(Në kuadër të 250-vjetorit të Shteteve të Bashkuara)

“Shumica e popullsisë në këto rajone është shqiptare dhe nuk mund të trajtohet si një pakicë e shpërfillshme në vendimet territoriale”, shkruante ai. Ky konstatim i atasheut ushtarak amerikan Miles, i mbështetur në të dhëna konkrete të terrenit, vinte në pikëpyetje planet e fuqive të mëdha evropiane të asaj kohe për ndarjen e Shqipërisë midis shteteve fqinje.

Në Maj të vitit 1919, në sallat ku vendosej fati i kombeve pas Luftës së (I) Botërore, një zë i arsyes u ngrit në mbrojtje të Shqipërisë dhe të shqiptarëve nën Malin e Zi. Ai ishte Kolonel Sherman Miles, i dërguar. i posaçëm ushtarak amerikan në Ballkan. Në memorandume drejtuar Komisionit Amerikan në Konferencën e Paqës në Paris dhe Sekretarit të Përgjithshëm të Komisionit Negociues të Paqës ka paraqitur me shkrim një analizë të kthjellët dhe të guximshme mbi realitetin e vështirë të shqiptarëve në Ballkan fillim shekullin e kaluar.

Pretendimet e fqinjëve synonin ndarjen e territoreve shqiptare, duke shpërfillur kështu realitetin etnik dhe vullnetin e popullsisë shqiptare në trojet shekullore iliro-arbërore. Ishte një kohë kur Shqipëria rrezikonte të zhdukej si shtet nga harta politike e Evropës. Zyrtari ushtarak amerikan në Ballkan, Sherman Miles pas vizitave të tija në rajon me memorandumet e tija mbi gjendjen në terren drejtuar Konferencës së Paqës në Paris në maj të 1919, ka hedhur poshtë pretendimet territoriale të fqinjëve të Shqipërisë ndaj trojeve shqiptare, me një argument të thjeshtë, por të pakundërshtueshëm: realiteti etnik në terren nuk mund të injorohej nga Konfrenca e Parisit. Në këtë kontekst, shtetet fqinje të Shqipërisë – Serbia, Greqia dhe Italia – paraqitën pretendime territoriale, që synonin ndarjen e trojeve shqiptare midis tyre. Përballë këtyre planeve, ushtaraku amerikan Miles paraqiti një analizë të thellë dhe të argumentuar mbi realitetin etnik dhe politik të shqiptarëve në rajon.

Thelbi i argumentit të tij ishte i qartë: shumë nga territoret shqiptare të pretenduara nga fqinjët ishin të banuara në shumicë nga shqiptarët autoktonë.

“Shumica e popullsisë në këto rajone është shqiptare dhe nuk mund të trajtohet si një pakicë e shpërfillshme në vendimet territoriale”, shkruante ai. Ky konstatim i atasheut ushtarak amerikan Miles, i mbështetur në të dhëna konkrete të terrenit, vinte në pikëpyetje planet e fuqive të mëdha evropiane të asaj kohe për ndarjen e Shqipërisë midis shteteve fqinje. Për përfaqësuesin amerikan, Sherman Miles drejtësia nuk ishte një nocion abstrakt diplomatik, por një detyrim që buronte nga vetë faktet, siç i kishte vërejtur ai ato në në vizitat e tija në rajonin e Ballkanit.

“Do të rekomandoja gjithashtu me fuqishëm që kufiri politik midis Malit të Zi dhe Shqipërisë të përcaktohet me kujdes, bazuar në praninë e kombësisë (shqiptare), duke e ndryshuar ku është e nevojshme, bazuar në parimet dhe arsyet që imponoinë konsideratat gjeografike në terren…” (Lieutenant Colonel Sherman Miles to the Secretary General of the Commission to Negotiate Peace (Greë) Report No. 23 — Paris, May 19, 1919. Subject: Political conditions in Montenegro. Historical Documents – Office of the Historian

Koloneli Miles paralajmëroi gjithashtu për pasojat e rënda të një vendimi të padrejtë nga evropianët për copëtimin e trojeve shqiptare, në favor të armiqëve shekullorë të Kombit shqiptar. Ishte një parashikim profetik, po të kemi parasysh konfliktet dhe luftërat në ish-Jugosllavi, fund shekullin e kaluar: “Çdo zgjidhje që nuk merr parasysh karakterin kombëtar të popullsisë do të mbjellë farat e konflikteve të ardhshme në Ballkan.”  Këto fjalë tingëllojnë aq profetike edhe sot. Historia e shekullit XX në Ballkan ka treguar se kufijtë e imponuar pa respektuar përbërjen etnike dhe vullnetin e popujve autoktonë, shpesh janë bërë burim tensioni dhe konfliktesh, pa mbarim. Memorandumi i përfaqsuesit amerikan në Ballkan, Sherman Miles, paraqitur Konferencës së Paqës në Paris (Maj, 1919) ishte në përputhje të plotë me vizionin e Presidentit amerikan Woodrow Wilson, i cili kishte shpallur parimin e vetëvendosjes së popujve, si themel të rendit të ri botëror. Në këtë kuptim, mbrojtja e territorit të Shqipërisë dhe shqiptarëve nuk ishte thjesht një çështje rajonale, por një provë për besueshmërinë e këtij parimi të Shteteve të Bashkuara në fillim të shekullit XX.

Në thelb, dokumentet e atasheut ushtarak amerikan në Ballkan, paraqitur Konferencës së PaqEs në Paris, përbënin një thirrje drejtuar ndërgjegjëse së diplomacisë ndërkombëtare të asaj kohe, që të vendoste drejtësinë, mbi interesat afatshkurtra të fuqive të mëdha evropiane. Por edhe ndonëse, jo vendimtar i vetëm në këto përpjekje, me përvojën e tij në terren, Koloneli amerikan Miles me memorandumet e tija, ndikoi në krijimin e një klime më të favorshme, të pakën, për ruajtjen e kufijve të shtetit shqiptar nga ndarje të mëtejshme të tokave shqiptare.  Në një kohë kur vendimet merreshin bazuar në interesat e fuqive të mëdha, Memorandumi i ambasadorit amerikan Sherman Miles përfaqësonte një përpjekje serioze amerikane për të vendosur drejtësinë dhe faktet mbi politikën e forcës.

Sot, më shumë se një shekull më vonë, memorandumet e Sherman Miles mbeten bazë dhe një dëshmi historike e rëndësishme në vazhdimësinë e politikës amerikane në mbrojtje të çështjes shqiptare nga Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Dëshmia e kolonelit Miles tregon se edhe në momentet më të vështira, zëra të arsyes dhe drejtësisë nga përfaqësues të Shteteve të Bashkuara të Amerikës në Washington dhe në terren

Sot, kur rikthehemi te këto dokumente, na kujton se historia nuk është vetëm produkt i fuqisë, por edhe i argumentit dhe arsyes. Në një epokë kur Shqipëria ishte e pambrojtur, një memorandum i shkruar me ndershmëri intelektuale nga një zyrtar i lartë amerikan, u bë pjesë e mbrojtjes së saj. Dhe ndoshta ky është mësimi më i madh: se edhe në tryezat ku zakonisht dominojnë interesat e shteteve më të forta, e vërteta – kur artikulohet qartë dhe me guxim – mund të bëhet forcë për mirë.

Lidhur me Shqipërinë e asaj kohe, Kolonel Miles e përshkroi, shkurtimisht, formën e saj fisnore të qeverisjes dhe vështirësitë e mëdha që kishte për të qenë në gjendje të ruante rendin brenda kufijve të saj, përveç nëse do të merrte mbrojtjen ose ndihmën e ndonjë fuqie të madhe të jashtme. Ai mendonte se Shqipëria duhej të ishte një shtet i pavarur, por të ishte nën mandatin e Anglisë ose të Shteteve të Bashkuara.

Sot, më shumë se një shekull më vonë, memorandumet e Sherman Miles mbeten bazë dhe një dëshmi historike e rëndësishme në vazhdimësinë e politikës amerikane në mbrojtje të çështjes shqiptare nga Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Dëshmia e kolonelit Miles tregon se edhe në momentet më të vështira, zëra të arsyes dhe drejtësisë nga përfaqsues të Shteteve të Bashkuara të Amerikës në Washington dhe në terren, kanë ekzistuar ç’prej atëherë dhe kanë ndikuar, në vazhdimësi dhe pozitivisht, në rrjedhën e historisë së Kombit shqiptar dhe mbështetjen e të drejtave të shqiptarëve nga Shtetet e Bashkuara gjatë gjithë shekullit XX e deri në ditët e sotëme.