VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

10 vite pas masakrës së Utoya, “përbindëshi” Anders Breivik nuk pendohet

By | July 22, 2021
blank

Komentet

blank

Dialog i Moikom Zeqos me Dritëro Agollin për vdekjen

Moikomi: Dritëro, e ke frikë vdekjen?

Dritëroi: Më tepër mendoj për të. A mund të quhet kjo frikë?

Moikomi:  Sokrati ka thënë, se nuk frikësohej nga vdekja, sepse “kur jam unë, ajo nuk është, kur është ajo, nuk jam unë”, pra pika e takimit nuk është shumë e përcaktuar . Është përjashtuese, por dhe fluide.

Dritëroi: Sokrati qe filozof . Por kjo nuk të shpëton nga vdekja . As mbreti dhe as skllavi nuk shpëtojnë dot nga vdekja. Poetët janë vëllezër me filozofët. Janë të gjithë nga pak sokratikë. Poetët bëjnë mohime të bujshme, me fjalë të larta, të stolisura, plot retorikë, siç bëjnë opozitarët e vërtetë ndaj çdo pushteti. Por në të vërtetë, Vdekja vetëm qesh. Ose hesht. Ajo është opozita e të gjithë neve të gjallëve.

Moikomi: Homeri përdor përcaktimin  “ne, vdekatarët”.

Dritëroi: Kjo është më e bukur se zbukurimet metaforike. Homeri e di se ç’është vdekja . Ndaj e trajton si gjëmë. Si fatkeqësi të pandreqshme. Dhe ka të drejtë. Trimëria ndaj vdekjes mua më ngjan me një fallsitet, me një mburrje të kotë. Po jo çdo lloj krekosje është trimëri. Në fakt ka edhe karshillëk, ose qesëndisje të vdekjes, vetëm nga frika. Ç’ka është një lloj vetëposhtërimi, vetnënshtrimi.

Frika ndaj vdekjes është e natyrshme, njerëzore. Kuptimi i frikës, i motiveve të saj e bën të vetëdijshëm njeriun. Duke u bërë i tillë, ai bëhet më tepër njeri. E kupton se kufijtë kohorë të moshës, të jetës fizike, janë të pashmangshëm. Ai( njeriu), duhet të jetojë brenda asaj që i është përcaktuar, dmth, brenda jetës. Përtej vdekjes mund të jetosh shpirtërisht. Në shpirtin e të tjerëve që vijnë, për shumë shekuj. Ose të humbet emri në gurin e vdekjes . Unë shkoj shpesh nëpër varrezat e vjetra. Gjatë udhëtimeve kam parë shumë varreza fshatrash, qytetesh të vogla e të mëdha dhe lexoj emrat nëpër gurët e varreve. Lexoj me një dridhje në zemër emrat e të vdekurve. Po shumica e gurëve të varreve të ritit mysliman nuk kanë emra. Janë thjesht gurë misteriozë. Ata ruajnë shumë historira, vaje, derte, pikëllime. Janë në një farë mënyre, libri i madh i të vdekurve të zakonshëm. Librat e poetëve, filozofëve, dramaturgëve, eseistëve, përpiqen të imitojnë këtë libër anonim ose me emra të parëndësishëm të të vdekurve, për të kuptuar jetën e tyre të dikurshme. Pra vdekja të çon te jeta, ashtu si dhe jeta të çon te vdekja. Kjo hyrje- dalje, ose dalje- hyrje është jetëvdekja, ose vdekjejeta jonë. Në pafundësi…

Moikomi: Nuk ka kufij të prerë mes jetës dhe vdekjes. Më kujtohet sesi njëherë Deni Didero, ka thënë se ndryshimi midis një njeriu të gjallë dhe një statuje, nuk është shumë i madh. Njeriu vdes dhe eshtrat janë kalçium, ashtu si mermeri i statujës. Po dhe statujën e mermertë po ta thërrmosh,  ta bësh pluhur, mbi këtë pluhur mund të mbijë një lule, ose një pemë. Frutat e kësaj peme, psh, një mollë, e shuajnë urinë e një njeriu. Kështu, vdekja ushqen jetën…

Dritëroi: Bukur e ka thënë Didero. Këtë filozofi e kanë pak a shumë dhe bektashinjtë, sidomos Naim Frashëri.

Moikomi: Nuk është thjesht fjala për panteizmin.

Dritëroi: Panteizmi është gjysëm materializëm. Kjo gjysëm të çon te materializmi i plotë.

Moikomi: Ka edhe sfida ndaj vdekjes.

Dritëroi: Vetë jeta është pafundësisht sfidë ndaj vdekjes . Çdo ngrënie buke në sofër apo tryezë, çdo pirje uji është një kundërshtim i vdekjes. Të ushqehesh, do të thotë të sfidosh vdekjen. Në një moshë të rritur kur puth për herë të parë, kur bën dashuri dhe kupton sekretin e seksit, atëherë sfida ndaj vdekjes bëhet më e madhe, më e plotfuqishme, shumëplanëshe . Gati një kryengritje. Njeriu kështu ngjiz vetveten te pasardhësi, Babai te i biri. Vdekja kthehet nga një ligj i vrazhdë në një konvencion. Dobësohet fataliteti i vdekjes. Pushteti i saj suprem lëkundet. Edhe Arti lind si kundërshtim,  si triumf ndaj vdekjes.

Moikomi : Shqiptarët lindin shumë fëmijë. Kjo është një mënyrë për të fituar betejat me vdekjen.

Dritëroi: Fara e shqiptarit mbars edhe gurin. Në kuptimin e seksit si rikrijim i botës, shqiptari është një kryemjeshtër. Tepër vital. I pamposhtur ! I tmerrshëm ! Padyshim fitimtar!

Moikomi: E çuditshme kjo: “Shqiptari e mbars edhe gurin!”

Dritëroi: Është një metaforë, Moikom!

Moikomi: Surrealiste. E skajëshme.

Dritëroi : Plotësisht e vërtetë.

blank

Më 23 shtator 1968 u nda nga jeta Padre Pio ose Shën Piu nga Pietrelcina, Shenjtori katolik i mrekullive

Padre Pio ose Shën Piu nga Pietrelcina

Piu nga Pietrelcina ose Francesco Forgione (Pietrelcina, 25 maj 1887– San Giovanni Rotondo – 23 shtator 1968) është Shenjtori katolik i mrekullive, i njohur si prift italian i Urdhrit të Kapuçinëve, Taumaturg ose shërues apo doktor kishtar. Ndërroi jetë në San Xhovani Rotondo, Itali dhe Kisha Katolike e vlerëson si shenjtor duke kremtuar përvjetorin e largimit të tij në 23 shtator. Pelegrinët udhëtojnë çdo vit drejt manastirit në jug të Italisë, ku jetoi dikur Padre Pio dhe reputacioni i tij arriti majat, ndaj dhe në vitin 2002 u shenjtërua nga Papa Gjon Pali II, i njohur si Papa më popullor në histori.

Jeta dhe mrekullitë

  • 1931 – Plagët në duart, këmbët dhe krahët e Padre Pios u shfaqën në mënyrë të vazhdueshme deri kur ndërroi jetë 81 vjeç. Shumë pasues e ndoqën në mbarë botën dhe besohet se zotëronte fuqi për të shëruar e për të parashikuar të ardhmen.
  • 1939 – 1946 – Pasuesit e tij mendonin se ai kishte edhe dhuntinë e të qenurit njëkohësisht në dy vende. Tregohet se në një moment ndërsa falej në kishë, u ngrit në qiell dhe ndaloi bombardimet gjatë Luftës së dytë botërore në mbrojte të popullatës.
  • 1990 – Edhe në Shqipëri si në mbarë botën, ka shumë njerëz besimtarë të religjoneve të ndryshme me ardhjen e demokracisë dhe lejimin e besimit fetar dëshmojnë se kanë përjetuar gjatë emigrimit në Itali mrekulli të shërimit nga sëmundjet.
  • Shën Pio da Pietrelcina, i njohur gjithashtu si Padre Pio, i njohur si Francesco Forgione, lindi më 25 maj 1887 në Pietrelcina, një qytet i vogël në Campania afër Beneventos, nga Grazio Forgione dhe Maria Giuseppa Di Nunzio, pronarë të vegjël të tokës. Nëna është një grua shumë fetare, për të cilën Francesco gjithmonë do të mbetet shumë afër. Është pagëzuar në kishën e Santa Maria degli Angeli, famullia e lashtë e qytetit, që ndodhet në Kalanë, në pjesën e sipërme të Pietrelcina.Vokacioni i tij manifestohet që nga mosha e hershme: shumë i ri, vetëm tetë vjeç, mbetet për orë të tëra para altarit të kishës së Sant’Anna për t’u lutur. Pasi filloi udhëtimin religjioz me kryeministrat e kapucinës, babai vendosi të emigronte në Amerikë për t’u përballur me shpenzimet e nevojshme për ta bërë atë studim.Në vitin 1903, në moshën pesëmbëdhjetë vjeç, ai mbërriti në manastirin e Morkones dhe më 22 janar të po atij viti mbante zakonin e kapucinës duke marrë emrin e Fra ‘Pio da Pietrelcina: ai u caktua në Pianisi, ku qëndroi deri në 1905.

    Pas gjashtë vjet studimesh në konvikte të ndryshme, në mesin e kthimeve të vazhdueshme në vendin e tij për arsye shëndetësore, ai u shugurua si prift në katedralen e Beneventos më 10 gusht 1910.

    Në vitin 1916 u nis për në Foggia, në manastirin e Sant’Anna, dhe më 4 shtator të po atij viti u dërgua në San Giovanni Rotondo, ku qëndroi atje për pjesën tjetër të jetës së tij.

    Vetëm një muaj më vonë, në fshatrat Piana Romana, në Pietrelcina, ai mori stigmatën për herë të parë, menjëherë pas kësaj u zhduk, të paktën në mënyrë të dukshme, për lutjet e tij. Kjo ngjarje mistike sjell një rritje të pelegrinazhit në Gargano, nga e gjithë bota. Në këtë periudhë ai gjithashtu fillon të vuajë nga sëmundje të çuditshme që kurrë nuk kanë pasur një diagnozë të saktë dhe që do ta bëjnë atë të vuajë për gjithë ekzistencën.

    Nga maji 1919 deri në tetor të të njëjtit vit ai mori një vizitë nga disa mjekë për të shqyrtuar stigmatat. Dr. Giorgio Festa thotë: “… plagët që paraqet Padre Pio dhe hemoragjia që dalin prej tyre kanë një origjinë që njohuria jonë nuk arrin për të shpjeguar”.

    Për shkak të pluhurit të madh të ngritur nga rasti i stigmave, si dhe kurioziteti i pashmangshëm dhe i madh, i ngjallur nga fakti në shikim të parë të tërësisë së mrekullueshme, kisha e ndaloi atë, që nga viti 1931 deri në vitin 1933, për të festuar meshat.

    Selia e Shenjtë gjithashtu e parashtron atë në pyetje të shumta për të konstatuar vërtetësinë e fenomenit dhe për të hetuar personalitetin e tij.

    Shëndeti i tij i dobët e detyroi atë të alternonte jetën konventuale me një rimëkëmbje të vazhdueshme në vendin e tij. Eprorët, nga ana tjetër, preferojnë ta lënë atë në qetësinë e vendeve të tij të lindjes, ku sipas disponueshmërisë së forcës së tij, ai ndihmon priftin famullitar.

    Nga udhëzuesi i tij shpirtëror lindin grupet e lutjes, të cilat përhapen shpejt në të gjithë Italinë dhe në vende të ndryshme të huaja. Në të njëjtën kohë, ajo sjell lehtësimin e vuajtjeve duke ndërtuar, me ndihmën e besimtarëve, një spital, të cilit i jep emri “Casa Sollievo della Sofferenza”, dhe që me kalimin e kohës është bërë një qytet autentik spitalor, duke përcaktuar gjithashtu një zhvillim në rritje e të gjithë zonës, dikur të braktisur.

    Sipas dëshmive të ndryshme dhuratat e tjera të jashtëzakonshme shoqëruan Padre Pion gjatë gjithë jetës së tij, në veçanti, introspekti i shpirtrave (ai ishte në gjendje të x-ray shpirtin e një personi në një shikim), parfum që i bëri njerëzit të ndihen edhe larg, përfitimi i lutjes së tij për besimtarët që e përdorën atë.

    Më 22 shtator 1968, në moshën tetëdhjetë e një, Padre Pio festoi meshën e tij të fundit dhe në natën e 23-të ai vdiq duke mbajtur me vete misterin se e gjithë jeta e tij ishte në fund të mbuluar.

    Më 2 maj 1999, Papa Gjon Pali II e shpalli të Bekuar. Padre Pio nga Pietrelcina u kanonizua më 16 qershor 2002. (Wikipedia)

blank

Më 23 shtator të vitit 63 para erës së re lindi Augusti, perandori i parë i Perandorisë Romake

Augusti (Latin: Imperator Gaius Julius Caesar Augustus; 23 shtator 63 p.e.s – 19 gusht 14]) konsiderohet si perandori i parë i Perandorisë Romake, të cilën ai e drejtoi i vetëm nga 27 p.e.sonë deri në vdekjen e tij në 14.

Augustus lindi Gaius Octavius në një degë të vjetër dhe të pasur kuajsh të gens plebej Octavia. Xhaxhai i tij nga nëna Jul Çezari u vra në 44 p.e.s dhe Octavius u emërua në testamentin e Çezarit si djali i tij i birësuar dhe trashëgimtar. Më pas, Octavius mori emrin Gaius Julius Caesar dhe u quajt Oktavian (latinisht: Octavianus).

Augusti vdiq në vitin 14 në moshën 75 vjeçare. Ai ndoshta vdiq nga shkaqe natyrore, edhe pse ka pasur zëra të pakonfirmuara që Livia mund ta ketë helmuar. Ai u pasua si perandor nga djali i tij i adoptuar (gjithashtu pasardhës dhe dhëndëri i tij) Tiberius.

Emri

Augusti (/ ɔːɡʌstəs /; Latin klasik: [awɡʊstʊs]) ishte i njohur me shumë emra gjatë gjithë jetës së tij:

Në lindje ai quaj Gaius Octavius sipas babait të tij biologjik. Historianët zakonisht i referohen thjeshtë si Oktavius (ose Oktavian) nga lindja në 63 p.e.s deri në adoptimin e tij nga Jul Cezari më 44 p.e.s (pas vdekjes së Jul Çezarit).

Pas adoptimit, ai mori emrin e Çezarit dhe u quajt Gaius Julius Caesar Octavianus në përputhje me standardet e emërtimit të adoptimit romak. Por ai e hoqi shpjetë emërin “Octavianus” nga emri i tij zyrtar dhe bashkëkohësit zakonisht i referoheshin si “Caesar”, megjithatë gjatë kësaj periudhe historianët përsëri i referohen atij si Oktavian edhe midis viteve 44 p.e.sonë dhe 27 p.e.sonë.

Në 42 p.e.s Oktaviani filloi ndërtimin e Tempullit të Divus Iulius ose Tempullin e Yllit Kometë dhe përveç kësaj duke shtuar titullin [[Divi filius|divi filius] (“bir i hyjnisë”) në emrin e tij në përpjekje për të forcuar lidhjet e tij politike me ish-ushtarët e Çezarit, pas hyjnizimit të Çezarit.

Në 38 p.e.s Oktaviani zëvendësoi emrin (praenomen-paraemërin) e tij “Gaius” dhe (nomen-emërin) “Julius” me Imperator, titull, me të cilin trupat ushtarake përshëndesnin udhëheqësin e tyre pas sukseseve ushtarake, duke u quajtur zyrtarisht si Imperator Cezari Divi Filius.

Në vitin 27 p.e.s pas disfatës së Mark Antonit dhe Kleopatrës, Senati romak votoi një titull të ri për të, duke e njojtur edhe zyrtarisht tani më si Imperator Cezar Divi Filius Augustus. Janë ngjarjet e vitit 27 p.e.s nga të cilat ai mori emrin e tij të mirënjohur Augustus, të cilin historianët e përdorin duke iu referuar atij që nga viti 27 p.e.s deri në vdekjen e tij në vitin 14.

Jeta e hershme

Ndërsa familja e tij atërore ishte nga qyteti volscian i Velletri, Augustus lindi në qytetin e Romës më 23 shtator 63 p.e.s. Ai lindi në Ox Head, një pronë e vogël në Kodrën Palatine, shumë afër Forumit Romak. Atij iu dha emri Gaius Octavius Thurinus, njohësit e tij që përkujtojnë ndoshta fitoren e babait të tij në Thurii mbi një bandë rebele skllevërish që ndodhën disa vjet pas lindjes së tij.

Për shkak të natyrës së mbushur me njerëz të Romës në atë kohë, Octavius u dërgua në fshatin e babait të tij në Velletri për t’u rritur. Octavius përmend familjen kalorëse të babait të tij vetëm shkurtimisht në kujtimet e tij. Stërgjyshi i tij atëëror Gaius Octavius ishte një tribun ushtarak në Siçili gjatë Luftës së Dytë Punike. Gjyshi i tij kishte shërbyer në disa zyra politike lokale. Babai i tij, i quajtur gjithashtu Gaius Octavius, kishte qenë guvernator i Maqedonisë. Nëna e tij, Atia, ishte mbesa e Jul Çezarit.

Në vitin 59 p.e.s, babai i Augustit vdiq kur ai ishte katër vjet. Nëna e tij u martua me ish-guvernatorin e Sirisë Lucius Marcius Philippus. për shkak se Philippus nuk ishte i interesuar pas Augustit të vogël, gjyshja e tij Julia, motra e Jul Çezarit, e morri përsipër të kujdesej për të. Julia vdiq në vitin 52 ose 51 p.e.s, dhe Octavius mbajti fjalim për gjyshen e tij. Nga kjo pikë, nëna dhe njerku i tij morën një rol më aktiv në rritjen e tij.

blank

BASHKIM KADIU NË LIBRIN “ENCIKLOPEDIA E VLERAVE” – Nga Kadri Tarelli

Përcjell mesazhe qytetarie, urtësie dhe pajtimi

Ka vetëm pak dit, fund gushti 2021, që doli nga shtypi, libri i Bashkim Kadiut “Enciklopedia e vlerave”. Një titull që ngacmon kureshtjen dhe fantazinë e lexuesit dhe çdo durrsaku, që e do dhe  e ndjen pulsin e qytetit të lashtë e të ri, sepse aty përfshihen rreth 539 portrete te intelektualëve durrsak, për gjatë një harku kohor prej afro 150 vjetësh.

Me këtë rast u bë edhe përurimi i këtij libri me shumë vlera qytetarie, që u hap dhe u drejtua nga shkrimtari Qemal Vrioni. Nderuan këtë kuvend për librin, dhjetëra intelektualë të Durrësit, shumica “Heronj” të kësaj enciklopedie. Nga paneli drejtues përshëndetën autorin dhe veprën e tij Shpendi Topollaj, shkrimtar, kritik, studiues dhe dramaturg. Më pas Monada Myshketa-Mehmetaj redaktore e librit. Fjalë të ngrohta përdori Mujo Buçpapaj – Drejtori i gazetës kombëtare “Nacional”, si njohës i të gjithë veprimtarisë gazetareske e letrare të Bashkimit. Njëkohësisht përshëndeti edhe poeti Agim Bajrami. Me këtë rast edhe unë vlerësova punën dhe veprën e Bashkimit, duke thënë:

Kushdo që e ka ndjekur sado pak krijimtarinë e Bashkimit, nuk do të habitet, pasi ai me shkrimet e tij ka qenë dhe është pjesë e shtypit qendror e lokal, prej gati 30 vjetësh. Më duhet të shtoj këtu, se ai, si punëtor i palodhur i letrave shqipe, është autor i pesë librave, në të cilët në formë të zgjeruar, ka paraqitur vlerat atdhetare dhe intelektuale të qytetarisë durrsake.

Në një shkrim timin të disa viteve më parë, në kryetitull e pagëzova: “Bashkim Kadiu kronikan i intelektualëve durrsak”, ishte një frymëzim çasti, pasi më bukur do të shkonte “Kronikan i qytetarisë durrsake”. Dikush mund pyesë: Pse ke ndërruar mendje? Do të bindet, pasi nëpër faqet e pesë librave të këtij autori, gjallojnë portrete të qytetarëve durrsak të të gjitha shtresave, ku mund të përmend: klerikë të nderua, atdhetarë, luftëtarë e veprimtarë, titullarë të institucioneve shtetërore, vendore e qendrore, drejtues të sektorëve prodhues, pedagogë, mësues e mësuese të nderuara, drejtorë shkollash, shkrimtarë, poetë, historianë, arkeologë, agronomë e doktorë shkencash, zyrtarë, mjekë, artistë e sportistë, ekonomistë, ushtarakë dhe juristë. Me një fjalë, lexuesi do të gjejë të pasqyruar historinë e zhvillimit të qytetit të Durrësit, por në një formë ndryshe nga sa jemi mësuar. Tani nëpërmjet jetës dhe veprimtarisë të secilit nga “heronjtë” e tij. Pa i bërë bisht shakasë, lexuesi do të gjejë gjyshin, prindin dhe veten, si vlerë dhe pjesë e qyteti.

Jo pa qëllim i përmenda këto fjalët e fundit, pasi Bashkimi nuk u ndal këtu: Ai botoi së fundmi librin madhor “Enciklopedia e vlerave”, ku vetë titulli tregon vlerën dhe peshën e rëndë të qytetarisë durrsake. Një ide e kahershme e autorit, për t’i mbledhur bashkë në një libër, të gjithë “heronjtë” e tij. Natyrisht punë e madhe i është dashur, duke shtrydhur gjithçka shkruhet në një shkrim, për të nxjerrë “Vajin e ullirit”, si mundim, ushqim, mjekim e detyrim, ndaj lexuesit dhe për lexuesin. Është një formë e njohur për libra të tillë, për të pasqyruar sa më shkurt dhe sa më realist, portretin e secilit. Është një prej kërkesave që ka një libër që quhet enciklopedi.

Ky libër në vetvete, përmban një punë vërtet të madhërishme në pamje, por e vështirë në realizim dhe e dobishme në përmbajtje, që ka kërkuar mund, djersë, lodhje, harxhim kohe disavjeçare, energji dhe shumë dashuri e frymëzim idealisti. Dua të jem i gabuar, por nuk di që dikush tjetër në Shqipëri, të ketë bërë kaq shumë për qytetin e tij. Në këtë rast, vepra e Bashkimit është një shembull që meriton duartrokitje, ndaj duhet përshëndetur, përgëzuar dhe falënderuar me mirënjohje të pakufishme.

Të gjithë librat, kur shkojnë në dorën lexuesit, gjykohen si në formë e përmbajtje, por ajo që mbete është vlera artistike, gjuhësore, shkencore e qytetare, përcjellë nëpërmjet mesazheve që u duhen brezave. Këtu lexuesi jep notën për secilin, në veçanti për libra të tillë.

Besoj se kam të drejtë që, si njohës i të gjithë veprës së Bashkim Kadiut, t’ i çmoj vlerat e këtij libri, në disa këndvështrime:

Së pari: Libri “Enciklopedi e vlerave”, është një “përmendore” që u ngrihet të gjithë atyre që vunë mendjen, shpirtin dhe fuqitë, në shërbim të qytetit dhe qytetarisë durrsake, si një trashëgimi njerëzore, qytetare e familjare. Çdo kush nga brezat, të sotëm e të nesërm, kanë me çka të mburren, për bëmat e të parëve të tyre, sepse kanë në dorë një “Testament pasurie”, një emër të ndritur, që u mbetet në shekuj, sepse nuk tretet, grabitet apo venitet. Besoj se nuk është pak. Ndaj ky libër meriton që të jetë në çdo bibliotekë shkollash, institucionesh dhe me çdo kusht në çdo familje, jo për të mbushur e zbukuruar raftet, por si “Monument”, që meriton të vendoset sipër oxhakut, në “Odën e burrave” të çdo shtëpi, si ikonë për ta parë e për t’u falur, çdo fillim e mbarim dite.

Së dyti: Durrësi këtu ka qenë, është dhe do të jetë në shekuj, por janë njerëzit, intelektualët, të diturit, ata që e lartësojnë emrin dhe vlerat e tij në përjetësi. Kështu që, ky libër, “në heshtje si durrsakët”, pa folur e pa ngritur zërin, është një burim mësimi dhe përvoje për brezat e rinj, për ta dashur dhe zhvilluar qytetin tonë famëmadh. Ta dush qytetin dhe të vesh gjithçka në shërbim të tij, nuk është thjesht dëshirë, por detyrim ndaj vendlindjes, të parëve dhe trashëgimtarëve. Le të shërbejë ky punim, si udhërrëfyes e model për ata që do të guxojnë të nisin e të shkruajnë për vlerat e qytetit, sepse historia e Durrësit nuk mbaron këtu.

Së treti: Ky libër përcjell një kumt, që diku thuhet hapur nga disa intelektuale, si nëpër romane, apo shkrime gazete, por që këtu në faqet e kësaj enciklopedie, thuhet pa zhurmë e bujë dhe ndjehet me tepri: Është kambana e “Pajtimit të kombit”, përkundër përçarjes dhe ndarjes: “Ne dhe ata”. Autori nuk i ka përzgjedhur figurat sipas dëshirës dhe bindjeve të tij apo të lexuesit. Ata janë thjesht qytetarë e intelektualë të Durrësit, pa dallim shtresash pasunore, pozitash zyrtare, përkatësi fetare dhe bindjesh partiake, që rrinë pranë e pranë e kuvendojnë pa ju mburrur njëri tjetrit, se kush e do më shumë mëmëdheun.

Pa dashje, autor Bashkimi, siç e ka edhe emrin, i mëshon në heshtje bindjes atdhetare, se përçarja, sëmundja jonë vrastare, duhet të venitet e të shuhet mes shqiptarëve. Të gjithë e pranojmë me zë apo pa zë, se duhet të jemi bashkë, sepse këtë copë Shqipërie e kemi bashkë dhe duhet ta trashëgojmë së bashku.

Besoj se Bashkim Kadiu, pavarësisht moshës, nuk do të ndalojë këtu. Për të nuk është stacioni i fundit. Me vullnetin dhe energjinë që ka, besoj se do na sjellë përsëri libra të rinj, shkruar e qëndisur nga penda e tij.

blank

Kadri Tarelli

Gusht 2021.

 

blank

Fran Gjoka: njeriu i rrallë dhe gazetari i palodhur – Nga Llesh Ndoj, Poet dhe shkrimtar Lezhë

 

 

Të shkruash e të arrish të thuash diçka të qenësishme për Fran Gjokën-gazetar i njohur, për më tepër nga unë, një njeri që “konsumoj” krijmtarinë letrare dhe publicistikën më së shumti, është një mision i vështirë. Ai ka shkruar në jetën e tij me qindra artikuj gazetash, studime dhe opinione, ka skalitur qindra portrete mësuesish, intelektualësh e njerëzish të shquar, por edhe njerëzish të zakonshëm që shpesh i “harrojmë” në përditshmërinë e tyre, ka bërë sa e sa recensa dhe redaktime librash, të cilat spikatin për analizën e hollë e kritikën koncize, pra  të shkruash për portretin e Fran Gjokës, gazetar e studiues, është realisht një mision jo i lehtë.

Të shkruash për Fran Gjokën – Njeri që e përballë jetën me kurajë e optimizëm, ku vitet e jetës nuk “tregojnë realitetin”, duhet që të paktën për pak çaste “të veshësh” lëkurën e Tij, prej nga mundet me e pa më realisht “botën” e tij të brendshme, punë që, pa pretenduar ta bëj në prefeksion, mendoj se mundem ta përballoj nga që kam vite e vite njohje të afërt me të.

Këto dy dimensione  pra, ai i Franit – Gazetar dhe ai i Franit –Njeri, të pandara nga personaliteti i mësuesit e gazetarit, tashmë në pension Fran Gjokës, më shtyjnë të shkruaj e të shprehë diçka, ndoshta më shumë si impresion personal se sa një analizë faktesh e argumentesh, me shpresën që libri monografik kushtuar Tij t`i ngjasojë sadopak “librit” të jetës, shkruar nga Ai me punën e jetën e vet.

 

                  Frani dhe gazeta binome të pandarë

 

Pothuajse çdo ditë, këtu e më shumë se dhjetë vite, gati në të njëjtin orar, Franin do ta takoj tek kioska që shet gazeta në Lezhë, ose me dy a tri të tilla në duar tek puna ime a në kafe, nga ku nis diskutimi me të për titujt e gazetave e problematikën e tyre e, në më të shumtën e rasteve, rreth artikujve të botuar prej tij. Janë të rralla ditët kur emri i gazetarit Fran Gjoka të mos shfaqet në një nga gazetat e përditshme apo periodike që, fatmirësisht, akoma i mbijetojnë tregut. Nuk më bën përshtypje vetëm fakti se Frani sfidon moshën, sfidon kohën e hallet e përditshmërisë për të shkruar në shtyp pothuajse çdo ditë, por më tepër se kaq më jep pozitivitet e më ngjallë dashuri pasqyrimi i realitetit në ato që ai shkruan. Frani, nuk mungon ta thotë të vërtetën ashtu siç ajo paraqitet, ta analizojë atë në të gjitha dimensionet e saj dhe të jap mendimin e opinionin e vet se si duhet të jetë e çfarë duhet bërë për përmirësime të mëtejshme.

blank

Ne foto: Fran Gjoka

Fusha e mësuesisë, pedagogjisë, problemet social-psikologjike të shkollës e procesit të të nxënit, sidomos në ditët tona, e të cilat ai i ka më për zemër, përbëjnë edhe boshtin e artikujve të tij. E s’ka si të jetë ndryshe! Ai e ka lidhur jetën e vet me arsimin dhe ka kontribuar për të qëkur ishte akoma adoleshent. Mësimdhënia e gazetaria e kanë shoqëruar gjatë gjithë jetës së tij dhe vazhdojnë ta shoqërojnë edhe sot, kur ka pak vite në pension. Më ka bërë përshtypje trajtimi i thellë shkencor i problemeve të arsimit, i vështirësive që has shkolla sot me nxënësit, i domosdoshmërisë së raporteve të ngushta mësues-nxënës-prind, i rolit të tekstit e të mësuesit, i nevojës për përsosjen e vazhdueshme të këtyre raporteve në përputhje me zhvillimet bashkëkohore e vlerësimin e komponentit edukativ në procesin e shkollimit, sidomos në arsimin parauniversitar. Dhe po me aq interes më janë dukur vazhdimisht edhe rrugëzgjidhjet që jep Frani, të cilat janë sa origjinale e bashkëkohore, aq edhe të thjeshta për t`u kuptuar, teksa lexuesi me mendje apo me zë thotë:  “Po, kështu është, ky gazetar di çfarë thotë, rrugëzgjidhje të  tij janë të mbështetura, të arsyeshme dhe me siguri të përparuara”. Kështu thonë lexuesit, kështu them edhe unë, por kam venë re se kështu, këtë miratim japin për Franin edhe kolegë të tij, njerëz të thjeshtë dhe personalitete të arimit, institucione arsimore e shkencore. Qindra artikujt dhe studime të  tij e tregojnë më së miri këtë që po shkruaj, e mbi të gjitha e tregon vetë jeta në arsim, shkolla, nxënësit, mësuesit, drejtimi i saj, programet e përparuara shkollore.

Kam bindjen që, nëse këto shkrime do të përmblidheshin në një apo disa vëllime, në përputhje me tematikën që trajtojnë, nuk kam asnjë dyshim se ato do të përbënin një material të pasur e shumë të vlefshëm për mësuesit aktualë dhe të gjithë procesin mësimorë në ditët tona e në vijimësi.

Te shkolla i kishin sytë dhe vëmendjen prindërit tanë për ne. Te shkolla i kemi sytë dhe vëmendjen edhe ne për fëmijët tanë. Kështu do të vazhdoj ky zinxhir i artë, i natyrshëm, sepse është më i vyeri, më i ndritshmi dhe i duhuri. Ndaj, nga zemra na vjen falënderimi ynë për ty Fran Gjoka: Të falënderojmë dhe të shprehim mirënjohjen tonë për këto kontribute tepër të rëndësishme  në fushën e dijes dhe të shkollës, e cila do të jetë gjithnjë “drita jeshile” për të ecur gjithkush në rrugën e duhur të jetës e sidomos fëmijët, të rejat dhe të rinjtë, bijat dhe bijët tanë të shtrenjtë.

             Gjuha shqipe është një organizëm i gjallë

Frani është kategorik kur vjen fjala për gjuhën shqipe e drejtshkrimin e saj. Atë shpesh e bëjnë “nervoz” edhe devijimet më të vogla ndaj standardit, qoftë edhe në një artikull të thjeshtë  gazete. Shkrimet e tij, edhe në këtë drejtim, janë për tu marrë shembull. Jo vetëm kaq, por Frani, nisur nga njohuritë dhe përvoja e tij e vyer, këshillon natyrshëm mësuesit, sidomos ata më rinj, që në të gjithë procesin mësimorë, e në të gjitha lëndët (jo vetëm në lëndën e gjuhës shqipe), tu mësojnë fëmijëve gjuhën e pastër shqipe e drejtshkrimin e saj. Dhe, këtë ai i bënë me natyrshmëri, sepse ai është një mësues i vërtetë dhe i kualifikuar. Kështu ka qenë në klasë kur jepte mësim, por kështu është Frani edhe në jetë. Ai nuk mban leksion kur flet, por zhvillon me shokun, mikun, kolegun një bashkëbisedë të thjeshtë dhe të mençur, të qetë, duke u sjell me edukatë të lartë dhe kulturë, duke përdorur fjalën e  duhur dhe duke ruajtur gjithnjë masën në të folur, me një fjalor shqip  për t`u patur zili, ku çdo fjalë është në vendin e  duhur, asnjë fjalë nuk është e tepërt.Gjuha shqipe është një organizëm i gjallë,si edhe ne.

 

                 “Më thuaj me cilin rri, të të them se cili je”

 

Drejtimi në shkolla e në të gjitha nivelet e arsimit përbën pjesë të rëndësishme të shkrimeve e shqetësimeve që Frani ngre në shtyp. Këtu, ai është i vendosur kundër mediokritetit në drejtimin e arsimit, kundër militantizmit e drejtimit autoritar. Nuk nguron “ta vër gishtin në plagë” sa herë bie fjala për probleme të tilla. E këtë e ka bërë gjithnjë, jo vetëm sot kur nuk është më pjesë e përditshmërisë në mësimdhënie. Nga bisedat të mëson se ai është i vëmendshëm ndaj shjkollës dhe drejtimit të saj. Ai studion dhe përfiton nga më të mirët në arsim, nga drejtuesit me personalitet. Një fjalë e urtë thotë:  “Më thuaj me kë ri, të të them se cili je”. E pra, shoku më i mirë në Lezhë për Franin ka qenë profesori dhe mësuesi i mirënjohur, i paharruari mësuesi i popullit Mark Vuji, por ka qenë edhe profesori dhe didakt i shquar Shefik Osmani; gazetarët e   mirënjohur prof. Murat Gecaj, dr.Nuri Dragoi. Shokë i tij është sot prof. akademik Gjovalin Shkurtaj, njohësi i shquar i ligjeve Fadil Kepi, studiuesi dhe shkrimtari prof. Hektor Veshi, leksikografi, poeti dhe atdhetari Sadulla Zendeli –Daja dhe Sokol Demaku në Suedi, Hazir Mehmeti në Austri; sociologët Gëzim Tushi dhe prof. Qazim Dushku. Poetët dhe gazetarët: Mujë Buçpapaj, Andon Andoni, Zeqir Lushaj, Ndue Dragusha, Ilir Kanini Kadri Tarelli, Sejdo Harka, Vjollca Spaho, Delo Isufi, Dedë Rrahmani, Pashk Alia, Dhimitër Xhoga, Bashkim Saliasi…; Shkrimtarët Viron Kona, Bardhyl Xhama, Pajtim Xhelo, etj…Të gjithë këta, edhe mësues, edhe kolegë të Franit, të cilët e nderojnë dhe e respektojnë për kulturën dhe vlerat e tij edhe në fushën  e shkrimeve në dobi të arsimit.

 

    Vlerëso veprën, zotëri!

 

Më ka rastisur që, jo një por disa herë, njerëz të veçantë që më njohin mua dhe Franin, të më thonë: Sa mirë e kalon me të (!), pasi Frani është i vështirë e nevrik! I mirëkuptoj dhe mundohem tu shpjegoj se Frani-Njeri është një tip krejt i veçantë, shfaqja e të cilit nuk e jep plotësisht brendinë e tij. Të duhet të “fitosh” shumë kohë duke ndenjur e biseduar me të, që të mund të kuptosh se përtej Franit “kategorik”, Franit “nevrik”, etj., qëndron një tjetër njeri, krejt i ndryshëm nga ky! Ai është Frani shumë miqësorë, shumë i dashur, bashkëbisedues i ngrohtë, këshillues e ndihmues për këdo që ka mundësi e i jepet rasti, Frani me zemër të gjerë që jeta e ka përplasur më dallgë e vështirësi të panumërta, me halle e vujajtje, me sëmundje e gjithfarë vështirësish, të cilat nuk kanë arritur ta përkulin, edhe pse e kanë lodhur mjaft. I rritur në një ambient familjar tipik malësor, në një familje të madhe e me prindër të mrekullueshëm, Frani ka mësuar se jeta nuk është gjithnjë bujare e ajo duhet përballur me guxim. Ndaj Frani nuk i njeh servilizmat, përkuljet boshe, fjalët e mëdha e pa bereqet, por njeh karakterin, moralin, besën e burrninë, tipare të cilat e kanë ndihmuar të përballë dallgët e jetës e të qëndrojë mbi to!

blank

Përvoja që na shërbejnë të gjithve

Sot, të flasësh me Franin, ke mundësi të mësosh prej tij jo vetëm për mësuesinë e gazetarinë, por edhe për bujqësinë e blegtorinë e të marrësh prej tij falas “leksione” jete! Punon sikur të ishte njëzet vjeç, ndërkohë që i ka kaluar të shtatëdhjetat! Përpiqet të ndera këdo që i jepet rasti, duke qenë shumë bujar, sidomos ndaj brezit të ri. E revoltojnë padrejtësitë, edhe kur nuk kanë të bëjnë plotësisht e drejtpërdrejt me atë dhe nuk përton të debatojë për të drejtën e të vërtetën!

Bashkë me rritjen e Benedetës, më të voglës së familjes, Frani përkujdeset për ekonominë familjare, duke krijuar një mikrofermë model, gjë që krahas të mirave materiale që i sjell për familjen, bën që ai të mbetet gjithnjë në kontakt “me të gjallën”, të mendojë e veprojë në shërbim të jetës, duke zgjatur kështu edhe jetën e Tij.

Kështu, me punë e përkujdesje ndaj familjes, me shkrime e pjesëmarrje në jetën shoqërore, me shoqërinë e pastër ku dominon respekti reciprok, e me këmbëngulje e përkushtim, Frani i kuron plagët e jetës, ndonëse është e vështirë t`i shërojë plotësisht ato.

Në përfundim të këtyre impresioneve të mija, dua të kthehem edhe njëherë në fillim. Në fillimin e këtij libri monografik, jo të shënimeve të mija! Jam i të njëjtit mendim me atë të Prof. As. Dr. Mark Vuji që shkrimet e Franit përbëjnë një  pasuri të  madhe në interpretimin pedagogjik, social e shkencor, e cila duhet të mblidhet, përpunohet e botohet në disa vëllime pasi “… ato shkrime përbëjnë një pjesë të rëndësishme të mendimit pedagogjik shqiptar”.

blank

GJURMË NËPËR UDHË – Nga Shaban Ali Hoxhaj

 

Shokut dhe mikut tim të dashur të rinis dhe jetes me urimet më të mira..për Prof. Murat Gecaj

Me Murat Gecaj u takuam dhe u njohem në shkollën ushtarake <<Skenderbej>> në Tiranë viti 1953.

Në vitet 1953-1957 në shkollen ushtarake Skenderbej nga tropoja studionim si gjimnazist një numër shokësh që kanë lënë emër e gjurmë në jetë. Skënder Doçi, Murat Gecaj, Ibrahim Jakupi, Muharrem Kuçana, Halil Hajdar Morina Tahir Shaban Hoxha, Mustaf Meta, Halil Rama, Mustaf Kuçana… ndjes nëse lakova emrat e të gjithve të kesaj periudhe se në vitet deri në 1957 na janë bashkuar edhe shokë të tjer Ali Bajraktari, Gani Mula…

Një grup shokesh shkolle të rinj në moshë larg familjes e Tropojes. Gjimnazist shoqëri të rinjësh pa interesa në një harmoni e unitet të plotë. Kohen e lirë, pushimet verore në kampe Durrës, Vlorë, Voskopojë e kalonim së bashku.

Muratit i shkonte mirë e bukur uniforma e Skenderbegsit. Pantallonat me shiritat e kuq i jepnin pamjen e gjeneralit dhe neve të gjithë i thërrisnim “Gjeneral’’ Geci.

Vitet kalojnë, jeta hynë në rrjedhën e saj secili në rrugën e vet….

Në vitet 1957-1958,1958-1960 dhe 1960-1961 kur studionte në Leningrad nuk u shkëputëm nuk harruem shoqërinë shkollore – rinore.Jemi njohur dhe familjarisht . njoha Xhemën , Nikollën dhe bashkëshorten të nderuarën e të rrespektueshmen Katerina Geci.

Jeta e Murat Gecaj është e përshkruar në botimet e tij. Ëndrrat e grisura të jetës time, Gjurmë nëpër udhë…

Kam lexuar dhe librin Si e njoha unë Kosovën, libra këto të dhuruara nga botuesi Murat Gecaj.

Murat Gecaj publicist e studiues i vlerësuar nga bashkëpunëtor të tij, vlerësime nga reçensorët. Disa mirënjohje dhe dhjetra mesazhe e urime me raste të ndryshme.

Më mbetet merak që në 34 mesazhe të dërguara nga kolegë miq dhe 60 urimet nga persona e personalitete brenda e jashtë vendit me raste të ndryshme që nuk ka një urim nga shoku e miku i tij i rinisë e jetës.

Shaban Alia. Arritjet dhe sukseset e Murat Gecaj i kam përjetu me kënaqësi. Është kënaqësi e krenari të kesh pas një shok, mik Murat Gecaj që u ruajt deri në fund.

Në kohën që Murat Gecaj është rëndue nga sëmundja dhe është kufizue biseda telefonike më ka kapur telefonin dhe më tha : Shaban unë jam i sëmurë …..

Me këtë telefonat u ndamë me Murat Gecaj. Për të kujtuar diçka – shumë çka nga jeta shumë vjeçare.Ditët dhe vitet që kanë mbetur në kujtesë…

 

                                                                                              Shaban Ali Hoxhaj    

blank

Video Çelësi i Monteverginë dhe historia e treguar nga MILOT

voal.ch – Është duke u ndërtuar vepra më e madhe monumentale në Evropë që ka si autor një Artist shqiptar.

Ai është Alfred Mirashi Milot, i cili jeton në djepin e Rilindjes fiorentino, në Firenze, në qytetin e Giottos, Donatello-s, Leonardo da Vinci, Sandro Botticellit, krijuesit të Pranverës të përjetëshme, Michelangelo-s, Modigliani-t,

Në Firenzen e Dantes atit të gjuhës moderne italiane dhe të Komedisë Hyjnore, Petrarcha-s të Laurës, Boccaccio-s të Dekameronit, Machiavellit të Princit,  të Colodit, babait të Pinokios. Qyteti i të madhit Franco Zeffirelli, Andrea Bocelli-t, Oriana Fallaci-t, Emma Marrone-s, Leonardo Pieraccioni, Elena Sofia Ricci-it, Vittoria Puccini-t, Carlo Conti-t, Roberto Cavallit, Giorgio Armanit ….dhe lista është e gjatë pa fund.

Toka e Toscanës është e artë sepse prej saj lindin Artistë të pavdekshëm.

Pikërisht në Firenze u vendos edhe Artisti shqiptar i rrethuar nga arti, i sugjestionuar nga kjo mrekulli magjepsëse për të vijuar rrugën e nisur në Shqipëri.

Alfred Mirashi Miloti është autori i një vepre me përmasa e dimensione madhështore që është duke u montuar në daljen e autostradës Avellino Ovest.

Vepra e Alfredit ka formën e djepit dhe çelësit, simbole të Rilindjes, si edhe të mikëpritjes italiane dhe integrimit të të mikpriturve.

Vetë jeta e Artistit dhe e mijra e mijra refugjatëve shqiptarë e nga e gjithë bota vendosur e mikpritur në Itali, si dhe bërë pjesë e vendit është dëshmia më e gjallë e asaj që ka ndodhur.

Edhe sikur ta shihte në ëndërr rrugëtimin e tij, Alfredi Mirash Miloti nuk kishte për ta besuar kurrë, sepse realiteti e kishte tejkaluar fantazinë.

E pra kjo e gjitha kishte rrjedhur prej mikpritjes italiane.

 “Çelësi i Monteverginës” kështu quhet vepra e Milotit pritet të inagurohet së shpejti./Elida Buçpapaj

 

 

blank

blank

Kjo foto e Artistes të madhe Justina Aliaj është historike … Dhe ja përse… Nga Elida Buçpapaj

Kjo foto e Artistes të madhe Justina Aliaj është shumë e rrallë

Kur është shkrepur kjo foto, Justina atëherë ishte  vetëm 17 vjeç,

por talenti i saj kishte shpërthyer shkëlqimplotë.

Dukej si një uragan që nuk e ndalte dot kush.

Sepse talentet ashtu janë të pandalshëm,

por Justinën do ta ndalte  disa vjet më vonë diktatura,

pas festivalit të 11 të këngës, kur do të interpreton këngën e Agron Xhungës “Në ekranin e televizorit” e ajo ishte vetëm 20 vjeçare!

Për Justinën në këtë moshë, në moshën më të bukur, do të fillonin vitet e frikës.

Por le t’i kthehemi fotos.

Është një foto që bën histori, jo vetëm për të gjitha ato që kam përmendur më sipër,

por kryesorja është se kjo foto është shkrepur nga i madhi Prenk Jakova!

 

blank

 

blank

INTERVISTË ME ALBANOLOGUN E NJOHUR GJERMAN PROF. DR. WILFRIED FIEDLER (1933-2019) Nga Enver S. MORINA

Në foto Prof.Dr. Wilfried Fiedler me Enver S. MORINA

 

Ndryshime por edhe pikëtakime mes gjermanëve dhe shqiptarëve

Prof. Fiedlerit në vitin 2004 i është përuruar në ASHAK libri voluminoz “Das Albanische verbalsystem in der sprache des Gjon Buzuku (1555)” dhe i është dhënë Fletëdëshmia e Anëtarit të Jashtëm të ASHAK- ut.
Me prof. dr. Wildfried Fiedler, biseduam për albanologjinë në përgjithësi, për vështirësitë e mësimit të gjuhës shqipe nga një i huaj, për Prishtinën, për prof. Çabejn, për krahasimet mes gjermanëve dhe shqiptarëve, për kthimin e Kadaresë në gjermanisht, etj.

ESM: Kanë folur personalitete të njohura për veprimtarinë dhe angazhimin Tuaj . Për një gjysmë shekulli vazhdoni me studime albanologjike dhe të kontriboni në shumë fusha, siç tha Kryetari i Akademisë “ jeni një nga figurat e rëndësishme të studimeve albanologjike të pesë dekadave të shkuara.”Ç’ju shtyri të merreni me albanologjinë?
Wilfried Fiedler: Më shtyri folklori. Kisha studiuar gjuhët sllave dhe gjuhët e tjera të Evropës Lindore. Si i ri interesimet e mia ishin për folklorin. Në institucionet e atëhershme shkencore po përgatitej një ekspeditë për në Shqipëri në mbledhjen e këngëve popullore. Dhe më thanë se po që se do ta mësosh shqipen sa të përkthesh dhe të mbledhësh tekste mund të vish së bashku me ne pas një viti. Si djalë i ri mendoja në vitin 1957 dhe pashë se për një punë të tillë nuk mund të mjaftohesh vetëm me mësimin e gjuhës për t’më shtyrë të merrem me dialektologjinë, historinë, etj. Duhet të zgjerohesh më shumë.

ESM: Vështirësitë e mësimit të gjuhës tjetër, të gjuhës shqipe, pikërisht në këtë rast, nga një gjermanë?
Wilfried Fiedler: Puna ishte se atje dhe atëherë nuk kishte mjete, nuk kishte metoda të njohura në mësimin e gjuhës shqipe. Nuk kishte fjalorë të mirë. Ekzistonin fjalorë por ishin shumë të vjetruar me karakter dialektologjik, sepse gjuha ende nuk ishte njësuar. Këtu në Kosovë shkruhej gegërisht. Në Shqipëri edhe gegërisht dhe toskërisht. Secili në të folmen e tij, më shumë variante. Kjo ishte vështirësia më e madhe, sipas mendimit tim që njeriu nuk di, se cilin variant ta përdor në përdorimin aktiv.

ESM: Veprimtaria juaj albanologjike shtrihet në shumë rrafshe: në studimin e strukturave të shqipes së sotme, në studimin e krahasuar të strukturave të shqipes me gjuhët ballkanike, në mësimdhënien e shqipes, në përkthimin gjermanisht të letërsisë shqipe, etj. Si ia arritët këtij suksesi?
Wilfried Fiedler: Ishte tamam fakti i mësimit të gjuhës. Mësimi i shqipes paraqiste kaq vështirësi që mendoja. Të them edhe diçka në ketë drejtim. Prandaj që në vitet ’60 fillova mbledhjen e materialit dhe hartimin për gramatikën dhe fjalorët. Kështu fjalori doli në fundvitet ’70 dhe gramatika në vitet 80- ta. Vet nevoja e mësimit të gjuhës shqipe më shtyri ta lehtësoi punën e të tjerëve që kishin mendim të tillë që të mësojnë dhe të merren me ketë gjuhë.

ESM: Kontributi dhe bashkëpunimi me Oda Bucholz në gramatikën shqiptare?
Wilfried Fiedler: Po me Oda Bucholz kam bashkëpunuar në librin voluminoz në gjuhën gjermane “Albanische Grammatik”.

ESM: Nuk keni qenë 20 vite këtu! Ku e shihni ndryshimin?
Wilfried Fiedler: Një ndryshim të madh sepse atëherë Prishtina ishte dygjuhësh. Kuptohet flitet shqip dhe serbokroatisht. P. Sh. Këtu në “Grand” flitej serbishtja (qeshet). Kjo është një ndërrim i madh. Pastaj edhe qyteti vet ka ndryshime. Gjënë mallra që atëherë nuk kishte. Po e njëjta gjë, apo më shumë, pësuam ne në Gjermaninë Lindore. Këtu pash shumëçka që për ne atëherë nuk ishin!

 

Profesor Çabej ishte një personalitet i jashtëzakonshëm

 

ESM: Ju sot në përurimin, në mbajtjen e ligjëratës treguat për bashkëpunimin me profesor Çabejn. Keni ruajtur edhe një korrespodencë me të, të pabotuar deri mes sot?
Wilfried Fiedler: Në vitet 50- ta i kemi shkruar njëri tjetrit. Kam vetëm letrat e Çabejt. Ndoshta edhe ndonjë që i kisha shkruar. Ishte një personalitet i jashtëzakonshëm. I është kushtuar një bulevard shkrimesh e studimesh për të.
Këtu ishte një periudhë ku vinin profesor nga Shqipëria. Bashkëpunimi me prof. Çabejn filloi midis përjetimit, korrespodencës, dhe njiherit për punimin e këngëve popullore që kisha mbledhur njëherë. Të gjitha ishin në ndonjë të folme të çamërishtes, labërishtes, që nuk i kuptoja atëherë. Pastaj në mbledhjen e materialit të disertacionit tim për formimin e shumësit të shqipes. Në ketë rast kanë bërë një udhëtim në gjithë Shqipërinë. Dolën shumë pyetje për të dhënë përgjigje në këto studime. Vështirësia më e madhe ishte se në vitet 60- ta marrëdhëniet mes Shqipërisë dhe Gjermanisë Lindore u prishën. U ndërprenë. Jo edhe krejtësisht sepse morëm pjesë në Kongresin e Drejtshkrimit, pastaj ne albanologët u takuam edhe në kongrese ndërkombëtare, si në Bullgari, Rumani, etj. Në Kongresin e Drejtshkrimit u njohëm edhe me prof. Rexhep Ismajlin. Për prof. Ismajlin mund të them se që në fillim hetohej se mund të punonte. Tash është një nga albanologët dhe studiuesit produktiv. Më duket se në Shqipëri nuk ka një figurë të tillë me një rëndësi shkencore.

 

Veprimtarinë albanologjike ne albanologët në mënyrë kontinuitive mund të vazhdonim vetëm në Prishtinë

 

ESM: Prishtina ishte qendra kryesore e atij bashkëpunimi të albanologëve në përgjithësi. Sot ju folët për atë pengesën nga ajo diktatura e egër në Shqipëri; “Unë e kam ndjenjën dhe përkushtohem Prishtinës, sepse kur dëgjoja albanologët e ndryshëm, të huaj, shqip ishte një moment i veçantë.” Më tej diçka?
Wilfried Fiedler: Nuk ishte rasti unik që të flasim shqip. Por edhe në njohjen, shkëmbimin e kulturave të botërave të albanologëve prej nga vinin. S’kishte vend tjetër për këto mundësi. Kjo lidhej më letërshkëmbime që deri atëherë ishin të rralla. Kjo nuk vlen jo vetëm për mua ose për Ne, për gjermanin e Gjermanisë Lindore por vlen për të gjitha vendet ku punojnë albanologët, kjo familje e madhe. Në Shqipëri atëherë nuk mund të shkohej. Psh. Amerikanët nuk kishin asnjë mundësi. Ne në ndonjë rast na ftuan, sikurse thashë më parë. Kështu, pak a shumë, edhe pse kishim një lidhje me Shqipërinë, por punën e mjaftueshme dhe në kontinuitet mund ta bënim vetëm në Prishtinë. Tek ju kosovarët.

 

ESM: Thatë më parë. Kur erdhëm në Kosovë flitej gegërishtja”. Flitet edhe sot?
Wilfried Fiedler: E çartë. Atëherë edhe zyrtarisht flitej gegërishtja. Pas një viti, 1965, kishin kaluar në gjuhën letrare që nuk ekzistonte në formën e përpunuar që kemi tani. Ishte në zhvillime.

ESM: Edhe pse u pensionuat, pas punës shumëvjeçare ju vazhdoni mësimdhënie në gjuhën shqipe në Universitetin e Jenës. Me çfarë metoda dhe çka të re në krahasim më atë përvojën e gjatë që keni?
Wilfried Fiedler: Ndryshimi më i madh është se studentet nuk janë të albanologjisë por janë sllavist dhe romanist, që gjuhën shqipe e kanë si gjuhë të dytë, apo të tretë. Isha i vetmi mësues jo vetëm mësimdhënës i gjuhës por edhe i historisë, çfarë përfshinë albanologjia në përgjithësi. Tani kam mbetur si mësimdhënës i praktikës duke pasur parasysh edhe anën shkencore. Mësimin e kemi çdo dy javë. Brenda një semestri tetë herë. Kështu dihet gjuha nuk mund të mësohet brenda një kohe të shkurtër. Mund të themi se nuk ekziston ndonjë metodë e veçantë. Disa mësojnë, edhe këtu edhe në Shqipëri, por mungon eksperienca. Shqipja është një gjuhë që pak është studiuar. Asnjëherë nuk ka pasur albanologë të shumtë siç ka gjuha angleze apo gjuhët e tjera, ku kanë një traditë të gjatë, e ku procesi i formimit dhe njësimit të gjuhës letrare ka përfunduar me qindra vjet apo të paktën para njëqind vitesh. Shqipja është pak më e vështirë për mësimdhënie në fillim. Në parim nuk është e vështirë për tu mësuar, sipas mendimit tim. Që në fillim duhet të japësh një pasqyrë të trajtave të ndërlikuara të përemrit: Emri im, emri yt, etj.

ESM: Gjendja e popullit gjerman në 50 vitet e fundit ishte siç ishte. Në një farë mënyre dhe forme edhe shqiptarët u bashkuan. Ishin momente që ju i përjetuat qoftë në Gjermani qoftë edhe në Shqipëri apo Kosovë. A mund të nxirrni një paralele, si krahasim në mes dy popujve?
Wilfried Fiedler: E para, ne jemi më të përparuar. Ne ishim ndarë prej vitit 1945. Por deri në vitin 1961 ndarja nuk ishte aq e ndjeshme. Ishim vërtetë të ndarë nga viti 1961 deri në fillimvitet 90- ta, dmth. tri decenie. Kurse ju, po të marrim vitin 1912 si fillim, deri në 90- tat janë shtatë- tetë decenie. E dyta, në gjithnjë kishim një gjuhë të përbashkët, me disa fjalë të ndryshme, një gjuhë të përpunuar letrare. Nuk kishte ndryshime të mëdha. Këtu tek ju është e kundërta. E treta, ne nuk kishim analfabetizëm as në fillim as në fund. Tek ju ishte evidente analfabetizmi deri vonë.
Një gjë e përbashkët, sipas meje mund të shihet në faktet se ne të dy rastët, një pjesë është më e madhe se pjesa tjetër, me një patriarkalizëm: Ata të Shqipërisë mendojnë se janë më të mirë se ju, sikurse tek ne: Ata të Perëndimit mendonin kështu. Apo nganjëherë dëgjonim mendime të tilla: Ne në Gjermani. Gjithashtu edhe ne jemi Gjermani. Kështu ndoshta nuk do të “guxoni” të thoni: Ne jemi Shqipëri, por do të thoni: Ne jemi shqiptarë si ju.

ESM: Pse thoni kështu?!
Wilfried Fiedler: Tek ne ata thoshin: Ne jemi Gjermani, ju nuk jeni Gjermani, por askush nuk thoshte: Ne jemi gjermanë, ju nuk jeni gjermanë. Nga ana tjetër mund të thuhet se zhvillimi i ndjenjës kombëtare tek ne ishte penguar për shkak të luftës dhe të trajtimit të pasluftës, heshtjes si një popull i tërë. Gjermania kishte dalë nga një luftë totale me gjëra të këqija. Ju një perspektivë të tillë nuk e kishit. Nga ana tjetër një shtet gjerman kemi pasur që në Mesjetë, kurse Shqipëria ishte për një kohë të caktuar, në kohën e Skënderbeut. Prej atëherë nuk kishte asnjë shtet shqiptar, nuk kishte Shqipëri. Ishte e ndarë në vilajete nën sundimin e Perandorisë Otomane dhe që kishte edhe elemente të tjera jo vetëm shqiptare. Ne Janinë kishte edhe grekë. Në Shkup kishte sllavë.

 

Kadare solli diçka të re edhe për ne

 

ESM: Të kalojmë tek përkthimet. Përkthyet në fillim Kadarenë. Pse
e gjetët ketë shkrimtarë dhe si u pritë në Gjermani?
Wilfried Fiedler: Në fillim përkthyem novelën e shkurtër “Në kafe ‘Riviera” që doli në serinë e botimeve të shkrimtarëve të ndryshëm të botës. Zgjodhëm atë që kishim, sepse nuk kishim gjithë atë diapazonin e letërsisë shqipe. Tregimi kishte diçka të re. Kadare atëherë nuk kishte pozitën e sotme. Kishte sukses në Francë, që kishte një shtëpi botuese që gjithçka i përkthehej. Pse ne nuk e përkthejmë? Pastaj edhe Gjermania Perëndimore e gjeti, e zbuloi dhe e botoi. Më pas ne u tërhoqëm si gjuhëtar për t’ia lënë vendin letrarëve përkthyes. Erdhi koha e seminareve. Gjermania Lindore ishte e interesuar për albanologjinë. Ne na dërgonin, por gjithmonë me frikën se ne do të iknim. Sa i përket letërsisë për këtu nuk kishim sepse atëherë, mos harroni, për shtetin tonë Titoja ishte figurë negative, si edhe gjithë Jugosllavia. Ishte diçka e dyshimtë dhe nuk botoheshin.

 

Ta mësoni gjuhën letrare për një komunikim të natyrshëm

 

ESM: Porosia e zakonshme, në ketë rast për lexuesit e gazetës kombëtare (që thatë më parë se e kemi parë dhe lexuar , por tash jetoi në qytezë periferike ku nuk ka shqiptarë)?
Wilfried Fiedler: I drejtohem gjeneratës së re, mendoi për rininë që ka më shumë ne Kosovë, për kosovarët dhe shqiptarët në përgjithësi duhet që të bëjnë më shumë për mësimin e gjuhës shqipe, sepse shumë herë flasin dialekte të ndryshme, që është një gjë e mirë, që na gëzon neve si linguistë, por duhet të kenë një ndjenjë për identitetin e përbashkët të gjuhës letrare shqipe. Ka të meta të mëdha në ketë aspekt. Prandaj duhet të mësojnë dhe të jenë në gjendje ta përdorin si gjuhë të tyre të natyrshme të komunikimit.

Intervistoi: Enver S. MORINA

(Intervista me prof. Wilfried Fiedler është pjesë e librit në proces përgatitjeje “22 intervista me personalitete të shkencës, kulturës dhe artit”)

 

blank

SI NË ËNDËRR Nga Muç Xhepa

Muç Xhepa dhe Petro Zheji
Hapet dera. E drunjtë. Hoteli luksoz “Xheferson”. Kam ndaluar pranë hyrjes. Rruga nr. 16. Sinjalet e emergjencës i mbaj të ndezura. Udhëtari Shtainfel, mbi të tetëdhjetat, i jep diçka dorëtarit dhe afrohet ngadalë. Buzëqesh. Ulet në sediljen e pasme.
– S’është e lehtë të prisni këtu! Rrugë e rëndësishme kjo, – qesh.
Në anën tjetër, banesa madhështore e ambasadorit rus. Dikur ambasada e BRSS-së. Ruhet natë e ditë nga policia sekrete. “Çerdhe agjenturore”, them me vete. Pikërisht këtu, oficeri i marinës amerikane, John Anthony Walker Jr., në gjendje të çrregullt mendore, kaloi portën e zymtë prej hekuri dhe befasoi shefin e KGB-së në ambasadë, Boris Solomatin.
– Dua të fitoj para, – i tha amerikani. – Le të bëjmë marrëveshje bashkëpunimi.
Solomatin menjëherë e mori lart në zyrën e tij. Biseduan dy orë.
– Më bëni përshtypje, – i tha në fund të takimit shefi i agjenturës ruse. – Nuk jeni si të tjerët që i ndez dashuria për komunizmin. Keni ardhur thjesht për biznes.
Walker dorëzoi dokumente tepër të rëndësishme, ku vërtetonte se kishte hyrshmëri te kodet sekrete të Marinës Amerikane, ndërsa Solomatin e shpërbleu me disa mijëra dollarë.
Ndonëse nën vëzhgimin e rreptë të postës së FBI-së, e vendosur në anën tjetër të rrugës, ai mundi të dalë pa u kuptuar, fshehur në automobilin e ambasadës. Për dy dhjetëvjeçarë rresht, oficeri Walker u vu në shërbimin e armiqve të vendit tij. “Veprimtaria agjenturore i siguroi Moskës njohuri të konsiderueshme rreth luftimit në det”, do të shprehej Sekretari i Mbrojtjes, Caspar Weinberger.
– E bukur! Ja, Shtëpia e Bardhë në ballë!
Shihemi në pasqyrë.
– Nuk kemi për të vajtur atje! – qesh me zë.
– Adresë keni vënë qytezën Ferfaks, Virxhinia.
– Banon një ish-koleg. Kemi punuar bashkë në universitetin e “Xhorxhtaunit”, në Katedrën e Gjuhësisë.
– Keni ditë në hotel?
– Përse më pyesni? Ngaqë është i shtrenjtë?
Mbetem i pagojë. Ndonëse e kam detyruar veten t’u qëndroj larg pyetjeve të tilla, kureshtja orientale edhe këtë radhë e mposhti vetëpërmbajtjen oksidentale. Skuqem!
– Bëra shaka! – shihemi në pasqyrë. – Kam ngrënë një darkë në restorantin e hotelit. Prandaj… gatuhet mirë.
Ibrahim Rugova më ftoi si përfaqësues i ambasadës shqiptare në Uashington. Priste miqtë amerikanë. E kishin nderuar në zyrat më të larta të shtetit. Të ftuar nderi kishte Sekretarin e Mbrojtjes, William Perry. Në hollin e hotelit, Rrugova u afrua të shtrëngonte duart me mua. Adnani, shoqëruesi personal i sigurisë, e tërhoqi menjëherë në anë. Mbeta i shtangur. Edhe Rugova u befasua. Adnani buzëqeshi.
– Zoti kryetar, ishit poshtë një objekti që mund t’ju merrte jetën, – bëri me shenjë lart. Varej një shandan i madh prej kristali. Rugova më përqafoi. Në darkë më uli pranë vetes. Respekt vëllai.
Sekretari Perry gjatë fjalës përshëndetëse i tha:
– Do të na keni pranë!
Përse më shfaqet si në ëndërr darka? Ngaqë Dardania është pjesërisht e çliruar…? – them me vete. Festojnë! Marr frymë thellë.
– Cila gatesë ju pëlqeu më shumë? Kam dëshirë ta provoj kur të kthehem.
“Çlirimi i plotë i Dardanisë”, them me vete.
– Të më falni! Ka vite…
– Mund t’ju pyes nga jeni? Më lejoni ta gjej vetë! – vështron i përqendruar në pasqyrë. Flet nën zë. – Albania?
– Po, profesor! Më befasuat! Cila fonemë ju solli në gjetjen e saktë?
– “R” dhe “L”.
“…Për të prodhuar ‘R’ dhe ‘L’ pa u dalluar nga anglezët, kërkohet një rilidhje e elementeve të caktuara të qarkut në tru…”, na mësonte në shekullin që lamë pas Petro Zheji. Eh, gjigant, kush të kuptonte atëherë?!
– Shkenca e gjuhësisë të mahnit me zhvillimet e fundit. Tani mund të shohim edhe cila pjesë e trurit aktivizohet gjatë mësimit të gjuhës së huaj, – mbështet kokën prapa i kënaqur.
– MRI?
-Po! Magnetic resonance imaging and electrophysiology. Mësimi i gjuhës së huaj e zhvillon shumë pjesën e trurit ku ndodh procesi… edhe kujtesën.
– Doni të thoni se e forcon kujtesën?
– Jo vetëm aq, por ndikon të mos prekemi lehtë nga sëmundja Alzheimer.
– Profesor, ju falënderoj shumë! Mësova diçka të re. Shqiptarët, për arsye të ndryshme, në masë kanë mësuar pa vështirësi gjuhë të huaja.
– Ju ndihmon gjuha juaj. E vjetër.
– Ka edhe gjuhë të tjera…
– Po, por nuk janë pranë rrënjës. Vepra e gjuhëtarit shqiptar Petro Zheji, “Shqipja dhe Sanskritishtja” e shpjegon këtë. Kolegu tek i cili po shkojmë beson shumë në zbulimin e tij.
– Mos doni të thoni se ka studiuar gjuhën shqipe?
– Është marrë me të.
Petro Zheji ka lënë mesazh.
– Kur të kthehesh nga puna më merr në telefon! Është urgjente!
Shqetësohem. Zëri i Petros është i thellë. Ndryshe. E marr menjëherë.
– Dëgjomë me vëmendje! Duhet të largohem prej këndej. Zonja e shtëpisë është e alarmuar. E kanë kërcënuar. Duan të më helmojnë. Nuk po të flas më gjatë!
Si juristin Aristidh Kolën, them me vete. “…Arvanitasit janë krijuesit e Greqisë së re”, tha shqiptari i madh dhe e mbaruan.
– Nisem me avionin e parë!
Piloti lajmëron: “Do të vazhdojmë të fluturojmë rrotull aeroportit. Presim që pista të pastrohet. Jemi brenda një stuhie dëbore”. Hap mbulesën e kauçuktë të dritares. Bardhësi. Vajza e re ulur pranë meje pyet stjuardesën nëse mund të ndezë celularin. Ajo e kundërshton me tundje të kokës.
Në aeroportin “Metro” të Detroitit ka dalë Petro dhe zonja e shtëpisë, ku banon me qira ai. Zonja flokartë, të dredhura, lëshuar mbi supe, sykaltër, trup elegant, veshur me sqimë, shikon përreth e shqetësuar. Dikush e ndjek.
– Më bëre merak! – Petro afrohet i gëzuar. – Kemi dy orë që të presim. Dëbora ka filluar në mesnatë. Njihu me zonjën!
Shtrëngojmë duart.
– Flasim rrugës!
Zëmë vend në sediljen prapa. Zonja nget automobilin ngadalë për tek agjencia e kamionëve me qira, “U-Haul”. Herë pas here, fordi shket mbi dëborën e ngrirë. Vetëm një linjë është e hapur. Pirgje dëbore mbulojnë anët e rrugës. Vetja të duket sikur lundron në një lumë të bardhë.
– Do të na falësh! – Petro afron kokën pranë saj. – Do të flasim në shqip.
– Bëni mirë. Dua të përqendrohem në timon.
– Është e trembur, – më drejtohet Petro. – Ndodhet në mes dy zjarreve: të më shpëtojë dhe të ndëshkohet ose të më helmojë dhe të marrë shpërblimin.
Drithërohem. Të jem në ëndërr? Në Itali e goditën me automobil. Ishte viti i parë pas shembjes së madhe. E lanë të shtrirë në rrugë. E menduan të vdekur. Që nga ajo kohë kanë kaluar dy dhjetëvjeçarë. Jemi në Amerikën antikomuniste. Kërkojnë ta helmojnë!
– I kanë dhënë ultimatum.
– Përse nuk kontakton autoritetet, policinë, FBI-në…?
– Ka frikë se e mësojnë. Më kërkon të largohem që sonte. Me natë.
– Të jetë arsye libri që po shkruan?
– Çdo gjë mund të jetë në mes!
Fordi shket përsëri. Këtë radhë parashtytësi humbet në dunën e bardhë. Jemi të vetëm në rrugë. Dëbora është shtuar. E akullt. Petro në njërën anë, unë në tjetrën, të zhytur deri në gjunjë, shtyjmë me forcë fordin. Gomat xhirojnë. Pas shumë lëvizjesh futet sërish në linjë. Tek agjencia “U-Haul” mbarojmë punë shpejt. Marrim kamion të madh, GMC, me karroceri të mbuluar. Petro ngjitet në kabinë. Ndjekim fordin. Parkoj tek oborri i shtëpisë. Menjëherë fillojmë të ngarkojmë kamionin. Orenditë e dhomës në fillim, pastaj kutitë e kartonit të mbushura me libra dhe fjalorë.
Dita thyet. Flokët e dëborës ngjyrosen në gri. Të pambukta, të dendura. Rrugica ngjason me peizazhin impresionist “Snow at Louveciennes” të piktorit anglez Alfred Sisley.
– Këtë do ta marr me vete në kabinë.
Kutia e madhe prej kartoni është mbushur me dorëshkrime. Vepra që i ka përkushtuar jetën, “Shqipja dhe Sanskritishtja”.
– Nisuni!
Zonja i hidhet në qafë. E përqafon.
– Eh, kështu më shkoi kjo jetë! – Petro i puth duart.
Muzg. Është e para herë që ngas kamion me karroceri. Agjentja na siguroi se gomat janë të reja, dimërore.
– Kini kujdes kthesave! Mos e luani timonin në të kundërt kur të shkisni. Pedaloni butë në frenim dhe ëmbël në gaz!
Ndalojmë në kryqëzimin e rrugëve “Main” dhe “Virginia”. Presim sinjalin të hapet.
– Do më zbrisni ku takohet rruga “Virginia” me shëtitoren “Forest”.
– Me kënaqësi, profesor!
– Do t’ju lutem të prisni pak. Xhoni me siguri do të gëzohet, kur të marrë vesh se jeni shqiptar. Do të kërkojë t’ju takojë.
– Me dëshirë!
Te dera e shtëpisë shfaqet një burrë i shkurtër, rreth të pesëdhjetave, me syze optike. Skeleti i trashë, kauçuku, dallon fort në fytyrën e tij të imët. Hap krahët. Përqafohet me mall me Shtainfelin. Ky i tregon me dorë nga unë. Afrohen. Dal jashtë.
– Tungjatjeta! – Xhoni, “t”-në e bën të fortë.
– Tungjatjeta!
– Ja kështu dua ta them! Nuk e mësova dot kurrë!
– E thoni shumë më mirë se çdo i huaj që kam njohur.
– Po më bëni qejfin, – buzëqesh.
– Folëm për gjuhëtarin shqiptar Petro Zhejin, – ndërhyn Shtainfeli.
– Aha, të madhin e shqipes së bukur, që nuk pata fatin ta takoj. Kishte jetuar në Uashington. E kam mësuar vonë!
– Kthehu majtas. Rruga “Eureka”, – Petro shënon me ngjyrë të verdhë, transparente, pjesën e udhës që kemi përshkuar.
– Si në ëndërr po më duket.
Xhami i përparmë zbret poshtë, shytë, dhe vetja të duket sikur je mbi ski.
– Jeta ëndërr është, – flet i përqendruar mbi hartë.
– Devijo nga “Eureka” dhe futu në autostradën I-75 S. Do bëjmë tridhjetë e gjashtë milje në të.
Kthesa është e zënë. Dy kamionë pastrojnë rrugën e gjerë. Lëvizin ngadalë. Thikat hedhin në anë dëborën që ngrihet si bregore.
– Është shtuar.
– Simbol i një fillimi të ri.
Mbushem me gëzim. Gjiganti Petro nuk është thyer edhe këtë radhë. Misioni i shenjtë e thërret. Gjuha shqipe. Në Tiranë, punët e shkruara që arrinin deri në tavan, i humbi njeriu të cilit ia kishte besuar. Dhe jo vetëm aq, por u përpoq t’i rrëmbente banesën, ku jetonte prej vitesh pa paguar një grosh. Me gjyq. Petro u dëshpërua shumë. E kishte besuar verbërisht.
“Defekti që kemi ne është njëjtësimi i tjetrit me veten”, më tha vite më vonë në Uashington.
– Ta ngroh edhe ca kabinën?
– Jo, se na merr gjumi.
Rris shpejtësinë. Në të majtë liqeni Erie.
– Kemi hyrë në “Lake-effect zone – Zona e ndikuar nga liqeni”.
– Dëbora është e thatë. Ngite me ngadalë!
Lëmë pas qytetin e Toledos.
– Petro Zheji ka jetuar në “College Park”, pranë universitetit të “Merilendit”.
– E keni njohur?
– Po.
– Jeni me fat! Kur të studiohet dhe të zërë vendin e duhur zbulimi shkencor, “Shqipja dhe Sanskritishtja”, shqiptarët do të ndjehen krenarë për gjuhën e tyre.
– Më prekët me vlerësimin e lartë.
– Kërkon njohuri të thella gjuhësore të kuptosh librin. Uroj që katedrat e gjuhësisë të përgatisin një udhëzues… – profesori heq syzet, fshin xhamat e trashë. – Ja, tani shikoj më qartë. Kështu duhet… – buzëqesh. Shtrëngojmë duart.
Largohem i brengosur. Nuk kam arritur ende ta botoj dorëshkrimin që më ka lënë. E quajtëm “Çelësi”.
I-75S bëhet I-280. Dëbora ka pushuar. Kemi tri orë që udhëtojmë të tensionuar. Ndalojmë në vendpushimin e parë. Marrim nga një kafe amerikane. Na krijohet tjetër gjendje shpirtërore. Nisim përsëri udhëtimin. Uashington. Nën dritën e hënës. E argjendtë.
– Dialogojmë mësimin e parë të “Çelësit”, studenti dhe profesori? – e pyes unë.
Punimin “Parashtrimi popullor i Algoritmit Simbolik”, Petro ma kishte dërguar me postë.
– Mirë bëjmë, do na mbajë zgjuar.
Petro nxjerr nga çanta dorëshkrimin.
S: Çfarë ka zbuluar e hartuar kryesisht mësuesi juaj?
P: Algoritmin Simbolik…
S: Që do të thotë?
P: Që do të thotë se ai ka kryer strukturimin, (artikulimin) matematiko-logjik të Mendimit Mistik.
S: Ç’është Mendimi Mistik?
P: Një tjetër lloj mendimi, krejt i ndryshëm nga mendimi i zakonshëm, nga mendimi racional, shkencor.
S: Pra ekzistojnë dy lloj mendimesh?
P: Po, dhe dy lloj logjikash…
S: Të cilat janë?
P: Logjika formale ose arsyeja njerëzore, që mbështetet dhe buron e gjitha nga Parimi i Identitetit Formal, që shkruhet A = A ose për të treguar që A mund të jetë çfarëdo (X = X). Hera-herës kjo logjikë quhet edhe aristoteliane dhe kjo për arsye se Aristoteli ishte ai që e organizoi, strukturoi formalisht duke formuluar edhe teorinë e silogjizmave. Autori i studimeve (Petro Zheji), për të cilat ne do të bisedojmë bashkë, me fjalë të tjera, mësuesi im i dikurshëm, e quan këtë logjikë: kod F. Por dikur, siç shihet qartë në shkrimet e tij të hershme, ai e mbiemëronte atë me një shprehje frëngjisht: “Justice des signes de la Forme”.
S: Dhe logjika tjetër?
P: Ai e quan atë Logjika Esenciale dhe në mbiemërimin e saj të hershëm në frëngjisht: “Logique des signes de l’Essence”. Ky është për atë kodi E, ku E = (X = – X). Meqenëse X dhe – X janë dy “quid”-e (sende) të kundërta, kjo formulë, e famshme tashmë, quhet edhe “Coincidentia oppositorur”, domethënë në shqip: “Përputhja e të kundërtave”, në anglisht “The coincidence of opposites”. Mistikisht “objekti” që përcakton kjo formulë quhet “Qendra”, në anglisht (The Center). Kështu logjika e kodit E është një logjikë qendrore, ndërsa ajo tjetra, logjika formale e kodit F, siç do të shohim më vonë, është një logjikë periferike, sipërfaqësore. Pra, një logjikë e thellë (kodi E) dhe një logjikë e cekët, në anglisht (shallow, superficial), (kodi F). Kemi kështu një dikotomi (të mendimit të marrë në tërësi), domethënë një ndarje në dysh të Mendimit Njerëzor, fjalë kjo që Autori e redukton te Shqipja si: dy (2) ka (folja kam) dam, (anglisht: divide, “Divide in two”). Në qoftë se të tërën e tregojmë, siç bën Mendimi Mistik (simbolik) me simbolin O (domethënë një rreth), dikotomia, për të cilën po flasim, do të tregohej simbolikisht me Ø. Paraqitëm kështu me këtë rast dy simbole, sepse sikundër do të shohim më tej, gjuha me të cilën Mendimi Mistik (kodi E) shprehet dhe operon nuk mund të jetë tjetër veçse një Gjuhë Simbolike. Të tjera simbole do të pasojnë dora-dorës në këtë dialog…
I zhytur në kujtime humbas kërkesën e radhës nga Uberi. Ndaloj tek i pari “Starbaks”. Ulem pranë dritares. Kafenë amerikane e marr pa qumësht, të fortë. Lumi Potomak rrjedh i përgjumur drejt oqeanit. “Jeta ëndërr është”…
(Ky tregim është pjesë e librit “Në anë tjetër, tregime Uberi” të autorit Muç Xhepa.)
blank

Më 3 shtator 1982 u vra Carlo Alberto Dalla Chiesa, gjeneral i karabinierëve, i paepur në luftën kundër terrorizmit të Brigadave të Kuqe dhe mafies

VOAL – Carlo Alberto Dalla Chiesa, gjeneral i karabinierëve, i njohur për angazhimin e tij në luftën kundër terrorizmit të Brigadave të Kuqe së pari dhe më pas kundër mafies, së cilës do të jetë viktimë, lindi në Saluzzo, në provincën e Cuneo, më 27 shtator 1920. Djali i një karabinieri, zëvendës komandant i përgjithshëm i Armës, nuk merr pjesë në akademi dhe shkon te karabinierët si një oficer plotësues në shpërthimin e Luftës së Dytë Botërore.

Në shtator 1943 ai po mbante rolin e komandantit në San Benedetto del Tronto, kur u bashkua me rezistencën partizane.

Pas luftës me gradën kapiten, ai martohet me Doretta Fabbo, e cila do t’i japë tre fëmijë, Nando (i cili do të bëhet politikan disa herë i zgjedhur parlamentar), Rita (prezantuese e mirënjohur i TV) dhe Simona. Pas përvojave pozitive në luftën kundër banditizmit, në 1949 ai arriti në Siçili, në Corleone, me kërkesën e tij të qartë. Në territorin mafia po organizohet dhe lëvizja separatiste është akoma e fortë. Këtu Kapiteni Dalla Chiesa e gjen veten duke hetuar 74 vrasje, përfshirë atë të Placido Rizzotto, një sindikalist socialist. Në fund të vitit 1949 Dalla Chiesa do të tregojë Luciano Liggio si përgjegjës për vrasjen. Për rezultatet e tij të shkëlqyera ai do të marrë një Medalje të Argjendtë për Trimëri Ushtarake.

Më vonë ai u transferua në Firence, pastaj në Como dhe Milano. Në vitin 1963 ai ishte në Romë me gradën nënkolonel. Pastaj ai lëviz përsëri, në Torino, një transferim që është në disa mënyra enigmatike: vite më vonë do të zbulohet se ai ishte urdhëruar nga gjenerali Giovanni De Lorenzo, i cili po organizonte “Piano Solo”, një përpjekje grusht shteti për të parandaluar formimin e të parit qeveria e qendrës së majtë.

Duke filluar nga 1966 – që përkon me largimin e De Lorenzo nga Ushtria – dhe deri në 1973 ai u kthye në Sicili me gradën kolonel, në komandën e legjionit karabinierë të Palermos. Rezultatet, siç pritej nga Dalla Chiesa, nuk mungojnë: ai sjell para drejtësisë bosë kriminelë si Gerlando Alberti dhe Frank Coppola. Gjithashtu duke filluar të hetojë marrëdhëniet e pretenduara midis mafies dhe politikës.

Në 1968 me departamentet e tij ai ndërhyri në Belice për të ndihmuar popullatat e goditura nga tërmeti: ai u dha një medalje bronzi për trimëri civile për pjesëmarrjen e tij personale “në vijën e frontit” në operacionet.

Ai heton zhdukjen misterioze të gazetarit Mauro De Mauro (1970), i cili pak më parë kishte kontaktuar regjisorin Francesco Rosi duke i premtuar atij material që linte të kuptohej për çështjen Mattei (presidenti i ENI që humbi jetën në një përplasje aeroplani: avioni u ngrit nga Sicilia, rrëzohet ndërsa afrohej në aeroportin e Linate). Hetimet kryhen në një bashkëpunim të rëndësishëm midis Karabinierëve dhe Policisë; shefi i policisë i ngarkuar është Boris Giuliano, më vonë i vrarë nga mafia.

Në 1973 Dalla Chiesa u gradua në gradën e Gjeneral Brigade. Një vit më vonë ai është komandant i rajonit ushtarak të veri-perëndimit, i cili vepron në Piemonte, Valle d’Aosta dhe Liguria. Zgjidhni një duzinë oficerësh të armës për të krijuar një strukturë anti-terrorizëm (baza e së cilës është në Torino): në shtator 1974 në Pinerolo ai kapi Renato Curcio dhe Alberto Franceschini, eksponentët kryesorë të Brigadave të Kuqe, falë edhe infiltrimit të Silvano Girotto , e quajtur ndryshe “friar mitra”.

Qeveria e vendit i besoi atij kompetenca të veçanta: ai u emërua Koordinator i Forcave të Policisë dhe Agjentëve të Informacionit për luftën kundër terrorizmit, një lloj departamenti special i Ministrisë së Brendshme, krijuar pikërisht për t’iu kundërvënë fenomenit të Brigadave të Kuqe që në ato vite tërbohet, duke iu referuar veçanërisht hulumtimit hetimor të atyre që janë përgjegjës për vrasjen e Aldo Moro.

Falë Dalla Chiesa dhe përkujtuesve të tij për qeverinë e vendit, figura ligjore e të penduarve zyrtarizohet në këtë periudhë. Duke u përpjekur për pendim, pa lënë pas dore veprimet e infiltrimit dhe spiunazhit, ai arrin të identifikojë dhe arrestojë autorët materialë të vrasjeve të Aldo Moro dhe shoqërimin e tij, si dhe arrestimin e qindra mbështetësve. Falë punës së tij, karabinierët iu kthye një besim i ri popullor.

Megjithëse ishte i përfshirë në ngjarje që e trondisnin, në fund të vitit 1981 ai u bë zëvendës komandant i përgjithshëm i Armës, ashtu si babai i tij Romano në të kaluarën. Mes polemikave ai vazhdon punën e tij, duke konfirmuar dhe konsoliduar imazhin e tij publik si një oficer i drejtë.

Në fillim të Prillit 1982 Dalla Chiesa i shkruajti Kryeministrit Giovanni Spadolini këto fjalë: “rryma Demokristiane Siçiliane e drejtuar nga Andreotti do të kishte qenë” familja politike “më e ndotur nga ndotja mafioze”. Një muaj më vonë ai u dërgua papritmas në Sicili si prefekt i Palermos për të kundërshtuar fillimin e emergjencës mafioze, ndërsa vazhdimi i hetimit të terroristëve kaloi në duar të tjera.

Në Palermo ai u ankua disa herë për mungesën e mbështetjes nga shteti; emblematike dhe plot hidhërim mbetet fjalia e tij: “Ata më dërgojnë në një realitet si Palermo, me të njëjtat fuqi si prefekti i Forlì”. Ai kërkoi të takonte Giorgio Bocca, një nga gazetarët më të rëndësishëm të periudhës, për t’i dërguar shtetit një mesazh përmes mediave, një mesazh që synon të kërkojë ndihmë dhe mbështetje nga shteti. Në intervistë (7 gusht 1982) ekziston pranimi i dështimit të shtetit në betejën kundër Cosa Nostra, i bashkëpunimit dhe bashkëpunimit që i kanë lejuar Mafias të veprojë e patrazuar për vite me rradhë.

Në fakt, botimi i artikullit nga Bocca nuk zgjon reagimin e shtetit por atë të mafies e cila tashmë kishte në sytë e saj gjeneralin karabinier.

Në mbrëmjen e 3 shtatorit 1982, Carlo Alberto Dalla Chiesa është ulur pranë gruas së tij të dytë të dytë (martuar vetëm disa javë më parë) Emanuela Setti Carraro, e cila po ngiste një A112: përmes Carini në Palermo, makina shoqërohet nga një BMW që mbante në bord Antonino Madonia dhe Calogero Ganci (më vonë i penduar), të cilët hapin xhamin e përparmë me një pushkë Kalashnikov AK-47.

Në të njëjtin moment, makina me Domenico Russo në bord, shofer dhe agjent shoqërimi i prefektit Dalla Chiesa, ishte e mbështetur nga një motor i drejtuar nga Pino Greco, i cili e ftoh atë.

Dokumentet në lidhje me rrëmbimin e Aldo Moros, që Dalla Chiesa kishte sjellë me vete në Palermo, zhduken pas vdekjes së tij: nuk është konstatuar nëse ato ishin vjedhur me anë të Carini apo nëse ishin vjedhur nga zyrat e tij.

Carlo Alberto Dalla Chiesa vlerësohet me Medaljen e Artë për trimëri civile në kujtesë, me këto fjalë:

“Tashmë një luftëtar i zellshëm, si një oficer shumë i lartë i Karabinierëve, i krimit të organizuar, ai gjithashtu mori përsipër detyrën, si Prefekt i Republikës, për të refuzuar sfidën e nisur ndaj Shtetit Demokratik nga organizatat mafioze, duke përbërë një kërcënim shumë serioz për vendin. Barbarisht. therur në një pritë frikacake dhe tradhtare, e shtruar mbi të me një egërsi të egër, ai sublimoi me sakrificën e tij një jetë të përkushtuar, me një ndjenjë të shkëlqyeshme të detyrës, në shërbim të institucioneve, viktimë e urrejtjes dhe dhunës së paepur të atyre që donin të luftonin “.

Nëse është e vërtetë që institucionet nuk ishin të pranishme në kohën e tij të nevojës dhe kjo mungesë e rëndë madje ngarkohet mbi anëtarët e familjes duke filluar nga periudha e menjëhershme pas vdekjes së tij, për të kujtuar brezat për vlerën civile të kësaj figure të rëndësishme italiane që ka në të gjithë vendin simbole të panumërta mirënjohjeje siç janë monumentet, emrat e shkollave, kazermat, sheshet, rrugët dhe parqet./Elida Buçpapaj

blank

Dr. Frederik Shiroka, kirurgu me duar të arta Nga PROF. FEDHON MEKSI

Frederik Shiroka, mjek kiru rg i shquar, themelues… i Kirurgjisë moderne shqiptare, lindi më 27 shtator 1907 në Shkodër, qytet me tradita të lashta atdhedashurie dhe bujarie, në një familje atdhetare shkodrane me tradita e kulturë.

1. HAPAT E PARA

Shkollën fillore e kreu në Kolegjin Severian, që konsiderohej si një shkollë elitare në Shkodër dhe në gjithë Shqipërinë. Frederiku qysh në fëmini dallohej për zgjuarsi dhe talent të veçantë në disa drejtime. Ai luajti suksesshëm në teatrin e shkollës, zotëronte disa vegla muzikore dhe njihte disa gjuhë të huaja. Ai ishte i talentuar edhe në sport dhe ka qenë një notar mjaft i mirë. Gjatë pushimeve të verës, Frederiku adoleshent u aktivizua me ekipin e futbollit të Shkollës së Jezuitëve e më vonë me skuadrën e futbollit Juventus, që përbëhej vetëm nga të rinj të fesë katolike. Veçse, një pjesë e lojtarëve të Shoqërisë Juventus, pa marrë parasysh pasojat që do të kishin nga ana fetare, u bashkuan me shoqërinë laike Studenti – Shkodra. Këta sportistë ishin: Luigj Shala, Frederik Shiroka, Anton Mazreku etj.

2. “KIRURGJIA NUK KA ATDHE, KIRURGU KA”

Mbasi mbaroi shkollën fillore në vitin 1923, Frederiku u dërgua prej familjes së tij që të vazhdonte shkollimin në Austri. Gjimnazin e kreu në qytetin e vogël të Kremsit (afër Vjenës), ku shkolloheshin edhe shumë të rinj të tjerë nga Shkodra. Frederikut iu deshën vetëm 2-3 muaj që të mësonte gjuhën gjermane, të folur dhe të shkruar. Ai përfundoi shkëlqyeshëm shkollën e mesme (1928) dhe fitoi bursën për të vazhduar Fakultetin e Mjekësisë në Grac të Austrisë. Pasi u diplomua, vendosi të bëhej kirurg dhe u specializua për Kirurgji dhe Gjinekologji, meqenëse Shqipëria në atë kohë kishte shumë nevojë për kirurgë dhe gjinekologë. Në shkollat austriake u formua një pjesë e madhe e intelektualëve shqiptarë. Por, ajo që mësohej në Austri përveç profesionit, ishte edhe sjellja e hijshme, fjala e mençur dhe edukata qytetare, pa të cilat çdo njeri, sado i zoti që të jetë, nuk është asnjëherë i plotësuar në formimin e tij. Frederik Shiroka gjatë gjithë jetës së tij dhe në të gjitha situatat që do t’i krijoheshin tregoi se ishte shembull gjallë i një intelektuali shqiptar, që kishte kryer me sukses gjimnazin, universitetin dhe specializimin në shkollat austriake.

Edhe pse i ofruan për të punuar në Katedrën e Kirurgjisë në Grac, ai vendosi të kthehej në atdhe. Kur e pyetën pse do të kthehej në Shqipëri, ai u përgjigj i vendosur: “Kirurgjia nuk ka atdhe, kurse kirurgu ka”. Si edhe disa intelektualë të tjerë shqiptarë, sidomos mjekë, që nuk pranuan kërkesat për të punuar në katedrat e universiteteve të Europës, madje dhe të SHBA-së, dr. Frederik Shiroka erdhi për të punuar në Shqipëri. Shqipëria në ato vite kishte nevojë të madhe për intelektualë të zotë, bij e bija të saj. Këta mjekë që erdhën për të punuar në atdheun e tyre mbeten edhe sot si shembuj të gjallë të atdhedashurisë dhe humanizmit. Të tillë ishin edhe mjekët e mirënjohur J. Basho, O. Jonuzi, S. Tefiku, I. Tartari, K. Kërçiku, J. Jorgoni, Sh. Ndroqi, Dhimitër Lito e shumë të tjerë. Kësaj plejade i takon edhe dr. Frederik Shiroka, që ndihej krenar se ishte shqiptar. Mbahet mend të ketë thënë se “…unë nuk kam dojç kulturë, por kam kulturën dhe edukatën shqiptare që më dhanë nëna dhe baba im”.

3. NGA GRACI NË TIRANË

Në vitin 1935, dr. Shiroka filloi punën në Spitalin e Tiranës si mjek kirurg dhe do të punonte si asistent i mjekut hebre, prof. Lehmann, i cili vuri re talentin e kirurgut të ri qysh në operacionet e para të kryera prej tij. Dr. Shiroka i përkiste atij brezi intelektualësh, të cilët njohën Shqipërinë pas Kongresit të Lushnjës dhe me Tiranën kryeqytet, që dukej se po merrte njëfarë fizionomie si shtet. Ardhja e dr. Shirokës në Spitalin e Tiranës u mirëprit nga kolegët e tij, si dr. Sabri Tefiku, dr. Besim Zyma etj., të cilët e ndihmuan dhe e orientuan dr. Shirokën për të njohur Tiranën, spitalin dhe kolegët e tjerë. Sjellja e tij natyrale dhe elegante e dallonin nga gjithë të tjerët. Të sëmurët dhe familjarët e tyre u dashuruan me këtë mjek që u buzëqeshte atyre, i shikonte në sy dhe ua vinte dorën në sup për t’u dhënë kurajë. Në regjistrat e operacioneve që u kryen gjatë viteve ‘35-‘40 në Spitalin e Tiranës janë pasqyruar ndërhyrjet kirurgjikale me shkallë të lartë vështirësie të kryera nga dr. F. Shiroka, si p. sh., operacionet në të sëmurët që vuanin nga tuberkulozi i kockave, në të sëmurët me plagë të shumta nga dëmtime të mëdha të organeve kryesore, në trajtimin e sëmundjeve obstetrike kirurgjikale, në sëmundjet urologjike, në sëmundjen e ekinokokut të gjeneralizuar e shumë e shumë të tjera. Duke u nisur nga talenti i kirurgut të ri dhe me të ardhme të sigurt, dr. Lehmann, ish-shefi i tij në Spitalin e Tiranës, që tashmë ndodhej në Amerikë, në vitin 1940 e ftoi zyrtarisht në Institutin e Kërkimeve Shkencore të Filadelfias për të punuar së bashku, por përgjigjja e Shirokës ishte e prerë: “Unë jam më i dobishëm në Shqipëri se në Amerikë. Unë do të veproj njësoj si mjekët e tjerë shqiptarë, ashtu si Ashta, Benusi, Kërçiku, Zyma, Basha etj., që qëndruan në Shqipëri ku populli i do dhe i nderon”.

4. PUSHTIMI FASHIST DHE
TRANSFERIMI NË SHKODËR

Pushtimi fashist e gjeti dr. Frederik Shirokën në krye të punëve në Spitalin e Tiranës. Ai tashmë kishte kryer shumë operacione të suksesshme brenda një kohe fare të shkurtër (1935-1939). Në vitin 1939, pak ditë para pushtimit të Shqipërisë nga Italia fashiste, kur prof. Lehmann si hebre që ishte u largua nga vendi ynë, shef i Kirurgjisë mbeti ish-asistenti i tij, dr. Frederik Shiroka. Pas pushtimit të Shqipërisë, pa u vonuar, kirurgët italianë zunë vendet kryesore në repartin e Kirurgjisë së Spitalit të Tiranës. Koleg i dr. Shirokës tashmë do të ishte dr. Loci, një mjek i paaftë dhe aventurier, të cilit dr. Shiroka, pas gafës së radhës që bëri, i tha prerazi: “Unë nuk të lejoj të operosh në këtë mënyrë e të bësh eksperimente në trupat e shqiptarëve, siç keni bërë në Abisini. Teknikat operatore që përdorni ju tashmë janë të vjetruara, kurse shqiptarët, që janë ndër kombet më të lashta të Europës, meritojnë të trajtohen ndryshe, prandaj jua theksoj edhe një herë se nuk ju lejoj të operoni me mua”.

Fjalët e dr. Shirokës u përhapën vetëtimthi te personeli mjekësor i spitalit, te të sëmurët dhe familjarët, të cilët u ndjenë krenarë për qëndrimin e vendosur të idhullit të tyre. Për të plotësuar figurën e shëmtuar të këtij mjeku do të përmend edhe një ngjarje të shëmtuar që lidhet me të. Pas çlirimit të vendit, ai u kap në Portin e Durrësit si shoqërues i kufomës së një oficeri të lartë italian, barkun e të cilit e kishte mbushur me monedha të shumta floriri. Pas kësaj ngjarjeje të shëmtuar, ai qëndroi edhe disa vjet në Shqipëri, por këtë radhë në burg. Duke qenë se dr. Shiroka nuk pranoi të hynte në Partinë Fashiste, e larguan nga Tirana dhe e transferuan në Shkodër, në qytetin e lindjes, si shef i repartit të Kirurgjisë në Spitalin e Shkodrës. Ai qëndroi në vendlindje nga 1 dhjetori 1940, deri në 7 prill 1946. Në Shkodër ai dha një ndihmesë të madhe në mjekimin e popullit në spital e në çdo shtëpi ku e thërrisnin.

Ai ndihmoi pa u kursyer luftëtarët e lirisë të plagosur në luftën kundër fashizmit. Në ditët e para të çlirimit mjekoi pa u lodhur të gjithë partizanët që çliruan Shkodrën, të plagosur ose të sëmurë. Në periudhën e tifos së morrit, që u shfaq në vitin 1945 në gjithë vendin, dolën në pah edhe një herë zotësia dhe aftësitë e tij organizative. Dr. Shiroka iu drejtua me një thirrje popullit të Shkodrës për t’i dhuruar spitalit 400 shtretër, si edhe batanije e dyshekë. Brenda ditës Spitali i Shkodrës u pajis plotësisht, për të pritur të sëmurët e shumtë të infektuar nga tifoja.

5. PËRSËRI NË TIRANË

Në vitin 1946 u kthye në Tiranë si kirurg i parë në Spitalin Civil dhe kryekirurg i gjithë Shqipërisë. Ai ishte shumë entuziast që do t’u shërbente të sëmurëve dhe do të përgatiste mjekët e rinj, të cilët po ktheheshin në atdhe, pas plotësimit të viteve mësimore që u mungonin për shkak të luftës. Por ai fillimisht u ndesh me shumë vështirësi e pengesa, si edhe me xhelozinë e disa kolegëve. Shpesh e quanin mikroborgjez, madje në një gazetë të Tiranës (Bashkimi) ishte shkruar se “Dr. Jani Basho dhe dr. Frederik Shiroka nuk përfillin eksperiencën sovjetike”. Vetëm pak vite më vonë, do të ishin mjekët sovjetikë që do ta ftonin në Moskë dr. Shirokën.

Pas disa operacioneve demonstrative që kreu në sallat e operacioneve të spitaleve universitare moskovite, ata pohuan njëzëri se kishin përfituar mjaft nga mjeku shqiptar me duar të arta, sikurse e quajtën vetë ata. Ata ngelën të mahnitur veçanërisht nga njohuritë e thella, talentin dhe zhdërvjelltësinë e kirurgut shqiptar. Në të vërtetë, populli shqiptar kishte vite që ia kishte vënë këtë emër të merituar dr. Frederik Shirokës. Gjatë viteve 1946-1955, për herë të parë në vendin tonë ai operoi me sukses në të gjitha organet e trupit të njeriut. Dr. F. Shiroka edhe një herë tregoi formimin e tij akademik të shkëlqyer, talentin natyral dhe karizmën personale, duke dominuar për shumë vjet si figura qendrore e Kirurgjisë shqiptare.

Ai preku çdo fushë të Kirurgjisë nga pulmonet, kockat, në mëlçi, stomak, zorrë, tru, aparatin urogjenital, deri në traumatologji. Ai kreu perikardiolizën e parë në Shqipëri, operacionin në zemër që konsiston në heqjen e cipës së perikardit tashmë të trashur dhe të aderuar me zemrën, pas perikarditeve me origjinë tuberkulare, që ishin shumë të shpeshta në ato kohë. Dr. Shiroka dha një ndihmesë të shquar për trajnimin e kirurgëve të rinj, por edhe në drejtim të organizimit të sallave të operacioneve që ndodheshin në qytetet periferike të vendit dhe përparimin e kirurgjisë në gjithë Shqipërinë. Ai ishte pedagog i Institutit të Lartë të Mjekësisë, që u inaugurua në vitin 1952, por mundi të japë vetëm dy leksione për studentët e mjekësisë së vitit të tretë.

6. NJERIU DHE KIRURGU

Dr. F. Shiroka në radhë të parë ishte njeri i drejtë, gojëmbël, por edhe i papërtueshëm. Ai shëroi me fjalët e tij të ngrohta dhe me duart e tij të arta qindra e mijëra shqiptarë. Ishin të shumtë tiranasit që e shikonin birin e tyre në çdo kohë, në të ftohtë e në vapë, me biçikletën e tij të vjetër Bianki kur kalonte në kalldrëmet e Rrugës së Dibrës për të shkuar në spital. Kirurgu me duar të arta, megjithëse jetoi në tri regjime të ndryshme, mbeti shqiptar me karakter dhe dinjitet. Ambicieve të disa kolegëve partiakë në ato vite, ai iu përgjigj me punë cilësore, me kujdesin e tij të sinqertë për të sëmurët dhe me modesti. Frederik Shiroka mbeti për kolegët kirurgë dhe për të gjithë bashkatdhetarët e tij një idhull, që rrallë i vjen një kombi.

Në Spitalin e Tiranës përmendej deri vonë gjesti i dr. Shirokës, që bashkë me infermieren e tij M. Caci i dhanë gjak nga gjaku i tyre një fëmije në gjendje të rëndë dhe me anemi, para operacionit që duhej të kryej sa më parë. Çdo pjesë e trupit të njeriut e çdo organ i tij i dëmtuar u prek nga bisturia e artë e Shirokës dhe në shumicën e rasteve, ajo ishte jetëdhënëse për qindra e mijëra pacientë që operoi. Shumë ndërhyrje kirurgjikale të vështira të bëra për herë të parë në Shqipëri mbajnë vulën e dr. Shirokës. Në vitet 52-53 të shek XX në Angli, prof. Terenc Milli paraqiti një teknikë të re operatore për kurimin e adenomës së prostatës, sëmundje e shpeshtë te meshkujt mbi 60 vjeç.

Dr. Shiroka, së bashku me kolegët e tij të rinj, e zbatoi për herë të parë në vendin tonë këtë teknikë kirurgjikale, ndërkohë që në klinikat e vendeve të tjera të Ballkanit nuk njihej. Ai kryente me sukses operacionet në kokë, duke u bazuar vetëm te shenjat klinike që paraqiste i sëmuri, pa pasur arteriografi, skaner apo rezonancën manjetike që përdoren sot. Kuraja e tij u shtua edhe më tepër kur erdhën dhe filluan të specializohen për Kirurgji nga vetë ai mjekët e rinj, të cilët ai i shikonte si e ardhmja e Kirurgjisë shqiptare. Këta do të ishin plejada e madhe e kirurgëve të shkollës së Shirokës. Në vitin 1985, me rastin e 30-vjetorit të vdekjes së dr. Frederik Shirokës, dr. Dhimitër Lito, drejtori i Sanatoriumit të Shkodrës, i mbështetur nga të gjithë intelektualët shkodranë, organizoi një sesion shkencor, që u përsërit më pas edhe në Tiranë me iniciativën e profesor Petrit Gaçe, i cili në fjalën e tij e quajti dr. Frederik Shirokën “Themelues i Kirurgjisë Shkencore Shqiptare”. Tashmë figura e doktor Shirokës është vendosur krahas korifenjve të tjerë shqiptarë të shkencës. Të gjithë shqiptarët dhe veçanërisht shkodranët kanë të drejtë të krenohen, që bashkë me Fishtën dhe Migjenin lindën edhe Poetin e kirurgjisë shqiptare, Frederik Shirokën, kirurgun e talentuar dhe të njohur ndërkombëtarisht.

Ai ishte një mjek që i përmbushte me korrektësi e pikë për pikë detyrat e famshme të betimit të Hipokratit, duke qenë gjithmonë i gatshëm për të ndihmuar njerëzit, pa dallim se cili ishte dhe se cilës klasë i përkiste. Nga viti 1947, ai ishte anëtar i Institutit të Shkencave të Shqipërisë (sot Akademia e Shkencave), kurse në vitin 1948 u dekorua me Urdhrin e Punës të Klasit I, me motivacionin: “I dalluar në mënyrë të veçantë për punë të palodhur e frytdhënëse, për merita të shquara në aplikimin e shkencave të mjekësisë, për cilësi të rralla teknike dhe me rezultate të mira të operacioneve, ka kontribuar në shkallë të gjerë për përforcimin e shëndetit të popullit”. Dr. Frederik Shiroka vdes papritur nga Infarkti i Miokardit në orën tre të natës, më 15 dhjetor të vitit 1955. Duke iu referuar revistave dhe gazetave të datave 16-17 dhjetor të vitit 1955 që dilnin në Tiranë, “Populli i Shkodrës dhe të tjerë të ardhur nga i gjithë vendi, me dhimbje, nderim dhe respekt të thellë e përcollën dr. Shirokën në varrezat e Rrmajit”. U shkrua shumë për dr. Shirokën, u mbajtën konferenca e simpoziume për veprën e tij dhe për gjurmët shkencore dhe humane që la pas.

7. OLIMPIA, GRUAJA AUSTRIAKE DHE LETRAT E SAJ

Olimpian nga Tiroli e kishte njohur e dashuruar gjatë kohës së studimeve në Austri. Me mbarimin e studimeve, Olimpia u bë bashkëshortja e Frederikut dhe e ndoqi atë në Shqipëri. Pas ndarjes nga jeta të doktorit, Olimpias për të siguruar mbijetesën iu desh të kërkonte që të punësohej diku. Ajo nuk kishte asnjë profesion, përveç gjuhës amtare që ishte gjuha gjermane. Pasi shërbeu në disa ambasada, më në fund kaloi në ambasadën e Gjermanisë së Lindjes, ku punoi për disa vjet. Në ato kohë ishin gjallë vëllezërit dhe e ëma e saj që jetonin në Itali, por ajo preferoi që të banonte në Tiranë, edhe pse doktori nuk i la asnjë pasuri dhe iu desh që bukën e gojës ta fitonte duke punuar vetë. Kjo vërteton plotësisht faktin se dr. Shiroka, edhe pse gjatë 20 viteve kishte operuar dhe vizituar disa mijëra të sëmurë, nuk kishte lënë asnjë pasuri.

Veçse kërkon përgjigje pyetja se pse Olimpia nuk u kthye në vendin e saj të lindjes. Ajo qëndroi në Tiranë si e shoqja e dr. F. Shirokës dhe si e tillë ajo ndihej e sigurt, e mbrojtur dhe e përkrahur nga të gjithë banorët e Tiranës. Më në fund, në mesin e viteve ’60 ajo shkoi në Itali, ku e priste kushërira e saj, e vetmja nga të afërmit që ishte gjallë. Letrat e shumta që u dërgonte Olimpia nga Tiroli i Italisë miqve të familjes së tyre në Tiranë pas ndarjes nga jeta e doktorit, plotësojnë ato që tashmë njihen për dr. Frederik Shirokën dhe familjen e tij. Në letrat e saj, gruaja e “doktorit”, siç e quante ajo të shoqin, i përmend me mburrje dhe kënaqësi të ligjshme të gjitha nderimet që iu bënë të shoqit pas vdekjes. Ajo përmend që një rrugë në Tiranë tashmë mban emrin e tij. Ajo përmend gjithashtu se për të përjetësuar kujtimin e kryekirurgut të vendit, mori emrin dhe u vendos busti i tij në hyrje të pavijonit 14 që ishte drejtuar prej dr. Shirokës.

Gjithashtu u vendosën buste të punuara nga skulptorja e njohur Kristina Hoshi, si në Sallën e Operacioneve të Spitalit Civil të Tiranës, ashtu edhe në auditorin kryesor të Institutit të Lartë të Mjekësisë. Në letrat e saj ndihej dhimbja nga humbja e Frederikut, njeriut më të shtrenjtë të saj, që ishte e pashlyeshme. Veçse respekti e dashuria që tregonin njerëzit e thjeshtë për “doktorin” dhe të shoqen e tij, qe shërimi i shpirtit të saj. Ajo shkruante: “Njerëzit qanin me dënesë gjatë funeralit të tij, që ishte shprehje spontane e popullit dhe jo një miting i organizuar. Kur po shkonim për në Shkodër për ta varrosur, rrugës na është dashur shumë herë që të ndalonim makinën dhe të hapnim arkivolin e të vdekurit, mbasi njerëzit donin të shihnin për herë të fundit Doktorin e tyre”. Në një letër tjetër që mban datën 17.2.1964, e veja e dr. Shirokës shkruan: “Pak ditë para se të vdiste, Frederikut tim të shkretë, që për popullin ishte shenjtori i të varfërve, i thashë se asnjëri nuk do ta besonte që ne ishim gjithmonë pa lekë në shtëpi. Një herë tjetër e pyeta çka do të kisha bërë në rastin e ndonjë fatkeqësie.

Atëherë ai më vështroi gjatë e më tha: ‘Në një rast të tillë, vendos vetë a do të vazhdosh të rrish këtu, apo do të ikësh në Itali te njerëzit e tu’”. Shkodra, qyteti i kulturës dhe i atdhetarizmit, ka nxjerrë njerëz të shquar të kombit shqiptar. Në mes tyre shkëlqen dr. Frederik Shiroka, themeluesi i Kirurgjisë moderne shqiptare, i cili përkujtohet me krenari nga i gjithë populli, pacientët, familjarët e tyre dhe nxënësit e tij. Në 25 dhjetor të vitit 2020 mbushen 65 vjet nga vdekja e dr. Shirokës. Me këtë rast mund të organizohet një konferencë përkujtimore në kujtim të veprës së tij.

Në këtë konferencë mund të paraqiten me referate shkencore pedagogët e Shërbimit Universitar të Kirurgjisë së Përgjithshme, që japin sot leksionet për studentët, të cilat i filloi, por pa mundur t’i vazhdonte prof. F. Shiroka, kirurgu i madh shqiptar. Gjatë aktivitetit të dendur dhe të shkëlqyer të dr. Shirokës mungojnë vetëm punimet shkencore. Por, në “kohën e Shirokës” ishte e pamundur që të gjendej koha e duhur për veprimtari shkencore, aq më tepër kur ai ishte i vetëm dhe duhet të zgjidhte problemet kirurgjikale të të sëmurëve që vinin nga gjithë Shqipëria. Dr. Shiroka, i ndërgjegjshëm për këtë mangësi, ka lënë një amanet për kolegët e tij: “Në pamundësi kohe dhe shëndeti, historinë e mjekësisë shqiptare po e shkruaj me majën e bisturisë. Të tjerët le ta shkruajnë me majën e pendës”


blank
blank
blank
blank
blank
blank
blank
blank
blank
blank
blank
blank
Send this to a friend