Nga Zagoria e mençurisë, diturisë dhe trimërisë, nga Nivani i traditës atdhetare, familja Harito ndër shekuj ka nxjerrë burra me vlerë. Ndër ta dolën dy personalitete që i dhanë nder historisë kombëtare shqiptare: Mihal Harito sëbashku me të birin Petro Harito.

Ata përfaqësojnë vazhdimësinë e idealit kombëtar — një brez që ngre themelet dhe një brez që i forcon ato.

⸻

Mihal Harito dhe koha e Lidhjes së Prizrenit

Fundi i shekullit XIX ishte një nga periudhat më dramatike për kombin shqiptar. Pas Luftës Ruso-Turke dhe vendimeve të padrejta të Kongresit të Berlinit (13 qershor 1878), trojet shqiptare rrezikoheshin të copëtoheshin midis shteteve fqinje.

Pikërisht në këtë moment kritik lindi dhe u organizua Lidhja Shqiptare e Prizrenit, lëvizja më e madhe politike dhe ushtarake e shqiptarëve në shekullin XIX dhe një nga pikat më të ndritshme të historisë së Shqipërisë.

Mihal Harito ishte shok i ngushtë dhe mik familjar i Abdyl Frashërit. Në krah të figurave madhore si Abdyl Frashëri, Ymer Prizreni dhe veprimtarë të tjerë të shquar, qëndronte Mihal Harito — burrë me kulturë, horizont politik dhe guxim qytetar.

Ai ishte nga natyra i zgjuar dhe shumë imponues; për këtë arsye u vlerësua dhe u dërgua si diplomat në Evropë për bisedime jetike për atdheun.

Mihal Harito ishte ndër zërat më të fuqishëm në mbrojtje të të drejtave shqiptare, duke kërkuar autonomi administrative dhe mbrojtjen e territoreve etnike.

Më 23 korrik 1880, në kuvendin e Gjirokastrës, nga ai ballkon historik, Mihal Harito u transmetoi Fuqive të Mëdha dëshirën mbarëkombëtare për moscopëtimin e Shqipërisë. Ishte koha e traktatit famëkeq të Shën Stefanit dhe e vendimeve të Kongresit të Berlinit. Mihal Harito kishte një vizion të qartë për të ardhmen e kombit.

Kur do të mbahej Kuvendi historik në Gjirokastër, Abdyl Bej Frashëri, Hasan Bej Kostreci dhe Rushan Bej Frashëri u nisën nga Përmeti, por ndaluan dhe fjetën në sarajet e Mihal Haritos në Nivan, përpara se të vazhdonin drejt Gjirokastrës. Poshtë këtyre sarajeve – sot të djegura nga nazistët – gurgullon ende gurra shekullore me ujë të ftohtë e të pastër si kristal.

Në ato vite, Mihal Harito ushtronte edhe detyrën e Presidentit të Gjykatës së Tregtisë për Prevezën dhe Gjirokastrën.

Ai ishte gjithashtu një bamirës i madh për komunitetin e krishterë në krahinën e tij. Në vitin 1861, së bashku me vëllain e tij, ndërtoi një kishë, ndërsa në vitin 1881 themeloi një shkollë në Manastirin e Nivanit — një shkollë private gjysmë të mesme në gjuhën greke. Për këtë shkollë pati ndihmë edhe nga Zhapa. Mësues aty shërbeu Petro Kondi, i diplomuar në Vjenë.

Mihal Harito ishte gjithashtu në favor të krijimit të një Kishe Ortodokse Shqiptare.

Si deputet në Parlamentin e Parë Osman në Stamboll (1877), Mihal Harito përfaqësoi me dinjitet interesat e shqiptarëve. Në një kohë kur shumë çështje vendoseshin larg trojeve shqiptare, prania dhe ndikimi i tij në qendër të Perandorisë ishte një faktor i rëndësishëm.

Populli e përjetësoi figurën e tij me vargje që dëshmojnë respektin e madh:

“Kur dilje në portë e rrije,
ç’bëhej në Stamboll e dije…”

Këto fjalë nuk janë thjesht poezi popullore, por dëshmi e besimit që bashkëkohësit kishin tek mençuria dhe largpamësia e tij.

Sipas historiografisë shqiptare, Mihal Harito, i cili kishte ardhur në Stamboll si deputet i Janinës, ishte një nga anëtarët e Komitetit Qendror për Mbrojtjen e të Drejtave të Kombësisë Shqiptare, shoqatë e themeluar në vitin 1877 nga një grup intelektualësh shqiptarë në Stamboll.

Ai vdiq në Stamboll në vitin 1897, në moshën 61-vjeçare (1836–1897), ndërsa ishte ende deputet, dhe u varros në Patrikanë me nderime të mëdha.

Në Muzeun Historik Kombëtar në Tiranë dhe në Muzeun Historik të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit në Prizren gjendet fotografia dhe citime për vlerat e këtij burri të shquar zagorit.

⸻

Petro Harito – vijues i denjë i një ideali

Fryma atdhetare nuk u shua me një brez. Petro Harito, i biri i Mihal Haritos, i rritur në një familje ku ideali kombëtar ishte pjesë e përditshmërisë, ndoqi rrugën e të atit me përkushtim të njëjtë.

I lindur në vitin 1870, që në vogëli u ushqye me ndjenjën kombëtare në familjen patriotike të Haritenjve. Mori një edukatë dhe kulturë të lartë, duke përfunduar studimet për drejtësi në Stamboll dhe duke u bërë një avokat i shquar në shërbim të çështjes kombëtare.

Në kohët e vështira të atyre viteve, Petro Harito u shfaq si mbrojtës i patrembur i atdheut. Në vitin 1914, në Kongresin e Delvinës, kur diskutohej fati i Jugut të vendit, ai u ngrit me vendosmëri kundër kundërshtarëve dhe mbrojti me guxim interesat kombëtare.

Në vitet e konsolidimit të shtetit shqiptar, Petro Harito ishte disa herë anëtar i parlamentit shqiptar gjatë periudhës midis dy luftërave botërore. Ai ishte gjithashtu një nga këshilltarët e Ahmet Zogut dhe senator i përhershëm pas vitit 1926.

Petro Harito u dallua për mbrojtjen e të drejtave të popullsisë së Jugut, veçanërisht për qëndrimin e tij në mbrojtje të banorëve të Hormovës, duke kundërshtuar me forcë dhunën dhe padrejtësitë e ushtruara ndaj tyre. Në një kohë trazirash politike dhe tensionesh rajonale, zëri i tij ishte zëri i arsyes, ligjit dhe dinjitetit kombëtar.

Ai ishte gjithashtu ndër themeluesit e shoqërisë patriotike “Kandili” në Gjirokastër, së bashku me Ilia Dilo Sheperin dhe Çerçiz Topullin, duke kontribuar në organizimin kulturor dhe kombëtar të krahinës së Jugut. Këto shoqëri luajtën një rol të rëndësishëm në përhapjen e arsimit shqip, në ndërgjegjësimin kombëtar dhe në forcimin e identitetit shqiptar.

Petro Harito ishte një nga liderët e Partisë Popullore, e krijuar në vitin 1920 me një program demokratik. Në zgjedhjet e vitit 1921 kjo parti fitoi 11 deputetë, ndër të cilët Petro Harito dhe Sulejman Delvina.

Më 7 mars 1922, në emër të fshatrave të Zagorisë, ai i kërkoi Ministrisë së Arsimit hapjen e një gjimnazi në Gjirokastër, ku si gjuhë të huaja të mësoheshin edhe frëngjishtja dhe anglishtja.

Në vitin 1923 drejtonte gazetën “Zëri i Gjirokastrës”, që botohej në atë qytet.

Fjalimi i mbajtur nga Ilia Dilo Sheperi në varrimin e tij më 30 shtator 1931 mbetet një dëshmi e gjallë e respektit për figurën e tij — një përmendore morale që e vendos atë në radhën e burrave të shtetit me integritet dhe vizion.

Historia jonë kombëtare u është borxhli figurave të tilla.

⸻

Trashëgimia

Figura e këtyre personaliteteve (Babë e Bir)-Mihal Harito, Petro Harito përfaqëson një model të rrallë vazhdimësie: nga epoka e Lidhjes së Prizrenit, kur luftohej për mbijetesën territoriale, deri në periudhën e shtetformimit, kur ndërtoheshin institucionet e Shqipërisë moderne.

Ata nuk ishin thjesht pjesëmarrës të historisë — ata ishin formues të saj. Veprimtaria e tyre dëshmon se patriotizmi nuk është vetëm akt i një momenti, por një mision që trashëgohet, ruhet dhe forcohet brez pas brezi.

Sot, kur kujtojmë kontributin e tyre, nderojmë jo vetëm dy individë, dy personalitete, por një traditë të tërë shërbimi ndaj kombit, që lindi në Zagori dhe u shtri në skenën kombëtare shqiptare.

Veprimtaria e tyre mbetet një gur themeli në historinë e patriotizmit shqiptar dhe një shembull frymëzimi për brezat që vijnë.

⸻

Bibliografi
•Bülent Bilmez / Nathalie Clayer – Një studim prosopografik mbi disa deputetë shqiptarë në Parlamentin e Parë Osman
•Gazeta “Miku i Popullit”, 1933
•Pirro Loli – Itaka Brenda Meje, faqe 107-108
•Apostol Pango – Enciklopedia e Zagorisë, faqe107-108
•Evjen Peri – Gurë në Themelet e Arsimit Kombëtar, faqe 71-72

MIHAL HARITO

PETRO HARITO