Më 8 tetor 1943, në Vlorë, u vra me atentat Haziz Sharra, një prej figurave të reja të Ballit Kombëtar në qytet dhe një prej personave që, sipas dëshmive të mëvonshme, kishte marrë pjesë në luftën kundër pushtuesve italianë.

Vrasja e tij do të shënonte një nga episodet më të përgjakshme të përplasjes mes komunistëve dhe nacionalistëve në Vlorën e viteve të Luftës së Dytë Botërore. Pas atentatit pasuan vrasje, hakmarrje dhe arrestime, duke krijuar një zinxhir dhune që do të zgjerohej edhe më tej. Përballë propagandës së kohës që e paraqiste si bashkëpunëtor të pushtuesit, dokumente dhe dëshmi të publikuara pas viteve ’90 kanë ngritur një tjetër version, atë të një të riu që kishte marrë pjesë në aktivitetet antifashiste dhe që u eliminua për arsye politike. Sipas dëshmisë së kolonel Istref Mustafarajt, një prej personave që më vonë pranoi publikisht pjesëmarrjen në atentat, vendimi për vrasjen e Haziz Sharrës u mor në fillim të tetorit 1943 nga drejtues të strukturave komuniste të Vlorës. Mustafaraj ka rrëfyer se në një mbledhje të zhvilluar në shtëpinë e Bule Imamit u diskutua nëse objektiv i atentatit duhej të ishte Kudret Kokoshi apo Haziz Sharra. Sipas kësaj dëshmie, në fund u vendos për Sharrën. Arsyetimi, sipas Mustafarajt, lidhej me faktin se Hazizi konsiderohej një figurë aktive dhe e aftë për t’u hakmarrë, ndërsa Kokoshi, që njihej më shumë për veprimtarinë e tij intelektuale, shihej si një kundërshtar më pak i rrezikshëm. Urdhri për atentatin, sipas rrëfimit, iu komunikua pjesëtarëve të njësitit gueril. Tre personat e ngarkuar për zbatimin e tij ishin Istref Mustafaraj, Elham Doçi dhe Jonuz Peja.

PRITA AFËR SHESHIT TË FLAMURIT

Mëngjesin e 7 tetorit 1943, Haziz Sharra doli nga shtëpia e tij pranë Sheshit të Flamurit dhe u nis në drejtim të lagjes Muradie. Atentatorët e pritën në rrugë. Sipas dëshmisë së Mustafarajt, tre burrat e qëlluan njëkohësisht me revolverë. Shtatë plumba e goditën Sharrën në trup. I plagosur rëndë, ai nxori armën e tij, një “Nagant”, dhe nisi të qëllonte ndaj atentatorëve. Sipas dëshmisë, ai i ndoqi për rreth 100 metra dhe arriti të plagoste dy prej tyre. Atentatorët u larguan dhe u strehuan në shtëpinë e Bule Imamit, ndërsa Sharra u dërgua në shtëpinë e tij. Aty nisi përpjekja për t’i shpëtuar jetën. Shokët e Hazizit kërkuan një mjek. Personi që gjetën ishte Dr. Kaçalino. Por, sipas rrëfimeve të mëvonshme, ai nuk pranoi të shkonte për ta mjekuar Sharrën, pasi kishte frikë se mund të ndëshkohej nga komunistët nëse mësohej se kishte trajtuar një prej drejtuesve të Ballit Kombëtar. Haziz Sharra vdiq atë natë, si pasojë e plagëve. Historia do të merrte menjëherë një tjetër kthesë. Sipas dëshmisë së Mustafarajt, Dr. Kaçalino kishte shkuar më pas në shtëpinë e Bule Imamit, ku kishte mjekuar Jonuz Pejën, një prej atentatorëve të plagosur gjatë shkëmbimit të zjarrit. Ky fakt, sipas rrëfimit, u bë më vonë shkak për një tjetër vrasje. Forcat e Ballit Kombëtar e vranë doktorin në shenjë hakmarrjeje. Vrasja e tij u dënua nga shumë prej banorëve të Vlorës dhe u shndërrua në një tjetër hallkë të zinxhirit të dhunës.

DY ATENTATORË TË VRARË

Hakmarrja nuk u ndal me vrasjen e doktorit. Më 22 tetor 1943, sipas dëshmisë së Mustafarajt, Elham Doçi dhe Jonuz Peja u vranë me atentat përpara Bashkisë së Vlorës. Të dy ishin ndër tre personat që kishin marrë pjesë në atentatin ndaj Haziz Sharrës. Kështu, vetëm pak ditë pas vrasjes së Sharrës, konflikti kishte prodhuar tashmë viktima në të dyja kampet. Dhe zinxhiri do të vazhdonte. Sipas dëshmisë së Mustafarajt, pas vrasjes së dy atentatorëve, forcat komuniste ndërmorën një aksion në zonën e QafëBestrovës, ku u arrestuan dhjetëra banorë të Topalltisë dhe disa prej tyre u pushkatuan. Ngjarjet e Vlorës po merrnin formën e një përplasjeje të hapur civile. Një nga elementët më të fortë të historisë së Haziz Sharrës është një dokument i ruajtur në Arkivin Qendror të Shtetit dhe i sjellë në vëmendje nga studiuesi Enver Memishaj në librin “Hazis Sharra – Luftëtari antifashist që ra nga plumbat e komunistëve”. Në dokument, sekretari organizativ i Komitetit Qarkor të Partisë Komuniste të Vlorës, Manush Myftiu, i referohet vrasjes së Sharrës dhe shkruan se ajo ishte kryer “për arsye gangsterizmi”. Në komunikimin e tij, Myftiu përshkruan përkeqësimin e marrëdhënieve me Ballin Kombëtar pas vrasjes së Haziz Sharrës, duke përmendur pritë, vrasje, arrestime dhe ekzekutime. Përtej mënyrës se si propaganda e kohës e paraqiste Sharrën, dokumenti dëshmon edhe për karakterin politik të përplasjes që pasoi vrasjen e tij. Ai u vra me atentat në 8 tetor 1943, për t’i hapur rrugë siç është shprehur historiani Uran Butka “luftës civile në Vlorë dhe në Shqipëri” sepse forcat e Ballit morën hak dhe komunistët vazhduan me vrasje të tjera.

KUSH ISHTE HAZIZ SHARRA?

Haziz Sharra kishte lindur në Vlorë në vitin 1916, në një familje të njohur për kontributin në lëvizjet kombëtare. Familja Sharra kishte qenë e përfshirë në ngjarje të rëndësishme të historisë së Vlorës dhe të Shqipërisë. Babai i Hazizit, Muço Sharra, ishte përfshirë në lëvizjet patriotike të fillimit të shekullit XX. Sipas të dhënave të publikuara për familjen, ai kishte mbështetur Ismail Qemalin dhe ishte internuar nga autoritetet italiane gjatë Luftës së Vlorës të vitit 1920. Hazizi u arsimua në Vlorë dhe më pas ndoqi studimet në Zosimea të Janinës. Me pushtimin italian të Shqipërisë, ai u përfshi në aktivitetet kundër pushtuesit. Sipas dokumenteve dhe dëshmive të sjella në librin e Enver Memishajt, ai mori pjesë në demonstratën e 28 nëntorit 1941 në Vlorë dhe në protesta të tjera kundër regjimit fashist. Emri i tij, madje, figuron në dokumente të shërbimeve italiane si një person i konsideruar i rrezikshëm. Në fundin e vitit 1942 dhe gjatë vitit 1943, Haziz Sharra u bë një nga drejtuesit e rinisë së Ballit Kombëtar në Vlorë. Ai mori pjesë në disa prej përplasjeve të armatosura kundër forcave pushtuese, sipas dëshmive të bashkëluftëtarëve të tij. Në dokumentet dhe dëshmitë e publikuara për të përmenden zona si Mavrova, Vodica, Drashovica, Kropishti, Peshkëpia, Llogoraja, Qafa e Bestrovës dhe Llakatundi.

PROPAGANDA PAS VRASJES

Pas vrasjes, propaganda komuniste e cilësoi Sharrën me akuza të rënda, duke e paraqitur si bashkëpunëtor të pushtuesit. Por dokumentet e sjella më vonë nga studiuesit përmbajnë një tablo më komplekse. Njëra prej tyre është lista e shërbimit sekret italian ku Haziz Sharra figuron si person i rrezikshëm për regjimin. Një tjetër janë dëshmitë e bashkëluftëtarëve të tij, të cilët e përshkruajnë si pjesëmarrës në luftimet kundër forcave pushtuese. Kjo nuk e zhduk përplasjen politike të kohës dhe as faktin se Sharra ishte pjesë e Ballit Kombëtar. Por tregon se etiketa e “bashkëpunëtorit të pushtuesit” nuk mund të merret si një fakt i pakundërshtueshëm pa shqyrtuar dokumentet dhe dëshmitë e tjera. Vrasja e Haziz Sharrës nuk ishte fundi i tragjedisë së familjes. Përkundrazi, ajo ishte vetëm fillimi i një periudhe të gjatë përndjekjeje. Pas Luftës, disa prej anëtarëve të familjes Sharra u arrestuan, u burgosën ose u ekzekutuan. Vëllezërit Shyqyri dhe Lekmi Sharra u ekzekutuan në vitin 1947. Inxhinieri Abdyl Sharra u pushkatua pas akuzave për “sabotim” në tharjen e kënetës së Maliqit. Të tjerë pjesëtarë të familjes u burgosën ose u internuan. Babai i Hazizit, Muço Sharra, u dënua me 12 vjet burg. Pas lirimit, në një moshë të thyer dhe pa mundësi të tjera strehimi, përfundoi në Azilin e Pleqve në Fier, ku edhe vdiq. Familja që kishte pasur një histori të gjatë angazhimi patriotik u shndërrua kështu në një prej familjeve të goditura nga regjimi komunist. Pas viteve ’90, dëshmia e Istref Mustafarajt solli një element të jashtëzakonshëm në historinë e atentatit. Ai nuk foli si një studiues që kishte mbledhur dokumente nga të tjerët. Ai pranoi pjesëmarrjen e tij në atentat. Rrëfimi i tij dha detaje mbi mënyrën se si ishte marrë vendimi, personat që kishin marrë pjesë dhe mënyrën se si ishte organizuar aksioni. Shpëtim Sharra, nipi i Hazizit, ka treguar se pas publikimit të rrëfimit në vitin 1991 ndjeu zemërim dhe urrejtje ndaj Mustafarajt. Por më pas, sipas tij, fakti që ai kishte pranuar publikisht përgjegjësinë për një krim të kryer dekada më parë dhe kishte treguar atë që dinte, bëri që ta shihte ndryshe qëndrimin e tij. Kështu, pas gati gjysmë shekulli, një prej kapitujve më të dhimbshëm të familjes mori një dëshmi nga një prej njerëzve që kishte qenë drejtpërdrejt në atë ngjarje.

FILLIMI I HAKMARRJEVE

Vrasja e Haziz Sharrës në vitin 1943, u pasua nga hakmarrja e Ballit Kombëtar. Më pas erdhën kundërpërgjigjet komuniste. Vrasje, atentate, arrestime dhe pushkatime u bënë pjesë e realitetit të Vlorës. Haziz Sharra ishte një prej viktimave të para të këtij cikli. Por pas tij erdhën shumë të tjerë. Më shumë se tetë dekada pas vrasjes së tij, Haziz Sharra mbetet një figurë e lidhur me një prej periudhave më të ndërlikuara të historisë shqiptare. Ai ishte pjesë e Ballit Kombëtar dhe kundërshtar politik i komunistëve. Por dëshmitë dhe dokumentet e publikuara pas rënies së diktaturës paraqesin edhe një tjetër anë të historisë së tij: atë të një të riu që kishte marrë pjesë në veprimtarinë antifashiste dhe që u eliminua në një atentat politik. Dokumenti i Komitetit Qarkor të Vlorës, dëshmia e Istref Mustafarajt dhe dokumentet e tjera të kohës kanë bërë që vrasja e tij të shihet jo vetëm përmes propagandës së viteve të diktaturës, por edhe përmes burimeve të tjera historike. Më 8 tetor 1943, një atentat në rrugët e Vlorës vrau Haziz Sharrën. Por plumbat që i morën jetën nuk mbyllën historinë. Ato hapën një kapitull të gjatë vrasjesh dhe hakmarrjesh, ndërsa familja Sharra do të paguante për dekada çmimin e përkatësisë politike dhe historisë së saj. Haziz Sharra ka qenë një aktivist dhe luftëtar antifashist shqiptar, i njohur kryesisht si një nga drejtuesit kryesorë të Rinisë së organizatës nacionaliste Balli Kombëtar në qarkun e Vlorës. Ai mbeti i vrarë në një atentat të organizuar nga komunistët më 8 tetor 1943.

/Gazeta Panorama