VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

Klement Tinaj – rruga e suksesit në Hollivud

By | August 29, 2015

Komentet

Thaçi – Kurier: Do të hapim ambasadë në Moskë pas marrëveshjes me Serbinë (Intervista e plotë)

Thaçi ka theksuar se tashmë ekziston një mbështetje globale për arritjen e një marrëveshje, jo vetëm nga BE-ja dhe SHBA-ja, por edhe nga Rusia. Ai, gjithashtu, ka folur për taksën dhe liberalizimin e vizave.

Kjo është intervista e plotë e presidentit Thaçi:

Kurier: A keni sjellë ndonjë risi në lidhje me tarifat ndaj produkteve serbe?

Hashim Thaçi: Kosova ishte e detyruar në një formë apo tjetrën të merrte masa të tilla. Ne do të bëjmë çmos, që dialogun mos ta vështirësojmë. Por Serbia nuk guxon të vendosë kushte për vazhdimin e dialogut. Unë shpresoj se bllokada së shpejti do të përfundojë.

Kurier: Do të thotë kjo se Kryeministri Haradinaj së shpejti do të tërheqë plotësisht taksat?

Hashim Thaçi: Unë shpresoj, se së shpejti do të ketë një zgjidhje për të vazhduar bisedimet. Për një marrëveshje, e cila do të ishte e mirë si për palën kosovare, ashtu edhe për atë serbe dhe e pranuar nga bashkësia ndërkombëtare.

Kurier: Nëse do duheni të vëni bast, besoni se gjatë këtij viti mund të arrihet një marrëveshje me Serbinë?

Hashim Thaçi: Do të jetë shumë e vështirë, por jo e pamundur. Një marrëveshje mes Serbisë dhe Kosovës është absolutisht e domosdoshme. Nuk duhet të ketë kurrë më luftë ndërmjet shqiptarëve dhe serbëve. Në gjithë rajonin duhet të mbizotërojë paqja. Ne duam të arrijmë një marrëveshje gjithëpërfshirëse dhe jo një të përkohshme.

Kurier: A do të pranonte Kosova ndonjë marrëveshje, në të cilën Republika e Kosovës nuk do të ishte e pranuar si shtet në mënyrë eksplicite nga Serbia?

Hashim Thaçi: Një marrëveshje pa njohjen e Kosovës si shtet, pa një vend në OKB, nuk do të kishte kuptim. Unë besoj dhe po punoj për të siguruar që Republika e Kosovës të ketë një ulëse në OKB dhe të njihet në nivel global. Bashkimi Evropian (BE) dhe Federica Mogherini udhëheqin këtë proces dialogu. Kemi mbështetje të madhe nga SHBA, sidomos nga Donald Trump. Gjithashtu edhe një pranim nga Rusia, nëse ne kemi një marrëveshje gjithëpërfshirëse. Kjo ka munguar në të kaluarën. Është një moment i përshtatshëm në nivelin ndërkombëtar. Nëse një marrëveshje gjithëpërfshirëse është e pranuar nga BE-ja, SHBA-ja dhe e pranuar nga Rusia, kjo do të nënkuptonte mbështetje globale.

Kurier: Pra, ju jeni të sigurt se Rusia do ta njohë Kosovën si shtet, nëse Beogradi dhe Prishtina janë dakorduar për një marrëveshje?

Hashim Thaçi: Pas kësaj marrëveshjeje, Kosova së shpejti do të ketë një ambasadë në Moskë.

Kurier: A mund letra e Donald Trump (për Thaçin dhe Vuçiqin) të thyej akullin aktualisht ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës?

Hashim Thaçi: Kjo është një letër përkrahëse, që mëton një balancë të interesave për të dy anët. Nëse nuk e shfrytëzojmë këtë moment, kjo mund të çojë në një përkeqësim të situatës. E kam bërë të qartë se Republika e Kosovës do ta shfrytëzojë këtë mundësi. Unë e shoh këtë në kuptimin e qëllimeve strategjike dhe jo të politikës ditore kosovare.

Kurier: Ideja e shkëmbimit të territoreve është ende në tavolinë?

Hashim Thaçi: Marrëveshja do të përfshijë të gjitha fushat: personat e pagjetur, zhvillimin ekonomik, trashëgiminë kulturore dhe pika të tjera. Nuk do të ketë kufij në linja etnike. Të dy vendet do të mbeten multietnike. Do të mbizotërojë fryma multietnike dhe evropiane. Ne dëshirojmë të kemi kufij të hapur dhe tregti të lirë. Jo kufij klasikë si në të kaluarën. Marrëveshja do të çojë përpara zhvillimin ekonomik, do të sigurojë mirëqenie më të mirë, do të ofrojë një jetë më të mirë dhe me më shumë investime ndërkombëtare. Republika e Kosovës është një vend i ri që ka shumë potencial, i cili ende nuk është shfrytëzuar mjaft mirë deri tani.

Kurier: Kufijtë e hapur do ta bënin shkëmbimin e territoreve të panevojshme?

Hashim Thaçi: Unë po flas për kufijtë e hapur dhe jo për vija etnike, pra për një model evropian. Jam i bindur se një marrëveshje gjithëpërfshirëse ndërmjet Serbisë dhe Kosovës do të mundësojë një bashkëpunim të përsosur në rajon.

Kurier: Kosovarët janë ende në pritje të lëvizjes pa viza për në BE…

Hashim Thaçi: Kjo është me të vërtetë një padrejtësi për qytetarët e Kosovës. Republika e Kosovës i ka përmbushur të gjitha kriteret, madje edhe më shumë se të tjerët në rajon. Megjithatë, ne kemi vetëm një rrugë: integrimin evropian. Ne jemi të zhgënjyer, por ne nuk do të largohemi nga kjo rrugë.

Kurier: BE-ja frikësohet se shumë të rinj kosovarë duan të shkojnë në Evropë.

Hashim Thaçi: Fushata zgjedhore për zgjedhjet e BE-së sapo ka filluar. Disa shtete anëtare nuk duan të rrezikojnë dhe kjo është në fakt një çështje e brendshme e shteteve anëtare të BE-së. Por, Republika e Kosovës është duke e paguar çmimin.

Intervistë me Florian Bieber: Korrigjimi i kufijve ide e vjetër dhe e rrezikshme serbe, marrëveshje nuk do ketë as këtë vit

Besnik Veliu

Ai e cilëson si një ide serbe dhe të rrezikshme nismën për korrigjim të kufijve dhe thotë se nuk do të ndihmojë për arritjen e një marrëveshje finale që ai e parashikon të ndodh në vitin 2020.

Në këtë bashkëbisedim Bieber ka folur edhe për qasjen jo konstruktive të Donald Trumpit karshi dialogut ku është palë Kosova, interesin rus për ta mbajtur Ballkanin në tension dhe përfshirjen e Gjermanisë në trekëndëshin me SHBA-në dhe Rusinë për të zgjidhur ngërçin shumë vjeçar që po e mban të acaruar Ballkanin për kaq vite.

Profesori i Universitetit të Grazit, Florian Bieber, ka folur edhe për detajet se ku ka ngecur Brukseli në ndërmjetësimin e dialogut, dhe për vendimin e Kosovës për taksë ndaj produkteve serbe.

Gazeta Express: A besoni që Kosova dhe Serbia mund të kenë ndonjëherë raporte të normalizuara ?

Bieber: Sa i përket pyetjes se a mund të kenë Kosova dhe Serbia marrëdhënie normale, do të thoja se në teori nuk po shohim shenja as nga Kosova dhe as nga Serbia për normalizim të plotë të marrëdhënieve, jo formalizim formal, por thelbësor. Ende ka shkallë të lartë të mosbesimit për qëllimet e palës tjetër. Për fat të keq, marrëveshjet e mëparshme të Brukselit nuk kanë sjellur përmirësim në këtë aspekt mes dy vendeve. Përkundrazi, mosbesimi është rritur dhe rrjedhimisht besoj se do të nevojitet kohë e konsiderueshme për normalizim të marrëdhënieve. Çështja është se a do të shërbejë marrëveshja për normalizim të plotë si themel për ta arritur këtë qëllim, nëse shtetet nuk kanë vullnet ta marrin këtë çështje seriozisht dhe ta ngrenë në një nivel tjetër.

Gazeta Express: Çfarë mund të jetë projeksioni i një marrëveshje finale Kosovë-Serbi sipas jush, që do të mund të ishte marrëveshje afatgjate dhe e qëndrueshme, marrë parasysh se sa fraxhil është rajoni ?

Bieber: Ka pak gjasa që të arrihet marrëveshja gjatë këtij viti. Është e vështirë të bëhet një parashikim i tillë pasi Komisioni Evropian po merret me zgjedhjet në parlament. Aftësia ndërmjetësuese e Mogherinit është e kufizuar. Nuk e dimë se kush do të jetë pasardhësi i saj, por e dimë se ajo nuk do të vazhdojë të jetë në pozitën e njëjtë. Rrjedhimisht, mundësia për ta arritur marrëveshjen duket e vogël, duke marrë parasysh kornizën kohore dhe faktin se tensionet janë rritur kohëve të fundit. Gjasat janë më të mëdha që marrëveshja të arrihet vitin e ardhshëm. Sidoqoftë, për ta arritur këtë, palët duhet të bëjnë përpjekje të mëdha dhe ndoshta duhet ta shfrytëzojnë një format të ri të dialogut që do ta rikthente besimin dhe do që do t’i mbante palët larg retorikës dhe politikave që do ta krijonin një atmosferë konflikti.

Gazeta Express: A mendoni se është ide e mirë të korrigjohen kufijtë , në shërbim të një marrëveshje finale Prishtinë-Beograd e cila mund të vendos stabilitet në rajon për një kohë të gjatë ?

Bieber: Sipas mendimit tim, ideja e shkëmbimit të territoreve është ide e keqe për marrëveshjen përfundimtare për disa arsye. Së pari, bisedimet për këtë çështje paraqesin rrezik të konsiderueshëm. Do të kishte njerëz që do të mbeteshin në anën e gabuar të kufirit. Duket e vështirë për ta paramenduar një marrëveshje e cila sërish do të linte serbë në Kosovë dhe shqiptarë në Serbi. Kjo do t’i vendoste ata në një pozitë edhe më të vështirë dhe më të rrezikshme. Po vërehet se kjo ide ka të bëjë me kufi etnik, pavarësisht se çfarë thonë palët. Kjo do të ndikonte që shtetet të jenë më homogjene etnikisht dhe kjo nuk është shenjë e mirë. Kemi parë vende tjera që janë marrë me ide të ngjashme dhe janë përballur me tensione përgjatë dekadave të tëra. Mendoj se marrëdhëniet e mira janë më të rëndësishme dhe ato nuk ndërtohen me mure të larta, por përmes gjetjes së mënyrave për ta vlerësuar perspektivën e njëri-tjetrit.

Gazeta Express: A besoni se një lëvizje e kufijve Kosovë-Serbi mund të shkaktoj efekt zingjirë në rajon ?

Bieber: Nuk besoj se ndryshimi i kufirit do ta sillte menjëherë një “efekt domino” sepse një marrëveshje e tillë do të qartësohej plotësisht mes dy shteteve dhe nuk do të ishte ndryshim i njëanshëm i kufirit, siç po mundohet ta bëjë Republika Serbe e Bosnjës. Një veprim i tillë do të ishte më tepër dekurajues në afat të gjatë për të krijuar shtete multietnike në Ballkan dhe do ta nxiste ndarjen e popullsive. Ky veprim do t’ua ngriste zërin nacionalistëve, të cilët dëshirojnë ta nënvlerësojnë statuskuonë. Prandaj, nuk besoj se do të kishte efekt të menjëhershëm “domino”, por ky veprim do ta dobësonte idenë e shteteve multietnike dhe kjo është mjaft e rrezikshme.

Gazeta Express: E kujt besoni se është ideja e korrigjimit të kufijve, dh e mendoni që Thaçi e Vuçiq do të kishin guximin që si dy udhëheqës të dy shteteve të vogla të vendosnin në tavolinë një ide të tillë. Pra a besoni se një ide e tillë ka ardhur nga një palë e tretë?

Bieber: Mendoj se ideja për shkëmbim të territoreve së pari është paraqitur nga Serbia para një kohe të gjatë. Prandaj, kjo ide nuk ka ardhur nga Kosova apo nga jashtë. Besoj që shumë vende të huaja e kanë pranuar këtë ide për shkak se duket si zgjidhje më e lehtë, por jo për shkak se ka qenë ide e tyre. Përderisa ka dobësi të Bashkimit Evropian, shumë vende janë të interesuara që të zgjedhin mënyra më të lehta për zgjidhjen e problemeve. Kjo përshtatet edhe me ndërveprimet jonormative të cilat i mbështet presidenti Trump.

Gazeta Express: Shtetet e Bashkuara të Amerikës deri tani nuk e kanë kundërshtuar kategorikisht një lëvizje të kufijve, dhe tashmë së fundi presidenti Donald Trump ka shfaqur hapur interesin për përfshirje në fazën finale të dialogut. Cili besoni që mund të jetë kontributi që do të jap SHBA-ja për zgjidhjen e dialogut Kosovë-Serbi, bazuar në atë që të gjithë e njohin Donald Trump, a besoni se mund ta komplikoj edhe më tepër situatën?

Bieber: Presidenti amerikan nuk është treguar shumë konstrukiv. Shenjat që i ka dhënë ai dhe këshilltari i tij se ndarja është ide e mirë i dëmtojnë negociatat e Bashkimit Evropian në rajon dhe e bëjnë idenë më të prekshme. Në të njëjtën kohë, nuk po shohim një angazhim të qëndrueshëm të Shteteve të Bashkuara. Më tepër kemi të bëjmë me sabotim të një qëndrimi koherent. Nuk shoh se SHBA-ja ka interes serioz për këtë çështje. Pavarësisht premtimeve për ftesa në Shtëpinë e Bardhë në rast të arritjes së marrëveshjes, duket se kjo është me tepër një lloj shfaqjeje publike sesa angazhim i vërtetë për eliminimin e konfliktit mes dy shteteve.

Gazeta Express: A është ideale që në këtë dialog kaq problematik të përfshihet një shtet autokratik siç është Rusia ?-Pra me çfarë çmimi mendoni se Rusia mund të pajtohej me një marrëveshje eventuale Kosovë-Serbi dhe a vlerësoni se do të jetë në interes të Rusisë që Serbia të mos ketë probleme me Kosovën ?

Bieber: Rusia nuk ka interes që zgjidhja të udhëhiqet nga Bashkimi Evropian. Ajo e ka penguar angazhimin e BE-së në këtë rajon dhe nuk e ka ndihmuar atë. Rrjedhimisht, nuk pres që Rusia të jetë faktor konstruktiv për çështjen e Serbisë dhe Kosovës. Kosova nuk njihet ndërkombëtarisht në Kombet e Bashkuara dhe Rusia ka rol të rëndësishëm në këtë organizatë. Edhe nëse Rusia do të pajtohej me marrëveshjen mes dy vendeve, anëtarësimi i Kosovës nuk do të ishte i sigurt për shkak se edhe Kina e kundërshton pavarësinë e Kosovës. Rasti i Krimesë bën që Rusia të mos e jetë shumë e pakënaqur me ndryshimin e kufirit. Motivimi i Rusisë për t’u përfshirë në këtë proces më tepër ka të bëjë me rritjen e ndikimit të saj sesa me ndihmën ndaj vendeve tjera.

Gazeta Express: A e shihni Gjermaninë në trekëndësh me SHBA-të dhe Rusinë, sa i përket zgjidhjes finale Kosovë-Serbi?

Bieber: Përpos Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe Rusisë, edhe Gjermania është faktor i rëndësishëm për marrëdhëniet mes Kosovës dhe Serbisë, jo vetëm për shkak të faktit se ka qenë shteti që e ka kundërshtuar më së shumti çdo lloj ndryshimi të kufirit, por për shkak se është shteti kryesor në Bashkimin Evropian që është i interesuar për Evropën Juglindore dhe Ballkanin Perëndimor. Asnjë shtet që e ka mbështetur ndryshimin e kufirit nuk brengoset më shumë se Gjermania, prandaj ky vend është shumë i rëndësishëm, sidomos pasi Britania e Madhe të largohet nga Bashkimi Evropian. Mendoj se do ta shohim një situatë ku Gjermania do të përfshihet në dialog. Perspektiva evropiane për Kosovën dhe Serbinë pa Gjermaninë është shumë e zbehtë, duke marrë parasysh skepticizmit që ekziston në vendet tjera.

Gazeta Express: Ndërkohë Bashkimi Evropian aktualisht është në një mjegull totale sa i përket vazhdimësisë së dialogut. Nuk pritet që në të ardhmen të ketë një takim të nivelit Thaçi e Vuçiq, dhe për më tepër vendosja e taksës i ka komplikuar edhe më shumë punët. Ku mendoni se ka gabuar BE-ja me dialogun, dhe a mendoni se SHBA-ja do ta marrë barrë mbi vete zgjidhjen finale të dialogut, duke e lënë kështu BE-në vetëm një spektator?

Bieber: Dialogu i BE-së duket se ka shkuar rrjedhës së vet. Në fillim ishte një qasje e mirë për ta zhvilluar procesin hap pas hapi në mënyrë që të arrihen rezultatet. Sidoqoftë, ajo që nuk ka pasur sukses është fokusimi për të kaluar në fazën tjetër, angazhimi më i qëndrueshëm, përpjekja për të arritur rezultate dhe heqja dorë nga hapat provokues. Hapa provokues kanë bërë të dyja palët. Serbia ka bërë fushatë kundër njohjeve të Kosovës, pastaj ishte incidenti i trenit dhe incidente tjera. Kosova është përfshirë në veprime provokuese me arrestimin e Marko Gjuriqit dhe vënien e taksës. Të gjitha këto janë veprime konfrontuese nga të dyja palët dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës nuk kanë arritur t’i menaxhojnë në mënyrë të efektshme këto situata. Nëse negociatat do të rifillonin me një komision tjetër, besoj që do të gjendej një mënyrë të re për funksionalizimin e dialogut dhe ndoshta do të kërkoheshin takime më të rralla, e jo takime të vazhdueshme që duken sikur nuk do të përfundojnë kurrë.

Gazeta Express: Kosova ka vendosur një taksë ndaj produkteve të Serbisë, si kundërpërgjigje për qasjen e Serbisë dhe luftës që ky shtet e bënë çdo ditë për të dëmtuar shtetësinë e Kosovës. A mendoni se është një veprim i nevojshëm, dhe a vlerësoni se nëse BE-ja do të kishte qenë më kritike ndaj Serbisë për veprimet joracionale, do të ishte shmangur një veprim i tillë i cili ka futur dialogun në një qorrsokak?

Bieber: Vendimi për taksën ndaj prodhimeve serbe duket se është marrë më tepër për t’i bërë presion Bashkimit Evropian sesa Serbisë. Besoj që Serbia mund ta përballojë këtë humbje më lehtë. Sigurisht, ky vendin i ka rritur tensionet dhe presionin dhe nuk jam i sigurt që është i dobishëm sepse Serbia ka më pak nevojë se Kosova për marrëveshje. Përderisa qeveria aktuale e Serbisë thotë se synon ta anëtarësojë vendin në Bashkimin Evropian, skenari ideal për ta është që të duken se po përpiqen të bëhen pragmatikë me Kosovën, por sikur progresi po pengohet nga Kosova. Shikuar nga perspektiva e udhëheqësisë serbe, ata po synojnë që çështjen e anëtarësimit në BE ta shkëpusin nga çështja e negociatave me Kosovën. Sa më shumë që Kosova të duket si prishëse e negociatave, aq më shumë ka gjasa Serbia ta arrijë këtë synim. Kjo do t’ua linte duart të lira presidentit serb dhe qeverisë së tij. Kosova ka bërë disa gabime strategjike gjatë muajve të fundit, siç është pranimi i idesë për ndryshim të kufirit dhe vendosja e taksës për prodhimet serbe. Këto kanë ndikuar në fuqizimin e pozitës së Vuçiqit dhe në një farë mënyre ia kanë mundësuar atij që t’i bëjë presion Bashkimit Evropian, duke thënë se problemi kryesor është Kosova e jo Serbia.

Gazeta Express: Për fund, kur besoni se do të arrihet marrëveshja finale bazuar në këto zhvillime, dhe ku mendoni se do të jetë më mirë të nënshkruhet, në Washington apo në Bruksel?

Bieber: Besoj që ka pak gjasa që marrëveshja të arrihet brenda këtij viti, por ka mundësi që ajo të arrihet vitin e ardhshëm, kur ta ketë filluar punën komisioni i ri, i cili mund ta ketë një strategji të re. Mendoj se çështja e vendit se ku do të nënshkruhet marrëveshja nuk është e rëndësishme. Marrëveshja e Dejtonit njihet nga të gjithë si Marrëveshja e Dejtonit. Askush nuk e njeh si Marrëveshja e Parisit për shkak të vendit të nënshkrimit. Sigurisht që do të ishte më e duhur që marrëveshja të nënshkruhet në Bruksel sepse i tërë dialogu e ka origjinën aty, por kjo gjë do të varet shumë nga fakti se kush do të mund ta sjellë marrëveshjen në fazën përfundimtare dhe t’i transformojë bisedimet nga një proces teknik i palëve të cilat të paktën publikisht nuk e pëlqejnë njëra-tjetrën në një proces që do ta ndërtojë besimin dhe t’i bindë qytetarët e të dyja vendeve se dialogu dhe normalizimi i marrëdhënieve është në interesin e tyre, e jo të thuhet “ne e urrejmë njëri-tjetrin, por punojmë së bashku”. Ky lloj i mesazheve duhet të ndalet. Tash për tash, duket se Shtetet e Bashkuara janë më pak të përfshira se Bashkimi Evropian në këtë proces, por asnjëri vend nuk mund të vlerësohet si kandidat ideal për këtë, marrë parasysh klimën aktuale politike.

Nikolla Pano: Të mos hapet kutia e Pandorës në rajon – Intervistoi Lutfi Dervishi

Nikolla Pano, i lindur dhe rritur në një familje shqiptare në SHBA është një historian që flet jo vetëm për të shkuarën, por edhe për sfidat e tashme dhe të ardhme të Shqipërisë dhe shqiptarëve në rajon.

Historiani njohur e ka një përgjigje për pyetjen: cili është problemi më i madh që ka sot vendi, sipas tij është trashëgimia e hidhur dhe mungesa e fatit historik- një vend që ka arritur me vonesë dhe vështirësi atë çfarë kombe të tjera e kanë arritur me kohë. “Shqipërisë, thotë ai, i duhet gjithmonë të kapë kohën e humbur”

“Për Profesor Panon, fakti që më shumë se gjysma e popullit shqiptar u la jashtë kufijve të shtetit të krijuar më 1913, është një nga tragjeditë më të mëdha të historisë tonë” –

Sot, shqiptarët në rajon, thotë profesor Pano, duhet të bashkëpunojnë më shumë me njëri tjetrin në fushën kulturore, ekonomike dhe politike, por nuk duhet të nguten drejt bashkimit.

Për idenë e “korrigjimin e kufijve” – historiani i njohur shqiptar thotë se është një mundësi që duhet parë, por duhet treguar shumë kujdes për të marrë në konsideratë interesat e popullsisë shqiptare dhe për të mos hapur kutinë e Pandorës në rajon.

I rritur nën ndikimin e shqiptarëve të mëdhenj si Fan Noli dhe Faik Konica, profesor Pano flet për rolin e madh dhe të pazëvëndësueshëm të lobit shqiptar shqiptar në Amerikë gjatë shekullit të kaluar, por edhe për kontributin tanishëm.

Institucionet si Vatra, Dielli, Kisha Ortodokse shqiptare, farkëtuan patriotizimin shqiptar në Shtetet e Bashkuara. Kur Shqipëria dhe shqiptarët ishin në rrezik, ishte kontributi i një galaksie të njohur shqiptarësh që bënë të mundur që presidentët amerikanë, disa herë gjatë një shekulli, (që nga Presidenti Uillson e deri tek Presidentët Klinton e Bush) të bënin ndërhyrje vendimtare në çaste kritike për Shqipërinë dhe Kosovën.

Duke folur për sfidat e sotme të Tiranës, Nikolla Pano thotë se duhet luftuar pabarazia sociale, bjerrja e shtresës së mesme dhe i duhet dhënë fund situatës kaotike në drejtësi. Shqipëria duhet bërë thotë ai- një vend i drejtë ku njerëzit nuk duhet të vlerësohen nga fakti se kë njohin, por nga ajo çfarë dinë.

Profesor Pano që ka vizituar shpesh Shqipërinë gjatë 45 viteve të fundit i njeh personalisht drejtuesit e tranzicionit të gjatë shqiptar- ata, thotë ai- jo gjithmonë kanë vepruar në interesin më të mirë të Shqipërisë.

Më poshtë intervista e prof.Nikolla Panos me gazetarin Lutfi Dervishi

Mirëmbrëma, sonte kemi në intervistë profesorin e njohur të historisë Nikolla Pano, i cili i ndjek zhvillimet e Shqipërisë nga distanca në Amerikë, por edhe duke vizituar shpesh Shqiperinë. Vizita e tij e parë në Shqipëri është në vitin 1973. Në atë kohë ai ka qenë 39 vjeç dhe në dekadat në vijim, pas vitit 1990 është vizitor i rregullt i Shqipërisë, vendit ku kanë lindur prindërit e tij.

Profesor Pano, mirëserdhe në programin e Televizionit Publik Shqiptar.

Gëzohem shumë.

Intervistën do ta zhvillojmë në të dy gjuhët, në gjuhën shqipe dhe në gjuhën angleze.

Shumë mirë.

Dua t’iu pyes për vizitën e parë në Shqipëri, në vitin 1973. Dua t’u pyes pak për emocionet e përziera. Në një anë, vinit për herë të parë në vendlindjen e prindërve të tu, në anën tjetër Shqipëria në atë kohë ishte një shoqëri e mbyllur, ishte nën regjimin komunist. Njerëzit nuk mund të lëviznin lirisht, nuk mund të flisnin lirisht, feja ishte e ndaluar, prona private ishte e ndaluar. A mund të na tregosh pak si e përjetuat vizitën e parë në Shqipëri?

Së pari nuk e dija se çfarë më priste. Kisha kohë që përpiqesha për të marrë një vizë. Më në fund arrita ta marr një vizë. Po prisja me mall të takohesha me njerëz të familjes time. Kisha një kushëri të parë në Korçë dhe disa kushërinj të tjerë. Nuk dija shumë për ta, me përjashtim të letrave që shkëmbeja me to,… kisha lexuar shumë për Shqipërinë. Por ende nuk e dija se çfarë do të ndodhte. Por kur erdha u çudita për mirë, sepse të gjithë shqiptarët që takova, jo vetëm pjesëtarë të familjes time ishin shumë të dashur, shumë miqësor, shumë të hapur. Ishte shumë e vështirë në atë kohë të kuptoja se ky vend qeverisej nga një regjim totalitar, sepse në marrëdhëniet me familjen time më dukej sikur po takohesh me miqtë e mi në Amerkë apo në ndonjë vend tjetër të Europës.

Nuk pikase ndonjë shenjë të varfërisë apo represionit në atë kohë?

Në fillim jo, por pak më vonë kur doja të vizitoja qytete të tjera të Shqipërisë mu bë shumë e qartë se duhet të isha nën shoqërinë e një personi të besuar të regjimit, dhe më pas kur vizitova Shqipërinë, u ndaluam herë pas herë në postblloqe policie dhe shpejt e kuptova se jeta në Shqipëri nuk ishte e njëjtë me jetën në vende të tjera të Europës apo në SHBA. Kjo ishte tejet e qartë. Dhe në momentin që po largohesha nga Shqipëria ishte koha e “plenumit të katërt”, fillimi i shtypjes së intelektualëve në Shqipëri dhe ishte një nga periudhat e errëta të historisë së Shqipërisë. Mbaj mend se kur kalova në Tiranë, shihja fletërrufetë që ishin të pranishme pothuaj në gjithë qytetin dhe njerëzit ishin të shqetësuar nga çfarë po ndodhte dhe ishte edhe më e qartë për mua se Shqipëria ishte vend i shtypur, dhe i udhëhequr nga njerëz të vijës së ashpër.

Ju u lindët në SHBA më 1934 dhe prindërit e tu erdhën në Amerikë nga Korça…

Po, babai im e la Shqipërinë më 1911 dhe nëna më 1919. Ata emigruan në Amerikë. Në fillim im atë jetoi në Nju Hampsher dhe nëna ime në Mei. Më pas shkuan në Boston, aty u njohën dhe u martuan më 1930. Motra im u lind më 1931, unë u linda më 1934 dhe motra e vogël u lind më 1939.

Lindur dhe rritur në një familje shqiptare në Amerikë. Flisnit shqip?

Po flisnim shqip. U rritëm me dygjuhë dhe dy kultura siç i themi ne andej. Im ati hapi një dyqan ushqimor, kështu që natyrisht ne filluam të mësojmë edhe anglisht, nëna nisi të mësoj dhe të flasë anglisht, por në të njëjtën kohë ne flisnim shqip në shtëpi. Gjyshja vinte dhe qëndronte shpesh tek ne dhe me të ne mësuam shumë mirë shqipen. Më vonë, edhe im atë më mësoi të lexoj shqip dhe sillte në shtëpi gazetën Dielli dhe më pas edhe gazetën Iliria dhe im atë më mundësoi që të takoj edhe personalitete të shquara shqiptare si Fan Noli dhe të tjerë që jetonin në zonën e Bostonit. Ne shkonim në kishën ortodokse shqiptare të Shën Gjergjit dhe shërbesat në kishë ishin në gjuhën shqipe, dhe gradualisht ne mësuam shumë mirë gjuhën shqipe, ndoshta jo shkëlqyeshëm, sepse me kalimin e kohës ne përdornim pak më rrallë, por ne si fëmijë u rritëm duke mësuar dhe folur gjuhën shqipe në familje.

Ju jeni pagëzuar me emrin Nikolla Kristo, në nderim të shqiptarit të parë që ka shkuar në Amerikë në vitin 1886, ai kthehet disa vite më pas në Shqipëri në vitin 1892 dhe merr me vete 17 shqiptarë të tjerë dhe kjo është kolonia e parë shqiptare në Shtetet e Bashkuara të Amerikës.

Po kjo është e vërtetë, 17 djemtë ishin nga katundet e Korçës dhe ata ishin bërthama e komunitetit shqiptaro-amerikan dhe gradualisht në fund të shekullit 19 dhe në filim të shekullit 20 gjithnjë e më shumë shqiptarë emigruan në Amerikë dhe në fillim të Luftës së Parë Botërore, ishin afro 10 mijë shqiptarë në SHtetet e Bashkuara. Numri i saktë është pak i vështirë sepse deri në nëntor të vitit 1912, nuk kishte Shqipëri dhe shumica e atyre që erdhën kishin pasaporta turko-osmane, disa erdhën nga Greqia, disa nga Rumania, disa nga Egjipit, pra është vështirë të thuash një numër të saktë, por ne besojmë se më 1914 ishin 10 mijë shqiptarë në SHBA.

Shqiptarët që lanë Shqipërinë për Amerikën, shkuan për punë, për biznes, më ambiciozët për t’u bërë mjek, avokatë, por …jo historianë. Pse zgjodhët të bëheshin historian?

Së pari, atë që edhën në fillim erdhën për të mbijetuar, për të punuar, për të kursyer dhe disa prej tyre për t’u kthyer sërish në atdhe dhe ndoshta edhe për të nisur biznes. Por ata që ndenjën në Amerikë, mblodhën para dhe një nga arsyet që mblodhën para shumë dhe jetuan me shumë kursime, është që t’i jepnin fëmijëve një të ardhme më të mirë, psh si unë që jam brezi parë i lindur në Amerikë, prindërit donin të na dërgonin në shkollë. Unë isha i interesuar në histori, shumë shokë të mi ishin të interesuar për mjekësi, ligj apo biznes dhe kjo për shkak të lidhjeve dhe shoqërive të krijuara në fëmijëri dhe shumë zgjodhën biznesin sepse fryma e sipërmarrjes ishte nxitur nga prindërit- shumë prej tyre kishin biznese të vogla- dhe shumë prej tyre bënë goxha pasuri.

Cili ishte ndikimi që patën tek ti njerëz të mëdhenj si Fan Noli, Faik Konica, dhe më pas Stavri Skëndo?

Fan Noli, sigurisht nuk ishte vetëm lideri shpirtëror i komunitetit shqiptar, por ishte edhe lideri intelektual, ai shkroi si historian, ai shkroi shumë artikuj në gazetat e kohës, ai ishte intelektual i madh dhe shumë prej nesh, në fakt jo shumë, por disa prej nesh e adhuronim dhe kishim edhe fatin të bisedonim disa herë me Fan Nolin, ai na nxiste dhe ishte shumë i kënaqur që disa prej nesh do të studionim për historinë e Shqipërisë për kulturën shqiptare dhe betejat e shqiptarëve për të ruajtur identitetin shqiptar.

Njerëz të mëdhenj si Fan Noli dhe Faik Konica, të dy u përpoqën të jepnin kontributet e tyre në Shqipëri, por nuk ja dolën. Ishte Shqipëria vend i vogël për t’i mbajtur këtu njerëzit e mëdhenj?

Interesant është fakti se si Noli ashtu edhe Konica jetuan shumë pak vite të jetës së tyre në Shqipëri, por kurrë nuk humbën sensin e identitetit shqiptar apo kombëtar, por siç edhe ju sugjeroni, kontributin e tyre më të madh për Shqipërinë e dhanë jashtë saj. Aktivitetet e Nolit dhe Konicës për Vatrën janë shumë të rëndësishme. Kontributi Nolit dhe Konicës është shumë i rëndësishëm për historinë e Shqipërisë sepse ata ndihmuan që Shtetet e Bashkuara të ktheheshin në qendrën kryesore të nacionalizmit shqiptar.

Komuniteti shqiptar në Shtetet e Bashkuara të Amerikës ishte farkëtuesi i tre institucioneve kryesore që ndihmuan zhvillimin dhe përparimin e nacionalizmit shqiptar: së pari formimi i Kishës Ortodokse shqiptare, këtë vit përurojmë 110 vjetori e liturgjisë së parë në gjuhën shqipe në Kishën Ortodokse:

Së dyti gazeta “Dielli” që ende publikohet edhe sot e kësaj dite, gazeta më e vjetër shqiptare në botë. Dhe së treti: shoqëria Vatra që funksionon edhe sot dhe ka një rol të rëndësishëm në jetën e komunitetit shqiptaro-amerikan. Këto 3 “institucione”, ndihmuan komunitetin shqiptar në Amerikë, dhe fortifikuan patriotizmin shqiptar. Ky është teatri në të cilën operoi Noli dhe Konica dhe duke patur parasysh që Amerika është vendi më i lirë në botë ata ishin në gjendje që të ushtronin aktivitetin e tyre krejt lirshëm, gjë që nuk do të ishte e mundur në vende të tjera të botës. Kjo ishte skena në të cilën ata operuan.

A ishte ndikimi i Nolit që ju u fokusuat në studimin e historisë shqiptare?

Po, siç e thashë, kam biseduar disa herë me Nolin për këtë. Sigurisht ka shumë pak universitete në botë që ofrojnë kurse për historinë e Shqipërisë, por unë kam bërë shumë kërkime dhe fokusi im ka qenë historia e Shqipërisë dhe historia e komunitetit shqiptaro-amerikan.

Nëse dikush ju pyet: çfarë është shqiptari? Si ja përshkruani shqiptarin një të huaji?

Së pari duhet t’u shpjegosh ku është Shqipëria..

...nga pikëpamja gjeografike.

..po nga pikëpamja gjeografike, në fakt jo kaq shumë tani, por kur unë kam qenë i ri, ky ishte një problem, tani duhet t’u shpjegosh diçka për historinë e Shqipërisë. Ne shqiptarëve na u është dashur të luftojmë përgjatë gjithë historisë, për të ruajtur identitetin kombëtar, një nga veçoritë është beteja për të zhvilluar gjuhën shqipe, beteja për të ngritur shtetin shqiptar dhe beteja për të arritur progres në fushën sociale dhe ekonomike, brenda shtetit shqiptar. Këta janë gjëra që njerëzit duan të dinë. Duan të dijnë nga vijmë? U flas për teoritë se nga vijmë ne, por kryesisht njerëzit duan të dinë, çfarë jemi, çfarë na bën krenar për trashëgiminë që kemi, kjo është interesante sepse ne e kemi sensin e krenarisë për trashëgiminë që ne kemi, nga heronjtë tanë ndërkombëtar- nga Skënderbeu- ai është burimi i unitetit kombëtar,… ne kemi plot intelektualë për të cilët jemi krenarë, për shembull NaimFrashëri dhe ka një listë me shqiptarë të mëdhenj, mendjendritur, Noli, Konica e shumë të tjerë, sot kemi Ismail Kadarenë dhe kemi plot të tjerë që na bëjnë krenar për trashëgiminë tonë, për atë që ne jemi dhe për aspiratat tona, ne sot duam të jemi pjesë e Europës. Por ne duam të theksojmë siç bëri Fan Noli në shumë prej shkrimeve të tij, Konica, gjithashtu, se Shqipëria është pjesë e rëndësishme e civilizimit Perëndimor, se ne tradicionalisht më shumë kemi parë nga Perëndimi se nga Lindja.

A ka qenë historia pak e padrejtë me Shqipërinë, siç ju thoni dëshira ka qenë për të parë drejt Perëndimit, por mbeti 500 vjet në Perandorinë Osmane, ka qenë Shqipëra pak e pa fat?

Patëm fatin e keq të ishim pjesë e perandorisë Osmane, na mbajti për një kohë jashtë rrjedhave të qytetërimit perëndimor, por gjithmonë kanë ekzistuar kontaktet me Perëndimin, që nga shekulli 16 dhe 17, patëm shumë klerik nga Kisha katolike, në shekullin e 18 dhe 19 patëm fillimet e lëvizjes kombëtare dhe nga u orientuan këta njerëz, ku u orientuan pionerët e lëvizjes kombëtare? Ata panë drejt Perëndimit.

Kur flasim për kontributin e komunitetit shqiptar në SHBA. Vatra për një periudhë të konsiderueshme kohe, pas 1913 veproi si de facto edhe si qeveri shqiptare. Duke parë historinë, dhe rolin e presidentëve amerikanë që nga ëillsoni, te Klintoni e Bushi duket që është një politikë amerikane miqësore ndaj Shqipërisë. Ishte kjo vetëm falë kontributit të komunitetit shqiptaro- amerikan apo ka patur edhe konsiderata gjeopolitike?

Kur sheh historinë e Shqipërisë, Shqipëria e arriti pavarësinë në nëntor të 1912, pas më pak se dy vitesh nisi Lufta e Parë Botërore, vendi ishte në anarki, Shqipëria u pushtua dhe nuk kishte qeveri shqiptare dhe kishte shumë vakum politik dhe në këtë boshllëk nisi punën komuniteti shqiptaro amerikan, i prirë nga Noli, Konica dhe një galaksi e liderëve të shquar shqiptarë në SHBA. Këta njerëz krijuan Vatrën, këta njerëz panë që Shqipëria ishte në rrezik dhe kemi thirrjen: Shqipëria në rrezik dhe këta njerëz kuptuan që vendi ishte në rrezik dhe mbodhën fonde, dërguan një delegacion në Konferencën e Paqes në Paris, ishte Noli Konica dhe të tjerë miq të Shqipërisë si Çarls Telford Erikson që mbajtën kontakte me njerëz të rëndësishëm. Noli shfrytëzoi lidhjet që kishte nga Harvardi për kontakte me departamentin e shtetit. Ai pati një intervistë me ish Presidentin Theodor Rusvellt, që kishte qenë në Harvard, ai takoi Presidentin Uillson siç bënë edhe shqiptarë të tjerë dhe bindi ata për rëndësinë e ruajtes së Kombit shqiptar dhe Uillson mbajti qëndrimin që tashmë dihet në Konferencën e Paqes në Paris dhe ai nuk pranoi ndarjen Shqipërisë. Dhe nga ky moment ne kemi idenë e mikut të madh, e aleatit të madh të Shqipërisë. Roli i Uilson-it, nganjëherë ndoshta është ekzagjeruar, por sidoqoftë kemi këtë kontekst. Nëse gjykojmë aktivitetet mes dy Luftërave Botërore, kemi aktivitetin e Kryqit të Kuq amerikan, hapja e shkollave, siç është shkolla e Fultz në Tiranë, shkolla bujqësore në Kavajë. Pra. patëm bashkëpunim në fushën e kulturës dhe arsimit, kishim misionin amerikan në Tiranë, patëm kontribute konkrete, si lufta ndaj malarjes dhe kemi ende dhe sot e kësaj dite marrëdhënie të ngrohta miqësore. Për fat të keq, Shqipëria u pushtua gjatë Luftës së Dytë Botëore. Pas Luftës së Dytë të Botërore, patëm imponimin e regjimit komunist në Shqipëri. Komuniteti shqiptaro-amerikan bëri më të mirën e mundshme për t’i mbajtur gjallë lidhjet me shqiptarët në Shqipëri, lidhjet familjare dhe shoqëore… dhe pas përfundimit të regjimit komunist, edhe një herë tjetër SHBA u ofruan për të ndihmuar shtetin shqiptar.    për t’i ikur problemeve të krijuara nga makthi i gjatë komunist. Ishte presidenti Bush (i vjetri) që ndihmoi  në rivendosjen e marrëdhënieve me Shqipërinë dhe sërish komuniteti shqiptaro-amerikan punoi prapa skene për të arritur këtë qëllim dhe jemi me shumë fat që kishim njerëz të tillë si Elez Biberaj, Frank Shkreli dhe të tjerë që promovonin lidhje më të ngushta mes SHBA dhe Shqipërisë.

Pra, ne kemi SHBA që janë të interesuara ta shohin Shqipërinë të çliruar nga komunizmi dhe në rrugën e progresit drejt demoklracisë. Dhe së fundi, sigurisht është edhe periudha e luftës në Kosovë. Kemi fluskin e kosovarëve nga ky rajon në SHBA. këta njerëz ishin mjaft të ndjeshëm nga pikëpamja politike dhe ata u organizuan politikisht. Ne patëm krijimin e lobit shqiptar dhe dua të theksoj se kjo nisëm u nis nga kosovarët, të ndihmuar  nga ish kongresmeni Xhozef  Dio Guardi i Nju Jorkut  dhe më vonë u fitua mbështetja e kongresmenit Engel, që ndoshta do të jetë kryetari i Komitetit për marrëdhëniet me jashtë në kongres.

Një pozicion shumë i rëndësishëm….

Shumë pozicioni rëndësishëm. Dhe mendoj se për këtë arsye ne kemi këto lidhje. Eshtë roli dhe kontributi i komunitetit shqiptaro-amerikan që i mban gjallë dhe i promovon këto marrëdhënie.

Roli i komunitetit shqiptaro-ameikan përgjatë gjithë historisë është mjaft i qartë. Pasi Kosova fitoi pavarësinë a ka më ndonjë rol komuniteti shqiptaro-amerikan për të luajtur sot e tutje?

            Kosova është shtet i pavarur, ashtu si edhe Shqipëria. Por ne kemi anëtar të komuniteti amerikan që kanë interes për të dy shtetet. Mendoj që komuniteti shqiptaro-amerikan dëshiron që të shoh që të dy shtetet shqipare të kenë institucione të forta demokratike, shtete ku sundon ligji, të drejtat e njeriut. Duam që të dy shtetet të zhvillohen nga pikëpamja ekonomike. Duam që të dy shtetet të jenë pjesë aktive dhe e përgjegjshme e komunitetit europian dhe botëror. Pra, ka një interes që të dy shtetet shqiptare të jenë shtete të zhvilluara me kontribute në komunitetin botëror.

Profesor Pano, le të flasim pak për çështjen shqiptare që mbeti e hapur pas konferencës së ambasadorëve në Londër, në 1913-ën. Me pavarësinë e Kosovës dhe faktin që tashmë kemi dy shtete shqiptare, si e shihni çështjen shqiptare duke pasur parasysh që tashmë shqiptarë kemi edhe në vendet e tjera fqinje, si Maqedonia, Mali i Zi apo edhe në Greqi?

            Fakti që më shumë se gjysma e popullit shqiptar u la jashtë kufijëve të shtetit të krijuar në 1913-ën është një nga tragjeditë më të mëdha të historisë tonë. Si rezultat i kësaj Kosova mbeti nën Serbinë dhe më pas nën Jugosllavinë dhe, edhe Maqedonia si pjesë e Federatës Jugosllave. Edhe në Maqedoni shqiptarët kanë qenë të diskriminuar. Nuk u lejuan të përdorin gjuhën e tyre, etj. Dhe fakti që shqiptarët në Shqipëri mbeten nën regjimin komunist për një kohë të gjatë shpjegon sot dallimet. Por sidoqoftë me zhvillimet pas rënies së komunizmit, shumë lidhje të shkëputura janë vendosur dhe po zhvillohen dhe si pasojë e kësaj, mendoj se tani ekzistojnë shumë mundësi për marrëdhënie më të ngushta politike,diplomatike, ekonomike, kulturore dhe mendoj se kjo është rruga që shqiptarët në rajon duhet të ndjekin. Mendoj që e ardhmja e marrëdhënieve të shqiptarëve të Shqipërisë dhe popullsisë shqiptare në rajon duhet të ndjekë një rrugë evolucionare të natyrshme. Më shumë marrëdhënie të ngushta ekononomike, politike dhe kur këto marrëdhënie të maturohen le të shohim se ku do të na çojnë. Besoj se nuk duhet të ketë një lëvizje masive të sforcuar për të krijuar një bashkim artificial mes shteteve në këtë kohë dhe sigurisht Maqedonia është në një situatë krejt tjetër nga Kosova. Gjithmonë jam në favor të një qasje evolucionare ndaj çështjes shqiptare në Ballkan.

Por liderët e Shqipërisë dhe Kosovës mund të luajnë një rol duke e përshpejtuar ose duke e ngadalësuar këtë proces. A po e bëjnë ata siç duhet punën e tyre?

            Mendoj se në këtë stad e vetmja gjë për të cilën duhet të jemi të kujdesshëm është se nuk duhet të nxitojmë për një marrëdhënie më të ngushtë dhe nuk duhet që në mënyrë të parakohëshme të lëvizim për marrëdhënie më të ngushta mes Shqipërisë dhe Kosovës apo vendeve të tjera të rajonit.

Pse jo?

            Sepse do të krijohej një problem. Sepse nëse do të bashkohej sot Shqipëria me Kosovën….

Jo për t’u bashkuar, por për të nxitur hapat që do të krijonin marrëdhënie më të ngushta ekonomike, për të inkurajuar lëvizjen e lirë të njerëzve, kapitalit në sferën shqiptare…

            Ky është një qëllim fisnik dhe duhet ndjekur kjo rrugë, ndërkohë që po ecet në këtë drejtim.

Duke folur për sfidat me të cilat përballet sot Kosova, ju i ndiqni nga afër zhvillimet në rajon, veçanërisht në Shqipëri dhe Kosovë. Do doja të flisnim rreth bisedimeve të fundit për statusin final në raportin me Serbinë dhe ideja e korrigjimit të kufijëve, që do të thotë se disa zona të populluara nga shqiptarët në jug të Serbisë të shkëmbehen me zonat në veri të Kosovës. Si e shihni këtë propozim? Por përgjigjen do ta doja pas një momenti të shkurtër publiciteti.

Profesor Pano cili është opinioni juaj rreth zhvillimeve të fundit gjatë pushimeve të verës sa i përket korrigjimit të kufijëve, që është një eufemizëm për ndryshimin e kufijëve. Si e shikoni këtë?

            Mendoj se është një lëvizje që ndoshta mund të eksplorohet. Por mendoj se duhet të kihet parasysh një element kryesor  që është popullsia shqiptare në Serbi, që është subjekt i këtij debati për statusin. Besoj se duhet të konsultohen me kujdes dhe është thelbësore që vendimet nuk mund të merren pa pjesëmarrjen e popullsisë shqipare. Për shembull, a duan ata të heqin dorë nga disa të drejta? çfarë do të ndodh me pensionet e tyre? çfarë do të ndodh me buxhetin për shkollën? A do të kenë mbështetje në të njëjtin nivel për aktivitetet e jetës së përditshme. Mendoj se ata duhet të pyeten dhe jam i sigurt se serbët në zonën e diskutuar në veri të Kosovës, ndoshta ata duan ndryshim kufijsh. Por duhet të ketë bisedime shumë të kujdesshme dhe shqytime të imtësishme të interesave dhe shqetësimeve për njerëzit e përfshirë dhe veçanërisht popullsisë shqiptare. Ndryshimet e kufijve mund të ndodhin përsa kohë ky proces është paqësor, që nuk bëhen me dhunë dhe unë shpresoj që para se të ndërmerret ndonjë veprim konkret, të ndodhë ky proces që unë përmenda.

Ndërsa flasim për këtë temë duket se ka një dallim mes atij që quhet pozicion europian dhe pozicionit amerikan. Pozicioni europian është se nuk duhet të ketë ndryshime kufijsh sepse nga kjo ide ka patur shumë gjakderdhje në rajon dhe nga ana tjetër ka disa zëra në Amerikë se nëse mund të arrihet një marrëveshje nuk ka asnjë problem.

            Unë bie dakord se nëse ka një përgatitje tejet të kujdesshme dhe një sqarim të plotë të opinionit publik dhe gjithësecili është dakord që të ecet përpara me marrëveshje, atëherë ky mund të ishte një hap që do t’ia vlente. Por sërish dua që ta përsëris, kjo do të kërkonte përgatitje tejet, tejet të kujdesshme, dhe nuk është një gjë që mund të merret lehtë, dhe nuk është një çështje që mund t’i besohet përgatitjeve të vetëm një qeverie.

Kufijtë e Ballkanit historikisht janë përcaktuar nga fuqitë e mëdha. A erdhi koha tashmë që për kufijtë mund të merren vesh vetë vendet në rajon?

            Unë hezitoj që t’i hyjë këtij shtegu, veçanërisht në këtë kohë.  Ka shumë probleme në Ballkan që duhen adresuar, ka probleme sociale dhe ekonomike. A do të ndikoheshin këto probleme nga ndryshimi i kufijëve? Sigurisht do të preferoja të mendohesha për këtë çështje, por në këtë periudhë të ndjeshme për historinë e Ballkanit duhet lëvizur shumë ngadaltë dhe në mënyrë racionale.

Cili mendoni se duhet të jetë pozicioni i qeverisë shqiptare për këtë çështje? Deri tani ka patur kryesisht heshtje. A ka Shqipëria një rol për të luajtur?

            Sapo hap temën e ndryshimit të kufijëve, do të ngrihen çështje të tjera, si për shembull kufijtë jugor të Shqipërisë. Kjo është një nga arsyet që nuk dua që të zhytem shumë në këtë çështje. Cilat do të ishin implikimet për shtete të tjera si Bosnje Hercegovina? Sapo fillon të flasësh për këtë çështje…..

Hapet kutia e Pandorës?

po, është kutia e Pandorës dhe një zot e di se kur mbaron. Dhe në këtë rast rrezikon të hapësh dhe orekset e disa fuqive që historikisht kanë qenë të interesuara për rajonin. Duhet të jemi shumë, shumë të kujdesshëm kur merremi me këtë çështje.

Duke folur për rajonin, janë më pak se 17 milion banorë që jetojnë këtu, por gjithsesi duket sikur ka një interes për këtë rajon, por gjithmonë e më pak interes nga SHBA dhe më shumë nga ish fuqitë perandorake, si Turqia dhe Rusia dhe një fuqi e re si Kina. është ky rajon nga pikëpamja gjeostratagjike aq i rëndësishëm sa ç’na pëlqen ne të jemi?

            Po, mendoj se interesi i vendeve si Rusia, Turqia dhe vendeve që po rriten si Kina janë pjesë e një loje të re mes fuqive. Loja që po zhvillohet….

Pa përmendur këtu BE-në…

Po, dhe ka disa konsiderata, ju shihni pansllavizmin e vjetër, rolin që Rusia po përpiqet të shfaq dukshëm në Ballkan, veçanërisht nën Putinin që ka sensin e historisë, ai po përdor edhe Kishën Ortodokse si një agjenci të ndikimit rus në rajon. Ai ka këtë interesin historik në rajon dhe e gjitha kjo është pjesë e një procesi të ri. Por ajo, për të cilën unë jam i shqetësuar, është potenciali për të krijuar destabilitet në këtë rajon.

Nga kush?

            Nga përzjeria e këtyre fuqive. Dhe një nga interesat themelore të SHBA ka qenë ruajtja e stabilitetit në Ballkan dhe refromat e tij të brendshme të tij dhe ndryshimet e brendshme, forcimi i ekonomisë dhe reformat sociale, forcimi i institucioneve demokratike, sundimi i ligjit të bëhen gjithnjë e më shumë pjesë e rrjedhës kryesore te ngjarjeve për të gjithë Ballkanin. Gjithë vendet e Ballkanit kanë probleme të brendshme dhe si rezultat i kësaj….

Cili është interesi specifik i SHBA?

            ShBA në mënyrë specifike duan stabilitet në rajon, SHBA duan që këto vende të zhvillojnë institucione të forta demokratike, përfaqësuese, SHBA duan të shohin sundimin e ligjit të vendosur, duan të shohin luftë ndaj korrupsionit. Pothuajse të gjitha vendet kanë një nivel të lartë korrupsioni.  SHBA duan të shohin përparim ekonomik, më shumë vëmendje për çështjet e barazisë sociale, që shtet të jenë më kohezivë dhe të kontribuojnë për zhvillimin dhe stabilitetin në rajon.

çështjet e Ballkanit ndoshta nuk mbërrin kurrë në tavolinën e Presidentit të SHBA, për shkak se ka prioritete të tjera. A është administrata e re e ndërgjegjshme për  potencialet për destabilizim të rajonit, që janë ende të pranishme?

            Mendoj se në mënyrë korrekte e thatë se shqetësimet e përditshme të Ballkanit nuk mbërrinë tek Presidenti, por sigurisht kanë vëmendjen e Departamentit të Shtetit. Nëse e keni vënë re përgjatë viteve, ka pasur angazhim dhe aktivitete të zyrtarëve të lartë të administratës. Zëvendës ndihmës sekretar për çështjet e jashtme dhe shumë drejtorë të departamenteve kanë vizituar vendet e Europës Juglindore. Ata në mënyrë konstante e monitorojnë situatën, inkurajojnë qeveritë në rajon për t’u përballur me disa nga çështjet që sapo përmenda. Kemi një politikë koherente, kemi bërë avokati për reforma dhe ndërmarrjen e politikave që i bëjnë këto vende më të qëndrueshme dhe rajonin më të sigurtë. Do të thotë pra, që politika e SHBA ka qenë koherente në Ballkan dhe qëllimi i kësaj politike është që rajoni të mbetet stabël dhe ta ruaj atë që të mos bëhet siç ka qenë Ballkani i mëparshëm…..

Fuçi baruti….

Kukull në duart e fuqive të tjera konfliktuese.

Nëse dikush nga Departamenti Amerikan i Shteti ju kërkon një këshillë se çfarë duhet bërë që ky rajon të lëvizë më shpejt drejt BE-së dhe jo të mbetet një shesh beteje për interesat e vendeve që po përmendët si Kina apo Rusia…

Siç e përmenda SHBA këtë po e bëjnë në mënyrë të vazhdueshme. Shba kanë inkurajuar reforma të ndryshme, kanë monitoruar nga afër çështjet që mund të sillnin rrezik për stabilitetin e rajonit dhe unë do t’i inkurajoja SHBA që të vijojnë t’i ndjekin këto politika, ndoshta duke u fokusuar dhe duke shtuar disa programe në rajon dhe mbi të gjitha duke vijuar me mbështetjen teknike për t’i ndihmuar këto shtete që të jenë efiçente.

Profesor Pano, ju përmendet që interesi i SHBA është që rajoni të jetë stabël, të sundojë shteti ligjor dhe të forcohen institucionet. Por ajo që po shohim, dhe jo vetëm në Shqipëri, është fenomeni i ri i rritjes së populizmit dhe liderëve të fortë. Dhe ky fenomen nuk po ndodh vetëm në rajon, por edhe në vendet europiane. Dhe liderët e fortë nuk janë në përputhje me institucionet e forta. A është ky paradoksi i kohës sonë, që në njërën atë flasim dhe predikojmë forcim institucionesh dha në anën tjetër ajo që shohim praktikisht janë liderët e fortë?

            Ne po shohim lindjen e të ashtuquajturit populizëm në Europë, por edhe në SHBA, e në Lindjen e Largët. Filipinet janë një shembull pikant. Po, ka një populizëm dhe shoqërohet me polarizimin politik, që çon në paralizën e shumë qeverive dhe krijohen kushtet për rritjen e këtyre liderëve të fortë. Njerëzit lodhen nga destabiliteti, lodhen nga konflikti dhe presin që dikush të hyjë në lojë, t’i zgjidh problemet, të vendos rregull. Ky është një rrezik dhe është shumë e vështirë për t’u ballafaqur sepse po shohim elementë të tij edhe në demokracitë e përparuara siç janë SHBA. Ne duhet t’i adrejsojmë këto çështje, qofshin ato në demokracitë e avancara apo në vende si rajoni, apo Europa Lindore apo Europa Qëndrore. Duhet t‘i adresojmë këto probleme dhe t’i bindim njerëzit që qeveritë po punojnë për ta, se interesi më i mirë i qeverive është për njerëzit dhe duhet bërë shumë punë për edukimin qytetar në shkolla. Ne sigurisht nuk duam të shkojmë tek indoktrinimi politik, por sidoqoftë njerëzit duhet të kuptojnë natyrën e problemeve që po na çon në një polarizim politik dhe rëndësinë që qeveria t’i adresojë këto çështje.

Le të kthehemi tek marrëdhëniet e Shqipërisë me Amerikën. Ju keni vizituar shpesh Shqipërinë. Vizita e parë ishte në 1973-shin. Dy dekada më pas erdhët në dhjetor të vitit ‘90. Dhe që në atë kohë keni ardhur shpesh në Shqipëri. është e qartë se ka ndryshime. Por njerëzit gjithmonë e më shumë duan të largohen nga vendi dhe në vend që të përpiqen t’i ndryshojnë gjërat këtu dhe të ndryshojnë qeverinë këtu, ata ndryshojnë vendin ku duan të kalojnë pjesën tjetër të jetës. Shkojnë në Gjermani, SHBA dhe vende të tjera perëndimore. A mundet që Shqipëria të kishte pasur një tranzicion më të lehtë dhe më të shpejtë se ky?

            Ky është një problem i madh. Pozicioni i Shqipërisë ka qenë tejet, tejet i vështirë. Ka kaluar një seri krizash, duke filluar me krizën ekonomike fill pas rënies së regjimit komunist. Pastaj patëm tragjedinë e madhe të skemave piramidale dhe në këtë periudhë që mund ta quash edhe si luftë civile patëm trazira që e destabilizuan edhe më tej situatën. Gjatë dekadës së parë të tranzicionit, shumë njerëz, veçanërisht të rinj, nisën të largoheshin nga vendi, disa për arsye sigurie, disa për arsye ekonomike. Ka qenë e vështirë për Shqipërinë që ekonomia e saj të ecë. Ky ka qenë, le të themi, problemi fillestar. Nuk pati Shqipëria atë nivel ekonomie që njerëzit me përvojë dhe zanate të bindeshin që të qëndronin e të mos largoheshin. Në Shqipëri nuk ka burime njerëzore. Shkolla prodhon shumë diplomantë, por jo në përputhje me kërkesat e tregut të punës. Ne ende e kemi tribalizmin, betejë të ashpër politike, kemi nepotizmin dhe kjo i shkurajon shumë njerëzit dhe në Shqipëri nuk ka rëndësi se çfarë di, por kë njeh dhe kjo shton pesimizmin. Këto janë disa çështje që duhen adresuar dhe duket sikur po përsëris vetveten, por duhen krijuar kushtet brenda Shqipërisë, duhet krijuar barazia sociale. Ne po shohim në Shqipëri bjerrjen e asaj që mund të quhej klasë e mesme e zhvilluar dhe ky është një problem shumë serioz. Kemi problemin e stabilizimit të sistemit drejtësisë. Në momentin që flasim, Shqipëria ka një situatë kaotike, ndoshta edhe nga përpjekja për të struktuar nga e para sistemin gjyqësor. Kjo i shkurajon investimet e huaja në vend. Korrupsioni sigurisht që i shkurajon investimet e huaja. Aktiviteti kriminal i shkurajon investimet e huaja. Ju keni nevojë për investimet e huaja. Ju keni nevojë për aktivietet e tyre që të krijohen kushtet për të krijuar vende pune në Shqipëri, veçanërisht për të rinjtë, të cilët janë ata që duan të largohen më së shumti.

Ju thatë se në Shqipëri është më e rëndësishme kë njeh se sa çfarë di. Ju i njihni gjithë liderët politik në Shqipëri dhe po ju kërkoj një mendim të sinqertë. çfarë mendoni për liderët që një farë mënyre e kanë dominuar apo dominojnë skenën politike shqiparë gjatë këtij tranzicioni të gjatë dhe të vështirë?

            Kam patur mundësinë të njoh gjithë presidentët e Shqipërisë që nga Sali Berisha tek Bujar Nishani, edhe Ilir Metën sigurisht. Kam shumë respekt për Sali Berishën. Ai ishte një nga intelektualët më brilant që drejtoi këtë vend. Por mund të them të njëjtën gjë për Fatos Nanon. Ata ishin njerëz të zotët, por fatkeqësisht në momentin kur erdhën në pushtet u përballën me një seri të madhe problemesh, disa prej të cilave nuk i përballuan dot. Disa prej tyre u trajtuan politikisht dhe për interesa politike dhe kjo më duket pas stresuese. Dhe si pasojë e kësaj ata nuk arritën që të prodhonin lidershipin për të cilin Shqipëria kishte nevojë. Ata ranë pre e zakoneve të trashëguara nga regjimi komunist.  Shumë sociologë thonë se kjo ndodh  sepse këta njerëz u rritën në atë sistem. Kjo ishte gjithçka që ata dinin dhe kjo është arsyja që ata u sollën si liderë në mënyrën që u sollën. Por ata u përballën edhe me shumë probleme të rënda dhe mënyra se si ata u përballën me këto probleme nuk ka qenë gjithmonë në interesin më të mirë të Shqipërisë.

Me këta liderë që ju keni njohur historia do të jetë më bujare apo më e ashpër në krahasim me atë që thuhet sot në gazeta apo në televizor për ta?

            Mendoj se historia do të shoh problemet që këta liderë trashëguan, do të shohin disa nga faktorët që  ndoshta i çuan këta liderë në një shteg që ndoshta nuk ishte ai i dëshiruari, nëse ata u përpoqën të ngrinin institucione demokratike. Domethënë ju duhet ta gjykoni një lider bazuar në kushtet që kanë mbizotëruar kur ky person ishte kryetar shteti apo kryetar qeverie. Për fat të keq, siç e thashë, rruga e ndjekur nga gjenerata e parë e liderëve nuk ka qenë gjithmonë në interesin më të mirë të Shqipërisë dhe kjo ka kontribuar në polarizimin dhe në problemet si krimi dhe korrupsioni, që ekzistojnë në vend dhe kjo edhe më tej pengon ardhjen e investitorëve të huaj dhe krijimin e politikave sociale që do të ishin në interesin më të mirë të shoqërisë.

Kur dikush flet për sfidat e Shqipërisë, dikush mund të pyes cili është problemi? Vend i vogël, i pasur, komb i ri, me minerale, dy dete, liqene, lumenj, kulturë dhe klimë mesdhetare dhe ende mbetet pa përgjigje pyetja e madhe: çfarë problemi ka Shqipëria që nuk po i bashkohet dot klubit të vendeve të BE-së?

            Pjesë e problemit të Shqipërisë është historia. Shqipëria ka qenë vendi më pak i zhvilluar… ndoshta Moldavia është më pak e zhvilluar. Pra, Shqipëria ka qenë vendi nga më të fundit, në mos i fundit sa i përket zhvillimit. Shqipëria nuk është se pati ndonjëherë mundësinë që të fillonte të adresonte këtë problem. Shqipëria e mori pavarësinë vetëm në vtin 1912-1913. Menjëherë nisi Lufta I Botërore. Pasoi një periudhë anarkie në Shqipëri. Pastaj kemi një restaurim të shtetit shqiptar në vitin 1921 me Kongresin e Lushnjes. Dhe më vonë kemi një betejë të fortë politikë në 1921-1924 dhe pastaj kemi ardhjen e Mbretit Zog që i duhej të stabilizonte vendin dhe të vendoste autoritetin e tij. Atij i mungonin fondet për zhvillim dhe u kthye nga Italia dhe gradualisht u bë vasal ekonomik i saj. Dhe kur u mendua se u arrit një farë progresi, Shqipëria nuk arriti kurrë që të përballej plotësisht me sfidat e veta. Zogu ia doli të bënte diçka. Ai krijoi shtetin. U ndërtua burokracia. U përpoq të ndërtonte një sistem arsimor. Ai qëndroi në pushtet nga viti 1925-1939. Pastaj Shqipëria u pushtua nga Italia dhe u kthye në shesh betejë gjatë Luftës II Botërore dhe sërish nuk pati mundësi për një progres të vërtetë. Pastaj Shqipëria mbeti nën regjimin komunist të Enver Hoxhës dhe siç e theksuam kushtet në vend ishin të tmerrshëm. Shqipëria pati një progres të kufizuar si satelit i Bashkimit Sovjetik. Shqipëria ishte prapë vendi më pak i zhvilluar në sferën e Bashkimit Sovjetik, të udhëhequr më parë nga Stalini e më pas nga Hrushovi. Shqipëria ishte periferi. Shqipëria ishte menduar që t’i delegohej Ish Jugosllavisë. Pak gjëra ndodhën. Shqipëria lëvizi nga tutela sovjetike në tutelën kineze, por edhe kjo aleancë ra në kolaps. Pastaj Shqipëria e Enver Hoxhës ra në autarki dhe u bazua vetëm në burimet e brendshme. Kjo ishte një politikë e tmerrshme për Shqipërinë. Vetëm pas vdekjes së Enver Hoxhës në 1985-ën, Shqipëria filloi të kthehej gradualisht drejt Europës Perëndimore. Por nuk kishte institucioneve të zhvilluara. Pra, Shqipëria ka pasur gjithmonë një start shumë të keq. Edhe vende si Bullgaria dhe Rumania, që ishin nën regjimin komunist, kishin një gjendje ekonomike dhe një sistem më të zhvilluar. Shqipëria nuk i kishte këto institucione, që këto vende të tjera i kishin, edhe pse de facto ishin diktatura. Pra, Shqipëria ka këtë trashëgimi me të cilën po lufton. Shqipërisë gjithmonë i duhet që të kapë kohën e humbur. Shqipëria përmbysi regjimin komunist dhe kishte gjithë ato sfida për të cilën ne folëm në fillim të viteve ‘90. Shqipëria tani gradualisht po kap kohën, por institucionet do të duhet që ende të zhvillohen. Sistemi gjyqësor duhet të zhvillohet. Shqipëria po përballet me gjithë këto probleme dhe të gjitha këto e kanë një efekt në zhvillimin e saj.

Pra, historia po na përndjek. Shqipëria ka qenë në perifieri të Perandorisë së Bizantit, Perandorisë Otomane, Perandorisë Ruse dhe më pas në marrëdhënie me Kinën. A është ky momenti i parë që jemi në anën e duhur të historisë?

            Ne mund ta argumentojmë se Shqipëria ka pasur disavantazhet e veta për shkak të trashëgimisë.

Profesor Pano, do të doja t’ju bëja një pyetje për kohët e sotme. Duket sikur jetojmë në një kohë të çmendur. Nga njëra anë duket sikur jemi me fat që jetojmë në kohën e informacionit, në kohën e internetit që është një bekim nga njëra anë sepse në një dorë t’i mund të kesh botën, mund të kesh afër njerëzit ke larg, por në të njëjtën kohë ajo që ju e quani polarizim, ndarjet e hidhura mes njerëzve që njihen dhe s’njihen me njëri tjetrin….

Në mënyrë të qartë media sociale ka anët pozitive, por ka edhe anët negative. Ndër anët negative është fakti se ke këto komunitetet e vogla në internet, por nga ana tjetër ke edhe këtë mundësinë e komunikimit të liderëve përmes rrjeteve sociale. Presidenti Trump në SHBA përdor gjerësisht rrjetet sociale. Një nga personat më të ndjekur në rrjetet sociale në Shqipëri është Sali Berisha, që duket se ka 500 mijë ndjekës…

Ka 1 milion, po ashtu edhe kryeministri ka 1 milione ndjekës…

            Pra, njerëz që vendosin politikat e tyre apo linjën e tyre propagandistike, sido që ta quash. Dhe këto janë disa gjëra që mund të çojnë në ato që i konsiderojmë probleme politike. Sepse njerëzit gjithmonë e më tepër po e shpenzojnë kohën në rrjetet sociale dhe gjithmonë e më tepër po shpenzojnë më pak kohë për të lexuar gazeta, libra, për të parë programe serioze në televizion. Dhe po krijohen probleme serioze, edhe në Shqipëri, sepse ju keni kaq shumë informacion dhe programe dhe keni kaq shumë debate televizive dhe shpesh nuk është se sheh ndonjë diskutim serioz të çështjeve. Me një fjali, revolucioni i medias sociale ka të mirat dhe të këqijat e veta. Një nga aspektet negative është ndikimi në jetën politike të vendit dhe në jetën kulturore dhe sociale të vendit. Dhe kjo është një gjë që ia vlen të shqetësohesh.

Pra, Shqipëria vendi që gjithmonë ka vuajtur nga të paturit pak, tani po vuan ngaqë ka shumë?

            Për këtë që po flasim, po.

Pra, në vendin që penalizoheshe për lirinë e fjalës, tani po vuajmë ngaqë po flasim shumë. Më shumë kakofoni sesa pluralizëm.

            Po.

Nëse do të ishe President i SHBA-ve, çfarë do të dëshirorje të shihje të realizuar në një vend si Shqipëria?

Do të doja të shihja një qeveri që të niste seriozisht të përballej me sfidat që ka vendi. Do të doja të shihja një qeveri që është e shqetësuar të ndjek një politikë të jashme konstruktive, që mbështetet së pari në sigurinë kombëtare, brenda rajonit të Ballkanit dhe pastaj të krijojë ato kushte që i duhen Shqipërisë për t’u bërë pjesë e komunitetit europian, si dhe të adresojë problemet sociale që kanë kapur vendin. Këto janë gjëra që çdo president amerikan do të donte për një aleat të palëkundur si Shqipëria. Padyshim, Shqipëria është aleat i palëkundur i SHBA dhe si president i SHBA do të dëshiroja ta mbaja Shqipërinë si mike dhe aleate të palëkundur dhe besnike.

Le të vijojmë edhe me një pyetje tjetër hipotetike. Nëse do të ishit president i Rusisë, çfarë do të dëshironit të shihnit të realizuar në një vend si Shqipëria?

            Do të doja një vend më të hapur ndaj influencës ruse, do të doja një vend që të ndiqte linjën diplomatike të Rusisë dhe një Shqipëri të lidhur më ngushtë ekonomikisht me Rusinë.

Pyetja e fundit profesor Pano. Vizita e fundit që keni bërë në Shqipëria ka qenë në vitin 2013 dhe tani jemi në nëntor 2018. Si e shihni vendin pas 5 viteve, ju që vini nga SHBA, si e shihni qytetin dhe vendin?

Sa herë vij në Shqipëri ka ndryshime të mëdha fizike, jo vetëm në Tiranë. Siç e dini, unë isha në Korçë fundjavën e kaluar dhe pashë ndryshime edhe atje. Kam udhëtuar në pjesë të tjera të vendit dhe është e qartë se ka ndryshime befasuese nga pikëpëmja fizike, por ende ka probleme serioze për t’u adresuar. Nëse Shqipëria do të jetë e suksesshme në turizëm dhe mendoj se turizmi do të jetë një faktor i rëndësishëm i ekonomisë së Shqipërisë, ka ende rrugë të papërfunduara, ka hotele që qartësisht duhet të përmirësojnë shërbimin e tyre, ka probleme të tjera. Unë dhashë një leksion për studentët e Universitetit të Tiranës, pata mundësi të flisja me studentët, ka probleme në universitete, mungesë fondesh në shkolla. Ka probleme sociale që duhen adresuar. Pra edhe njëherë, ka ndryshime të mëdha fizike, por ka ende probleme bazë që mbeten për t’u adresuar.

Profesor Pano, faleminderit për intervistën!

Faleminderit!

Intervista – Bushati flet për kritikat, dialogun Kosovë-Serbi dhe paktin me Greqinë

Nga Alqi Koçiko/ Kryeredaktor, ADN/ Ndërsa po kryhej kjo bisedë, Presidenti i Republikës Ilir Meta dekretoi emrin e kryeministrit Edi Rama edhe në krye të ministrisë së jashtme. Duket se vendimi në fjalë ishte vetëm një akt i pritshëm përmbyllës, që vetë Presidenti e kishte nënkuptuar një natë më parë. Prandaj dhe intervista jonë nuk kish si të ndikohej nga një vendim i pritur tashmë.
Me një qetësi që nuk është e huaj për Ditmir Bushatin, por përkundrazi, e shtuar për shkak se qartaz dhe zyrtarisht tashmë, misioni i tij si kryediplomati me më shumë vite në krye të ministrisë së Jashtme këto tre dekada kishte mbaruar, ai bën një bilanc të punës në krye të institucionit. Por edhe më shumë se kaq, jep disa mendime dhe konkluzione, besoj mjaft të rëndësishme, mbi atë se çfarë e pret Shqipërinë dhe rajonin në të ardhmen e afërt.

Për më tepër, intervista e mëposhtme:

-Zoti Bushati, një pyetje e pashmangshme: Duke qenë se në krye të Ministrisë së Jashtme (dhe Europës) keni qenë ministri më jetëgjatë i viteve të demokracisë, keni ndërtuar një profil solid dhe aq më tepër, axhenda dhe veprimtaria diplomatike është disi e shkëputur nga zhvillimet e brendshme politike… a e prisnit largimin?
– Detyra e Ministrit të Jashtëm, siç ju e thatë, imponon një lloj largësie “higjienike” nga zhvillimet e politikës së brendshme, për të krijuar një shtrat sa më mirëkuptues e konsensual, në funksion të jetësimit të prioriteteve të politkës së jashtme dhe përmbushjes së objektivave kombëtare.
Ka vende të cilat kanë demonstruar në vijimësi një periudhë më të qëndrueshme sa i takon drejtimit të politikës së jashtme; sikundër ka dhe praktika me lëvizje të shpeshta në krye të shërbimit të jashtëm. Por në politikë, të dyja opsionet janë të njohura.

-Pas takimit me homologun italian Moavero, ju pohuat tekstualisht se “kryeministri ka vendosur të ndryshojë drejtimin politik të ministrisë”. Fraza u kuptua edhe si një ndryshim në politikën e deritanishme të diplomacisë sonë; apo perceptim i gabuar?
-I jam referuar pikërisht faktit që kryeministri ka vendosur të jetë vetë përkohësisht, edhe ministër për Europën dhe Punët e Jashtme, që do të thotë edhe ndryshim i udhëheqjes politike të ministrisë. Siç e ka sqaruar kryeministri, dhe siç është përgjithësisht praktika e vendeve të tjera, kjo nuk do të thotë se do të ketë ndonjë ndryshim të prioriteteve në politikën e jashtme. Është shumë e vështirë për të pasur ndryshime të prioriteteve; mund të ketë nuancime në momente të caktuara, por dihet se një pjesë e prioriteteve që ndiqen në vijimësi nga shërbimi i jashtëm, janë prioritete strategjike për të cilat, të gjitha forcat politike dhe aktorët shoqërorë janë në një mendje.

-Qartë. Meqë folëm për nuancime, kam një parantezë: Qëndrimi juaj i shprehur lidhur me çështjen e dialogut Serbi-Kosovë, e më konkretisht mbi idenë e ndryshimit të kufijve, ka qenë i qartë kundër këtij opsioni, dhe e keni arsyetuar përse. Ndërkohë kryeministri ka qenë më elastik në formulim, duke ua lënë marrëveshjen dy palëve të interesuara, të cilat mjafton të bien 100% dakord dhe Shqipëria do të ishte e kënaqur për ta mbështetur. A mund të presim, pikërisht në kuadër të këtyre “nuancimeve”, një modifikim të qëndrimit të Shqipërisë mbi këtë çështje?
-Është një çështje mjaft delikate dhe për pasojë, kërkon një rrahje mendimi sa më shterues dhe gjithëpërfshirës. Në rradhë të parë, nevojitet bërja e një inventari të arritjeve dhe dështimeve të procesit të dialogut Serbi-Kosovë, për t’i krijuar mundësi opinionit publik dhe politikëbërësve të kuptojnë se sa realisht janë normalizuar sot marrëdhëniet mes dy vendeve.
Në gjykimin tim, ka pasur hapa pozitivë përpara, sikundër ka patur raste kur dialogu ka ngecur, apo angazhimet e marra në letër nuk kanë sjellë efektet e pritshme në praktikë.
Së dyti, është e rëndësishme të kuptojmë se thelbi i gjithë procesit ka të bëjë me normalizimin e marrëdhënieve mes Serbisë dhe Kosovës. Kam vënë re, sidomos gjatë vitit të kaluar, një intensifikim të përpjekjeve për ta trajtuar këtë proces vetëm nga prizmi i njohjes së mundshme të Kosovës nga ana e Serbisë; a thua se kemi të bëjmë me një suksedim* të Kosovës nga Serbia. Besoj se nga pikëpamja e së drejtës ndërkombëtare, shpallja e pavarësisë së Kosovës, vendimmarrja e Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë, – që është gardiani, autoriteti numër Një i intepretimit të së drejtës ndërkombëtare – janë përgjigja më e mirë për këdo që tenton ta shohë këtë çështje thjesht dhe vetëm nga prizmi i njohjes eventuale të Kosovës nga ana e Serbisë.
Po kështu, dua të them që normalizimi është një proces i dyanshëm, i nevojshëm – si nga Serbia ashtu dhe nga Kosova – pavarësisht fuqisë apo dobësisë që mund të kenë për çështje të ndryshme Kosova dhe Serbia. Pse flas për fuqi dhe dobësi? Është fakt që Kosova është e njohur nga një shumicë dërrmuese e vendeve të botës demokratike. Është po fakt i pakundërshtueshëm, se pavarësisht se nuk njihet edhe nga vende që kanë të drejtën e vetos në Këshillin e Sigurimit, si Rusia apo Kina; apo nga disa vende të G20-ës, apo nga vetë Serbia; është po Serbia ajo që ka një ngërç të madh, qoftë me këto vende të botës demokratike, që janë aktorë kryesorë në skakierën ndërkombëtare, qoftë me ecurinë drejt anëtarësimit të mundshëm në Bashkimin Europian.
Çështja e tretë që gjithashtu duhet analizuar është efekti i prekshëm për qytetarët e dy vendeve. Sot për sot, mungon analiza se sa i ka shërbyer ky proces qytetarëve, qoftë nga pikëpamja e lëvizshmërisë, apo nga zhvillimi i marrëdhënieve shoqërore dhe ekonomike.
Më tej, procesi i normalizimit do të duhej të pasohet edhe me procesin e pajtimit, duke qenë se Serbia dhe Kosova kanë në histori të përgjakshme. Shpresoj që ky do të jetë edhe një proces që do hapë dritën e gjelbër për të dyja vendet, për të qenë pjesë e familjes europiane.

-Të mbetemi edhe pak këtu, duke marrë shkas nga vizita e djeshme e Presidentit rus Putin në Beograd. Nëse deri tani violinë e parë ka qenë BE-ja; a e shihni si të nevojshme, efikase, të udhës, të mundshme, një përfshirje direkte SHBA-Rusi në finalizimin e dialogut Serbi-Kosovë, për çka po shtohen zërat së fundmi?
-Mendoj që parimet udhëzuese të Grupit të Kontaktit, pjesë e të cilit ka qenë edhe Rusia, duhet të mbeten parime orientuese për gjithë procesin e normalizimit të marrëdhënieve Serbi-Kosovë. Ashtu sikundër transferimi i këtij procesi nga selia e OKB-së në atë të Bashkimit Europian, përveçse simbolik, është edhe një mundësi e mirë për t’i treguar si Serbisë, edhe Kosovës, se përmes këtij procesi dhe kompromiseve të natyrshme në një dialog që shpie drejt njohjes së ndërsjellë, të dyja vendet do të sigurojnë në të ardhmen bashkëjetesën si vende anëtare të BE-së.
Pozicioni i SHBA-së është qartësisht në mbështetje të punës që po bën BE dhe përfaqësuesja e politikës së jashtme, zonja Mogherini, si një lehtësuese e dialogut mes dy vendeve.

-Do doja të flisnim për njëfarë bilanci, për sa është e mundur në një bisedë, mbi veprimtarinë tuaj mbi 5 vjeçare në krye të diplomacisë shqiptare. Ju pohuat së fundi se është ende herët për të piketuar ndonjë gabim (mbase janë dhe më shumë, shtuat) pasi kjo kërkon një refleksion. Unë po e filloj me dy elemente pozitive që modestisht, më kanë rënë në sy: E para, statura juaj gjithnjë e kujdesshme përgjatë ecurisë së procesit të integrimit me BE-në, e harmonizuar me qëndrimet e Brukselit (që ju ka kushtuar edhe ndonjë kritikë, si çështja e votës për Palestinën në OKB). E dyta, puna voluminoze dhe besoj, impenjative, për marrëveshjen paketë me Greqinë, që ende nuk dihet si do konkludohet. A do t’ju vinte keq për rastin e fundit, një mungesë finalizimi?
-Mendoj që qershori i 2019-ës është një stacion shumë i rëndësishëm për Shqipërinë, dhe nuk do ta ekzagjeroja po të thoja, për shqiptarët në përgjithësi.
Në lidhje me fillimin e bisedimeve për anëtarësim në BE; në qershor 2018, pas rekomandimit të qartë si kristali nga ana e Komisionit Europian, vendet anëtare përcaktuan një kalendar, shoqëruar me procesin “screening” dhe me thirrjen për vijimin e reformave në fushën e sundimit të së drejtës nga ana e Shqipërisë. Nëse shohim trajektoren e rajonit tonë pas shembjes së perandorisë komuniste, vërejmë se shqiptarët kanë qenë promotorë të kyçjes së rajonit në rrjedhat euro-atlantike. Nga vendet e Ballkanit Perëndimor, Shqipëria dhe Kroacia ishin të parat që u anëtarësuan në NATO. Mirëpo disa herë kemi bërë hapa përpara në raport me fqinjët, duke nisur nga 1996 e këtej, e më pas për fajin tonë kemi humbur mundësi.
Në këtë kontekst mendoj që 2019-ta duhet konsideruar si stacioni në kërkim të kohës së humbur për Shqipërinë dhe shqiptarët, për të qenë në tryezën e bisedimeve për anëtarësim. Edhe nga pikëpamja gjepolitike, do të ishte e padrejtë, që Shqipëria dhe shqiptarët, për shkak të projektimit pozitiv që ka Shqipëria në rajon, të mos ishin pjesë e tryezës së bisedimeve, siç është rasti i Serbisë, Malit të Zi, dhe siç shpresoj se do të ndodhë edhe me fqinjin tonë, Maqedoninë.
Në lidhje me paketën me Greqinë, ne kemi bërë hapa vendimtarë përpara. Nuk ka qenë një proces i lehtë. Ndoshta është dosja më e vështirë që ne duhet të administrojmë në rajon. Kemi pasur mirëkuptim për një tërësi çështjesh, duke nisur nga ato të bartura nga Lufta e Dytë Botërore, deri tek çështje të aktualitetit.
Ju thatë se ka gjasa që siç po shkojnë punët, kjo dosje edhe mund të mos shtyhet përpara; unë do preferoja ta shihja gotën gjysmë plot. Fakti që në të dyja vendet kemi tashmë kryeministrat që mbajnë edhe portofolin e ministrit të jashtëm, duhet konsideruar si një shans për të shfrytëzuar këtë periudhë kohore në funksion të përfundimit të kësaj pakete.

-Ndërkaq, zoti Bushati, në kuadrin e kritikave apo pikave të debatueshme gjatë punës suaj, është i freskët një prononcim i zonjës Arta Dade që ka përmendur ligjin e shërbimit të jashtëm si një pikë për të cilën keni patur mjaft debate, edhe në komisionin e jashtëm parlamentar. Në një retrospektivë, ç’konkluzione do nxirrnit?
-Unë padyshim vlerësoj çdo kritikë, aq më tepër kur vjen nga zonja Dade, e cila përveçse me një përvojë të gjatë politike, ka qenë edhe ministre e jashtme. Kritikat shërbejnë për të përmirësuar punën në mënyrë që Shërbimi i Jashtëm të funksionojë kryesisht në bazën e karrierës dhe meritokracisë. Në këtë drejtim ne kemi ndërmarrë disa masa. Së pari, që prej shtatorit të 2013, ne vendosëm një standard të ri sa i përket nepotizmit dhe abuzimit në emërime, që ishte një shqetësim i përhapur. Së dyti, në përmirësimin e trajtimit financiar të punonjësve të shërbimit të jashtëm dhe familjeve të tyre. Së treti, nëse dikur hynin në masë njerëz nga politika në shërbimin e jashtëm, sot kemi përcaktuar kritere për ata që vijnë nga jashtë dhe që gjithsesi, janë të përkohshëm.

-Zoti Ministër, a mund të themi që Procesi i Berlinit ka qenë i sukseshëm, në raport me Shqipërinë?
-Procesi i Berlinit mendoj që ishte një iniciativë e goditur e kancelares Merkel, në rradhë të parë për të minimizuar “depresionin” në Ballkanin Perëndimor fill pas prezantimit të programit të Presidentit të Komisionit Europian, Juncker, ku thuhej qartë që nuk parashikohej zgjerim i BE-së gjatë mandatit të tij 5 vjeçar.
Në këtë kontekst, iniciativa e Kancelares për të mbledhur bashkë një grup vendesh anëtare të BE-së me peshë të posaçme, dhe vendet e Ballkanit Perëndimor, ishte një përgjigje për situatën e krijuar.
Përgjatë procesit të Berlinit mund të evidentohet një përmirësim i marrëdhënieve mes Shqipërisë dhe Serbisë, që më pas u simbolizua edhe me vizitat respektive të kryeministrave Rama dhe Vuçiç. Kjo duke marrë parasysh faktin që Shqipëria dhe Serbia kanë një peshë dhe përgjegjësi më specifike, sa i përket stabilitetit demokratik në rajon.
Le mos të harrojmë se ky proces ofroi një strategji për ndërlidhshmërinë brenda nesh dhe vetë rajonit me vendet e BE-së. Tanimë bazat e para janë hedhur. Por nga ana tjetër është i mirëkuptueshëm padurimi që kanë qytetarët për të identifikuar projekte konkrete, të prekshme, kryesisht në infrastrukturë, në raport me këtë proces.
Ka një nismë të bashkëpunimit rinor me seli në Tiranë; ka dhe nisma të tjera të karakterit politik që do të krijojnë mundësi më të mëdha për lëvizshmërinë; por këto në asnjë rrethanë nuk zëvendësojnë dot as procesin e zgjerimit të BE-së si filozofi, as instrumentet që ky proces do duhet të ofronte për vendet e Ballkanit Perëndimor.

-Do ishte i nevojshëm një sqarim nga ju, për temën e mëposhtme: Sa u takon marrëdhënieve me vendet e tjera, dëgjohet jo rrallë se Shqipëria me filan vend ka marrëdhënie strategjike, jemi partnerë strategjikë. Çfarë e përkufizon partnerin strategjik; ku jemi realisht në këtë aspekt?
-E vërteta është që në përdorimin politik dhe publik, ka një inflacion termash që lidhet me partneritetin strategjik, marrëdhëniet e shkëlqyera, lidhje shumë të ngushta etj. Nga ana tjetër, është vështirë të përdorësh një kut matës konkret, çka do t’i takonte botës së shkencave ekzakte, kur vjen puna për të përkufizuar partneritetet strategjike.
Besoj se ka qenë një konstante e gjithë politikës shqiptare, fakti që SHBA dhe BE për ne konsiderohen aleatë dhe partnerë strategjikë. Në vitin 2015 ne e nënshkruam dokumentin e partneritetit strategjik me Shtetet e Bashkuara; por kjo nuk do të thotë se de fakto nuk ishim edhe më herët në këtë marrëdhënie. Thjesht në dokumentin e nënshkruar detajohen fushat e bashkëpunimit dhe mekanizmat e e dialogut vjetor në funksion të përmbushjes së këtyre objektivave. Në rrafshin europian, gjatë viteve të fundit marrëdhëniet me Gjermaninë janë konsoliduar. Vështirë të gjesh në ditët e sotme një partner “kritik të rreptë por të ndershëm” siç është Gjermania.
Në rajon kemi evoluar. Tradicionalisht, Italia dhe Greqia janë konsideruar si partnerë strategjikë; në 2013-ën ne vendosëm të përfshijmë edhe Turqinë, dhe t’i njohim këtij vendi, për sa na takon neve, statusin e partnerit strategjik, duke konsideruar rolin e Turqisë në NATO, Ballkan, Mesdhe, pa përmendur praninë domethënëse ekonomike turke në vendin tonë.
Në programin e politikës së jashtme të 2017-ës, që është miratuar nga Kuvendi, ne për herë të parë në një dokument qeveritar të sanksionuar nga Kuvendi, flasim për konceptin e politikës katërkëndore në rajon, duke përfshirë të dy komponentët: të hapur në Mesdhe dhe të kyçur në Ballkan, dhe duke shtuar në listën e partnerëve, në një kuptim rajonal më të gjerë, edhe Austrinë. Është një vend me të cilin gjatë periudhave të fundit kemi vënë re një fuqizim të marrëdhënieve politike, por edhe ekonomike. Ndërkaq, sa i takon dokumenteve të firmosura të partneritetit strategjik, përveçse me SHBA, Italinë, Francën, Kosovën, Turqinë, po punojmë me Kroacinë me të cilën dëshirojmë të firmosim një dokument të tillë. Në të njëjtën kohë me Greqinë kemi rënë dakord që të rishikojmë Traktatin e Miqësisë dhe kthimin e tij në një dokument partneriteti strategjik.
Thënë kjo, nuk nënkupton që me partnerin strategjik të mos kesh gjëra për të diskutuar apo probleme të hapura për të zgjidhur. Kemi rastin e Greqisë me Turqinë, që e kanë firmosur këtë dokument, takohen çdo vit e diskutojnë, por siç dihet kanë ende mjaft çështje të hapura.

-Zoti Bushati, ju e përmendët më lart, se vitin 2019 është shumë i rëndësishëm për vendin tonë në aspektin e politikës së jashtme. Kjo edhe për shkak të pritshmërive ndaj një ngjarjeje kyçe, sic janë zgjedhjet e Parlamentit Europian. Si një person shumë më i informuar mbi zhvillimet në BE, a mendoni se do të ketë një rritje të euro-skepticizmit pas këtyre zgjedhjeve?
-Kur iu referova më lart muajit Qershor në raport me Shqipërinë, dhe pritshmërisë sonë për të filluar sa më parë bisedimet për anëtarësim në BE, analiza do të ishte e paplotë nëse nuk do të merrnim në konsideratë situatën e brendshme që po kalon BE-ja. Zgjedhjet për në Parlamentin Europian do të jenë vendimtare, sepse ndoshta për herë të parë mund të shohim jo thjesht një fuqizim të komponentit euro-skeptik, apo elementit kundërshtues ndaj projektit europian.

-Ironikisht, duke përdorur për këtë vetë institucionet e BE-së…
….Pikërisht. Por mund të shohim edhe një Parlament Europian që mund të funksionojë pak a shumë si parlamentet kombëtare, me prodhimin e një mazhorance të qartë dhe një opozite. Nga rezultati zgjedhor varet edhe mënyra sesi do të konstituohen institucionet e BE-së, ndërveprimi institucional dhe formulimi i politikave.
Së dyti, është çështja Brexit, që me refuzimin e Dhomës së Komuneve në Britani ndaj projektit të kryeministres May, shton pasigurinë lidhur me periudhën tranzitore të daljes, për çka ishte rënë paraprakisht dakord me BE-në. Edhe kjo çështje ka impakt në zgjedhjet europiane, në politikat buxhetore të Bashkimit Europian, në poliktat ekonomike e tragtare, e rrjedhimisht edhe në qasjen e BE-së në raport me vendet e tjera.
Thënë kjo, mendoj që gjithë situata që po kalon BE-ja duhet të na bëjë më të përgjegjshëm, më këmbëngulës e më të vullnetshëm, për të realizuar angazhimet që kemi marrë përsipër.

-Një pyetje e fundit, zoti Bushati. Mesa duket tani do t’i kushtoheni Shkodrës me kohë të plotë, siç tha edhe kryeministri. Që domethënë, do fokusoheni në punën për një rezultat të mirë në zgjedhjet e ardhshme lokale. Vetë Shkodra si Bashki nuk ka kaluar ndonjëherë majtas, në fakt…
-Qarku i Shkodrës që unë drejtoj që prej zgjedhjeve parlamentare të 2017, ka 5 bashki, dhe padyshim objektivi mbetet që të marrim një rezultat më të mirë sesa në zgjedhjet lokale të 2015. Në këtë drejtim, do t’i kushtohem punës me të gjithë strukturat, e padyshim me komunitetin, në rradhë të parë për të zgjedhur një ekip konkurrues dhe të denjë, qoftë në kandidatët për kryetarë bashkie, qoftë në listën e këshilltarëve bashkiakë.
-Shumë faleminderit zoti Bushati.

*Suksedimi – në të drejtën ndërkombëtare, momenti i lindjes së një shteti të ri nga prishja e një strukture të vjetër shtetërore, dhe procesi i ndarjes së të drejtave e detyrimeve që i takojnë shtetit të ri.

Intervista – Dempsey: Putini po e forcon ndikimin në Ballkan nga shkaku i pavendosmërisë së Perëndimit

Presidenti i Rusisë, Vladimir Putin, i cili gjatë kësaj jave i ka akuzuar Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe Perëndimin për destabilizim të Ballkanit përmes zgjerimit të NATO-s, ka shfrytëzuar vizitën në Serbi, në mënyrë që për shkak të tensioneve në marrëdhëniet transatlantike dhe politikës jokonsistente të Bashkimit Evropian ndaj Ballkanit Perëndimor, ka fuqizuar ndikimin e Rusisë në rajon, thotë Judy Dempsey nga Qendra Carnegie e Evropës në intervistën për Shërbimin e Ballkanit të Radios Evropa e Lirë.

Radio Evropa e Lirë: Pse erdhi deri te kjo retorikë agresive e befasishme nga ana e Moskës dhe sidomos Putinit?

Judy Dempsey: Mendoj se kjo ka ndodhur për shumë arsye. Një prej tyre është se marrëdhëniet transatlantike janë përplot me tensione në këtë moment, por edhe presidenti Trump thotë se SHBA-ja në një moment do të tërhiqet nga NATO-ja. Kjo, në mënyrë të qartë shkon në favor të Rusisë.

Rusia gjithmonë ka dëshiruar që ta dobësojë aleancën perëndimore të NATO-s, gjithmonë ka dashur që ta dobësojë lidhjen transatlantike dhe Putini ka shkuar në Serbi për këtë shkak.

Së dyti, kurrë nuk e dini se çfarë mendon presidenti Aleksandar Vuçiq. Për Financial Times, para disa vitesh ka folur për kursin pro-evropian dhe kështu me radhë. Më pastaj, e shtron tepihun e kuq për presidentin Putin. Kjo do të thotë që Serbia po luan lojë të dyfishtë.

Çështja e tretë është që, natyrisht, Putini është atje me shefin e Gazpromit, Aleksandar Miler, për shkak se ata po e shohin ndikimin në rritje të Kinës.

Në një mënyrë, Ballkani Perëndimor po shndërrohet në fushë të lojës për Kinën dhe Rusinë, në njërën anë, ndërkaq që Bashkimi Evropian po përpiqet që të mbajë nën kontroll atë që po ndodh në Bosnjë e Hercegovinë dhe me vonesë në Maqedoni, si dhe e mbajnë nën vrojtim Malin e Zi, i cili sapo ka marrë një kredi të madhe nga Kina, ndonëse tashmë është pjesë e NATO-s.

Rajoni është mjaft i hapur për një numër të madh ndikimesh.

Radio Evropa e Lirë: Duket që Moska nuk po heq dorë nga Mali i Zi dhe Putini thotë që vendimi për pranimin e tij në NATO ka krijuar tensione. Lavrovi thotë që marrëveshja për ndryshimin e emrit të Maqedonisë nuk është legjitime, edhe pse nuk ka asgjë kundër që dy shtetet të bisedojnë. Pra, ajo nuk po heq dorë as nga ato vende?

Judy Dempsey: Keni të drejtë. Ata nuk po heqin dorë. Mali i Zi është në NATO, por thënë sinqerisht, Mali i Zi do të mund t’i rregullojë gjërat në kuptimin e korrupsionit dhe mungesës së udhëheqjes së mirë me vendin dhe të marrëdhënieve të tij me Kinën.

Bashkimi Evropian, gjithashtu do të mund të bënte më shumë që ta forcojë Malin e Zi dhe kjo është çështja e parë.

Kemi parë se çfarë ndodhi në Athinë, ku kryeministri Tsipras i ka mbijetuar votëbesimit, ndërkaq që Qeveria maqedonase po e shtyn këtë ndryshim të emrit. Ai ndryshim i emrit në fakt e ndryshon të gjithë lojën në qoftë se gjithë kjo kalon.

Kjo e shqetëson Rusinë, por Bashkimi Evropian duhet të shfrytëzojë këtë, të veprojë shpejt dhe të përmirësohet në këtë pikë, në mënyrë që të hapë sa më shpejtë bisedimet me Maqedoninë.

Bashkimi Evropian, për një kohë shumë të gjatë, ka pasur politikë jokonsistente ndaj Ballkanit Perëndimor, përderisa Rusia dhe Kina kanë hyrë pa kurrfarë parakushtesh.

Radio Evropa e Lirë: Putini tash ka një aleat mjaft të fortë dhe besnik në Presidencën e Bosnjë e Hercegovinës, i cili thotë që nuk ka gjasa që Bosnjë e Hercegovina të lëvizë në drejtim të NATO-s. Putini deri më tash duket se i ka bërë gjërat, në mënyrë paksa pasive, duke i mbajtur nën kontroll, por a prisni një rol pak më aktiv të Rusisë në Bosnjë e Hercegovinë në muajt apo vitet e ardhshme?

Judy Dempsey: Unë po shpresoj që Bashkimi Evropian të ketë një rol më aktiv në Bosnjë e Hercegovinë dhe në Serbi. BE-ja ka qenë tërësisht e pakoordinuar duke u marrë me jo funksionalitetin e Bosnjë e Hercegovinës, thuajse nuk ka pasur mjaft kohë që të merret me të. Dobësia e BE-së në Bosnjë e Hercegovinë është në atë se qëndron pranë elitave, në vend se t’i drejtohet shoqërisë së gjerë civile, grupeve të gjera të aktivistëve e jo që vetëm të bashkëpunojë me elitat e vjetra dhe të lodhura.

Në njëfarë mënyre, BE-ja ka qenë mjaft jo kreative dhe intelektualist, siç do ta thosha këtë në mënyrë diplomatike, ka qenë goxha dembele në Bosnjë e Hercegovinë.

Gjëja më interesante është se BE-ja dëshiron të jetë një lojtar global, por si mund të jetë lojtar global në qoftë se nuk mund ta rregullojë as oborrin e pasmë të saj?!

Radio Evropa e Lirë: Në këtë situatë i kemi zgjedhjet në Evropë, të cilat do të mund të dobësonin ritmin edhe ashtu të dobësuar në çështjen e zgjerimit ndaj Ballkanit Perëndimor. Në një situatë të tillë a mund të presim pozicionim më agresiv të Rusisë ndaj Ballkanit?

Judy Dempsey: Rusia nuk duhet të bëjë shumë, një vizitë këtu, një vizitë atje, pak para këtu e pak para atje. Kjo nuk është çështje e agresionit, por është çështje se si do të reagojë Bashkimi Evropian.

Nuk ka dyshim që zgjedhjet në Parlamentin Evropian, zgjedhja e Komisionit Evropian, ajo që po ndodhë në Gjermani dhe stabiliteti i presidentit Emmanual Macron në Francë, të gjitha këto janë gjëra që tërheqin vëmendjen, e të mos e përmendi më fjalën BREXIT.

Por, kjo është fqinjësia jonë dhe ta lëmë të hapur ndaj ndikimeve të llojeve të ndryshme malinje, është tepër e rrezikshme, jo vetëm për Ballkanin Perëndimor dhe perspektivën e tij, por gjithashtu është e rrezikshme edhe për Bashkimin Evropian.

Gjermania ka tentuar që të vendosë politikën ballkanike së bashku me Britaninë e Madhe, por kjo ka qenë, siç thuhet, gjysmë e pjekur dhe nuk është zbatuar në asnjë mënyrë praktike. Ky është dëm i madh.

Edhe një gjë, vizita e Putinit është një rrëfim i madh mediatik për Rusinë dhe për një pjesë të mediave në Serbi, por mos harroni atë se çfarë po ndodh në terren në Serbi, me demonstratat e mëdha. Ato janë vërtet të mëdha dhe mendoj që nuk do të pushojnë.

Përgatiti: Bekim Bislimi

Studentët shqiptarë që studiojnë jashtë nuk duan të kthehen më

Ilirian Agolli

Në Tiranë, Qendra për Studime Ekonomike dhe Sociale sapo mbylli një studim mbi trendet emigratore të popullatës shqiptare. Ekspertët zbuluan se ka një rritje të emigrimit potencial dhe se po emigron pjesa më e arsimuar e banorëve. Sipas një vëzhgimi tjetër, studentët shqiptarë, që po studiojnë jashtë vendit, nuk duan të kthehen më në Shqipëri. Për detajet e këtyre studimeve, korrespondenti ynë në Tiranë, Ilirian Agolli, bisedoi me studiuesin Ilir Gëdeshi, Drejtues i Qendrës për Studime Ekonomike dhe Sociale.

Zëri i Amerikës: Zoti Gëdeshi, kohët e fundit është në rritje shqetësimi se një numër përherë e më i madh i popullatës shqiptare po emigron jashtë Shqipërisë, apo po shpreh përherë e më tepër dëshirën për t’u larguar nga Shqipëria, po përpiqet të largohet nga Shqipëria në vende të Europës apo edhe më larg. Cilat janë gjetjet tuaja më të fundit në studimin tuaj më të fundit mbi trendet migratore të popullatës shqiptare?

Ilir Gëdeshi: Vitin e kaluar ne bëmë një studim lidhur me emigrimin potencial, i cili do të botohet këto ditë nga Fondacioni Fridrih Ebert. Studimi ka të bëjë me tiparet e reja të emigrimit potencial nga Shqipëria. Analizuam grup-moshën 18-40 vjeç, duke parë dëshirën për largim nga Shqipëria, duke parë mundësitë e tyre, jo vetëm të planifikojnë, por edhe nëse përgatiten për të emigruar dhe për të vënë në dukje kush janë trendet e reja në migrimin potencial. Këtë anketë që bëmë me emigrantët potencialë shqiptarë ne e krahasuam me një anketë tjetër që e kishim bërë në vitin 2007, të financuar gjatë kësaj periudhe nga një organizatë ndërkombëtare. Duke krahasuar tiparet dhe trendet e të dy anketave ne gjetëm trendet e reja që mbizotërojnë në 2018.

Kjo anketë tregon që migrimi do të vazhdojë dhe ka një rigjallërim të migrimit shqiptar, i cili aktualisht është rreth 1.5 milionë shqiptarë, që jetojnë jashtë, dhe duke e vendosur Shqipërinë në radhët e para të shteteve të të gjithë botës. Emigrimi real nga Shqipëria është nga më të lartët aktualisht në botë. Por tendencat e emigrimit potencial tregojnë që ky emigrim do të vazhdojë edhe në perspektivën afatmesme.

Zëri i Amerikës: Pse keni zgjedhur këtë grup-moshë 18-40 vjeç?

Ilir Gëdeshi: Kemi zgjedhur këtë grup-moshë, 18-40 vjeç, sepse kjo është grup-mosha më aktive. Janë të rinj që dëshirojnë të punojnë, dëshirojnë të emigrojnë, që e shikojnë jetën e tyre jashtë, ose mund të mendojnë më vonë për një rikthim të mundshëm në Shqipëri, në rast se do të shikojnë që kushtet ekonomike dhe sociale janë përmirësuar për t’u rikthyer në vendlindje. Duke qenë se kjo është mosha më aktive, ne kemi studiuar këtë grup-moshë. Në rast se ne do të vazhdojmë të avancojmë në mosha më të thyera, do të shohim që tendenca për emigrim potencial do të pakësohet.

Zëri i Amerikës: Cilat janë trendet e reja të emigracionit të shqiptarëve? Çfarë ka të re emigrimi i sotëm i shqiptarëve nga ai i para 10 vjetëve për shembull?

Ilir Gëdeshi: Kanë ndryshuar thuajse të gjitha tendencat. Së pari, nëse fillimisht dëshironin të emigronin në vendet fqinje, Itali dhe Greqi, aktualisht vendi i parë i emgrimit potencial është Gjermania dhe vende përreth saj në Europën perëndimore. Vendi i dytë janë SHBA dhe pas tyre, vijnë Italia dhe Greqia. Këto dy të fundit vazhdojnë të mbizotërojnë për shkak të rrjeteve sociale që kanë emigrantët potencialë shqiptarë në këto vende. Por dalja e Gjermanisë si vend i parë tregon që orientimi i rinisë shqiptare sot e tutje do të jetë Gjermania. Kjo lidhet edhe me disa faktorë të tjerë: duke qenë që dëshirojnë të emigrojnë në Gjermani, dëshirojnë të emigrojnë më të kualifikuarit më të arsimuarit. Për shembull, tendenca e vitit 2007 ishte të emigronin personat e pakualifikuar dhe persona të paarsimuar. Aktualisht dëshirojnë më shumë të emigrojnë persona që kanë arsimin e mesëm dhe profesional dhe sidomos ata që kanë arsim universitar. Pra, ikën pjesa më e kualifikuar dhe më e arsimuar e vendit.

Sa i takon moshës, më parë ka qenë mosha 20-22 vjeçare që dëshironin të migronin, sot dëshirojnë të migrojnë ata të moshës 27-30 vjeç, ku arrin kulmin dëshira për migrim.

Vihen re edhe tendenca të reja: për shembull, nuk dëshirojnë të migrojnë të papunët, si ka qenë në 2007, por dëshirojnë ata që janë studentë aktualisht. Së dyti, dëshirojnë të emigrojnë ata që kanë një punë dhe pastaj vijnë të papunët dhe grupet e tjera shoqërore. Kanë ndryshuar shumë nga tendencat e migrimit potencial.

Zëri i Amerikës: Si reagojnë studentët që largohen për studime jashtë Shqipërisë?

Ilir Gëdeshi: Ne po bëjmë një studim të ri aktualisht që ka të bëjë me studentët shqiptaë që studiojnë jashtë. Shqipëria ka rreth 25 mijë studentë që studiojnë jashtë. Jo fëmijë emigrantësh, por që kanë ikur nga Shqipëria. Kjo është vendi i parë në vendet e Ballkanit perëndimor. Për shembull, Serbia me rreth 8 milionë banorë, që ka popullsinë më të madhe në rajon, me të ardhura për frymë më të larta se Shqipëria, ka rreth 15 mijë studentë jashtë. Ajo që është më negative në këtë rast nuk është pse shqiptarët shkojnë për të studiuar, por më negativja është se 94 për qind e tyre, sipas një ankete që ne bëmë me studentët shqiptarë, nuk dëshirojnë të kthehen në afat të shkurtër ose të mesme në Shqipëri. Kjo do të thotë që nga Shqipëria dalin çdo vit dhjetëra milionë euro për të financuar studimin e të rinjve shqiptarë, dhe kjo nuk kthehet në atdhe me kapitalin human nesër dhe do të thotë se ka një varfërim të vendit nga pikëpamja humane dhe financiare.

Zëri i Amerikës: Cila është diferenca midis dëshirës për të emigruar dhe emigrimit faktik? Se autoritetet thonë se shifrat reale nuk janë të larta, pra, ka një polemikë edhe për shifrat.

Ilir Gëdeshi: Mund të ketë një polemikë. Mund të ketë edhe dallime midis migrimit real dhe atij potencial, sepse të gjithë ata që shprehin një dëshirë apo një qëllim për të migruar nuk do të thotë që do të migrojnë. Zakonisht shifrat botërore tregojnë që më pak se 10 për qind e atyre që shprehin dëshirën për migrim mund të migrojnë. Por migrimi potencial është një tregues i perceptimit që ka popullata lidhur me kushtet reale në Shqipëri dhe si e shikon perspektivën e saj. Për shembull, nëse do të shikojmë shkaqet e këtij migrimi potencial, duke e krahasuar me anketën e vitit 2007, vëmë re se faktorët ekonomikë janë mbizotërues, sepse janë më të dobët krahasuar me 10 vjet më parë. Krahas ekonomisë, dalin disa faktorë të rinj si dëshira për t’u arsimuar dhe sidomos dëshira për të arsimuar fëmijët në vendet e Europës perëndimore. Së dyti janë një pjesë rreth 10 për qind që shprehen se nuk shohin perspektivë në Shqipëri, e kjo është shqetësuese. Në rast se migrimi potencial rritet, do të thotë se edhe flukset e migracionit do të rriten në të ardhmen dhe kjo kërkon politika të reja në mënyrë që të frenojë këto flukse të migrimit si dhe të maksimizojë anët pozitive të migrimit dhe të minimizojë anët negative të tij.

Zëri i Amerikës: Policia gjermane i ka nxjerrë shqiptarët të dytët në listat e veta të migrimit dhe azilit pas sirianëve disa kohë më parë. A ka vërtet krahasim mes tyre?

Ilir Gëdeshi: Shkaqet që nxitin për migrim shqiptarët dhe sirianët sigurisht që janë të ndryshme. Te sirianët shkaku janë luftërat dhe konfliktet, ndërsa te shqiptarët janë faktorët ekonomiko-socialë. Shqiptarët kanë dalë të dytët në një periudhë të caktuar. Në 2015, migracioni nga Shqipëria në kuadrin e azil-kërkimit arriti shifra alarmante; ishin rreth 65 mijë shqiptarë që migruan në atë periudhë, dhe një pjesë e madhe e tyre ishin në drejtim të Gjermanisë. Por kjo lidhet me perceptimin që kanë njerëzit për kushtet ekonomike dhe sociale. Politikat tona duhet të nxitin prodhimin, hapjen e vendeve të reja të punës, një rritje ekonomike që të përkthehet në rritje të mirëqenies së qytetarëve, por nevojiten edhe shërbimet më të mira, me forcimin e sistemit arsimor, sistemit shëndetësor, me sigurinë në vend, dhe me faktorë të tjerë. Nuk është thjesht ekonomia, por është edhe një varg faktorësh të tjerë që lidhen me ekonominë.

Zëri i Amerikës: Këtu duket se ka një paradoks, sepse BE e vlerëson Shqipërinë si një vend me një trajektore europiane integruese, si një vend në zhvillim dhe demokratik, me parlament dhe qeveri të dala nga zgjedhje demokratike, por popullata reagon ndryshe. Autoritetet europiane këtë përgjigje u japin emigrantëve shqiptarë: kthehuni, se ju keni një vend demokratik. Si e shpjegoni?

Ilir Gëdeshi: Vet emigrantët potencialë japin disa faktorë që i shpjegojnë: janë faktorët ekonomikë, janë plotësimi i nevojave të tyre në fushën e arsimit, shëndetësisë, sigurisë sociale, në fushën e partive politike dhe shohim që më tepër se gjysma e tyre janë të pakënaqur nga këta faktorë. Ekzistojnë shumë elementë që nxitin shqiptarët të shohin perspektivën jashtë dhe sidomos rininë, sidomos sa i takon papunësisë dhe tregut të punës.

Zëri i Amerikës:Po a mund të ketë demokraci pa patur ekonomi, dhe anasjelltas?

Ilir Gëdeshi: Kjo ka të bëjë me përsosjen e demokracisë. Ngjarjet e fundit si manifestimi i studentëve është një shprehje që popullata kërkon një rritje të demokracisë, ka të bëjë me faktorë ekonomikë, dhe shumë faktorë, që duhen analizuar dhe politika duhet t’i analizojë dhe t’i shprehë këto gjëra.

Zëri i Amerikës: Autoritetet shqiptare nuk duken të shqetësuara për këtë emigrim të madh të kohëve të fundit. Madje në disa prononcime të tyre në media dhe konferenca të ndryshme ata thonë që shqiptarët gjithmonë kanë emigruar dhe do të emigrojnë, që shifrat nuk janë të larta…

Ilir Gëdeshi: Shifrat e emigrimit nga Shqipëria janë nga më të lartat e gjithë vendeve europiane dhe të Ballkanit perëndimor. Këto shifra tregojnë që ka një rigjallërim të emigrimit. Flukse të mëdha emigrimi ne kemi patur në vitet 1991-93, pastaj në 1997-99. Këto flukse të emigrimit real nuk u afrohen flukseve të viteve të fundit, por ka një rigjallërim tani, po të shikojmë se nga vitet 2000 kishte një ulje të këtyre ritmeve të migrimit. Kjo është shqetësuese. Ka pasoja ekonomike, politike dhe sociale në vend ky emigrim kaq i madh dhe sidomos këto tendencat e reja që emigrojnë më të kualifikuarit; kjo do të thotë që ka një varfërim të potencialit human nga pikëpamja e vlerave, sepse ikin personat më të kualifikuar dhe më të arsimuar. Dhe kjo do të ketë pasoja afatgjata. Për shembull, migrimi aktual i mjekëve, ku shifrat flasin se 10 për qind e tyre kanë migruar, sipas një ankete të një organizate joqeveritare. Kjo ka sjellë një ulje të shërbimeve mjekësore ndaj popullatës, dhe mund të kemi flukse të reja emigrimi vetëm si pasojë e mungesës së një shërbimi në zona të caktuara të vendit. Kjo është shqetësuese.

Zëri i Amerikës: Por qeveria thotë se nuk kemi mungesë të mjekëve, se mjekë kemi mjaftueshëm, se studentët shkojnë për një studim më të mirë jashtë, se emigrantët shkojnë për një jetë më të mirë jashtë, se kjo është normale se kështu ka ndodhur gjithmonë. A është shqetësues ky nënvlerësim i situatës?

Ilir Gëdeshi: Është shqetësues. Dhe nuk duhet krahasuar me vende të tjera ky fenomen që ndodh në gjithë botën. Migrimi është një fenomen mbarëbotëror, por nuk mund të krahasohet me atë, që po ndodh në Shqipëri. Është shumë më i lartë. Dëgjova se po e krahasojnë migrimin e tanishëm që ndodh nga Shqipëria me atë që ndodh nga Kroacia, dhe një krahasim i tillë nuk ka bazë për një arsye shumë të thjeshtë: Kroacia është një vend i Bashkimit Europian, ku lëvizja është e lirë nga një vend në tjetrin dhe kjo nuk mund të krahasohet me migrimin që ndodh nga Shqipëria, që nuk është një vend i Bashkimit Europian. Në rast se këtu do të hapeshin dyert dhe Shqipëria do të ishte një vend i Bashkimt Europian, mund të iknin jo 50-60 mijë vetë, por mund të iknin edhe 200 mijë vetë. Ky është një shqetësim që duhet marrë nga politikanët tanë. Duhen kuptuar përmasat e këtij migrimi, cilësia e këtyre flukseve. Krahas kësaj, ky migrim shoqërohet edhe me plagë, si ikja e fëmijëve. Për shembull, vetëm në Itali ka mbi 1 mijë e 500 fëmijë të pashoqëruar, që emigrojnë për shkak të kushteve ekonomike sociale. Duhen analizuar këto faktorë për t’i kuptuar më mirë dhe të shikohet çfarë mund të bëhet. Migrimi ka qenë një konstante në historinë e Shqipërisë në të gjitha periudhat historike, por pas 1990 ky migrim ka arritur përmasa shumë të mëdha dhe kjo është shqetësuese për të ardhmen e vendit.

Zëri i Amerikës: A shihni ju të kenë nisur politika të reja e ambicioze për ta frenuar këtë dukuri? Sa i dëgjojnë autoritetet studimet tuaja?

Ilir Gëdeshi: Ka një sensibilizim dhe për herë të parë ministri i diasporës është interesuar për studimet e organizatës tonë dhe kjo është diçka e re. Gjatë 25 viteve të fundit që ne shkruajmë për emigrimin, kemi patur interesim nga organizatat ndërkombëtare, por asnjë institucion shtetëror nuk ka qenë i interesuar. Sot këto dy muajt e fundit ka patur një interesim nga ministri i diasporës lidhur me faktet, rezultatet dhe rekomandimet që ne kemi dhënë në çështjet e emigrimit. Por kjo nuk duhet parë si çështje e një ministrie, ose si çështje individuale. Kjo duhet shtrirë shumë gjerë, sepse nevojiten një seri politikash dhe nuk lidhen vetëm me ministrinë e diasporës, por lidhen me të gjitha ministritë dhe gjithë fushat. Kjo kërkon një rishikim të politikave lidhur me zhvillimin ekonomik e social të vendit, sepse ky migrim kaq i lartë potencial është një tregues, që duhet mbajtur parasysh. Përndryshe, ne do t’i kthehemi këtij problemi, por do të jetë shumë vonë, atëherë kur një masë e madhe njerëzish do të jenë larguar dhe fatkeqësisht më të arsimuarit dhe më të kualifikuarit, dhe kjo të ketë pasoja ekonomike e sociale për vendin.

Zëri i Amerikës:Si mund të gjenden mekanizma që gjithë këta studentë që studiojnë jashtë vendit, të gjejnë kushte të favorshme për t’u kthyer në Shqipëri? Po ashtu edhe për emigrantët e tjerë të gjithë profesioneve të tjera?

Ilir Gëdeshi: Ne kemi bërë anketime me studentët dhe me diasporën shkencore shqiptare jashtë vendit, ku futëm vetëm persona, që kanë bërë një doktoratë jashtë dhe punojnë aktualisht jashtë vendit, dhe gjenden kryesisht në SHBA dhe në vende të tjera të zhvilluara, Angli, Francë, Gjermani, Itali. Nga këto anketime vërehet se ata kërkojnë nja varg ndryshimesh në vend jo thjesht për një zhvillim më të madh ekonomik, ose vende pune në sektorë të caktuar, por kërkojnë edhe elementë tjerë si: një nivel më të ulët korrupsioni në vend, politika më sociale, një shërbim më të mirë shëndetësor, një siguri më të lartë, një mjedis më të pastër, një reformim të universiteteve dhe institucioneve shkencore. Pra, ata kërkojnë një reformim të thellë të jetës ekonomike e sociale në Shqipëri, në mënyrë që të krijohen kushtet për një rikthim të tyre. Ndërkohë që nuk ka një rikthim të tyre, unë do ta vija theksin te bashkëpunimi midis institucioneve tona dhe kësaj diaspore shkencore që ne kemi jashtë. Nga ky bashkëpunim midis universiteteve dhe diasporës shkencore ne do të kishim një dinamizim të universiteteve dhe institucioneve shkencore dhe kjo do të ishte diçka pozitive për vendin në perspektivë.

Zëri i Amerikës: Kush do t’i bëjë gjithë këto ndryshime, kur këta njerëz të aftë që mund t’i bëjnë po largohen?

Ilir Gëdeshi: Këto ndryshime sigurisht që do t’i bëjë vet populli shqiptar dhe klasa e tij politike, që me këtë lëvizjen e fundit studentore, ka marrë një shkundje, që duhet të bëjë politika që i afrohen qytetarit, politika që kanë parasysh qytetarin, dhe politika që duhet të synojnë jo vetëm zhvillimin ekonomik në vetvete, por ta vërë këtë zhvillim në dobi të qytetarëve.

Zëri i Amerikës: Ambasadori William Walker reflekton 20 vjet pas masakrës së Reçakut (intervista)

Rudina Dervishi

Në mëngjesin e 15 janarit të vitit 1999, forcat serbe ndërmorrën një sulm kundër fshatit të Reçakut, në komunën e Shtimjes, në rajonet qendrore të Kosovës, hynë shtëpi më shtëpi, ndanë meshkujt më vete dhe ekzekutuan rreth 45 prej tyre. Të nesërmen, ish drejtues i Misionit Verifikues të OSBE-së në Kosovë, ambasadori William Walker, shkoi në vendin ku ishin hedhur kufomat, rrëzë një kodre dhe e quajti aktin një masakër të kryer nga forcat serbe. Në prag të 20 vjetorit të masakrës së Reçakut, Ambasadori William Walker, thotë se i mbetet besnik vlerësimit të tij për ngjarjen, e cila hodhi dritë në atë që po ndodhte në Kosovë dhe që çoi eventualisht në ndërhyrjen e Natos kundër forcave serbe. 20 vjet më pas, ambasadori Walker e sheh situatën në Kosovë si të trazuar dhe idetë e reja në negociatat për normalizimin e marrëdhënieve me Serbinë si të pafavorshme për Prishtinën. Me ambasadorin bisedoi kolegia Rudina Dervishi.

Zëri i Amerikës: Javën që vjen Kosova shënon 20 vjetorin e masakrës së Reçakut, të cilën ju më 16 janar të vitit 1999 e cilësuat krim kundër njerëzimit. Si e kujtoni atë ditë 20 vjet më pas?

William Walker: E kujtoj me aq përpikmëri ashtu siç e pashë vetëm disa orë pasi dëshmova rezultatin e masakrës. E sjell shpesh në mendje atë skenë dhe nuk kam ndryshuar asgjë në interpretimin e asaj që pashë apo çfarë e kishte shkaktuar atë.

Zëri i Amerikës: Çfarë rëndësie ka kujtesa ndaj ngjarjeve të tilla?

William Walker: Për mendimin tim, – ndoshta e ekzagjeroj por nuk mendoj ashtu, – ajo që ndodhi në Reçak dhe ngjarjet që pasuan çuan në formimin e Republikës së Kosovës. Ai incident, reagimi im ndaj tij, dhe më pas reagimi i qeverisë së Serbisë ndaj reagimit tim, prodhuan një cunam ndërkombëtar raportimesh për atë që po ndodhte në Kosovë, që çoi pastaj në takimin e ministrave të jashtëm, më pas takimet në Londër, në Rambuje që u pasuan me fushatën e bombardimeve gjë që eventualisht çliroi Kosovën nga kontrolli i Serbisë. Mendoj se është shumë e rëndësishme ta kujtoj sa më shpesh të jetë e mundur – sa herë që ndeshem me informacione të reja kontrolloj për të parë nëse konkluzioni im fillestar ishte i saktë dhe deri më sot, 20 vjet më pas, jam ende i bindur se vlerësimi që dhashë ishte i vërtetë.

Zëri i Amerikës: Vlerësimi juaj shënoi kthesë në qasjen e diplomacisë perëndimore e cila u përfshi në proceset që u paraprinë bombardimeve të NATO-s. Beogradi ju shpalli person të padëshirueshëm dhe ngul këmbë edhe sot se Reçaku u paraqit ndryshe për të krijuar një shkas për bombardimet kundër Serbisë. Si u përgjigjeni këtyre qëndrimeve?

William Walker: Është absolutisht qesharake.Unë e di përse shkova në Reçak atë mëngjes të 16 janarit. Mbërrita aty vetëm disa orë pasi kishte ndodhur masakra. Pashë në mesin e asaj dite të acartë dimri trupat dhe atë që kishte ndodhur ndaj atyre burrave dhe djemve. Qeveria e Beogradit doli që ditën e parë me versione të ndryshme që i përshtaste me atë që mësonte bota për atë ngjarje dhe vazhdimisht ka ndryshuar opionionin e saj. Ata arritën deri aty saqë pretendonin se unë kisha shkuar dhe kisha ndryshuar rrobat e më shumë se 40 viktimave dhe i kisha shpuar me plumba. Këto ishin shpjegime qesharake. Është një nga shumë të tilla të bëra nga Beogradi. Edhe njëherë, unë nuk kam parë asnjë informacion nga burime të besueshme, që të ketë rënë ndesh me vlerësimin tim fillestar të asaj që ndodhi atë natë.

Zëri i Amerikës: Njëzet vjet më pas, kur e mendoni situatën që mbretëronte në Kosovë, a ka qenë e mundur të shmangej një masakër e tillë?

William Walker: Jo. Ajo nuk ishte masakra e vetme, kishte edhe të tjera. Ndryshimi me atë të Reçakut ishte se vëzhguesit ndërkombëtarë mbërritën aty brenda disa orëve dhe kështu që historitë e sajuara të një beteje mes UÇK-së dhe forcave serbe u sfiduan. Ata ishin të gjithë djem dhe burra fshatarë me veshjet e tyre të bujqësisë. Nuk mendoj se masakra mund të ishte shmangur. Ajo thjesht hodhi dritë mbi atë që qeveria në Beograd po bënte ndaj shqiptarëve në Kosovë që nuk ishte vetëm në Reçak por në shumë fshatra të tjera.

Zëri i Amerikës: Ambasador, një vit më parë ju thatë në Reçak se “është dëshpëruese, pasi këta njerëz nuk e dhanë jetën e tyre për ta parë Kosovën aty ku është tani”. Sipas jush ku ndodhet Kosova njëzet vjet pas asaj masakre?

William Walker: Do të thosha në një situatë të trazuar. Ditën kur u shpall pavarësia – isha atë ditë në Prishtinë dhe të nesërmen në Pejë dhe kujtoj atë lum njerëzish që festonin çlirimin dhe pavarësinë. Pritshmëritë ishin të larta, ndoshta shumë të larta. Por edhe po të ishin në një nivel më të ulët, një numër shumë i madh njerëzish në Kosovë sot janë mjaft të zhgënjyer me ecurinë e deritanishme. Shumë njerëz thonë se duhet kohë për të ndërtuar një shtet të ri që lindi nga asgjëja, se politikanët kosovarë nuk kishin përvojë për të qënë politikanë e aq më shumë presidentë apo zëvendësministra, apo deputetë. Por mendoj se situata është zhgënjyese, ka shumë korrupsion, shumë krim, shumë pasiguri për të ardhmen. Rrjedhja e trurit që ka prekur të gjitha vendet e Ballkanit por veçanërisht Kosovën, papunësia mes të rinjëve është shumë e lartë dhe ata po humbasin shumë njerëz të aftë. Kam qënë i përfshirë me Universitetin Amerikan në Kosovë në përpjekjet për të trajnuar të rinjtë me mënyrën sesi funksionon bota sot. Kemi patur rezultate të mira. Ka shumë studentë të mirë dhe inteligjentë, por sapo diplomohen ata largohen – shkojnë në Gjermani apo këtu në Shtetet e Bashkuara – e kërkojnë fatin diku tjetër pasi në Kosovë mundësitë janë shumë të pakta. Pra shumë njerëz prisnin më tepër përparim 20 vjet pas asaj që ndodhi.

Zëri i Amerikës: Kosova shënon sivjet 11 vjet të pavarësisë, por ende është në një proces bisedimesh për normalizimin e marrëdhënieve me Serbinë. Gjatë vitit që lamë pas madje janë hedhur ide për një marrëveshje që mund të prekte edhe kufijtë e saj. Si e shihni ju këtë proces dhe ide të tilla?

William Walker: Unë e shoh kështu: njëra palë është e gatshme të negociojë dhe të bisedojë për të ardhmen ndërsa tjetra shumë e pandryshuar në qëndrimin e saj se Kosova është ende pjesë e Serbisë. Duke patur parasysh mënyrë sesi e trajtoi shumicën shqiptare qeveria e Slobodan Milosheviçit në Kosovë, unë nuk e imagjinoj dot që populli i Kosovës të pranojë ndonjë lloj kufizimi të lirisë nga ana e Beogradit. Në të njëtën kohë është një problem që të dyja vendet janë fqinje. Serbia vazhdon të provokojë probleme në veri të Kosovës me pakicën serbe. Ende nuk kam dëgjuar ndonjë zgjidhje të mundshme nga tryeza e bisedimeve që të jetë e zbatueshme, që të zgjidhte problemet. Dëgjon për shkëmbime territoresh apo ide të tjera. E di që Bashkimi Evropian kërkon një zgjidhje, një marrëveshje të negociueshme, e di që Shtëpia e Bardhë kërkon një zgjidhje. U deklarua kohët e fundit se do të mbështesim çdo marrëveshje për të cilën bien dakord palët. Mendoj se kjo është e padrejtë për Kosovën. Serbia është në një pozitë më të fuqishme. Ata kanë mbështetjen e Rusisë dhe vende të tjera në anën e tyre. Kosova është në pozita të dobëta. Thjesht shpresoj që kushdo që negocion për Kosovën do të mbetet këmbëngulës se do të ishte e papranueshme çdo gjë që është më pak se njohja e pavarësisë nga Beogradi, se fakti që Kosova ekziston si një shtet i pavarur në Evropë. Jam disi i shqetësuar se klasa e tanishme politike, disa anëtarë të saj, janë të shqetësuar për një re tjetër që u rëndon mbi supe që është zyra e Prokurorit Special. Disa prej tyre mund të ndjejnë se nëse nuk bëjnë atë që u thotë Bashkimi Evropian apo Shtetet e Bashkuara, mund të akuzohen shumë lehtë. Zyra e Prokurorit Special ka kohë që është ngritur dhe ende nuk kam dëgjuar për akuza të ngritura kundër askujt, por e di se disa në lidershipin e tanishëm janë të shqetësuar se mund të akuzohen personalisht për krime lufte.

Zëri i Amerikës: Ju e shihni Kosovën në një situatë më të dobët sesa Serbia që sipas jush ka mbështetjen e Rusisë. Si e shihni përfshirjen e Shteteve të Bashkuara në këtë proces?

William Walker: Mendoj se Shtetet e Bashkuara kanë tentuar të tërhiqen nga angazhimi i fuqishëm i mëparshëm ndaj Kosovës si një shtet i pavarur për shumë arsye. Vëmendja po kthehet ndaj problemeve të tjera në pjesë të tjera të botës. Kosova është një vend i vogël. Shtetet e Bashkuara nuk mbështeten tek Kosova për asgjë kështu që interesat nuk janë të njëjta. Nuk do të thosha se Shtetet e Bashkuara kanë humbur interesin por po humbasin entuziazmin që kishin për ta ndihmuar Kosovën të zhvillohej si një vend që shumë dëshironin se do të ishte. Në administratën e tanishme amerikane nuk mendoj se ka njerëz që kanë qënë të përfshirë me çlirimin apo pavarësinë e Kosovës apo që janë në dijeni që asaj që ka ndodhur para masakrës së Reçakut. Është e vështirë të shpjegosh sesa e keqe ishte situata për popullin e Kosovës nën Slobodan Milosheviçin. Dhe nuk kam parë ndonjë shenjë nga qeveria e Beogradit për të ndryshuar qëndrimin ndaj Kosovës ndërkohë që Shtetet e Bashkuara kanë kaluar në qëndrimin se çdo lloj marrëveshjeje është e pranueshme prej nesh. Kjo më zhgënjen!!

Zëri i Amerikës: Cila do të ishte këshilla juaj për udhëheqjen e Kosovës në vazhdimësi të këtij procesi?

William Walker: Do t’i këshilloja të mos dëgjonin aq shumë sa kanë dëgjuar deri tani komunitetin ndërkombëtar dhe të dëgjojnë më shumë popullin në Kosovë. Nëse do të dëgjonin më shumë njerëzit që i votojnë, i zgjedhin dhe u mundësojnë titujt, punët e mira, udhëtimet dhe të gjitha të tjerat që vijnë me mbajtjen e një posti publik. Ata nuk dëgjojnë atë që thonë njerëzit. Siç e thashë ka një zhgënjim të madh dhe zemërim se gjërat nuk kanë shkuar si duhet. Mendoj se klasa politike në Kosovë – që nga presidenti, tek kryeministri, tek ministrat – shumë prej tyre janë parë si heronj të luftës, që luftuan me UÇK-në. Po – ata u shpërblyen, morën poste politike. Por ka ardhur koha që ata të largohen, është koha që të vijë një brez i ri që e di si është tani bota. Nuk shoh fytyra të ndryshme në zyra publike nga ato që kam parë unë 20 vjet më parë. Bota ka ndryshuar, situata e Kosovës ka ndryshuar dhe ata kanë nevojë për një drejtim që ka besimin e popullit.

Rashiq: Beogradi po i përdor serbët e Kosovës si instrument

Bekim Bislimi

Zëri i serbëve të Kosovës është shuar dhe të gjitha mekanizmat janë vënë në shërbim të një grupi politik, Listës Serbe, që nuk po bën asgjë pozitive për popullin serb, thotë në një intervistë për Radion Evropa e Lirë, ish-ministri i Punës dhe Mirëqenies Sociale në mandatin e kaluar qeveritar, Nenad Rashiq, kryetar i Partisë Demokratike Progresiste. Ai thekson që Beogradi zyrtar po i përdorë serbët e Kosovës si instrument për pozicionim para dialogut, por edhe për arsye të tjera. Pavarësisht se të dyja palët janë në kurse të ashpra, Rashiq pret që së shpejti do të nisë faza përfundimtare e dialogut Kosovë-Serbi.

Radio Evropa e Lirë: Zoti Rashiq, si mund ta përshkruani gjendjen në komunitetin serb në Kosovë, por edhe përfaqësimin e tyre politik në institucionet e Kosovës nga Lista Serbe, e cila merr pjesë në të dy nivelet e pushtetit, qendror dhe lokal?

Nenad Rashiq: Ajo që kanë bërë në vitin që po lëmë, nuk mund të matet në kuptimin pozitiv. Fatkeqësisht në kuptimin negativ, sepse janë shfrytëzuar si një mekanizëm, i cili në fund të fundit ka dashur, gjegjësisht, ka imponuar një politikë fatale për korrigjimin potencial, për ndarjen ose ndërrimin e kufijve, quajeni si të doni. Me vetë këtë ide, e ka dëmtuar dhe rrezikuar aq shumë serbët, sidomos në jug (të lumit Ibër), saqë tashmë po flasim për eksodin potencial që mund të ndodhë në qoftë se ajo ide fatale do të dalë në dritë apo të jetë në tavolinën e bisedimeve.

Prandaj, fatkeqësisht unë nuk shoh madje as një shembull pozitiv nga Lista Serbe, por shoh plotë shembuj negativ dhe ky është problemi ynë më i madh. Ky është problemi më i madh në veri të Kosovës, ku zëri jonë është shuar dhe ku të gjitha mekanizmat janë vënë në shërbim vetëm për një grupacioni politik, i cili fundja nuk punon asgjë pozitive për popullin serb.

Radio Evropa e Lirë: Në dy raste gjatë këtij viti kemi parë që përfaqësuesit politikë të komunitetit serb kanë bojkotuar institucionet e Kosovës. Në muajin mars Lista Serbe ka thënë se e ka braktisur Qeverinë e Kosovës. Ndërkaq, së fundmi 4 kryetarë të komunave veriore kanë dhënë dorëheqje. A kanë sjellë pasoja këto veprime?

Nenad Rashiq: Nuk e di se a mund të ketë kjo pasoja ligjore, por sa i përket pasojave politike, në këtë rast, me këta mekanizma, me një sistem të robëruar, i cili funksionon sipas një direktive që nuk është lokale, por më shumë është rajonale, mendoj që pasojat në këtë moment mund të jenë mjaft të kufizuara. Pse e them këtë? Fillimisht, pata thënë edhe më herët për atë se çfarë është më mirë, nëse e krahasojmë gjendjen e tanishme në Serbi – ku faktikisht të drejtat janë minimale – me atë këtu te ne (në Kosovë), ka qenë që këtu kemi pasur mundësinë që ta themi atë që mendojmë. Kjo ka qenë e lejuar dhe vazhdon edhe sot. Këtu ka ekzistuar mundësia për tu shprehur, për të folur. Ndërkaq, në rastin e tanishëm, fatkeqësisht, të gjithë mekanizmat, e sidomos mekanizmat sikur stacionet televizive dhe mekanizmat tjerë, shfrytëzohen pikërisht për të mbjellë bindjen që, për shembull, ndarja është gjëja më e mirë që mund të jetë për serbët e Kosovës.

Që nga vendosja e taksës për mallrat serbe po bëhet një improvizim i kinse katastrofës humanitare, e cila në fund do të duhej të mundësonte që një pjesë e veriut të Kosovës të ndahet, të bashkohet ose korrigjohet. Çka do të thotë kjo? Mekanizmat që janë përdorur që të mos i lejojnë serbët e Kosovës që të flasin, janë të mëdhenj dhe mjaft të fuqishëm. Ajo që është më tragjike, të gjithë ato medie, jo vetëm në Serbi, por po flas edhe për mediat lokale në gjuhën serbe në Kosovë, janë gati se krejtësisht të varura nga ndihma financiare që marrin nga fondet e Republikës së Serbisë. Kjo do të thotë që gati se të gjithë janë të detyruar që të jenë në shërbim të ideve të këqija, sikurse caktimi i kufijve, korrigjimi apo sido qoftë që i quani. Në çfarëdo rasti, kjo manifestohet në mënyrë katastrofale keq te serbët lokalë, të cilët, thjeshtë, më nuk kanë fuqi që të luftojnë përballë gjithë atyre mjeteve dhe gjithë atyre mekanizmave radikalë, të cilët për çdo ditë ndikojnë mbi ne, qoftë në mënyrë verbale, qoftë përmes ekraneve televizive, e madje përmes masave represive institucionale që përdoren ndaj qytetarëve.

Radio Evropa e Lirë: A po mendoni që Beogradi, në këtë rast, po i shfrytëzon serbët e Kosovës si instrument për t’i krijuar vetes pozicion sa më mirë në dialogun e ardhshëm?

Nenad Rashiq: Absolutisht po dhe nuk është vetëm kjo vetëm për procesin e dialogut. I shfrytëzon edhe për shumë, t’i quaj gjëra me më pak rëndësi, sikurse ndikimi në sferën ekonomike në çfarëdo forme, në mënyrë që të përfitojnë që përfaqësuesit e Listës Serbe të jenë, më të afërt me ta. Shfrytëzohen aty ku Lista Serbe apo serbët e Kosovës mund të vendosen si mekanizëm vetëm për tensionimin e marrëdhënieve.

Në procesin e negociatave ose marrëveshjeve, gjithmonë është e lehtë për Beogradin që t’i shfrytëzojë serbët e Kosovës që këta të fundit të thonë ‘në rregull, ne nuk do të marrim pjesë në Kuvend, do ta rrëzojmë Qeverinë’ ose çfarëdo mekanizmi tjetër, vetëm që të arrijnë deri te konkretizimi i përpjekjeve të tyre, qoftë në kuptimin politik.

Por, unë them që madje shkojnë edhe një hap më larg. Këtu ka ndërlidhje edhe me ekonominë, të cilën ata mund ta shfrytëzojnë përmes mekanizmave të institucioneve të Kosovës. Në këtë pikë vijmë në përfundim që serbët janë vetëm mjet për planet e dikujt tjetër dhe për planet e dikujt që nuk jeton fare në Kosovë. Përveç atyre masave represive që po i përmendi dhe që Beogradi zyrtar po i përdorë përmes Listës Serbe, përgjegjësia nuk është fare më e vogël as e Prishtinës dhe e Bashkimit Evropian, sepse ata janë vëzhgues memec të asaj që po ndodhë në hapësirën e Kosovës dhe kjo është ajo që irriton. Duket se të gjithë po shoqërohen, për interesa të tyre dhe askush për interesat e serbëve të Kosovës dhe ky është zhgënjimi më i madh.

Radio Evropa e Lirë: A prisni se do të ketë një qasje më të shpejtë drejt dialogut?

Nenad Rashiq: Mendoj që po. Pavarësisht që po duket që të dyja palët janë në kurse të ashpra, konsideroj që e gjithë kjo është me regji dhe se nuk është në esencë gjithçka ashtu. Edhe kjo letra e fundit që ka dërguar presidenti i Shteteve të Bashkuara, Donald Trump, flet për atë që mbase dikush atje po e humbë durimin që të luajë me ne me vite dhe me dekada. Prandaj, mendoj që kjo më shumë është e imagjinuar dhe se po bëhet më tepër për nevoja të brendshme dhe se në përgjithësi nuk është ndonjë pengesë që do të mund të ishte problem për vazhdimin e dialogut. Pra, kur të vlerësohet se janë pjekur kushtet për arritjen e një marrëveshje, ata shumë shpejt dhe lehtë do të ulen në tavolinë. Por, në këtë rast, do të jetë ndryshe nga takimet e tjera, për shkak se pres që në periudhën e ardhshme, kurdo që të caktohen takimet e ardhshme, ato do të jenë më të pakta në numër. Faktikisht, në rast se do të jenë një, dy apo eventualisht tri takime, në to do të bëhet një vendim. Përndryshe, nuk më pëlqen termi ‘marrëveshje finale‘, sepse nuk është e tillë, por mund të quhet ‘fillim i marrëveshjes finale’. Për finalizimin e marrëveshjes do të duhen disa vite.

Kur flasim për normalizimin, gjegjësisht, siç do ta quaja unë, harmonizimin e marrëdhënieve ndërmjet serbëve dhe shqiptarëve në Ballkan, ai do të jetë një proces, sepse nuk mund të stabilizoni marrëdhëniet vetëm me një nënshkrim. Me nënshkrim ndoshta vetëm mund të fillohet normalizimi i marrëdhënieve. Vetëm pas kësaj duhet që në terren të bëhet pajtimi i vërtetë ndërmjet popujve. Natyrisht që për t’u pajtuar nevojitet një nivel i tolerancës, përgjegjësisë dhe mirëkuptimit për palën tjetër, në mënyrë që të arrihet një harmonizim apo paqe, sido që ta quajmë. Pra, me siguri se dialogu do të ndodhë së shpejti, në disa raunde dhe më pas neve na mbetet që ta zbatojmë ashtu qysh konsiderojmë se duhet të jetë në terren. Më e rëndësishëm është pajtimi në terren, ndërmjet njerëzve.

Radio Evropa e Lirë: I përmendët letrat e presidentit të Shteteve të Bashkuara të Amerikës, Donald Trump, që u janë dërguar të dy presidentëve, të Kosovës dhe të Serbisë, HashimThaçi dhe Aleksandar Vuçiq . Si i vlerësoni ato letra?

Nenad Rashiq: Në fakt, unë para katër muajsh kam qenë i pari që kam folur, duke u bazuar në përshtypjen që kanë lënë përmes “gjuhës së trupit” që ata (Thaçi dhe Vuçiq) tashmë kanë arritur marrëveshjen. Kështu më linte përshtypjen sjellja e tyre ndaj njëri-tjetrit, shtrëngimi i duarve, sikur të ishin marrë vesh për diçka. Në anën tjetër, nëse kjo është e saktë dhe nëse kam pasur të drejtë për këtë që thash, kjo do të thoshte që ata kanë biseduar në prapaskenë, larg syve të opinionit ose nuk i kanë dhënë opinionit asnjë informacion apo vetëm pak informacion.

Prandaj, letrat e presidentit Trump mund të kuptohen në dy mënyra. E para, është kjo që e them unë, se ata janë marrë veshë për një marrëveshje dhe Trump, në mënyrë jo të drejtpërdrejtë, ka qenë i informuar për këtë dhe tash dërgon letër për të thënë ‘në rregull, ju tashmë keni biseduar dhe jeni marrë vesh për kornizat. Shkojmë tash tutje që t’i konkretizojmë dhe të nënshkruajmë marrëveshjen ose të shkojmë në periudhën e miratimit në Kuvendet e juaja apo në institucionet e juaja. Kjo është mënyra e parë. Mund të jetë edhe e dyta, që mund të shpjegohet në mënyrën që themi se Trump nuk i di marrëdhëniet ndërmjet Serbisë dhe Kosovës, gjegjësisht, nuk i di në detaje dhe se dikush nga administrata e tij ka propozuar për këto letra për të nisur dhe stimuluar bisedimet e mëtutjeshme. Do të më befasonte fakti, nëse dikush nga administrata e presidentit të Amerikës të bënte diçka të tillë që të dërgonte letër trimëruese për të dy presidentët. Prandaj, po të më duhej t’i ndajë në përqindje, mendoj që 80 për qind është opsioni i parë që e përmenda dhe 20 për qind opsioni i dytë.

Hasani: SHBA-ja s’do ta imponojë zgjidhjen ndërmjet Kosovës dhe Serbisë

Bekim Bislimi

Letrat e presidentit të SHBA-së, Donald Trump, për presidentët e Kosovës dhe të Serbisë janë inkurajim për arritjen e një marrëveshjeje në mes të palëve, por jo që ajo domosdo të jetë copëtimi i Kosovës ose ngjashëm, thotë në intervistën për Radion Evropa e Lirë, profesori i të Drejtës dhe Marrëdhënieve Ndërkombëtare, Enver Hasani, ish-kryetar i Gjykatës Kushtetuese të Kosovës. Ai nuk e përjashton mundësinë që ideja për ndryshim të kufijve të jetë në tavolinën e bisedimeve, por sipas tij, është gabim që të rihapet çështja e kufijve, përgjithësisht në Ballkan.

Radio Evropa e Lirë: Profesor Hasani, dialogu i Brukselit për normalizimin e marrëdhënieve ndërmjet Kosovës dhe Serbisë tash për tash duket se ka ngecur. A prisni rifillimin e këtij dialogu, për të cilin thuhet se do të jetë në fazën përfundimtare dhe a ka shenja se kur mund të fillojë?

Enver Hasani: Unë nuk e kam të qartë se kur mund të rifillojë, meqenëse ajo varet kryesisht nga dinamikat e brendshme në Kosovë, por edhe në Serbi, të cilat, veçanërisht në Kosovë, shihet që kanë marrë një kahe, që nuk është bash e kënaqshme, meqenëse shihet qartë se nuk ka një pajtim as të përafërt të konsensusit mes forcave politike, sa i përket formës dhe përmbajtjes së dialogut.

Radio Evropa e Lirë: A prisni që të ketë një përafrim qëndrimesh të spektrit politik?

Enver Hasani: Unë nuk pres, meqenëse çështja kryesore që është nisur, është nisur gabim dhe është futur copëtimi i Kosovës si variant, i ashtuquajtur i dhimbshëm, përkatësisht si levë ndikimi ndaj Serbisë për të fituar disa koncesione sa i përket shtetësisë së Kosovës. Ky fakt ka bërë që partitë që përfaqësojnë pjesën dërmuese të popullsisë së Kosovës, të kenë rezerva serioze. Kjo do të thotë është nisur mbrapsht, sa i përket mënyrës dhe përmbajtjes të konsensusit që pritet të arrihet dhe kjo ka shkaktuar frikë edhe te forcat kryesore politike, por edhe te qytetarët e zakonshëm.

Radio Evropa e Lirë: Megjithatë, presidenti i Kosovës, Hashim Thaçi nuk e ka thënë se mund të ketë copëtim të Kosovës, por e ka potencuar korrigjim të kufirit…

Enver Hasani: Mund të quhet si të doni, por esenca e asaj çfarë është parë deri sot dhe sjelljet e palës serbe, del që flitet për copëtim. Në praktikën ndërkombëtare, me korrigjim të kufijve nënkuptohet kur është deri në 500 metra që të lëvizë vija kufitare, qoftë brenda, qoftë jashtë. Këtu nuk flitet për 500 metra.

Radio Evropa e Lirë: Profesor Hasani, si i vlerësoni letrat e presidentit të Shteteve të Bashkuara të Amerikës, Donald Trump për të dy presidentët, të Kosovës dhe Serbisë?

Enver Hasani: Ajo është inkurajim për arritjen e një marrëveshjeje në mes të palëve, por që nuk thotë atë që e thonë aktorët kosovarë që duhet domosdo të jetë copëtimi i Kosovës dhe ngjashëm. Do të thotë inkurajim për të gjetur një zgjidhje dhe është shenjë e mirë, sepse sigurisht Kosova ka një problem të hapur me Serbinë, të cilin duhet ta adresojmë dhe janë naivë ata që besojnë që anëtarësimi eventual dhe konsolidimi i plotë i shtetësisë, hipotetikisht dhe teorikisht, shembull në OKB – sepse këta po e marrin OKB-në si parametër, që Serbia do ta lë Kosovën rehat dhe do të sillet si një shtet fqinj. Do të ishte naive dhe është naive për ata që e besojnë një gjë të tillë.

Radio Evropa e Lirë: A prisni përfshirje më të madhe të Shteteve të Bashkuara të Amerikë në procesin e dialogut?

Enver Hasani: Të ju them një fakt, edhe çështja e integrimeve evropiane në vitin që vjen, por edhe çështja e involvimit amerikan këtu në rajon – jo vetëm në Kosovë- dhe në Lindjen e Mesme është e një natyre tjetër prej asaj që kemi parë deri më sot. Ajo natyrë është që akterëve lokalë iu lihen punët kryesore që t’i kryejnë, ndërkohë që Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe Bashkimi Evropian pritet të luajnë një rol lehtësues, ndërmjetësues dhe garantues të asaj arrihet në mes të palëve me vullnet dhe jo sikur dikur që është imponuar një marrëveshje – jo vetëm e Dejtonit, por edhe e Rambujesë dhe të gjitha ato që kanë qenë në rajon. Do të ishte paradoks që të ndodhë, që të pritet të ketë ndonjë formë presioni, në kuptim të imponimit të një zgjedhjeje të caktuar, sepse do të ishte një investim i madh, një çmim i madh për çka unë dyshoj. Tek e fundit, Kosova dhe kjo pjesë e Ballkanit, me zgjidhjen e problemit të Maqedonisë (çështja e emrit) dhe rrugës së saj drejt NATO-s, Rusisë nuk i ka ngelur vend për t’i shqetësuar interesat amerikane dhe interesat e tjera perëndimore në këtë pjesë të botës.

Radio Evropa e Lirë: Ideja që ka krijuar mjaft debate është pikërisht ajo që u përmend më herët, ndryshimi i kufirit Kosovë-Serbi. Kjo ide përveçse në Kosovë dhe në Serbi, ka krijuar polemika edhe në qarqet ndërkombëtare, ndërmjet atyre që e përkrahin dhe e kundërshtojnë këtë ide si zgjidhje të mundshme të problemit. Sa është e mundur që kjo ide të jetë në tavolinën e bisedimeve ndërmjet Kosovës dhe Serbisë?

Enver Hasani: Kur të ulesh në biseda, mundësitë për të diskutuar për çdo çështje, përfshirë edhe këtë ide, është reale, është potenciale. Por unë mendoj që është gabim të rihapet çështja e kufijve, përgjithësisht në Ballkan, sepse ajo nuk mund të bëhet pa caktuar harta të reja dhe në momentin që të nxirren harta të reja, nuk mund të bëhet pa dhunë dhe tragjedi njerëzore. Mund të jenë edhe të shkallës më të vogël se që i kemi parë, por sigurisht që shkakton dhunë dhe humb ai “shpirti Dejtonian” që unë e quaj, që është bazuar në vlera të demokracisë kushtetuese, të barazisë së popujve, lirive dhe të drejtave njerëzore dhe kështu me radhë dhe do të thotë, marrëdhëniet Kosovës- Serbi kthehen si marrëdhënie kryekëput të sigurisë së rëndë dhe kjo nuk i bën mirë proceseve politike në rajon.

Radio Evropa e Lirë: Në Kosovë nuk është arritur një konsensus i spektrit politik për dialogun. Në çfarë pozicioni dialogues mund ta vë Kosovën mungesa e këtij konsensusi dhe a prisni probleme?

Enver Hasani: Unë pres probleme dhe unë e kam të pamundur të besoj që dikush mund të futet në dialog rreth këtyre çështjeve pa pasur bekimin e dy të tretave të forcave politike që sot janë dhe përfaqësohen në Kuvend. Unë besoj që do të ishte aventurë e dikujt dhe nuk ma merr mendja që mundet – sepse po të ishte ndryshe, kjo punë do të ishte nisur më herët, do të ishte nisur kaherë – por unë besoj se arsyeja kryesore është ajo edhe unë nuk shoh rrugë tjetër, përveç arritjes së konsensusit. Pozicioni i Kosovës, çfarë është sot nuk është as i mirë, as i keq. Thjeshtë nuk ka pozicion, sepse nuk ka konsensus. Nuk mundet askush të flasë, të bëjë pazare për diçka që nuk ka mandat kushtetues dhe politik, nuk ka as legalitet e as legjitimitet. Kështu që, do të thotë pozicioni i Kosovës është pozicion inekzistent, sepse nuk ka një pozicion të Kosovës, për shkak se nuk ka një konsensus substancial prej dy të tretave dhe kjo e bën që çdo gjë që është zhvilluar deri më sot jolegale dhe jolegjitime.

Radio Evropa e Lirë: Nëse eventualisht arrihet një marrëveshje dhe marrë parasysh që në ekipin negociues të Kosovës nuk janë partitë e mëdha opozitare, a mund të nxjerrë kjo problem më pas për ratifikimin e marrëveshjes?

Enver Hasani: Po nuk mundet, sepse këta nuk janë mandatuar nga Kuvendi që ta nënshkruajnë dhe ta bëjnë (marrëveshjen), sepse nuk mund ta bëjnë këta. Për nënshkrim duhet mandat i veçantë i Kuvendit, për lidhjen e marrëveshjeve për nenin 18.1 (të Kushtetutës). Këta janë mandatuar që të negociojnë, të bisedojnë me Serbinë rreth çështjeve që kanë të bëjnë me ruajtjen e sovranitetit dhe integritetit kushtetues dhe territorial të Kosovës. Kaq. Për nënshkrim të një marrëveshjeje, është çështje dhe vendim tjetër dhe jo vetëm për këtë grup, por edhe për çfarëdo subjekti tjetër që mund të autorizohet. Nuk mund të nënshkruhet asgjë, nuk mund të arrihet marrëveshja me këtë format të ekipit që është përcaktuar.

Radio Evropa e Lirë: Por, çfarë nëse nënshkruhet…

Enver Hasani: Nëse nënshkruhet (marrëveshja me Serbinë), atëherë do të thotë ajo është kundër Kushtetutës, jo vetëm të Kosovës, por të çdo vendi këtu në rajon. Çdo vend në rajon po ta bënte një gjë të tillë, një delegacion i tillë, do të ishte skandaloze.

Intervista – Meta: Dialogu Kosovë-Serbi të mos hyjë në shtigje të shpikura

Presidenti Ilir Meta, në një intervistë të dhënë për RTK-në, ka deklaruar sot se “Kosova ka treguar gatishmëri maksimale për të bashkëjetuar në paqe me Serbinë”.

 

“Ka treguar vullnet maksimal për të garantuar në mënyrën më gjithëpërfshirëse dhe pozitive bashkëjetesën brenda Kosovës edhe me serbët e Kosovës apo qoftë me pakicat e tjera”, është shprehur ai.

Duke komentuar ecurinë e procesit të dialogut mes Kosovës dhe Serbisë, Meta ka theksuar se “procesi i dialogut nuk ka arsye për të hyrë në shtigje të shpikura. Procesi i dialogut ka qenë në mënyrë të qartë për t’i dhënë mundësinë Serbisë që të ecë drejt marrjes së statusit kandidat dhe njëkohësisht drejt çeljes së negociatave, gjë që ka ndodhur. Dhe njëkohësisht synon që përmes një marrëveshjeje përfundimtare të zgjidhë edhe të ardhmen e Serbisë si një vend anëtar në BE dhe Serbia të fitojë perspektivë të qartë europiane, si çdo vend që duhet të zgjidhë problemet me fqinjët”, – është shprehur Meta. Sipas Presidentit të Shqipërisë “natyrisht, kjo kërkon që njëkohësisht Serbia të njohë këtë realitet duke u sjellë si një shtet i gatshëm për t’u anëtarësuar në Bashkimin Europian. Devijimi pastaj i dialogut në çështje të tjera nuk i shërben mendoj as Serbisë, as Kosovës, as rajonit tonë dhe besueshmërisë së BE-së për vlerat mbi të cilat është krijuar dhe ekziston”, – ka theksuar Meta.

 

Vizat

Presidenti Ilir Meta u shpreh i zhgënjyer për mos liberalizimin e vizave të Kosovës nga Bashkimi Europian. “Natyrisht që edhe unë jam i zhgënjyer për këtë zhvillim aspak të mirëpritur, përkundrazi, për këtë zhvillim tepër zhgënjyes në raport me pritshmëritë, sepse Kosova prej kohësh ka plotësuar të gjitha kushtet teknike, që vendet e tjera, përfshi edhe Shqipërinë”, tha kreu i shtetit.

Gazetari: Dyfish më shumë kushte sa vendet e tjera…

Presidenti Meta: Më shumë, kjo është e padiskutueshme. Këtë e ka konfirmuar shumë qartë edhe Komisioneri përkatës, z.Avramopulous dhe kuptohet që këtu kemi të bëjmë më shumë me një çështje të mosarritjes së konsensusit për shkak të diferencave të caktuara brenda BE-së. Unë uroj dhe dëshiroj që kjo ngjarje pavarësisht se sjell një frustrim që ne të gjithë e kuptojmë dhe e kemi mjaft të vështirë për t’u vetëpërmbajtur, përsëri ky problem duhet përballuar me shumë durim dhe vetëpërmbajtje, sepse çdo nervozizëm do të kontribuonte thjesht më shumë në interes të atyre zërave, që janë skeptikë për të njohur shtetin e Kosovës apo që nuk janë të angazhuar për të garantuar të drejtat e qytetarëve të Kosovës si të gjithë qytetarët e tjerë në rajonin tonë.

Gazetari: Nga takimet që keni zhvilluar muajt e fundit me zyrtarë të Bashkimit Europian a e keni nënvizuar qartësisht nevojën që Kosova të mos mbetet mbrapa në këtë proces, të jetë pjesë bashkë edhe me vendet e tjera që Kosova ta gëzojë lirinë e lëvizjes së lirë në zonën Shengen? A mundet të na jepni detaje nga takimet që keni pasur me zyrtarë të lartë të BE-së sa i takon liberalizimit të vizave për Kosovën?

Presidenti Meta: Unë detaje nuk mund të jap, por mund të them se shumë zyrtarë të lartë të BE-së janë gjithashtu të zhgënjyer për mosmarrjen e një vendimi pozitiv dhe sikurse ka zyrtarë të lartë, zyrtarë më të përgjegjshëm sikurse përmenda z. Avramopulous, i cili publikisht ka deklaruar që Kosova i ka plotësuar të gjitha kushtet teknike për realizimin e kësaj marrëveshjeje për liberalizimin e vizave.

Megjithatë, duhet të kemi parasysh se problemi është politik dhe Europa e BE-ja nuk janë në momentet më të mira. Jo vetëm kaq, por janë edhe në prag të zgjedhjeve europiane, që do të zhvillohen pas disa muajsh dhe kuptohet që rritja e forcave populiste, të djathta dhe të majta, ka sjellë këtë frenim në vendimmarrje. Por unë besoj që ky është një moment sidoqoftë kalimtar.

***

INTERVISTA

Gazetari: Zoti President, Serbia siç ishte paralajmëruar nuk e ka mirëpritur krijimin e Ushtrisë së Kosovës. Prej andej vijnë deklarata me narrativë mjaft nacionaliste, deklarata që po prodhojnë edhe shantazhe e frikësime për serbët e Kosovës, që të mos bëhen pjesë e FSK-së, tashmë edhe Ushtria e Kosovës. Sipas jush, Serbia e sotme a është e gatshme për paqe me Kosovën?

Presidenti Meta: Kosova ka treguar gatishmëri maksimale për të bashkëjetuar në paqe me Serbinë. Ka treguar vullnet maksimal për të garantuar në mënyrën më gjithëpërfshirëse dhe pozitive bashkëjetesën brenda Kosovës edhe me serbët e Kosovës apo qoftë me pakicat e tjera. Sigurisht që pyetja nuk mendoj se është kjo, por pyetja duhet të ishte: Serbia që dëshiron të hyjë në Bashkimin Europian, a mund të ecë me një politikë të tillë ndaj një realiteti i cili në mënyrë dominante njihet nga i gjithë kontinenti, nga BE dhe nga fqinjët e tjerë?

Gazetari: Ju keni një përvojë të gjatë në politikë. Qysh në krye të herës keni pasur dhe keni lidhje vëllazërore me drejtuesit aktualë të shtetit të Kosovës, dikur komandantë të UÇK-së. Këto lidhje ju i keni krijuar në vitet ‘90 në rrethana tepër të vështira për tranzicionin këtu në Shqipëri, sikundër ishin vite të vështira natyrisht edhe për Kosovën që përballej me fushatën e Serbisë për spastrimin etnik të Kosovës. Pra, ju jeni personalitet politik që keni qenë i përfshirë në memorien e kosovarëve në të gjitha ngjarjet që kanë të bëjnë me Kosovën. Qëndroj te tema e Ushtrisë, pasi kosovarët dhe shqiptarët kanë përjetuar një entuziazëm kolektiv me këtë ngjarje. Për ju personalisht Zoti President, çfarë do të thotë krijimi i Ushtrisë së Kosovës?

Presidenti Meta: Do të thotë një fazë e re e shtet-ndërtimit të Kosovës dhe plotësim i kuadrit funksional të një shtetit që është në gjendje të marrë përgjegjësi të plota.

Gazetari: Si Ilir Meta si e keni përjetuar këtë ngjarje? E them këtë duke pasur parasysh lidhjet e forta që keni me Kosovën ndër vite.

Presidenti Meta: Kjo është një ngjarje mjaft pozitive dhe ajo që është më e rëndësishmja, nuk kemi të bëjmë thjesht me një moment. Kemi të bëjmë me kalimin drejt një cilësie të re të institucioneve të sigurisë dhe të mbrojtjes në Kosovë. Ky është një proces që ka nisur prej kohësh dhe kjo ka qenë një pritje e natyrshme për të kaluar në këtë fazë të re, sepse ka qenë e paralajmëruar, e përgatitur, madje dhe e shtyrë pak në kohë, por absolutisht që është një ngjarje kyçe në procesin e forcimit të shtetit të Kosovës.

Gazetari: Të flasim për aktualitetin politik kosovar. Përsa kohë keni qenë aktiv në jetën politike, keni qenë vazhdimisht i përfshirë në atë kontekst politik, me lidhjet që keni me strukturën e sotme të politikanëve që e drejtojnë shtetin. Kosovarët mbanin shumë shpresa se këtë vit do të lëviznin pa viza, por kjo nuk ua rrit pavarësisht përmbushjes së një kuadri të gjerë kushtesh, që vendet e tjera, përfshirë edhe Shqipërinë, nuk i kishin. A prisni që ky proces, pra mos-liberalizimi i vizave për Kosovën të ketë pasoja?

Presidenti Meta: Natyrisht që edhe unë jam i zhgënjyer për këtë zhvillim aspak të mirëpritur, përkundrazi, për këtë zhvillim tepër zhgënjyes në raport me pritshmëritë, sepse Kosova prej kohësh ka plotësuar të gjitha kushtet teknike, që vendet e tjera, përfshi edhe Shqipërinë….

Gazetari: Dyfish më shumë kushte sa vendet e tjera…

Presidenti Meta: Më shumë, kjo është e padiskutueshme. Këtë e ka konfirmuar shumë qartë edhe Komisioneri përkatës, z.Avramopulous dhe kuptohet që këtu kemi të bëjmë më shumë me një çështje të mosarritjes së konsensusit për shkak të diferencave të caktuara brenda BE-së. Unë uroj dhe dëshiroj që kjo ngjarje pavarësisht se sjell një frustrim që ne të gjithë e kuptojmë dhe e kemi mjaft të vështirë për t’u vetëpërmbajtur, përsëri ky problem duhet përballuar me shumë durim dhe vetëpërmbajtje, sepse çdo nervozizëm do të kontribuonte thjesht më shumë në interes të atyre zërave, që janë skeptikë për të njohur shtetin e Kosovës apo që nuk janë të angazhuar për të garantuar të drejtat e qytetarëve të Kosovës si të gjithë qytetarët e tjerë në rajonin tonë.

Gazetari: Nga takimet që keni zhvilluar muajt e fundit me zyrtarë të Bashkimit Europian a e keni nënvizuar qartësisht nevojën që Kosova të mos mbetet mbrapa në këtë proces, të jetë pjesë bashkë edhe me vendet e tjera që Kosova ta gëzojë lirinë e lëvizjes së lirë në zonën Shengen? A mundet të na jepni detaje nga takimet që keni pasur me zyrtarë të lartë të BE-së sa i takon liberalizimit të vizave për Kosovën?

Presidenti Meta: Unë detaje nuk mund të jap, por mund të them se shumë zyrtarë të lartë të BE-së janë gjithashtu të zhgënjyer për mosmarrjen e një vendimi pozitiv dhe sikurse ka zyrtarë të lartë, zyrtarë më të përgjegjshëm sikurse përmenda z. Avramopulous, i cili publikisht ka deklaruar që Kosova i ka plotësuar të gjitha kushtet teknike për realizimin e kësaj marrëveshjeje për liberalizimin e vizave.

Megjithatë, duhet të kemi parasysh se problemi është politik dhe Europa e BE-ja nuk janë në momentet më të mira. Jo vetëm kaq, por janë edhe në prag të zgjedhjeve europiane, që do të zhvillohen pas disa muajsh dhe kuptohet që rritja e forcave populiste, të djathta dhe të majta, ka sjellë këtë frenim në vendimmarrje. Por unë besoj që ky është një moment sidoqoftë kalimtar.

Gazetari: Zoti President, e thatë edhe ju se ndoshta çështjet e brendshme të BE-së janë faktor i ri që i kanë bërë vendet anëtare të jenë të frenuara rreth këtij vendimi, por përshtypja e kosovarëve kolektivisht është se po diskriminohen. A mund të pritet që liberalizimi i vizave të përdoret si instrument i kushtëzimit për Kosovën përsa kohë që shteti ynë po vijon një proces të brishtë dialogu me Serbinë?

Presidenti Meta: Kjo nuk do të ishte e drejtë për arsye sepse liberalizimi i vizave është konsideruar si një proces teknik dhe Kosova i ka përmbushur të gjitha detyrimet e saj dhe shumë më tepër se të gjithë vendet e tjera, përfshirë edhe Shqipërinë e Serbinë në të kaluarën. Çdo kushtëzim që bazohet në mohimin e një të drejte është i padrejtë.

Gazetari: A mund të kushtëzohet Kosova në këtë vijim të procesit të rëndësishëm të dialogut me Serbinë, edhe me çështjen e vizave?

Presidenti Meta: Besoj se procesi i dialogut nuk ka arsye për të hyrë në shtigje të shpikura. Procesi i dialogut ka qenë në mënyrë të qartë për t’i dhënë mundësinë Serbisë që të ecë drejt marrjes së statusit kandidat dhe njëkohësisht drejt çeljes së negociatave, gjë që ka ndodhur. Dhe njëkohësisht synon që përmes një marrëveshjeje përfundimtare të zgjidhë edhe të ardhmen e Serbisë si një vend anëtar në BE dhe Serbia të fitojë perspektivë të qartë europiane, si çdo vend që duhet të zgjidhë problemet me fqinjët.

Natyrisht, kjo kërkon që njëkohësisht Serbia të njohë këtë realitet duke u sjellë si një shtet i gatshëm për t’u anëtarësuar në Bashkimin Europian. Devijimi pastaj i dialogut në çështje të tjera nuk i shërben mendoj as Serbisë, as Kosovës, as rajonit tonë dhe besueshmërisë së BE-së për vlerat mbi të cilat është krijuar dhe ekziston.

Gazetari: Mbizotëron përshtypja se përfshirja direkte e SHBA është mëse e nevojshme për të garantuar paqen. Çfarë mendimi keni ju?

Presidenti Meta: Pa asnjë diskutim që SHBA-të kanë pasur rol lider në të gjithë zhvillimet në rajonin tonë dhe aq më tepër edhe përsa i takon zhvillimeve të cilat sollën fundin e gjenocidit të Millosheviçit në Kosovë, por edhe përsa i takon pavarësisë së Kosovës, ecurisë pozitive të saj përgjatë këtyre dy dekadave në liri. Roli i tyre mbetet mjaft i rëndësishëm edhe në të ardhmen. Ashtu sikurse do të donim të shikonim gjithmonë një bashkëpunim, koordinim sa më të ngushtë brenda të gjitha vendeve të “Kuintit” dhe në mënyrë të veçantë SHBA-ve, të Gjermanisë, Francës, por edhe të Britanisë së Madhe që pavarësisht nga vendimi i saj për të dalë nga BE-ja, përsëri ka një rol mjaft të rëndësishëm në kontinentit tonë, por edhe në NATO.

Gazetari: Si e shihni zgjidhjen përfundimtare mes Kosovës dhe Serbisë, me kompromis apo siç flet sot gjendja në të dyja vendet?

Presidenti Meta: Unë e shikoj me kompromis dhe kompromisi është e ardhmja europiane për Serbinë, e ardhmja europiane për Kosovën, e ardhmja europiane për shqiptarët dhe serbët, pavarësisht ku ata jetojnë, në Kosovë apo Serbi.

Gazetari: Çfarë do të thotë kompromisi për ju zoti President?

Presidenti Meta: Kompromisi do të thotë që Serbia të njohë Kosovën dhe Kosova të marrë vendin e saj në OKB dhe gjithë institucionet e tjera, si edhe Serbia të marrë dritën jeshile për t’u anëtarësuar në Bashkimin Europian, pasi ka zgjidhur një problem të saj me fqinjët e saj.

Gazetari: Pa e ndryshuar Kosova kuadrin e sotëm kushtetuese?

Presidenti Meta: Nuk e kuptoj pse duhet. Kosova këtë Kushtetutë që ka, e ka bërë në marrëveshje me ndërkombëtarët.

Gazetari: Ju keni qenë kategorik ndaj idesë së Presidentit Thaçi për korrigjimin e kufijve, madje e keni quajtur këtë çështje si kohë e humbur. A e keni diskutuar me z. Thaçi këtë ide dhe qëndrimet tuaja?

Presidenti Meta: Nuk është dëshira ime që të hyj në detaje apo në komente të qëndrimeve të caktuara, si të Presidentit Thaçi, si të drejtuesve të tjerë të institucioneve të Kosovës. Është përgjegjësi e tyre të marrin vendimet e duhura në procesin e këtij dialogu, në respekt me Kushtetutën e Kosovës. Ajo që unë e kam bërë të qartë dhe e theksoj është që unë i besoj shumë bashkëjetesës si zgjidhje finale në rajonin tonë dhe nuk i besoj asnjëherë ndryshimit të kufijve.

Në rastin konkret Presidenti Thaçi ka folur për korrigjimin e kufijve që është një term tjetër. Nuk ka folur për shkëmbime territoresh aq më tepër bazuar mbi vija etnike. Sidoqoftë ajo që unë kam theksuar në të gjitha takimet që kam pasur, si institucionale apo shoqërore e informale me drejtuesit e Kosovës, qoftë të opozitës, qoftë të mazhorancës, gjithnjë mesazhi ka qenë që kjo është një temë e dialogut që duhet përballuar bashkërisht sepse është një temë madhore që ka të bëjë me të ardhmen e Kosovës. Duhet të ketë një bashkëpunim të të gjithë aktorëve në mënyrë që Kosova të jetë sa më e fortë në këto tryeza, sa më e unifikuar, sa më e qartë në vendimet që do të marrë.

PANORAMA

Intervista – Kim Mehmeti: Rama e shndërroi vendin në një hale, vetë është kthyer në kazanxhi

Shkrimtari dhe publicisti Kim Mehmeti i sheh të gjithë fajtorë për bërjen e Shqipërisë të pabanueshme për rininë.

Kim Mehmeti: Kemi nisur dekadën e tretë ku jetojmë vetëm me gënjeshtra dhe premtime të kota. Shpesh shqiptaria në përgjithësi dhe Shqipëria të ngjajnë si një “lopë” që për brirësh e mbajnë opinionistë të ndryshëm, mendimtarë të ndryshëm që gjithashtu janë mëkatarë për këtë që ndodhi që sa më lehtë politikanët ta mjelin. Erdhi koha kur nuk mundet më. Këtë mund ta bënin vetëm studentët. Boshti kurrizor i një populli është rinia studentore.

I ftuar në Ora Neës, Mehmeti argumentoi qëndrimin e tij se pse nuk mbështet dialogun e Ramës me studentët.

Kim Mehmeti: Kryeministri i Shqipërisë prej 5 vitesh flet për kazanin mediatik. Në fund ai nuk e vërejti që qeverinë e tij e shndërroi në një hale dhe vetë mbeti ai kazanxhiu që lëshon apo ndal ujin me të cilin lan jashtëqitjet kriminale, jashtëqitje të të gjitha kategorive. Në një situatë të tillë më duket pak absurde të bisedosh me një njeri të tillë. Ai e sheh pozitën e kryeministrit të tillë që të bësh garë dhe me popullin tënd. Nuk mund të dialogosh për atë që të takon.Ai është i zgjedhuri i popullit jo e kundërta.

Për Kim Mehmetin, qeveritarët e Shqipërisë  drejtojnë ende me mentalitetin e Enver Hoxhës.

Kim Mehmeti: Kjo protestë zbuloi se sunduesit e Shqipërisë sundojnë ende me mentalitetin e Enver Hoxhës. Kryeministri tërë kohën mbron ligjin duke thënë se i është dhënë autonomi Universitetit. Nëse është ashtu a guxon një Kryeministër të shkojë të grumbullojë rektorërt, dekanët dhe ti qortojë si fëmijë të vegjël dhe ata të ngratët të sillen si fëmijë. Unë nipërit nuk i qortoj dot ashtu si Rama rektorët e Universiteteve.A mundet që kryeministri të shkojë fakultet më fakultet dhe të mbajë mitingje me studentët. Kryeministri jeton në Shqipërinë e vet, është mendësi që nuk pranon asnjë mendje tjetër përpos të vetes.Ai eleminim e solli këtu, është i vetmuar. Në Shqipëri nuk përdortet më populli shqiptar, por populli opozitar dhe pozitar.

Protesta e Tiranës frymëzoi dhe Tetovën dhe publisti Mehmeti thotë se është koha që kryeqyteti shqiptar të bëhet çadra e mbarë shqiptarëisë.

Kim Mehmeti: Do të doja që Shqipëria njëherë e përgjithmonë të bëhet çadra e shqiptarisë. Dua që më në fund që ne të funksionojmë mbarëshqiptarçe. Mjaft na copëtuan dhe partitë. Kemi ardhur deri aty sa hajduti i partisë sonë nuk na pengon sepse na jep diçka, por na pengon vetëm hajduti i partisë tjetër. Kështu u bëmë të gjithë hajdutë.Kjo protestë do të shkojë dhe më thellë.

Intervista – Haradinaj: Dialogu Kosovë-Serbi është është kthyer në dialog për status

Kryeministri i Kosovës, Ramush Haradinaj, i tha Zërit të Amerikës se Kosova nuk do të heqë dorë nga tarifat për mallrat serbe, pavarësisht thirrjeve të Bashkimit Evropian. Në intervistën me korrespondentin tonë në Prishtinë, Besim Abazi, ai tha se përplasjet e tij me shefen e politikës së Jashtme të Bashkimit Evropian, Federica Mogherini, nuk ndikojnë në marrëdhëniet e Kosovës me bllokun ku ajo synon të anëtarësohet, por janë pasqyrim i trajtimit jo të duhur të Kosovës nga Brukseli.

Zëri i Amerikës: Zoti kryeministër, sapo jeni kthyer nga një takim i vështirë në Bruksel me shefen e politikës së Jashtme të Bashkimit Evropian, Federica Mogherini. Cilat ishin çështjet që çuan në përplasje mes jush?

Ramush Haradinaj: Tani janë, besoj tri tema që po na shqetësojnë në marrëdhëniet mes nesh edhe BE-së: dy janë më të ekspozuara, është mospërmbushja e kontratës nga BE-ja për liberalizimin e vizave edhe pse Kosova e ka përmbushur pjesën e vet të kontratës dhe mosmarrja e ndonjë përgjegjësie në këtë rast nga përfaqësuesja e lartë Mogherini, komisionari Hahn dhe kolegët tjerë, të cilët na kanë lënë vetëm tani, që ne të vazhdojmë të lobojmë në çdo qeveri, e ata mund ta bëjnë këtë lobim se e njohin rastin, e dinë që kontrata është përmbushë. Pastaj, është devijimi, apo dalja prej kontrolli e dialogut, nga një dialog për normalizim, është kthyer në dialog për status, ose për territore ose për kufij, që s’ka logjikë. Dhe është vetë bilateralja Kosovë – BE, e cila është shumë e ngurtë në raport me Kosovën, pra na mban atje në stadin e nisjes, por, nuk na lejon me ecë përpara me proceset tjera.

Zëri i Amerikës: Më lejoni t’i marrim një për një. Komisioni Evropian ka dhënë dritën jeshile për liberalizimin e vizave dhe çështja është tash tek Këshilli Evropian, pra përtej duarve të zonjës Mogherini. Përse i keni përqendruar kritikat tek ajo?

Ramush Haradinaj: Tani, të sqarohemi kështu: edhe Komisioni Evropian edhe Parlamenti Evropian kanë vendosë, kjo është përfaqësuesja e lartë e BE-së, ashtu si quhet për politikë të jashtme e siguri, pra ne nuk e shohim ndonjë vazhdim të agjendës së Kosovës si palë që është në dialog, e nikoqire e dialogut është zonja Mogherini në këtë rast. Nuk e shohim ndonjë angazhim të palës sonë në dialog, pra në një proces shumë të vështirë, për ta përkrahë Kosovën në një të drejtë të veten te kolegët e vet brenda BE-së. Kjo i takon ata ministra, ka diskutuar me këshillin e ministrave para pak ditësh dhe nuk e ka menduar të nevojshme, ta zëmë, ta shtyjë në agjendë edhe çështjen e vendimit për liberalizimin e vizave për Kosovën. Kjo është vërtetë një tradhti ndaj Kosovës, nëse flasim kështu, që është treguar shumë e përgjegjshme në marrëdhëniet Kosovë-BE por edhe në respektimin e dialogut në të kaluarën.

Zëri i Amerikës: Cili është shpjegimi i saj në bisedat me ju?

Ramush Haradinaj: Shikoni, ajo e ka një, ta quaj ashtu, një ndarje të përgjegjësive, ashtu siç e thatë edhe ju, se tash është te ministrat e brendshëm, por nuk e shohim ndonjë interesim të palës, ne e kemi palë përfaqësuesen e lartë, që, qoftë të lobojë, apo të sqarojë, apo të bindë ministrat se BE-ja ka hyrë në obligim ndaj Kosovës, se është kontratë e përmbushur nga njëra palë, tani ta përmbushin ata.

Zëri i Amerikës: Ju e keni kritikuar zonjën Mogherini për çrregullim të bisedimeve. Por, përse e keni drejtuar kritikën kundër saj? Çështja e kufijve nuk është ngritur nga zonja Mogheirni, është ngritur nga presidenti i Kosovës Hashim Thaçi dhe presidenti i Serbisë, Aleksandër Vuçiç. Përse te ajo përqendrimi?

Ramush Haradinaj: Ky është produkt i ri në dialog, çështja e kufijve. Ajo që e ka lehtësuar dialogun e ka ditë në të kaluarën se mandati i është dhënë për normalizim të çështjeve të mbetura të hapura, e jo në kthimin prapa. Kufijtë janë kthim prapa para 17 shkurtit (2008). Nëse diskutohet çështja e territorit, është në kundërshtim edhe me vendimin e Gjykatës Ndërkombëtare, që nuk e ka gjetur në kundërshtim më të drejtën ndërkombëtare shpalljen e pavarësisë sonë. Ky është një kthim prapa, një dalje nga kornizat, nga parimet e dialogut në këtë rast, për çka edhe i është dhënë mandati.

Zëri i Amerikës: Përse duhej të hidhej ajo kundër ideve të dy presidentëve që drejtojnë edhe bisedimet?

Ramush Haradinaj: Shikoni, nikoqiri, ose lehtësuesi e ka marrë për bazë një kornizë, që është normalizim e jo çrregullim i marrëdhënieve. Ju e dini, kur fliten territoret e kufijtë në Ballkan, a është normalizim apo është një çrregullim?

Zëri i Amerikës: Ju thatë në fjalimin tuaj dje se ata që flasin për kufijtë janë armiqtë e Kosovës, po ju citoj. Ka edhe nga aleatët e Kosovës që kanë mbështetur një mundësi të tillë nëse palët merren vesh. A janë edhe ata armiq?

Ramush Haradinaj: Kushdo që e shtynë Kosovën nga diskutimi ose hapja e çështjes së territorit tonë, të kufijve tanë, është armik. S’ka si me qenë mik ai që hap territorin tënd ose kufijtë tu dhe kjo është e vërtetë e nuk ndryshon ndaj kujtdo qoftë. Pra kushdo që ne na propozon sot që ne të ridiskutojmë veten edhe territorin tonë edhe kufijtë tanë, dihet çka është kjo: kjo është një agresion ndaj teje. Ky nuk është i aleatëve ky propozim, mos harroni. Ky është provuar me ju ngjitë aleatëve prej plotëve. E nëse ka dikush që i intereson një situatë e tillë e hapjes së kufijve dhe e lëvizjes me territore, është Vladimir Putin dhe tre mijë rusë që i ka në Serbi si humanitarë. Por, nuk është e aleatëve kjo. Aleatët kanë shprehur respekt për Kosovën dhe Serbinë, duke u thënë që ne do ta shqyrtojmë atë që është e zbatueshme, nëse nuk pengon, nëse nuk ndërhynë në stabilitet, nëse respektohet edhe prej tjerëve. Pra, nuk është se aleatët kanë thënë qartë: ndani ju, ndërroni territoret se ne e pranojmë. Jo. Nuk është ashtu.

Zëri i Amerikës: Por, presidenti i vendit është angazhuar për atë që e ka quajtur korrigjim të kufirit…?

Ramush Haradinaj: Nuk e dimë saktësisht çka nënkupton kjo, por marrëveshja përfundimtare Kosovë – Serbi, nuk e ka temë kufirin Kosovë – Serbi. Kufijtë i kemi. E ka për temë normalizimin. Demarkimi është një proces krejtësisht i ndarë dhe nuk ka pse të përfshihet në një marrëveshje Kosovë – Serbi. Ne kufirin e kemi. Ne kemi probleme tjera. Nuk na njeh Serbia. Kemi një listë temash. E kemi përgatitur një marrëveshje gjithëpërfshirëse, një draft marrëveshje që sot pata nderin me ja dorëzua edhe delegacionit tonë që e votoi parlamenti. Ia kam dorëzuar para pak ditësh edhe presidentit edhe parlamentit, pra kryeparlamentarit por edhe liderëve të partive politike në vend, propozimin e parë të draft-marrëveshjes gjithëpërfshirëse, obligative, ligjore Kosovë – Serbi, për njohje.

Zëri i Amerikës: Si u prit kjo projekt-marrëveshje nga Bashkimi Evropian?

Ramush Haradinaj: E morën si një input ashtu si kishte thënë edhe zonja Mogherini, si një input në përpjekjet për me u gjetë një zgjidhje, ose me u arrit një marrëveshje. Ne do të vazhdojmë ta konsolidojmë, pra ta ndërtojmë këtë marrëveshje deri në atë që e ka marrë obligim edhe delegacioni, që është një platformë e Kosovës. Pra, ekzekutivi në këtë rast do të vazhdojë me ndërtue, pra me e përgatitë me e bë gati kontratën gjithëpërfshirëse Kosovë – Serbi.

Zëri i Amerikës:Një prej çështjeve që është bërë shumë e diskutueshme edhe në një letërkëmbim të ditëve të fundit, është çështja e tarifave ndaj mallrave serbe. Bashkimi Evropian dhe zonja Mogheirni kërkuan sërish nga ju që të hiqni tarifën, madje duke ofruar edhe një kompromis. Në çfarë kushtesh, përveç asaj që keni thënë se jo pa njohje të Serbisë, në çfarë kushtet do të pranonit ta hiqnit këtë taksë, zoti kryeministër?

Ramush Haradinaj: Ne kemi shprehur shqetësimet tona në vazhdimësi për mosrespektim të CEFTA-s nga Serbia. Ne na janë vu barriera, por jo tarifore. P.sh. nuk na e kanë njohur një certifikatë të mallit, nuk e kanë njoftë tabelën, nuk e ka njoftë vulën, do të thotë kurrgjë e Kosovës nuk ka mundur të hyjë në Serbi. Njëjtë ka vepruar Bosnja. Ju e dini se na janë ndaluar edhe sportistët. Hendbollistet tona kanë mbetur me orë duke pritur në kufi për një garë ndërkombëtare atje në Novi Sad. Por, asnjëherë BE-ja nuk ka reague. Ju siguroj se janë me dhjetëra ankesa, shkresa, kërkesa për ndihmë; asnjëherë s’na kanë trajtuar. Ju e dini që është marrëveshja e energjisë nga e cila humbim 30 milionë e nuk e zbaton Serbia. Humbim po ashtu miliona në IBM (menaxhimi i integruar i kufirit) dhe prapë nuk e zbaton Serbia. Pra, të gjithë këto kërkesat tona asnjëherë s’janë shqyrtuar. Serbia jo vetëm që s’ka respektuar marrëdhëniet ekonomike tregtare me Kosovën, qoftë të CEFTA-s qoftë të marrëdhënieve tjera, por ka kaluar në agresion ndaj nesh duke e rrezikuar shtetësinë e Kosovës, qoftë me punën që e bën për heqjen e njohjeve, një punë që është joligjore realisht, në shumicën e rasteve me metoda joligjore qysh ju qasen vendeve të shumta, por po ashtu edhe me kërcënime tjera, Ishte rasti i INTERPOL-it, ju e dini si kaloi ajo ditë. Duke qenë kështu, Kosova ka marrë një vendim, ky është vendim sovran i një vendi sovran, që mbron sigurinë kombëtare. Asnjë rregull as e CEFTA-s, as botërore, nuk të detyron ty me e heqë një masë e cila e mbron sigurinë kombëtare. Kjo është një masë e zorit. Nuk e kemi marrë nga dëshira. Është një masë kur s’kemi pasur ku të shkojmë tjetër. Ky vendim ka ndodhë. Ky vendim ka edhe disa veprime të tjera të mundshme me ndodhë, pra të tjera. Kur kemi marrë masën prej 10 për qind, ne e kemi paralajmëruar Serbinë që të ndalet se do ta rrisim. Serbia e ka rritë agresivitetin. Ne nuk kemi vazhduar me masa të reja tani së fundi. Kemi pauzuar një kohë, pra nuk e kemi vazhduar më tutje. Mirëpo, ekziston arsyeja me vazhdue më tutje. Nuk kemi arsye me e heqë këtë masë për ndonjë temë të caktuar. Nuk kemi arsye. E vetmja arsye me e heqë këtë masë është për një marrëveshje që i zgjidhë problemet. Një nga një ,problemet nuk po zgjidhen. Serbi nuk i zbaton ato që merresh vesh. E vetmja herë që ne biem dakord me e heqë masën, kur ulemi e merremi vesh për të gjitha temat, përfshirë njohjet dhe njëra nga temat është tregtia e lirë dhe ne jemi të interesuar për tregti të lirë. Ndryshe, situata ka me shkue kështu; çështja e taksës që është vendosë prej Kosovës, është në ekuivalencë më njohjen nga Serbia. Pse? Ne e kemi një interes nga Serbia: njohjen, për shkak të, ta quaj ashtu, lehtësimit të perspektivës tonë ndërkombëtare. Jo se perspektiva jonë ndërkombëtare nuk do të ndodhë, por e lehtëson njohja. Serbia ka po ashtu një interes; tregun e Kosovës. Kurdo që ata janë të gatshëm, ne jemi, nuk ka nevojë të presim gjatë. Por, nëse ata nuk janë sot, ne i presim.

Zëri i Amerikës: Diskutimet rreth këtyre çështjeve çuan në përplasjet tuaja të shpeshta me Bashkimin Evropian dhe me shefen e politikës së jashtme zonjën Mogherini. Ka vlerësime edhe të vëzhguesve që kjo mund të rrezikojë marrëdhëniet e Kosovës me Bashkimin Evropian. Ju si mendoni?

Ramush Haradinaj: Unë punoj shumë, intensivisht me qeveritë veç e veç të Bashkimit Evropian, të vendeve të respektuara. Kemi marrëdhënie shumë të besueshme me shumicën e këtyre qeverive edhe me institucionet e Bashkimit Evropian. Kemi disa dallime me përfaqësuesen e lartë, janë përmbajtjesore edhe kuptohet që ato janë kështu. Kosova nuk do të pranon një pozitë ndryshe nga secili vend i rajonit në marrëdhëniet me Bashkimin Evropian. Nuk është faji ynë që nuk na kanë njohur pesë shtete të BE-së, është përgjegjësi e tyre si Bashkim Evropian kur po flasim, nëse ata nuk mund të zgjidhin këtë pra me pesë shtetet e tyre ata nuk duhet të kërkojnë që Kosova ta paguaj çmimin, pra nuk është faji ynë. Sikur të them unë që tri komuna të Kosovës nuk po mendojnë kështu për marrëdhëniet e mia me Bashkimin Evropian ose tre ministra të qeverisë sime nuk po mendojnë kështu. Ne duhet ta kuptojmë që marrëdhëniet janë dypalëshe Kosovë-Bashkimi Evropian, nëse BE është e gatshme, vazhdojmë.

Zëri i Amerikës: Por Kosova ka nevojë për Bashkimin Evropian dhe kritikat e vazhdueshme ndaj saj a nuk rrezikojnë të nxisin ndjesi anti evropiane në Kosovë?

Ramush Haradinaj: Shikoni, nuk duhet të ndodh kështu, nuk ka arsye që Kosova të ketë ndjesi anti evropiane mirëpo edhe ne Evropën e shohim si palë. Kurrkush nuk ka nevojë për një palë tjetër nëse asgjë e kontratës nuk zbatohet. Çka është interesi i qytetarit të Kosovës me Bashkimin Evropian që një obligim më të thjeshtin, që është liberalizimi i vizave, nuk e zbaton në kontratë. Çfarë marrëdhënie kontraktuale afatgjate do të krijon Kosova nëse edhe këtë marrëdhënien e parë ata nuk e nderojnë. Kemi rënë dakord, kemi qitur kushtet, i kemi plotësuar ato kushte, pse nuk përmbushet kontrata nga pala tjetër? Nuk është që ne dëshirojmë të kritikojmë, ne jemi popull i respektueshëm si Kosovë dhe shqiptarët në përgjithësi, por jemi vënë në pozitë të tillë.

Zëri i Amerikës: Por Bashkimi Evropian vazhdon të ketë rolin kryesor edhe në atë që vlerësohet një prej proceseve më të rëndësishme të Kosovës, që është normalizimi i marrëdhënieve me Serbinë. Si mund të reflektohen të gjitha këto në këtë proces zoti kryeministër?

Ramush Haradinaj: Cili normalizim më falni! Sa është normale gjendja sot?

Zëri i Amerikës: Ju keni thënë që jeni në favor të bisedimeve?

Ramush Haradinaj: Jemi për dialog, mirëpo duhet të normalizohet dialogu. Për të normalizuar marrëdhëniet Kosovë-Serbi, kushti i parë është që të normalizohet dialogu. Nëse dialogun e mendojmë si dialog për statusin e Kosovës, ne e kemi shpallur vetën shtet më 17 shkurt 2008, kush ka problem me këtë është problem i tyre, por nuk është i imi, as i popullit të Kosovës. Ka vendimin e Gjykatës Ndërkombëtare që shpallja e pavarësisë së Kosovës nuk është në konflikt me të drejtën ndërkombëtare, pra shiheni, nuk është status, nuk është po ashtu për territore, sepse ne nuk kemi vendos në shitje territorin tonë, as kufirin, as vetveten dhe jemi shtet si çdo shtet tjetër. Kërkoj, me të drejtë kërkoj prej çdo zyrtari të Bashkimit Evropian, prej çdo zyrtari të cilido shtet, të sillet me respekt për atë se kush është Kosova shtet sovran. Kushdo që ka problem me këtë, nuk është problemi ynë pastaj, pra ne nuk mund të ndryshojmë për hatër të secilit, dikujt i bie ndër mend kjo dikujt ajo, si t’ia bëjmë ne si shtet?

Zëri i Amerikës: Serbia ka kushtëzuar vazhdimin e këtyre bisedimeve me heqjen e tarifës që e keni vendosur ju zoti kryeministër. Si do të mund të harmonizoni këto veprime, të mbani taksën dhe të angazhoheni për bisedime?

Ramush Haradinaj: Po edhe ne mund të vendosim një kusht, pa kërkim falje nuk shkojmë në dialog. Unë këtu ku jeni ulur ju kam pasur Vasfije Krasniqin dhe kam dëgjuar tregimin e saj, viktimë e dhunës seksuale në luftë prej forcave serbe. Janë rreth 20 mijë zonja, ne po mund të shkojmë në tavolinë duke e kaluar këtë pra pa një kërkim falje. Mos të harrojmë se edhe zoti Vuçiç edhe zoti Daçiç dhe të tjerët, kanë qenë pjesë e aparatit në të gjitha proceset. Ne pranojmë të ulemi me ta edhe na e ka kërkuar populli që të mos shkojmë në dialog pa kërkuar falje, mos shkoni në dialog pa i kthyer të zhdukurit, ende sot e kësaj dite presim trupa pa jetë të kthehen në kufi, ky është populli i Kosovës, ende sot e kësaj dite nuk ka drejtësi për këto masakra që kanë ndodhur në Kosovë e mos të flasim për femrat e dhunuara, ndërsa ne shkojmë në dialog. Pastaj, dikush na thotë neve që Serbia nuk po pranon pa e hequr taksën. Po mirë, mos të pranon, nëse është ashtu çfarë na duhet ai dialog neve, më falni ai nuk është dialog në këto raste.

Zëri i Amerikës: Por Kosovës megjithatë i duhet normalizimi me Serbinë apo jo zoti kryeministër. Nuk mund të hyjë në procese integruese pa normalizim të marrëdhënieve me Serbinë.

Ramush Haradinaj: Po na duhet normalizimi, por nuk na duhet procesi që na ka sjellë deri tek këto telashe që jemi sot. Pra nuk kemi arsye ne të heqim taksën për t’u kthyer në një proces shkatërrues për Kosovën, kur në të njëjtën kohë sa ndodhë tavolina, rritet agresiviteti i Serbisë kundër nesh në planin ndërkombëtar, planin e brendshëm dhe rajonal, pse ne duhet të kthehemi edhe njëherë në atë gjendje. Ne kemi filluar një kurs të ri dhe duhet ta kuptojnë të gjithë se është një Kosovë tjetër sot, një Kosovë që i ka analizuar mirë dhjetë vjet të dialogut, e ka parë se çfarë ka ndodhur në këto pesë vjetët e fundit që po shfrytëzohet dialogu që të mashtrohen shtete, duke ju thënë Serbia, ju lutem largojeni njohjen mos e njihni Kosovën se në kuadër të Bashkimit Evropian jemi duke biseduar për statusin e Kosovës, pra nuk është Kosova shtet, jemi ne dhe jemi duke zgjedhur statusin dhe me mundësinë që të kthehet nën Serbi. Pse ne të kthehemi në atë realitet? Çka është interesi i njerëzve të Kosovës? Nëse në të vërtetë dikush kujton që ne jemi aq të pazotë e të padijshëm, kanë gabuar shumë, ne jemi të respektueshëm. Neve na ka ndihmuar bashkësia ndërkombëtare, ne gjithë do ta nderojmë këtë marrëdhënie të përkrahjes e respektit, por ne nuk mund të dalim nga vetvetja për hatër të dikujt e prandaj i kam kërkuar edhe dje që në dialog, se ju po thoni që kërkohet normalizimi, po, por nuk po mundet Bashkimi Evropian, ju e shihni që pa Amerikën nuk po mund ta kryej këtë temë. Nëse dikush mendon që zonja Mogherini do ta zgjidhë çështjen e Kosovës dhe Serbisë, atëherë gabon rëndë, kjo po shihet që është përkeqësuar në kuadër të udhëheqjes së zonjës Mogherini dhe është mirë që amerikanët të hyjnë në tavolinë. Wshtë mirë që të ftohen edhe kolegë të vendeve të Quintit, edhe Berlinin dhe të kryhet kjo punë, por nuk do të shkojë kjo punë në formën si ka ndodhur deri tani për shkak se vetëm sa është përkeqësuar marrëdhënia mes dy popujve.

Zëri i Amerikës: A rrezikon kjo kërkesë hapjen e mundësisë që Serbia të kërkojë aleatët e saj në këto bisedime zoti kryeministër, ta zëmë Rusinë?

Ramush Haradinaj: Shikoni, çështjet që janë për diskutim shumica ndodhin në Kosovë pra për shumë pak tema të asaj se çfarë ndodh në Serbi diskutojmë. Zoti (Albin) Kurti e kishte një deklarim dje për materialin që i kemi dhënë, tha është kthimi i Serbisë, nuk është ashtu. nuk është e vërtetë që e kthejmë Serbinë, por temat që janë objekt i diskutimit, shumica e tyre ndodhin në Kosovë dhe për temat që ndodhin në Kosovë, Rusia nuk do të ketë fjalë kurrë, këtë le ta kuptojë gjithkush, ne jemi palë lufte me të dhe nuk do të ketë fjalë, Kosova është Kosovë. Rusia i ka tre mijë të akredituar në Serbi si personel humanitar dhe ne dimë çfarë personeli humanitar janë, ne jemi çdoherë në përballje me ta, pra nuk fshihemi se jemi dy bota të kundërta në këtë rast dhe çështja e zgjidhjes së marrëdhënieve Kosovë-Serbi, po vendet e Kuintit mund të ndihmojnë edhe ne e mirëpresim këtë, por nuk presim ndihmën e Rusisë në këtë temë.

Zëri i Amerikës: E thatë edhe më herët se njohja nga Serbia është e rëndësishme për Kosovën sepse lehtëson punën e saj. Zoti kryeministër në këto rrethana si mendoni se mund të bindet Serbia për të njohur Kosovën kur nuk është bindur tash e dhjetë vjet përkatësisht 11 po bëhen tashmë që kur është shpallur pavarësia e Kosovës?

Ramush Haradinaj: Këta e kanë shfrytëzuar Kosovën si kartë politike, zgjedhore, i shfrytëzojnë edhe sot si dhe serbët e Kosovës. E vetmja mënyrë për të bindur Serbinë është që t’i kryejmë punët e shtëpisë por në të njëjtën kohë për të dhënë edhe një ofertë respektueshme për Serbinë.

Zëri i Amerikës: A jeni të gatshëm të kryeni punët e shtëpisë duke mos pasur një konsensus të plotë ndërmjet partive politike në Kosovë për procesin e bisedimeve por edhe raportet tuaja me presidentin e Kosovës dhe qëndrimet goxha të ndryshme që i keni rreth këtij procesi?

Ramush Haradinaj: Po unë besoj që jemi në një drejtim të konsensusit të brendshëm, pra është në drejtim nuk është që është kryer por po punojmë. Kjo marrëveshja që kemi dhënë pra propozimi draft marrëveshja ka marr kritika pra janë dhënë kritika e vlerësime por nuk e shoh si largim, nuk mund të na largoj ky dokument, unë shpresoj që ky dokument të cilin kam pasur nderin t’ia jap edhe ambasadorëve të respektuar të vendeve të Kuintit, duke filluar prej ambasadori të Amerikës por edhe ambasadorëve tjerë edhe palëve tjera në Kosovë, unë besoj që po shkojmë nga një materie dhe nuk ka nevojë që të gjithë ne të flasim gjëra e njëjta secili, por propozimi të jetë një për gjithë Kosovën. Kur Kosova ka një propozim edhe opozita e përkrahë atë me ndonjë vërejtje të caktuar se çdo herë është ashtu, atëherë do të mund të themi se kemi pozicion të qëndrueshëm.