërtim e objekteve pas tërmetit të vitit 2019-të dhe projekte të tjera infrastrukturore.

Të dhënat e pagesave të thesarit të analizuara nga BIRN tregojnë se vetëm nga janari 2019 deri në prill 2022, kompanitë e lidhura me Strabag arkëtuan rreth 23 milionë euro nga buxheti i shtetit.

Në këtë periudhë, Deripaska ishte në listën amerikane të sanksioneve, por ende jo në atë të Bashkimit Evropian.

Rasti i oligarkut rus ngre pikëpyetje mbi aftësinë e institucioneve shqiptare për të identifikuar interesat ekonomike që qëndrojnë pas kompanive që përfitojnë para publike, por edhe mbi hendekun që ekzistonte në atë kohë mes regjimeve amerikane dhe evropiane të sanksioneve.

Ekspertët i thanë BIRN se kontrolli i një kompanie vetëm në nivelin e pronarit të saj të drejtpërdrejtë nuk mjafton për të zbuluar se kush mund të përfitojë ekonomikisht në fund të një zinxhiri të ndërlikuar korporativ.

“Autoritetet e prokurimit shpesh skanojnë emrin e ofertuesit dhe ndoshta pronarin e tij të menjëhershëm,” tha Tom Keatinge, drejtor i Qendrës për Financa dhe Siguri në institutin britanik RUSI.

“Ata kanë shumë më pak gjasa të hartojnë të gjithë zinxhirin e pronësisë, të drejtat e votës dhe përfituesit fundorë ekonomikë,” shtoi ai.

Sipas Keatinge, një kompani e njohur evropiane mund të shërbejë në raste të tilla si një “mburojë legjitimiteti”.

Strabag i tha BIRN se nuk ka asnjë marrëdhënie biznesi me Deripaskën dhe këmbënguli se oligarku rus nuk zotëron dhe nuk kontrollon drejtpërdrejt apo tërthorazi kompaninë ose sipërmarrjet e grupit.

“Që nga fillimi i luftës, ne kemi mbajtur një qëndrim të qartë dhe kemi zbatuar masa vendimtare për t’u distancuar nga aksioneri i sanksionuar,” tha Birgit Kümmel, drejtuese e Komunikimit Ndërkombëtar në Strabag SE.

Kompania theksoi gjithashtu se Strabag nuk është subjekt i sanksioneve që do ta pengonin atë të zhvillonte aktivitet biznesi.

Mburoja e legjitimitetit

Oleg Deripaska është prej dekadash një nga figurat më të fuqishme të biznesit rus, me një pasuri të krijuar gjatë të ashtuquajturave “luftërave të aluminit” dhe të konsoliduar më pas përmes lidhjeve të tij me shtetin rus dhe presidentin Vladimir Putin.

Në vitin 2024, Deripaska e quajti publikisht luftën në Ukrainë një “çmenduri”, duke kritikuar kryesisht kostot dhe dëmin ekonomik të saj. Megjithatë, për qeveritë perëndimore ai vazhdon të konsiderohet i lidhur ngushtë me Kremlinin dhe prej vitesh është objekt i sanksioneve.

Në Shqipëri, interesat e tij ekonomike nuk u shfaqën asnjëherë në mënyrë të drejtpërdrejtë.

Lidhja kalonte përmes strukturave korporative jashtë vendit. Përmes kompanisë “Rasperia Trading Limited”, të regjistruar në Qipro, Deripaska zotëronte rreth 28% të aksioneve të korporatës austriake Strabag SE – një përqindje që u reduktua pas vendosjes së sanksioneve.

Përmes këtij zinxhiri pronësie, lidhja shtrihej edhe te aktiviteti i Strabag në Shqipëri, përfshirë kompaninë Trema Engineering 2 dhe degën e “Strabag” në Tiranë, të cilat përfituan dhjetëra milionë euro nga buxheti shtetit për projekte rrugore dhe infrastrukturore.

Pas pushtimit të Ukrainës nga Rusia në vitin 2022, pozicioni i Deripaskës dhe i interesave të lidhura me të në Evropë u dobësua ndjeshëm. Sanksionet ngrinë asetet e tij, përfshirë aksionet e “Rasperia” në Strabag, duke i hequr kompanisë aksesin në të drejtat që rridhnin nga statusi i aksionerit.

Deripaska i ka kundërshtuar masat në gjykata të ndryshme, nga Australia e deri në Bashkimin Evropian, por përpjekjet e tij ligjore nuk kanë sjellë heqjen e sanksioneve.

Edhe Strabag konfirmoi për BIRN se aksionet e “Rasperia” dhe të gjitha të drejtat e lidhura me to u ngrinë në vitin 2022, në përputhje me regjimin e sanksioneve të Bashkimit Evropian.

Korporata bëri me dije gjithashtu se në dhjetor 2024 kompania e lidhur me Deripaskën ndryshoi aksionerë.

“Strabag SE mori njoftimin e aksionerit kryesor për MKAO* ‘Rasperia Trading Ltd.’, duke njoftuar se MKAO Valtoura Holdings Limited kontrollon Rasperia. Kjo të çonte në supozimin se Rasperia nuk kontrollohet më nga Oleg Deripaska”, thuhet në përgjigje.

Megjithatë, ndryshimet në strukturën e pronësisë janë pritur me dyshim nga autoritetet në Bashkimin Evropian dhe Shtetet e Bashkuara, ndërsa aksionet e “Rasperia Trading Ltd” në Strabag SE vazhdojnë të mbeten të ngrira dhe nën sanksione.

Rasti nxjerr në pah vështirësinë e institucioneve për të identifikuar interesat ekonomike të personave të sanksionuar kur ato fshihen pas disa shtresave të pronësisë korporative dhe kompanive të regjistruara në juridiksione të ndryshme.

Sipas Zef Preçit, drejtor ekzekutiv i Qendrës Shqiptare për Kërkime Ekonomike, në ekonominë e sotme “pronësia formale, domethënë ajo që shënohet në dokumentet zyrtare, shpesh është vetëm fasada”.

Ai thekson se kontrolli real, përfitimi ekonomik dhe ndikimi mbi vendimmarrjen “mund të kalojnë përmes zinxhirëve të kompanive, aksionerëve të ndërmjetëm, marrëveshjeve të fshehta dhe juridiksioneve offshore”.

Për Shqipërinë, sipas Preçit, ky nuk është një problem i izoluar. Ai argumenton se një pjesë e koncesioneve të dekadës së fundit janë ndërtuar mbi struktura të ngjashme pronësie, të cilat sipas tij krijojnë rrezik për integritetin e shtetit.

“Nëse fondet publike përdoren nga kompani që, drejtpërdrejt ose tërthorazi, krijojnë përfitim për persona të sanksionuar si rasti Deripaska, atëherë problemi nuk është më teknik; është çështje e integritetit të shtetit, e sigurisë ekonomike dhe e besimit te prokurimi publik”, tha ai.

Hendeku 4-vjeçar

Shtetet e Bashkuara e vendosën Oleg Deripaskën nën sanksione në vitin 2018, duke e përfshirë në listën e personave të sanksionuar për një sërë akuzash që lidheshin me aktivitetet e qeverisë ruse.

Bashkimi Evropian ndoqi një rrugë tjetër.

Brukseli e vendosi oligarkun rus nën sanksione katër vjet më vonë, në prill 2022, pas agresionit të Ukrainës nga Rusia.

Hendeku katërvjeçar mes sanksioneve amerikane dhe atyre evropiane pati pasoja edhe në Shqipëri.

Megjithëse Deripaska ishte nën sanksionet e SHBA-së që prej vitit 2018, kompanitë shqiptare të lidhura përmes zinxhirit të pronësisë me Strabag vazhduan të merrnin kontrata publike dhe pagesa nga buxheti i shtetit.

Të dhënat e Instituti Shqiptar i Shkencës nëpërmjet platformës ‘Spending Data’, që përmbledhin shpenzimet e Thesarit të Shtetit, tregojnë se nga janari 2019 deri në prill 2022, kur Bashkimi Evropian vendosi sanksionet, kompanitë ku Deripaska rezultonte aksioner i tërthortë arkëtuan rreth 23 milionë euro, sipas kursit të këmbimit të kohës.

Pagesat lidhen kryesisht me projekte infrastrukturore të financuara nga Fondi Shqiptar i Zhvillimit, si dhe me tenderë të rindërtimit pas tërmetit të nëntorit 2019.

Agon Maliqi, hulumtues jorezident pranë Këshillit Atlantik në Uashington D.C., e sheh këtë si pasojë të një boshllëku ligjor dhe politik, me të cilin nuk përballej vetëm Shqipëria.

“Asokohe si në Evropë ashtu edhe në Shqipëri, përkundër sanksioneve amerikane, mungonte baza ligjore që një kompanie austriake t’i ndalohej veprimtaria,” thotë Maliqi.

Ai shton se “Shqipëria, edhe në këtë rast si edhe në shumë raste të tjera, ndodhej në njëfarë sanduiçi mes presioneve amerikane dhe atyre evropiane (në këtë rast austriake)”.

Tom Keatinge, ekspert i sanksioneve në Royal United Services Institute, RUSI, paralajmëron se boshllëqe të tilla krijojnë mundësi për ristrukturimin e interesave ekonomike para se sanksionet të harmonizohen.

Sipas tij, këto boshllëqe janë kritike “sepse ato krijojnë një dritare në të cilën asetet mund të zhvendosen, pronësia mund të ristrukturohet dhe kontratat ose marrëveshjet e financimit mund të sigurohen”.

Megjithatë, Keatinge vë në dukje se Shqipëria nuk mund të fajësohej për situatën dhe as mund të vepronte vetëm mbi bazën e sanksioneve amerikane.

Problemi, sipas tij, lind kur regjimet e ndryshme të sanksioneve krijojnë atë që ai e quan “problem të hallkës më të dobët”, ku “një transaksion i refuzuar në një vend mund të migrojë në një tjetër ku kontrolli është më pak i zhvilluar”.

Identifikimi i përfituesve fundorë si iluzion

Përtej vonesës së Evropës në vendosjen e sanksioneve, ekspertët identifikojnë dobësi edhe në mekanizmat shqiptarë për kontrollin e pronësisë së kompanive.

Shqipëria ka një regjistër të pronarëve përfitues, por Zef Preçi e cilëson atë si një “arkiv vetëdeklarimesh” dhe jo si një instrument real kontrolli.

Sipas tij, kur konstatohet një mospërputhje apo problem me pronësinë, ajo nuk duhet të mbetet “vetëm një shënim administrativ”. Institucionet, argumenton ai, duhet të kenë mundësi të bllokojnë tenderin, të pezullojnë ekstraktin dhe “të çojnë çështjen për hetim financiar e penal”.

“Transparenca nuk mund të jetë fakultative; kontrata nuk duhet të nënshkruhet pa identifikimin e qartë të përfituesit real”, thotë Preçi.

Ai ngre si problem edhe ndryshimet në pronësinë e kompanive pasi kontratat publike janë nënshkruar.

“Pronësia ndryshon, aksionet shiten, kontrolli zhvendoset dhe personat e sanksionuar mund të shfaqen më vonë në zinxhirin e përfitimit,” thekson ai.

Sipas Preçit, ligjet dhe regjistrat kanë gjithashtu efekt të kufizuar nëse administrata nuk ka kapacitetin apo vullnetin për të kontrolluar strukturat komplekse të pronësisë.

Ai vëren se në raste të tilla shpesh “mungon aftësia për të lexuar përtej dokumentit të parë”, ndërsa denoncon edhe ndërhyrjet politike, të cilat sipas tij “ushtrojnë një presion të nënkuptuar mbi institucionet”.

“Mjafton një pritje jozyrtare në zyrat e qeverisë, një vizitë në vende ku KM as negocion dhe as nënshkruan asgjë për interesin publik, ose edhe vetëm një foto me të dhe administrata publike vihet në rresht për të shërbyer symbyllurazi ‘biznesmenë’ të kësaj kategorie,” thotë Preçi, duke pretenduar se në këto raste pengesat institucionale “zhduken”.

Lufta hibride përmes sekserëve

Përfitimet e kompanive të lidhura me Oleg Deripaskën në Shqipëri nuk u kufizuan vetëm te kontratat e infrastrukturës.

Në vitin 2017, “Trema Engineering 2” u përfshi me 33% të aksioneve në shoqërinë koncesionare “Shushica Hydropower Sh.p.k.”, një projekt koncesionar, i cili më pas u anulua mes kontestimeve të aktivistëve të mjedisit dhe vendimit të qeverisë për të vendosur në mbrojtje Vjosën dhe tributarët e saj.

Për Agon Maliqin, investimet e drejtpërdrejta në sektorin formal të ekonomisë janë vetëm një element “periferik” i mënyrës se si Rusia mund të ushtrojë ndikim.

“Rusia i parapëlqen lidhjet e natyrës korruptive që do t’i bënin këto elita të shantazhueshme dhe të ndikueshme për t’u shërbyer interesave ruse,” thotë Maliqi.

Megjithatë, sipas tij, elitat shqiptare kanë pasur burime të tjera të rëndësishme financimi që kanë ushqyer korrupsionin, pa pasur domosdoshmërisht nevojë për kapital rus.

Ironikisht, ai thotë se ka gjasë që “lidhjet me krimin e organizuar dhe trafiqet ndërkombëtare, e kanë dobësuar tundimin drejt kapitalit rus”.

Por krimi i organizuar mund të jetë njëkohësisht një pikë dobësie që mund të shfrytëzohet për ndikim të huaj.

“Dyshimi im personal është se Rusia mund ta ketë shënjestruar hallkën më të dobët në Shqipëri nga prizmi i sigurisë dhe me pushtet të madh joformal, e ky është krimi i organizuar dhe lidhjet e tij politike”, thotë Maliqi.

Një prej rasteve që lidh Shqipërinë me rrethin e Deripaskës është ai i ish-zyrtarit të lartë të FBI-së, Charles McGonigal.

McGonigal pranoi fajësinë në Shtetet e Bashkuara në një çështje që lidhej me punën e tij për Deripaskën pas largimit nga FBI-ja. Paralelisht, aktiviteti i tij në Shqipëri dhe kontaktet me persona të lidhur me qeverinë shqiptare u bënë pjesë e një çështjeje tjetër penale në SHBA.

Rasti i McGonigal ilustron rolin e atyre që Keatinge i quan “Enablers” – mundësuesit që ndihmojnë në ndërtimin dhe funksionimin e strukturave të sofistikuara financiare dhe korporative.

“Mundësuesit… janë shpesh sistemi operativ i shmangies së sanksioneve,” thotë eksperti i RUSI.

“Avokatët, llogaritarët, ofruesit e shërbimeve të korporatave dhe konsulentët… ofrojnë njëkohësisht aftësi teknike dhe një lustër legjitimiteti”, shton ai.

Rasti i interesave të lidhura me Deripaskën në Shqipëri ngre pikëpyetje mbi aftësinë e filtrave burokratikë dhe të regjistrave formalë për të mbrojtur fondet publike nga interesat e personave të sanksionuar.

Kur këto interesa kalojnë përmes kompanive të regjistruara ligjërisht dhe aktive në Bashkimin Evropian, ekspertët argumentojnë se institucionet nuk mund të mbështeten vetëm te dokumentacioni formal, por duhet të verifikojnë pronësinë dhe përfituesit ekonomikë.

Përtej procedurave, Maliqi e sheh çështjen të lidhur me imunitetin e institucioneve shqiptare ndaj korrupsionin, si një nga dobësitë kryesore të sistemit.

“Korrupsioni është në thelb edhe brishtësi e sigurisë kombëtare”, përfundoi ai./ BIRN

Nga Giovanni Maddalena*

Memorie.al / Gazeta e njohur javore gjermane “Die Zeit”, me seli në Hamburg, ka hapur një faqe online që, duke përdorur inteligjencën artificiale, arrin të lexojë dhe të ndërthurë të dhënat e arkivave naziste, të cilat deri tani ruheshin në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Kështu, me një klikim, kushdo mund të zbulojë nëse anëtarët e familjes së tij, apo të njohur, miq ose armiq, kanë qenë zyrtarisht pjesë e Partisë Naziste të Adolf Hitlerit. Siç raporton CNN, një nga studiuesit më të njohur të kësaj periudhe, Jürgen Falter, zbuloi se nëna e tij, një katolike me bindje liberale, megjithëse ishte e martuar me një person të përndjekur nga regjimi nazist, kishte qenë e regjistruar në Partinë Naziste. Ky ishte një sekret që ajo e kishte fshehur gjatë gjithë jetës së saj. Edhe media të tjera kanë publikuar histori të ngjashme.

Ideja e kësaj faqeje është të korrigjojë një situatë që është krijuar në Gjermani. Ndërsa kujtesa dhe turpi kolektiv për nazizmin janë kultivuar deri në tepri, duke shkaktuar madje edhe reagime të kundërta, si ato të partive të sotme të ekstremit të djathtë, kujtesa familjare dhe private ka ndjekur një rrugë tjetër.

Në shumë familje është fshehur ose mohuar çdo lidhje me nazizmin, duke krijuar situatën paradoksale që pothuajse askush nuk pranon të ketë qenë pjesë e një partie që, në kulmin e saj, kishte më shumë se 8 milionë anëtarë, rreth 10% të popullsisë gjermane të asaj kohe.Ky rast është pjesë e një problemi më të gjerë: si të ruhet kujtesa e tragjedive dhe fajit kolektiv, që prek jo vetëm shtetet, por edhe rajonet, kulturat, kombet dhe madje grupe të mëdha ose të vogla njerëzish.

Si duhet të trajtohet kujtesa për diçka thellësisht të gabuar, të cilën shumica e njerëzve e ka mbështetur? A duhet të varroset e kaluara duke e fshehur dhe të ecet përpara? Apo është më mirë të bëhet publike, duke kujtuar të gjithë ata që morën pjesë në një turp kolektiv? Zgjidhja e parë është zbatuar në Rusi; e dyta është ajo që po përpiqet të plotësojë “Die Zeit”.

Unë besoj se të dyja këto zgjidhje janë të gabuara dhe se të dyja rrezikojnë të prodhojnë pasoja më të këqija se problemet që synojnë të zgjidhin.

Pa një gjykim të bazuar në të vërtetën, nuk mund të ketë ndryshim. Vetëm e vërteta, edhe kur është e hidhur, na bën të lirë, sepse, siç thoshte filozofi amerikan George Santayana, një e kaluar që nuk gjykohet është e destinuar të përsëritet. Ta fshehësh të kaluarën dhe të vazhdosh përpara është rruga më e sigurt drejt tragjedive të reja dhe edhe më të rënda.

Megjithatë, e vërteta duhet të jetë e plotë. Nisma e *Die Zeit* paraqet vetëm një pjesë të së vërtetës, pa interpretim të kontekstit dhe pa analizë historike. Dikush ka qenë anëtar i Partisë Naziste, po; por pse? Cilat ishin nevojat, dobësitë apo rrethanat që e shtynë? Pse u bashkuan kaq shumë njerëz? Pse pikërisht në atë periudhë historike?

Një pjesë e së vërtetës nuk është kurrë e vërteta e plotë, siç na mëson shkrimtari Vasili Grossman. Edhe në këtë rast, fakti material i regjistrimit në parti nuk tregon gjithçka. “Die Zeit” vëren me të drejtë se mungesa e regjistrimit në parti nuk do të thotë domosdoshmërish se dikush nuk ka qenë nazist, duke pasur parasysh numrin e madh të organizatave, shoqatave dhe strukturave të lidhura me regjimin.

Por vlen edhe e kundërta: regjistrimi në Partinë Naziste mund të ketë pasur arsye dhe mënyra shumë të ndryshme nga bindja ideologjike. Sigurisht, është mirë të flitet për të keqen. Për të mbyllur faqet e errëta, si personale ashtu edhe kolektive, nuk ka rrugë tjetër përveç dialogut të sinqertë, kujtesës dhe gjykimit.

Por ky gjykim duhet të marrë parasysh sa më shumë faktorë të jetë e mundur, përfshirë edhe arsyet pse, në atë kohë, shumë njerëz të zakonshëm e konsideronin atë që sot e dimë se ishte e keqe, si diçka të mirë. Në këtë rast, për shembull, përdorimi i arkivave është pozitiv, por ndoshta një qasje e kufizuar vetëm për familjarët, e shoqëruar me një hyrje shpjeguese historike, do të kishte qenë një zgjidhje më njerëzore dhe më efektive.

*Profesor i filozofisë teorike në Universitetin e Bolonjës

Përktheu Dr. Zhirjar Mokini

Paris, 30 gusht 2026/Memorie.al

Sot shënohen 117 vjet nga një prej ngjarjeve më të rëndësishme në historinë e arsimit dhe kulturës shqiptare, Kongresi i Elbasanit, i cili u zhvillua nga 2 deri më 8 shtator 1909 në qytetin e Elbasanit, në godinën historike të shkollës së Kalasë.

I mbledhur në një periudhë vendimtare për lëvizjen kombëtare shqiptare, Kongresi i Elbasanit përbën një nga momentet më të rëndësishme të organizimit të arsimit në gjuhën shqipe dhe të përpjekjeve për konsolidimin e një sistemi kombëtar arsimor.

Kongresi u thirr me nismën e Klubit Shqiptar të Selanikut, ndërsa në të morën pjesë 35 delegatë, të cilët përfaqësonin klube dhe shoqëri shqiptare nga treva të ndryshme.

Një nga objektivat kryesorë të Kongresit ishte organizimi dhe konsolidimi i arsimit në gjuhën shqipe. Delegatët diskutuan për nevojën e krijimit të një sistemi të qëndrueshëm shkollor, për përgatitjen e mësuesve, mënyrën e administrimit të shkollave dhe sigurimin e fondeve të nevojshme për funksionimin e tyre.

Kongresi i dha një rëndësi të veçantë shkollimit laik, duke synuar që arsimi shqiptar të zhvillohej mbi baza kombëtare dhe të ishte i aksesueshëm për shqiptarët, pavarësisht përkatësisë fetare apo krahinore.

Në këtë kuptim, Kongresi i Elbasanit shërbeu edhe si një pikë bashkimi për shqiptarët, duke vendosur arsimin dhe kulturën kombëtare mbi ndarjet fetare dhe krahinore.

Një prej vendimeve më të rëndësishme të Kongresit ishte themelimi në Elbasan i një shkolle të mesme pedagogjike shqipe, e njohur si Shkolla Normale, me gjashtë klasa.

Shkolla kishte një mision të qartë: përgatitjen e kuadrove dhe mësuesve shqiptarë, të cilët më pas do të shërbenin në shkollat fillore shqipe në të gjitha trevat ku zhvillohej arsimi në gjuhën shqipe.

Vendimi për krijimin e kësaj shkolle ishte një hap strategjik, pasi zhvillimi i arsimit kombëtar kërkonte jo vetëm hapjen e shkollave, por edhe krijimin e një trupe të përgatitur mësuesish që do të garantonin vazhdimësinë e mësimit në gjuhën shqipe.

Një tjetër element i rëndësishëm ishte mënyra e financimit. U vendos që shkolla të mbahej me kontributin e klubeve dhe shoqërive shqiptare, duke e kthyer arsimin në një përpjekje të përbashkët kombëtare.

Zgjedhja e Elbasanit si vendi ku do të ngrihej Shkolla Normale nuk ishte e rastësishme. Qyteti kishte një traditë të rëndësishme arsimore dhe kulturore dhe ndodhej në një pozicion të favorshëm për të shërbyer si qendër e përgatitjes së mësuesve shqiptarë.

Pak kohë pas Kongresit, në vjeshtën e vitit 1909, në Elbasan u hap Shkolla Normale, e cila do të bëhej një prej institucioneve më të rëndësishme të arsimit kombëtar shqiptar.

Roli i saj do të shkonte përtej përgatitjes së mësuesve. Nëpërmjet brezave të nxënësve dhe mësuesve që dolën prej saj, shkolla kontribuoi në përhapjen e arsimit shqip dhe në forcimin e kulturës kombëtare.

Kongresi i Elbasanit nuk u përqendrua vetëm te organizimi i shkollave. Një vend të rëndësishëm në diskutimet e tij zuri edhe gjuha shqipe, nevoja për përdorimin e saj në arsim dhe përpjekjet për një gjuhë të shkruar sa më të njësuar.

Në Kongres u hodhën ide për afrimin e dy dialekteve të shqipes dhe për përdorimin e dialektit të Elbasanit si një model i mundshëm për shqipen e shkruar. Po ashtu, u trajtua edhe çështja e drejtshkrimit, në kuadër të përpjekjeve për të krijuar një standardizim më të madh të përdorimit të gjuhës.

Këto diskutime dëshmojnë se lëvizja kombëtare shqiptare e shihte arsimin dhe gjuhën si dy shtylla të pandashme të formimit të identitetit kombëtar.

Rëndësia e Kongresit të Elbasanit qëndron edhe në dimensionin e tij gjithëpërfshirës. Përfaqësuesit e klubeve dhe shoqërive shqiptare u mblodhën në Elbasan në një kohë kur çështja kombëtare kërkonte bashkëpunim dhe organizim më të madh.

Kongresi synoi të kapërcente ndarjet krahinore dhe fetare dhe të vendoste në qendër të vëmendjes një interes të përbashkët: arsimimin e shqiptarëve në gjuhën amtare dhe zhvillimin e kulturës kombëtare.

Vendimet e marra në shtatorin e vitit 1909 do të kishin ndikim të rëndësishëm në zhvillimet e mëvonshme të arsimit shqiptar dhe në krijimin e institucioneve që do t’i shërbenin formimit të brezave të rinj.

Sot, 117 vite pas zhvillimit të Kongresit të Elbasanit, godina historike ku u mblodhën delegatët mbetet një simbol i një prej periudhave më të rëndësishme të historisë shqiptare.

Kongresi i vitit 1909 lidhet drejtpërdrejt me përpjekjet për arsim kombëtar, gjuhë shqipe, përgatitje të mësuesve dhe bashkim të shqiptarëve rreth dijes dhe kulturës.

Elbasani, përmes Kongresit dhe më pas përmes Shkollës Normale, fitoi një rol të veçantë në historinë e arsimit shqiptar, duke u shndërruar në një prej qendrave kryesore të dijes dhe përgatitjes së kuadrove arsimore.

117 vjet më vonë, Kongresi i Elbasanit mbetet pjesë e rëndësishme e kujtesës historike të vendit dhe një dëshmi e përpjekjeve të brezave të mëparshëm për të ndërtuar një arsim shqiptar, të mbështetur mbi gjuhën, dijen dhe kulturën kombëtare. gsh

CIA ka treguar rolin e madh që Bashkimi Sovjetik ka pasur në Shqipërinë komuniste. Në disa dokumente “Tepër sekrete” por prej vitesh të deklasifikuara tregohet se BRSS-ja ndërtoi disa baza të rëndësishme ushtarake sidomos në Jug të vendit. Aty tregohen me detaje nëndetëset që kishte Moska në ishullin e Sazanit dhe Gjirin e Vlorës, dhe po ashtu bazat ajrore, si ajo e Rinasit, e Kuçovës, etj. Më pas jepet një panoramë e zhvillimeve politike, ku përmendet shkarkimi i ministrit të Mbrojtjes Beqir Ballukut në verën e vitit 1974, nga të gjitha funksionet në ushtri e parti. Po kështu një vend të veçantë në dokumentet që CIA ka de klasifikuar, janë edhe ato ku flitet për emigrantët politikë shqiptarë në Jugosllavi, të cilët janë të inkuadruar në Komitetin e Prizrenit e kryesuar fillimisht prej Apostol Tanefit dhe nën presionet e UDB-së, që i rekruton me masa shtrënguese., siç është kthimi në Shqipëri, etj.

Mbreti i Shqipërisë, Ahmet Zogu, tentoi të merrte mbështetje nga jugosllavët, për të rrëzuar regjimin komunist të Enver Hoxhës. CIA ka zbardhur një dokument të vitit 1952, në të cilin tregohen detajet e një takimi të mbajtur në Shkup, mes përfaqësuesve të Zogut dhe Titos. Aty tregohen detajet e bisedës mes palëve, ndërsa dëshmohet se si jugosllavët i mashtruan, duke përdorur identitete të rreme.

23 tetor 1952

Takimi mes përfaqësuesve të mbretit Zog dhe Marshallit Tito

Çfarë kontaktesh ka Zogu në SHBA?

Përveç gjyshes së gruas së tij, është dhe Joseph Blackburn, i martuar me motrën e Geraldinës, Virginia. Ndërsa gruaja e Church është bija e kontit Seher-Thoss, kreu i inteligjencës gjermane gjatë Luftës I-rë Botërore. Mamaja e saj ishte një amerikane që u detyrua të kryente vetëvrasje nga Gestapo gjatë Luftës II-të Botërore. Me sa di unë Zogu nuk ka kontakte të tjera në SHBA.

A ka ai përfaqësues ligjorë në vende të tjera?

Ka një avokat në Aleksandri, por emri i tij nuk njihet. Dokumentet e Zogut i shkruan Church dhe më pas ato shikohen nga avokati egjiptian.

A ka ndonjë lidhej kompania e zotit Church me Shqipërinë aktualisht? Cilat janë kontaktet e Zogut në Shqipëri?

Kompania e Church nuk ka kontakte në Shqipëri. Zogu ka kontakte të vazhdueshme me individë klandestinë në Shqipëri. Georges Gog i cili kujdeset për sigurinë e Zogut, shkon e vjen në Shqipëri, teksa anëtarë të botës së nëndheshme në Shqipëri vijnë shpesh në Egjipt.

A ka regjimi aktual pretendime ligjore ndaj Zogut? Në çfarë shume? A ka mundësi një një pjesë e pasurisë së Zogut, t’i jepet Shqipërisë nëse merret veprim ndaj tij?

Sigurisht që regjimi aktual pretendon rreth 3 milionë dollarë në flori që ai ka marrë, që me shumë gjasa janë para shtetërore. Zogu pretendon se po i shpenzon për oborrin e tij, por nga to vetëm 750 000 kanë mbetur. Askush nuk e di situatën e vërtetë ligjore apo tjetër.

Cilat janë planet e Zogut për të ardhmen?

Zogu ka në plan të marrë një shtëpi në Francë verën që vjen dhe të kthehet në Aleksandri në dimër. Është i fiksuar me idenë e kthimit në Shqipëri, për të nxjerrë jashtë sovjetikët nga vendi.

Ai po kërkon ndihmën ushtarake e materiale të SHBA-ve por mendon se mund të mbledhë mjaftueshëm ushtarë arabë për të formuar një ushtri, pasi është shumë mik me mbretin Faruk të Egjiptit.

Church thotë se mund ta kontrollojë Zogun, por dëshiron të shoqërohet nga një oficer ushtarak i rangut kolonel ose më lart, për të folur mbi çështjet ushtarake. Zogu e pëlqen shumë anën ushtarake.

21 gusht 1950

Memorandum për asistent-drejtorin e koordinimit të politikave

Situata e rezistencës në Shqipëri

Nga një prej misioneve tona në Shqipëri, i cili është në kontakt të afërt me lëvizjen e rezistencës, kemi marrë informacionin e shtjelluar në paragrafët e mëposhtëm. Sipas misionit tonë, shumë anëtarë të rezistencës shqiptare besojnë se nuk mund të durojnë më vuajtjet që po heqin dhe kanë vendosur të arratisen drejt Jugosllavisë, në mundësinë më të parë.

Ata do të preferonin të shkonin në Greqi, po të mos ishte për distancën e largët prej veriut të Shqipërisë, deri në kufirin grek. Me gjithë përpjekjet e bëra për t’i bindur që të qëndrojnë në Shqipëri, ata duket qartë se nuk mund të qëndrojnë një tjetër dimër në male, pasi jeta është aq e vështirë sa po i çon drejt çmendisë.

Lideri i këtij misioni ka kërkuar të dijë nëse aktivistët politikë jugosllavë në Shqipëri (të raportuar më parë te ju) njihen prej nesh dhe nëse ata përfaqësojnë përpjekjen e Aleatëve. Ata pyetën gjithashtu nëse aktivistët anti-komunistë nga Shqipëria do të priteshin mirë në Jugosllavi. Në lidhje me mbështetjen jugosllave ndaj aleatëve, u pyet se cila ishte politika e Jugosllavisë në lidhje me Korenë.

Mesazhi i mësipërm na informon se Tropoja është qendra e spiunazhit shqiptar dhe jugosllav, me agjentë jugosllavë dhe shqiptarë duke kaluar vazhdimisht kufirin. Agjentët jugosllavë përshkruhen se të gjithë kanë qenë më parë anëtarë të grupeve shqiptare të rezistencës. Më 10 gusht 1950, misioni ynë në vend dërgo një kontakt për të hetuar mbi ftesën për të takuar një person të paidentifikuar që dëshironte të furnizonte me armë dhe municione jugosllave misionin.

Lëvizjet e jugosllavëve

Mes popullsive të Shqipërisë së Veriut ka një bindje të madhe se jugosllavët po planifikojnë një lëvizje të armatosur në Shqipëri, me qëllim ngritjen e moralit të grupeve malore të rezistencës. Disa sasi armësh raportohet të jenë shpërndarë çdo ditë nga jugosllavët, të cilat janë pranuar edhe nga shqiptarët nacionalistë, të cilëve u janë afruar edhe para, por kanë refuzuar duke pritur aprovimin nga misioni ynë.

Lideri i misionit trembet se një bujari e tillë nga ana e jugosllavëve, do të ketë efektin e fitimit të simpatisë së shumë personave që kanë vuajtur shumë duke punuar për ne. Në konkluzion, lideri i misionit tha se puna e tij bindëse nuk do të ishte e mjaftueshme, prandaj kishte nevojë për instruksione urgjente për mënyrën e veprimit që duhet të ndiqte. Jugosllavia bëri me qindra tentativa për të rrëzuar regjimin e Enver Hoxhës, por nuk ja doli.

Aktivitetet e Abaz Ermenit në Greqi

Shtator 1950

Kthimi në Athinë nga Italia i refugjatit shqiptar Abaz Ermenji, i cili një vit më parë ishte larguar me ndihmën e britanikëve, ka krijuar një zhurmë të pazakontë mes rretheve të shqiptarëve të Epirit të Veriut dhe refugjatëve të tjerë në Greqi. Ata kanë kërkuar të mësojnë qëllimet ardhjes me qëllim që të kundërshtojnë planet e tij. Shqiptarët e pritën Ermenjin me skepticizëm.

Ata e kishin informacionin se një agjent i britanikëve kishte shkuar në Trieste në 1949, për të nënshkruar bashkëpunimin me një përfaqësues të Titos, Kasanoviç, për nënshtrimin e Shqipërisë ndaj influencës së Titos, prandaj ai dhe Balli Kombëtar, i ktheheshin nga Titizmi. Kjo nuk u prit me entuziazëm nga shqiptarët.

Mes atyre që Ermenji kishte qenë vazhdimisht në kontakt, ishin Luan Gashi, Muharrem Bajraktari, Ibrahim Kelmendi dhe Ejup Binjaku. Ermenji tha se kishte ardhur në Greqi më urdhër të anglo-amerikanëve. Kur shqiptarët iu përgjigjën se britanikët dhe amerikanët nuk ishin në një mendje për problemin shqiptar, Ermenji i siguroi ata se po vepronte sipas urdhrave të të dy aleatëve, britanikë dhe amerikanë dhe ata kishin rënë dakord me njëri-tjetrin.

Më tej ai deklaroi se nuk ekziston çështja e Epirit të Veriut për Greqinë, dhe se ajo duhet të pranojë kufijtë e vitit 1939. Ermenji nuk zbuloi qëllimin e vërtetë të ardhjes së tij në Athinë, ose nëse e ka bërë, e ka bërë vetëm me rrethin e ngushtë, të cilët deri tani nuk e kanë përhapur. Katër ditë pas ardhjes së Ermenjit në Athinë, një letër nga refugjati shqiptar Islamil Vërlaci, i erdhi Evangjelos Kirkos.

Në letër raportohej se qilimi i ardhjes së Ermenjit në Athinë është organizimi i celulave titiste në Greqi, të cilat do të kalonin propagandën në Shqipëri, duke deklaruar se Tito do të jetë çliruesi i vetëm i Shqipërisë nga diktatura e Hoxhës, prandaj shqiptarët duhet të mbështesin përpjekjen e tij. Verlaci shkruante gjithashtu se Ermenji i përket krahut të majtë të Ballit Kombëtar dhe se Ali Këlcyra mund të shkaktojë përçarje në Ballin Kombëtar, me qëllim që të luftojë kundër shqiptarëve titistë.

Vërlaci rekomandonte veprim kundër aktiviteteve të Ermenjit. Birkos menjëherë e kaloi letrën te autoritetet greke dhe rrjedhimisht te refugjatët e tjerë shqiptarë. Prandaj ata evituan kontaktet e mëtejshme me Ermenjin, përveç emrave të sipërpërmendur. Në të njëjtën kohë refugjatët nisën të organizonin opozicionin e tyre.

Refugjatët e kampit të Lavrion bënë përgatitje për të treguar kundërshtimin e tyre ndaj Ermenjit, në rast se ai do të vinte për vizitë. Por Ermenji ose duhet ta ketë mësuar këtë, ose nuk është lejuar nga autoritetet greke pasi nuk erdhi në kampin e Lavrion, por qëndroi në hotel “Bristol”, gjatë gjithë qëndrimit të tij në Athinë.

Përplasjet

Ardhja e Ermenit dhe raportimi i Verlacit se ai ishte kthyer nga titizmi, nxiti rritjen e një ndjenje të fortë anti-jugosllave mes refugjatëve shqiptarë në Greqi. Mes disa manifestuesve të huaj, ishte dhe konfrontimi i gjeneralit shqiptar Prenk Previzi, i cili e quajti Ermenjin “tradhtar”. Por një zhvillim paralel u provokua nga Ermenji edhe vorio-epiriotëve, të cilët janë kryesisht anti-sllavë.

Kur u bë e ditur letra e Vërlacit, ata të gjithë u bashkuan kundër Ermenjit dhe e denoncuan te autoritetet greke. Gjithsesi, disa prej tyre përfshi dhe Papadimas, vizituan Ermenjin dhe folën me të. Ermenji i bëri të ditur Papadimas, se po vepronte sipas instruksioneve të britanikëve dhe amerikanëve. Sipas opinioni të burimit tonë, Papadimas ra në njëfarë ujdie me Ermenjin, por nuk u kuptua çfarë ndodhi.

Në vitin 1946 Ermenji i dorëzoi autoriteteve greke një memorandum, ku besohet se shprehej në mbështetje të bashkimit të Greqisë dhe Shqipërisë në një shtet. Birkos tashmë i ka treguar shqiptarëve dhe vorio-epiriotëve një kopje të memorandumit të Ermenjit, të cilin ky i fundit e fshihte prej tyre. Duke marrë parasysh deklaratën e tij se Greqia duhet të pranojë kufijtë shqiptarë të vitit 1939, kjo e zbulonte Ermenjin si njeri të pabesë dhe inkonsistent në bindjet e tij.

Kjo ishte dhe arsyeja pse Ermenji nuk mori pritjen e mirë që kishte dëshiruar nga refugjatët. Në kohën e vizitës së Ermenjit në Athinë, ndarjet politike shqiptare ishin si më poshtë: 60 kosovarë të drejtuar nga Xhafer Deva, 45 zogistë të drejtuar nga Spahi Dino, 18 ballistë të drejtuar nga Ali Këlcyra, 7 ballistë ndjekës të Ermenjit, 23 të pavarur mbështetës të Vërlacit, dhe 35 të tjerë.

Ermeni i tha një të njohuri se kishte ende opinionin se Shqipëria dhe Greqia duhet të bashkohen në një shtet, dhe se nuk kishte ndryshuar mendim prej memorandumit që i kishte dërguar qeverisë greke në 1946. Ai tha se qeveria greke duhet të caktojë një përfaqësues që ta trajtojë çështjen në mënyrë të përgjegjshme, dhe se propaganda greke anti-sllave duhet të ndalojë. Ermeni gjithmonë i shmangej pyetjeve për qëllimin e ardhjes së tij në Athinë.

Ndaj referencave të tërthorta mbi Titon dhe mundësinë e përmbysjes prej tij të qeverisë Hoxha, Ermenji përgjigjej se Tito nuk kishte shumë mbështetës në Shqipëri dhe se ishte shumë e vështirë që populli të nxitej kundër regjimit të Hoxhës. Kur iu përmend fakti që edhe Tito ishte komunist dhe se kushdo që bashkëpunonte me komunistët pësonte fatin e Petkov e të tjerëve, Ermeni nuk u përgjigj./ Memorie.al