Fitorja demokrate lehtëson presionin mbi eksportet zvicerane, të ekspozuara ndaj tarifave të Trumpit – Megjithatë, pasiguria mbetet në tregti

VOAL- Fitorja demokrate në zgjedhjet e mesit të mandatit mund të lehtësojë tensionet tregtare të SHBA-së me Zvicrën. Për eksportuesit zviceranë, rreziku i rritjes së mëtejshme të tarifave ka të ngjarë të zvogëlohet.

Falë shumicës së tyre të rifituar në të dy dhomat e Kongresit, demokratët do të kenë forcën për të bllokuar iniciativat tregtare të Donald Trump dhe për të ushtruar presion më të fortë mbi politikën e tij tregtare. Sipas J. Safra Sarasin, kjo hap mundësinë e një lehtësimi të tarifave, veçanërisht ndaj vendeve aleate.

Mjetet e Presionit të Trumpit

Megjithatë, nuk pritet një heqje e shpejtë e tarifave ekzistuese. Trumpi ka të drejtë vetoje mbi Kongresin dhe mban të drejtën për të nxjerrë dekrete në fusha të ndryshme. Për këtë arsye, ekonomia zvicerane ka të ngjarë të duhet të përballet me pasigurinë tregtare për njëfarë kohe.

Ndërkohë, ndryshimi i dukshëm në Capitol Hill mund të reflektohet edhe në tregjet financiare. Kongresi luan një rol vendimtar në shpenzimet publike, një faktor që mund të ndikojë në rendimentet e obligacioneve të qeverisë amerikane. Lombard Odier, megjithatë, vëren se parashikimet në lidhje me ndikimin që ekuilibri i ri politik do të ketë në vlerën e dollarit mbeten të hapura: një zhvlerësim i mundshëm i monedhës amerikane do të pengonte më tej eksportet zvicerane, ndërsa do t’i bënte udhëtimet dhe blerjet në Shtetet e Bashkuara më të përshtatshme për ata që largohen nga Zvicra. ATS

Pas një sëmundjeje të rëndë, në moshën 72-vjeçare, në spitalin e qytetit Biel/Bienne të Zvicrës, ka ndërruar jetë veprimtari i shquar i çështjes kombëtare, Adem Islami, i njohur ndër bashkëveprimtarët dhe miqtë e tij edhe si Adem Stanishori.

Lajmin e hidhur për ndarjen e tij nga jeta na e kumtoi nipi i tij, Selman Hasan Kllokoqi, gjithashtu veprimtar i dalluar i çështjes kombëtare gjatë fundit të viteve ’70 dhe fillimit të viteve ’80 në Gjenevë.

I tronditur thellë nga humbja e njeriut të tij të dashur, Selmani, me emocione dhe dhembje të papërshkrueshme, kujton:

“Ademi ishte njeriu që na hapi dyert e shtëpisë dhe të zemrës. Ai jo vetëm që na strehoi, por u përkujdes edhe për të na siguruar vende pune, mua dhe shumë bashkatdhetarëve të tjerë që ishim të përndjekur nga UDB-ja jugosllave. Në kohët më të vështira, kur kishim nevojë për mbështetje dhe siguri, Ademi ishte gjithmonë pranë nesh.”

Lajmi për vdekjen e tij u prit me pikëllim të thellë nga të gjithë ata që patën fatin ta njihnin, të bashkëpunonin dhe të ndanin me të idealet e lirisë.

Adem Islami i përkiste atij brezi atdhetarësh që çështjen kombëtare nuk e kishin vetëm bindje, por mision jetësor. Ai ishte i përkushtuar me gjithë qenien e tij ndaj çlirimit të Kosovës. Për këtë ideal nuk kurseu as mundin, as kohën dhe as pasurinë. Gjithçka që kishte, e vuri në shërbim të Kosovës dhe të njerëzve të saj.

Bashkëveprimtari i tij, z. Elfi Agushi, i prekur thellë nga kjo humbje, shprehet:

“Ademit të gjithë i kemi borxh. Deri në ditët e fundit të jetës së tij, ai nuk kurseu asgjë për të na përkrahur dhe ndihmuar. Ishte njeri i fjalës, i besës dhe i veprës, një atdhetar që gjithmonë i vendoste interesat e Kosovës mbi interesat personale.”

Të gjithë bashkëveprimtarët e kujtojnë Ademin si njeri të guximshëm, bujar, solidar dhe të palëkundur në bindjet e tij atdhetare.

Në kujtesën e shumë veprimtarëve të asaj kohe ka mbetur edhe vetura e tij BMW, me ngjyrë të verdhë, me të cilën ai përshkonte qindra kilometra për të marrë pjesë në demonstratat dhe manifestimet e organizuara në mbështetje të Kosovës.

Së bashku me veprimtarë të shquar të çështjes kombëtare, si Jusuf e Bardhosh Gërvalla, Kadri Zeka, Zija Shemsiu, Xhafer Shatri, Kadri Abdullahu, Shyqeri Ukshini, Ejup Ahmeti, Hasan Mala, Ismet Rashiti, Hasan Kadriu – Presheva, Elfi Agushi, Enver Abdullahu, Zahide Xhimshiti-Abdullahu, Saime Jusufi, Gafurr Çalaj, Ilaz Bajrami – Devaja, Jakup Halimi, Qamil dhe Januz Salihu, Shabi Hajdini, Sami Kurteshi, Sami Tusha, Selman Hasan Kllokoqi e shumë të tjerë, Adem Islami dha një kontribut të çmuar në organizimin dhe pjesëmarrjen në protestat e demonstratat e mbajtura në Zvicër, në Republikën Federale të Gjermanisë, në Belgjikë, Austri dhe Francë.

Këto tubime, të organizuara në rrethana të vështira politike dhe nën kërcënimin e vazhdueshëm të shërbimeve sekrete jugosllave, kishin një qëllim të përbashkët: ndërgjegjësimin e opinionit ndërkombëtar për padrejtësitë ndaj shqiptarëve dhe kërkesën për një Kosovë të lirë e të pavarur.

Në këtë rrugëtim të gjatë e plot sakrifica, një kontribut të jashtëzakonshëm dha edhe bashkëshortja e tij, Miradia, e cila për vite me radhë, me bujari dhe përkushtim të rrallë, hapi dyert e shtëpisë dhe shtroi sofrën për bashkëveprimtarët e Ademit.

Shtëpia e tyre ishte më shumë sesa një strehë familjare. Ajo ishte një vatër mikpritjeje, solidariteti dhe atdhedashurie, ku gjenin mbështetje e ngrohtësi njerëzore shumë bashkatdhetarë të përndjekur, të cilët ishin detyruar të largoheshin nga vendlindja për shkak të veprimtarisë së tyre politike dhe kombëtare.

Adem Islami, si i përndjekur nga UDB-ja jugosllave, për vite të tëra e përjetoi rëndë mallin për vendlindjen. Deri në çlirimin e Kosovës nga pushtimi serb, atij iu mohua mundësia të kthehej lirshëm në tokën e të parëve.

Megjithatë, largësia fizike nuk e ndau kurrë nga atdheu. Kosovën e mbajti gjithmonë në zemër, në mendje dhe në çdo veprim të tij.

Sot, me ndarjen nga jeta të Adem Islamit, Kosova humbi një bir besnik, mërgata shqiptare një veprimtar të palodhur, ndërsa familja, miqtë dhe bashkëveprimtarët një njeri të dashur e fisnik.

Emri dhe vepra e tij do të mbeten pjesë e kujtesës së atyre që, në vitet më të vështira, sakrifikuan gjithçka për lirinë dhe pavarësinë e Kosovës.

Ademi nuk kërkoi lavdi, mirënjohje apo shpërblime. Shpërblimi më i madh për të ishte ta shihte Kosovën të lirë.

Të gjithë ne që e njohëm dhe e çmuam veprën e tij, lutemi që shpirti i tij të gjejë paqe të përjetshme dhe trupi i tij të prehet i qetë në dheun e Kosovës, të cilës ia kushtoi jetën, mundin dhe pasurinë.

Lamtumirë, Adem Islami – Adem Stanishori!

Qoftë i përjetshëm kujtimi për ty dhe për veprën tënde atdhetare!

Familjes Islami, bashkëshortes Miradie, të afërmve dhe të gjithë bashkëveprimtarëve u shprehim ngushëllimet më të sinqerta.

Arif Ejupi
Gjenevë, 30 tetor 2026

VOAL- Ministri i Punëve të Jashtme Ignazio Cassis filloi vizitën e tij diplomatike në Korenë e Veriut sot, të enjten. Një ceremoni prerjeje shiriti shënoi kthimin e diplomacisë zvicerane në Republikën Popullore të Koresë. Nuk do të jetë më vetëm një zyrë e Agjencisë Zvicerane për Zhvillim dhe Bashkëpunim (SDC) për ndihmë humanitare, si më parë, as edhe një ambasadë e vërtetë. Do të fillojë me një zyrë të kufizuar me përgjegjësi politike.

“Promovimi i dialogut”

Një kthim i planifikuar prej kohësh, shpjegoi Markus Leitner, përgjegjës për dosjen në Departamentin e Punëve të Jashtme. “Është një sinjal,” shpjegoi ai në programin e lajmeve RSI, “Zvicra synon të promovojë dialogun dhe të forcojë besimin në një situatë me nivele të larta mosbesimi. Në një kontekst të karakterizuar nga tensione gjeopolitike, ne duam të ndihmojmë në shmangien e keqkuptimeve dhe, mbi të gjitha, një përshkallëzim të mëtejshëm të situatës.”

Vizita e fundit në nivelin më të lartë daton 23 vjet më parë. Në atë kohë, Micheline Calmy-Rey madje kaloi vijën e demarkacionit që ndante dy Koretë, duke u bërë përfaqësuesja e parë e një qeverie të huaj. Me pandeminë, në vitin 2020, Pheniani dëboi të gjithë të huajt dhe vendosi një bllokim total. Përfaqësimi zviceran u mbyll gjithashtu. Por shumë gjëra kanë ndryshuar vitet e fundit. Ekonomia po rimëkëmbet, pjesërisht falë aleancës me Rusinë dhe lidhjeve më të ngushta me Kinën. Ndërkohë, marrëdhëniet me Korenë e Jugut janë më të tensionuara se kurrë.

Prania e gjatë zvicerane

“Ne kemi pasur vëzhgues ushtarakë në vijën e demarkacionit që nga armëpushimi i vitit 1953,” përfundon Leitner. “Ne jemi pjesë e Komisionit Mbikëqyrës të Kombeve Neutrale. Ne jemi një partner i përkushtuar ndaj dialogut dhe komunikimit. Me këtë zyrë të re, ne duam ta zgjerojmë këtë angazhim.” Të premten, Ignazio Cassis do të takohet me homologun e tij të Koresë së Veriut; një takim me udhëheqësin Kim Jong-Un nuk është në axhendën zyrtare.

Dialog i rregullt që nga viti 2003

Zvicra ka mbajtur marrëdhënie diplomatike me Korenë e Veriut që nga viti 1974 dhe dialog të rregullt politik që nga viti 2003. Micheline Calmy-Rey deri më tani ka qenë e vetmja zyrtare e qeverisë zvicerane që ka bërë një vizitë diplomatike në Korenë e Veriut. “Ishte një epokë tjetër”, vërejti ish-Këshilltari Federal. Pas udhëtimit të Micheline Calmy-Rey në Korenë e Veriut, Ministri i Jashtëm i atëhershëm Ri Su-yong bëri një vizitë mirësjelljeje në Bernë në vitin 2014. Agjencia Zvicerane për Zhvillim dhe Bashkëpunim (SDC) hapi një zyrë në Phenian në vitin 1997. Ajo mbështeti projekte kryesisht në fushat e bujqësisë dhe furnizimit me ujë të pijshëm. Programet e fundit humanitare të SDC-së përfunduan në vitin 2024. 

Në kujtim të Prof. Dr. Dr. Basil Schader ( 19.10. 1951– 10 maj 2026)

1. Hyrje

Historia e albanologjisë evropiane dëshmon se zhvillimi i studimeve shqiptare është ndërtuar në një dialog të vazhdueshëm ndërmjet studiuesve shqiptarë dhe atyre të huaj. Nga Johann Georg von Hahn, Gustav Meyer dhe Norbert Jokl deri te Eqrem Çabej, Eric Hamp dhe Shaban Demiraj, albanologjia është formësuar si një disiplinë ndërkombëtare, e cila ka reflektuar vazhdimisht zhvillimet teorike të shkencave gjuhësore.

Në fund të shekullit XX dhe në fillim të shekullit XXI, migrimi i shqiptarëve drejt Evropës Perëndimore krijoi realitete të reja sociolinguistike, të cilat kërkonin qasje të reja metodologjike. Pikërisht në këtë kontekst merr rëndësi veprimtaria e Basil Schaderit, i cili e orientoi një pjesë të studimeve të tij nga përshkrimi tradicional i gjuhës drejt analizës së funksionimit të shqipes në mjedise shumëgjuhëshe.

Ndryshe nga tradita klasike albanologjike, e orientuar kryesisht drejt historisë së gjuhës, dialektologjisë dhe etimologjisë, Schader u përqendrua edhe te shqipja si praktikë shoqërore, duke e studiuar në raport me migrimin, integrimin, shkollimin dhe identitetin kulturor.

2. Nga albanologjia tradicionale te sociolinguistika e migrimit

Një nga transformimet e rëndësishme të gjuhësisë evropiane në gjysmën e dytë të shekullit XX ishte zgjerimi i vëmendjes nga struktura e gjuhës drejt përdorimit të saj në kontekste shoqërore dhe kulturore. Punimet e Fishman-it, Gumperz-it, Cummins-it, Skutnabb-Kangas-it dhe studiuesve të tjerë krijuan një kuadër teorik për analizën e dygjuhësisë, kontakteve gjuhësore, ruajtjes së gjuhëve dhe edukimit shumëgjuhësh.

Në këtë kuadër, studimet e Basil Schaderit përbëjnë një përpjekje të rëndësishme për ta vendosur shqipen në diskursin evropian mbi migrimin dhe shumëgjuhësinë. Schader e trajtoi shqipen në kontekstin e migrimit, shumëgjuhësisë dhe kontakteve gjuhësore.¹ Ai e shihte gjuhën jo vetëm si sistem komunikimi, por edhe si bartëse të kujtesës kulturore dhe të identitetit të komunitetit migrant.

Vetë Schader thekson se synimi kryesor i kërkimit të tij nuk ishte pjesëmarrja abstrakte në debatin teorik të gjuhësisë, por paraqitja dhe diskutimi i një baze të gjerë materialesh, të dhënash dhe përfundimesh për kontaktin ndërmjet shqipes dhe gjermanishtes. Ky orientim empirik është një nga tiparet dalluese të punës së tij.

3. Vepra “Shqyrtime gjuhësore rreth kontaktit mes shqipes dhe gjermanishtes në Zvicër”: një paradigmë kërkimore

Botimi i studimit Shqyrtime gjuhësore rreth kontaktit mes shqipes dhe gjermanishtes në Zvicër (2005) përbën një pikë të rëndësishme referimi për sociolinguistikën shqiptare. Vepra përfaqëson një nga studimet e gjera kushtuar kontakteve gjuhësore të diasporës shqiptare në Zvicër.²

Risia metodologjike e veprës qëndron në mbështetjen e saj në kërkime empirike, anketime dhe një bazë të gjerë të dhënash të mbledhura në terren. Në dallim nga trajtimet kryesisht përshkruese të diasporës, Schader përdor instrumente kërkimore që mundësojnë analizimin e përdorimit konkret të gjuhëve dhe të marrëdhënieve ndërmjet tyre.

Ndër çështjet kryesore të trajtuara janë historia dhe realiteti i migrimit shqiptar në Zvicër, krahasimi ndërmjet shqipes dhe gjermanishtes, dygjuhësia individuale dhe shoqërore, interferenca ndërgjuhësore, alternimi i kodeve (kod-suiçingu) shqip-gjermanisht, marrëdhënia standard–dialekt, ruajtja dhe dobësimi i gjuhës amtare, si dhe lidhja e kompetencës në gjuhën e parë me suksesin shkollor.

Analiza e kod-suiçingut përbën një nga kontributet më origjinale të Schaderit.³ Në këtë perspektivë, alternimi ndërmjet shqipes dhe gjermanishtes nuk shihet thjesht si devijim nga norma, por si dukuri e lidhur me repertorin komunikativ të folësve dygjuhësh dhe me rrethanat konkrete të komunikimit.

3.1. Gjuha amtare dhe identiteti kulturor

Një nga dimensionet më domethënëse të veprës së Schaderit është mënyra se si ai e koncepton raportin ndërmjet gjuhës amtare dhe identitetit kulturor. Ky pozicion shprehet qartë në dedikimin e veprës së tij: “Shqiptarëve kudo në botë, me shpresën dhe dëshirën që ta ruajnë gjuhën e tyre të bukur, kulturën e tyre të lashtë dhe identitetin e tyre si shqiptarë.”⁴

Ky formulim është më shumë se një dedikim simbolik: ai përmbledh një ide qendrore të veprimtarisë së Schaderit, sipas së cilës gjuha është bartëse e kujtesës kulturore dhe një element i rëndësishëm i identitetit kolektiv. Në këtë pikë, qasja e tij mund të vendoset në dialog me traditën sociolinguistike të Joshua Fishman-it mbi ruajtjen dhe transmetimin ndërbrezor të gjuhës.

Schader e konsideronte dygjuhësinë si një pasuri kulturore dhe arsimore.⁵ Procesi i integrimit, sipas kësaj qasjeje, nuk kërkon zëvendësimin e gjuhës amtare me gjuhën e shumicës, por zhvillimin e kompetencave në të dyja gjuhët. Kjo perspektivë përputhet me konceptin e dygjuhësisë shtuese (additive bilingualism), ku gjuha e dytë zhvillohet pa e cenuar gjuhën e parë.

4. Gjuha amtare dhe suksesi shkollor: kontributi në pedagogjinë ndërkulturore

Një temë qendrore e kërkimeve të Schaderit ishte raporti ndërmjet kompetencës në gjuhën amtare dhe suksesit shkollor të nxënësve shqiptarë në Zvicër. Hulumtimet e tij dëshmuan lidhjen ndërmjet kompetencës në gjuhën amtare dhe suksesit shkollor.⁶

Kjo qasje përputhet me hipotezën e varësisë ndërgjuhësore të Jim Cummins-it, sipas së cilës aftësitë e zhvilluara në gjuhën e parë mund të krijojnë bazë për zhvillimin akademik në gjuhën e dytë. Rëndësia e punës së Schaderit qëndron në shqyrtimin e këtyre çështjeve në kontekstin konkret të nxënësve shqiptarë në Zvicër.

Në të dhënat e cituara nga Schaderi, nxënësit që ndiqnin mësimin plotësues në gjuhën shqipe arrinin mesatarisht rezultate pak më të larta edhe në lëndën e gjuhës gjermane; diferenca e raportuar ishte rreth 0.15 të notës. Schader e interpreton këtë si një tregues të mundshëm të transferit pozitiv nga mbështetja e kompetencave në gjuhën amtare drejt mësimit të gjermanishtes.

Këto rezultate janë të rëndësishme edhe në planin pedagogjik, sepse kundërshtojnë idenë se ruajtja e gjuhës së parë e pengon integrimin. Përkundrazi, ato mbështesin një model arsimor ku gjuha amtare dhe gjuha e vendit pritës zhvillohen në marrëdhënie plotësuese.

5. Didaktika e shqipes në diasporë si model i planifikimit gjuhësor

Kontributi i Schaderit në hartimin e materialeve dhe teksteve për mësimin plotësues të gjuhës shqipe mund të interpretohet si një formë e planifikimit gjuhësor dhe arsimor. Në teoritë bashkëkohore të planifikimit gjuhësor, ruajtja e gjuhëve të komuniteteve migrante kërkon jo vetëm vullnet individual, por edhe mbështetje institucionale, formim të mësuesve dhe instrumente didaktike të përshtatshme.

Projekti i teksteve shkollore për diasporën përbën një nga ndërmarrjet e rëndësishme didaktike në historinë e arsimit shqiptar jashtë atdheut.⁷ Në materialet e hartuara nën drejtimin dhe me pjesëmarrjen e Schaderit, mësimi i shqipes lidhet me realitetin shumëgjuhësh të nxënësit, me përvojën e migrimit dhe me zhvillimin e kompetencave ndërkulturore.

Në këtë aspekt, veprimtaria e tij e tejkalon kufirin e albanologjisë klasike. Ajo hyn në fushën e politikave gjuhësore dhe të pedagogjisë ndërkulturore, sepse kërkimi shkencor shndërrohet në mjete konkrete për mësimdhënien, formimin e mësuesve dhe mbështetjen e transmetimit të shqipes ndër breza.

6. Basil Schader si ndërmjetës kulturor

Një dimension tjetër i rëndësishëm i veprimtarisë së Schaderit është roli i tij si ndërmjetës kulturor ndërmjet botës shqiptare dhe hapësirës gjermanishtfolëse. Përkthimet dhe angazhimet e tij kulturore mund të shihen në kuadrin e transferimit kulturor dhe të komunikimit ndërkulturor.

Në këtë kuptim, Schader nuk ishte vetëm përkthyes, por edhe ndërmjetës në qarkullimin e ideve, teksteve dhe vlerave kulturore ndërmjet dy hapësirave gjuhësore. Veprimtaria e tij kontribuoi në njohjen më të drejtpërdrejtë të kulturës shqiptare në mjedisin gjermanishtfolës.

Angazhimi i tij në Shqipëri dhe në Zvicër e përforcon këtë profil. Ai bashkoi kërkimin, mësimdhënien, përkthimin dhe veprimin qytetar, duke krijuar ura bashkëpunimi ndërmjet institucioneve, mësuesve, nxënësve dhe komuniteteve.

7. Basil Schader në historinë e albanologjisë evropiane: vazhdimësi dhe risi

Për ta vlerësuar kontributin e Basil Schaderit, veprimtaria e tij duhet parë në kontekstin më të gjerë të historisë së albanologjisë evropiane. Në shekullin XIX, Johann Georg von Hahn hodhi themele të rëndësishme të studimeve moderne shqiptare me Albanesische Studien (1854); Gustav Meyer dha kontribute themelore në studimin indoevropian dhe etimologjik të shqipes; ndërsa Norbert Jokl e konsolidoi më tej traditën filologjike të albanologjisë. Në gjysmën e dytë të shekullit XX, studiues si Eric Hamp e integruan shqipen në debate të rëndësishme të gjuhësisë historike dhe krahasimtare.

Në këtë traditë vendoset edhe Schaderi, por me një profil të ndryshëm. Ndërsa një pjesë e albanologëve klasikë u përqendruan te historia, prejardhja, etimologjia dhe struktura e shqipes, Schader e orientoi vëmendjen drejt funksionimit të saj në kushtet e migrimit dhe të shumëgjuhësisë. Në këtë kuptim, vepra e tij shënon një zgjerim nga paradigma kryesisht filologjike drejt një paradigme sociolinguistike.

Një risi tjetër lidhet me përdorimin e metodologjive empirike: anketime, kërkime në terren, analiza të të dhënave dhe interpretim të praktikave konkrete gjuhësore. Po aq e rëndësishme është vendosja e diasporës shqiptare në qendër të kërkimit, jo vetëm si fenomen demografik, por si hapësirë gjuhësore e kulturore ku zhvillohen procese të ruajtjes, transformimit dhe transmetimit të identitetit.

Në këtë kuptim, Schader mund të konsiderohet një nga figurat që kontribuuan në konsolidimin e sociolinguistikës së diasporës shqiptare. Vlera e tij qëndron edhe në lidhjen e kërkimit me praktikën arsimore: tekstet, formimi i mësuesve dhe projektet për ruajtjen e shqipes e bëjnë veprimtarinë e tij të rëndësishme njëkohësisht për albanologjinë dhe historinë e arsimit shqiptar.

8. Basil Schader dhe shqipja si gjuhë trashëgimie (heritage language)

Në dekadat e fundit, studimet mbi gjuhët e trashëgimisë kanë marrë rëndësi të veçantë në sociolinguistikë, pedagogjinë e shumëgjuhësisë dhe politikat arsimore të vendeve me migracion të lartë. Koncepti përdoret për gjuhët që transmetohen në familje dhe në komunitetet migrante, por që zhvillohen në kontakt të vazhdueshëm me gjuhën dominante të shoqërisë pritëse.

Sipas Valdés (2001), gjuha e trashëgimisë lidhet me përkatësinë familjare, kulturore dhe identitare të individit, edhe kur kompetenca e tij në atë gjuhë ndryshon nga ajo e folësve monolingualë. Fishman (2001), nga ana tjetër, e vendos transmetimin ndërbrezor në qendër të ruajtjes së komuniteteve etnogjuhësore.

Edhe pse Schader nuk e përdor sistematikisht termin “gjuhë trashëgimie”, një pjesë e rëndësishme e veprimtarisë së tij mund të interpretohet në këtë kuadër. Studimet e tij mbi shqiptarët në Zvicër trajtojnë pikërisht sfidat e ruajtjes dhe transmetimit të shqipes te brezat e lindur ose të rritur jashtë vendit të origjinës.

Në këtë perspektivë, shqipja në diasporë nuk është vetëm mjet komunikimi familjar. Ajo lidhet me identitetin kulturor, kujtesën kolektive dhe marrëdhënien e individit me historinë dhe kulturën e komunitetit. Projektet për mësimin plotësues, tekstet dhe formimi i mësuesve synojnë njëkohësisht zhvillimin gjuhësor dhe forcimin e kompetencës ndërkulturore.

Qasja e Schaderit nuk e vendos shqipen në opozicion me gjermanishten. Përkundrazi, të dyja gjuhët mund të shihen si pjesë e repertorit shumëgjuhësh të individit. Kjo perspektivë lidhet me qasjet e García-s dhe Cummins-it, të cilat e trajtojnë shumëgjuhësinë si burim kulturor dhe njohës.

Sot, kur një pjesë e komuniteteve shqiptare në Evropë kanë hyrë në brezin e tretë dhe të katërt të migrimit, çështjet e transmetimit ndërbrezor, motivimit për mësimin e shqipes dhe ndërtimit të identiteteve shumëgjuhëshe mbeten aktuale. Për këtë arsye, trashëgimia e Schaderit mund të lexohet jo vetëm brenda historisë së albanologjisë, por edhe në kontekstin ndërkombëtar të studimeve mbi gjuhët e trashëgimisë.

9. Vlerësim kritik i trashëgimisë shkencore

Nga perspektiva e sotme, rëndësia e Schaderit nuk qëndron vetëm në rezultatet e veçanta të kërkimeve të tij, por edhe në mënyrën se si ai lidhi albanologjinë me sociolinguistikën, pedagogjinë ndërkulturore dhe studimin e migrimit. Ai e trajtoi diasporën shqiptare si objekt të mirëfilltë kërkimi dhe përdori metoda empirike për të analizuar shqipen në mjedise shumëgjuhëshe.

Vepra e tij krijon një urë ndërmjet traditës albanologjike dhe qasjeve moderne mbi shumëgjuhësinë, migrimin dhe identitetin. Megjithatë, vlerësimi i tij duhet të mbetet i mbështetur në dokumentimin e veprave, projekteve dhe të dhënave konkrete, duke dalluar qartë rezultatet empirike të Schaderit nga interpretimet teorike që mund t’u bëhen atyre sot.

Pikërisht ky kombinim i kërkimit shkencor, didaktikës dhe angazhimit kulturor e bën profilin e tij të veçantë. Studimet e tij vazhdojnë të jenë relevante për çështje që lidhen me transmetimin ndërbrezor të shqipes, arsimin plotësues dhe formimin e identiteteve shumëgjuhëshe.

10. Përfundime

Analiza e veprimtarisë së Prof. Dr. Dr. Basil Schaderit tregon se ai përfaqëson një figurë të rëndësishme në zhvillimet bashkëkohore të albanologjisë evropiane. Kontributi i tij mund të përmblidhet në tri plane të ndërlidhura: në planin shkencor, përmes studimit sociolinguistik të shqipes në migrim dhe në kontakt me gjermanishten; në planin pedagogjik, përmes kontributit në didaktikën e shqipes dhe në arsimin plotësues të diasporës; dhe në planin kulturor, përmes rolit të tij si ndërmjetës ndërmjet hapësirës shqiptare dhe asaj gjermanishtfolëse.

Në historinë e albanologjisë, Schader përfaqëson një zgjerim të fushës së studimit nga problematikat tradicionale historiko-filologjike drejt shqipes si gjuhë në përdorim, në Zvicër dhe në një mjedis shumëgjuhësh.⁸ Ky orientim e vendos veprën e tij në një dialog produktiv me sociolinguistikën evropiane dhe me studimet bashkëkohore mbi gjuhët e trashëgimisë.

Trashëgimia e tij shkencore dhe pedagogjike dëshmon se ruajtja e shqipes në diasporë nuk është vetëm çështje e konservimit të një kodi gjuhësor, por lidhet me arsimin, identitetin, pjesëmarrjen shoqërore dhe dialogun ndërkulturor. Pikërisht në bashkimin e këtyre dimensioneve qëndron rëndësia afatgjatë e kontributit të Basil Schaderit.

Nexhmije Mehmetaj

Pa njohjen e së kaluarës, pa drejtësi për viktimat dhe pa normalizimin e marrëdhënieve me Kosovën, pajtimi i qëndrueshëm në Ballkan mbetet një sfidë e madhe.

Zgjedhjet parlamentare të 25 tetorit 2026 në Serbi kanë shënuar një kthesë të rëndësishme politike. Fitorja e lëvizjes së mbështetur nga studentët dhe humbja e koalicionit të Aleksandar Vuçiqit kanë krijuar një realitet të ri, jo vetëm për qytetarët e Serbisë, por edhe për vëzhguesit e zhvillimeve politike në gjithë Ballkanin.

Sipas rezultateve paraprake të publikuara më 26 tetor 2026, Lista Studentore ka marrë 52,73 për qind të votave, ndërsa koalicioni i Aleksandar Vuçiqit 39,15 për qind.

Por përtej numrave dhe rezultateve zgjedhore, shtrohet një pyetje shumë më e rëndësishme:

A do të ndryshojë vetëm qeveria, apo do të ndryshojë edhe filozofia politike e shtetit serb?

Për popujt që kanë përjetuar luftëra, dëbime, humbje njerëzore dhe tensione ndëretnike, kjo pyetje ka rëndësi të veçantë.

Ndryshimi i pushtetit mund të krijojë shpresë. Megjithatë, vetëm ndryshimi rrënjësor i politikave mund ta kthejë atë shpresë në realitet.

Lëvizja studentore në Serbi ka dëshmuar një mobilizim të fuqishëm qytetar. Kërkesat për institucione më demokratike, përgjegjësi publike dhe luftë kundër korrupsionit mund të hapin një kapitull të ri në jetën politike të vendit.

Por demokratizimi i një shteti nuk mund të matet vetëm me marrëdhënien që qeveria ndërton me qytetarët e vet.

Ai duhet të reflektohet edhe në marrëdhëniet me fqinjët, në respektimin e pakicave kombëtare dhe në gatishmërinë për t’u përballur me të kaluarën.

Pikërisht këtu qëndron prova e madhe për udhëheqjen e ardhshme të Serbisë.

Nëse brezi i ri arrin të ndryshojë strukturat e pushtetit, por trashëgon pa ndryshime retorikën nacionaliste, mosbesimin dhe konfliktet e së kaluarës, atëherë për rajonin ky ndryshim rrezikon të mbetet kryesisht formal.

Nga ana tjetër, nëse kjo energji demokratike shndërrohet në një kulturë të re politike, atëherë mund të krijohen mundësi reale për marrëdhënie më të mira ndërmjet popujve.

Ballkani nuk ka nevojë vetëm për politikanë të rinj. Ai ka nevojë për një mendësi të re politike.

Kosova – prova më e rëndësishme e ndryshimit

Marrëdhëniet ndërmjet Serbisë dhe Kosovës mbeten ndër çështjet më të ndjeshme të stabilitetit rajonal.

Kosova ka shpallur pavarësinë më 17 shkurt 2008 dhe është njohur nga një numër i madh shtetesh, ndërsa Serbia vazhdon ta kundërshtojë pavarësinë e saj.

Në këtë kontekst, njohja e Kosovës nga një qeveri e ardhshme serbe do të ishte një vendim historik dhe një hap i rëndësishëm drejt ndryshimit të marrëdhënieve ndërmjet dy vendeve.

Natyrisht, një vendim i tillë përballet me pengesa politike dhe me qëndrime të ndryshme brenda shoqërisë serbe.

Megjithatë, edhe përpara një njohjeje formale, ekzistojnë hapa konkretë që mund të ndërmerren: zbatimi i marrëveshjeve, respektimi i institucioneve dhe i sigurisë së qytetarëve, shmangia e kërcënimeve dhe ndërtimi i bashkëpunimit praktik.

Një marrëdhënie e qëndrueshme kërkon respektimin e të drejtave të shqiptarëve në Serbi, por edhe të drejtave të komunitetit serb dhe komuniteteve të tjera në Kosovë.

Paqja nuk mund të ndërtohet duke cenuar dinjitetin e një populli për të siguruar dinjitetin e një tjetri.

Përballja me të kaluarën dhe përgjegjësia për krimet

Një ndër pengesat më të mëdha për pajtimin mbetet trashëgimia e luftërave të viteve nëntëdhjetë.

Në Kosovë, krimet e kryera gjatë luftës së viteve 1998–1999 kanë lënë plagë të thella.

Gjykata Ndërkombëtare Penale për ish-Jugosllavinë ka dokumentuar krime kundër njerëzimit dhe krime lufte të kryera nga forcat jugosllave dhe serbe kundër popullsisë civile shqiptare. Për disa prej këtyre krimeve janë dënuar edhe ish-zyrtarë të lartë politikë, ushtarakë dhe policorë.

Përgjegjësia penale është individuale, ndërsa përgjegjësia institucionale për njohjen e së vërtetës dhe për të mos lejuar përsëritjen e krimeve është çështje tjetër.

Një kërkimfalje zyrtare, e sinqertë dhe e shoqëruar me veprime konkrete, mund të kishte një vlerë të madhe morale dhe politike.

Kurse debati për cilësimin juridik të krimeve, përfshirë edhe faktet për gjenocid, duhet të zhvillohet mbi prova dhe standarde të së drejtës ndërkombëtare, pa relativizuar në asnjë mënyrë vuajtjet e viktimave.

Një shtet nuk e humbet dinjitetin kur pranon përgjegjësinë për padrejtësitë. Përkundrazi, mund ta forcojë besueshmërinë e tij duke treguar se është i gatshëm të mbrojë të vërtetën dhe drejtësinë.

Personat e zhdukur – plaga që vazhdon të jetë e hapur

Në qendër të çdo përpjekjeje për pajtim duhet të vendoset çështja e personave të zhdukur gjatë luftës.

Edhe pas më shumë se një çerek shekulli, shumë familje vazhdojnë të mos e dinë fatin e më të dashurve të tyre.

Për këto familje, lufta nuk ka përfunduar plotësisht.

Një nënë që pret lajmin për djalin e saj, një fëmijë që është rritur pa e ditur ku ndodhet babai, apo një familje që nuk ka një varr ku të vendosë lule, përballen çdo ditë me pasojat e asaj tragjedie.

Kjo është arsyeja pse qeveria e ardhshme në Serbi do të duhej ta trajtonte zbardhjen e fatit të personave të zhdukur si përparësi humanitare.

Hapja dhe vënia në dispozicion e dokumenteve përkatëse nga arkivat shtetërore, ushtarake, policore dhe të shërbimeve të sigurisë, në përputhje me procedurat hetimore, mund të ndihmojë në zbulimin e informacioneve për vendndodhjen e personave të zhdukur dhe të varrezave të mundshme.

Në maj të vitit 2023, Kosova dhe Serbia miratuan një deklaratë për personat e zhdukur në kuadër të dialogut të ndërmjetësuar nga Bashkimi Evropian. Kjo krijon një bazë konkrete për bashkëpunim.

Por deklaratat duhet të shoqërohen me rezultate të prekshme, me shkëmbim informacionesh, qasje në dokumente dhe bashkëpunim të plotë me institucionet përgjegjëse dhe organizatat ndërkombëtare.

Familjet kanë të drejtë të dinë të vërtetën. Kjo e drejtë nuk duhet të jetë peng i negociatave politike.

Integrimi evropian kërkon ndryshim të qëndrueshëm

Serbia ka shprehur prej kohësh synimin për anëtarësim në Bashkimin Evropian.

Por rruga drejt Evropës nuk është vetëm proces ekonomik apo administrativ.

Ajo përfshin sundimin e ligjit, funksionimin e institucioneve demokratike, respektimin e të drejtave të njeriut dhe ndërtimin e marrëdhënieve të mira fqinjësore.

Normalizimi i marrëdhënieve me Kosovën është pjesë e rëndësishme e këtij procesi.

Marrëveshja e Brukselit e vitit 2023 dhe aneksi i zbatimit i dakorduar në Ohër përmbajnë detyrime që të dyja palët duhet t’i përmbushin.

Qeveria e ardhshme serbe do të ketë mundësinë të tregojë nëse orientimi evropian është vetëm një deklarim diplomatik apo një angazhim që reflektohet edhe në praktikë.

Bashkëpunimi rajonal nuk kërkon harresë historike. Përkundrazi, ai kërkon njohjen e së kaluarës dhe ndërtimin e garancive që tragjeditë të mos përsëriten.

Historia e Ballkanit është e mbushur me periudha bashkëjetese, por edhe me konflikte që kanë lënë pasoja të rënda.

Shumë njerëz janë larguar nga vendlindjet e tyre dhe kanë ndërtuar jetë të reja në Zvicër, Gjermani, Austri dhe vende të tjera evropiane. Edhe pse jetojnë larg, ata vazhdojnë të ndjekin zhvillimet në vendet e origjinës.

Interesimi i tyre nuk lidhet domosdoshmërisht me përkatësinë partiake. Shpesh ai buron nga një dëshirë e thjeshtë njerëzore: që brezat e ardhshëm të mos përjetojnë pasigurinë, frikën dhe tragjeditë e së kaluarës.

Në këtë kuptim, ndryshimet politike në Serbi nuk janë vetëm çështje e brendshme serbe. Politikat e saj ndaj Kosovës dhe fqinjëve kanë ndikim të drejtpërdrejtë në klimën e sigurisë dhe besimit në rajon.

Pajtimi kërkon përpjekje të të gjitha shoqërive. Ai nuk mund të ndërtohet mbi urrejtje kolektive, por mbi përgjegjësi, drejtësi dhe respekt të ndërsjellë.

Fitorja e një lëvizjeje të re politike mund të hapë një kapitull të ri në historinë e Serbisë.

Por për të kuptuar përmbajtjen e këtij kapitulli, duhet të priten veprimet e institucioneve të reja.

A do të vazhdojë Serbia me politikat e mëparshme ndaj Kosovës, apo do të kërkojë një marrëdhënie tjetër?

A do të krijojë kushte më të mira për shqiptarët e Luginës së Preshevës?

A do të marrë hapa të besueshëm për zbardhjen e fatit të personave të zhdukur?

A do të kontribuojë në zbutjen e tensioneve ndëretnike në Ballkan?

Përgjigjet ndaj këtyre pyetjeve do të tregojnë se sa i thellë është ndryshimi politik.

Njohja e Kosovës, përballja me krimet e së kaluarës, kërkimi i faljes dhe bashkëpunimi për personat e zhdukur do të përbënin hapa të rëndësishëm drejt një marrëdhënieje të re.

Ballkani nuk mund ta ndryshojë të kaluarën, por mund të vendosë se çfarë të ardhmeje do të ndërtojë.

Dhe ndoshta mesazhi më njerëzor i gjithë këtij diskutimi është ky:

Le të jetë brezi i ri ai që trashëgon kujtesën e historisë, por jo urrejtjen e saj.

ARIF  EJUPIi

Gjenevë, 26 tetor 2026

Drilon A. Paçarizi, ish-qendërsulmues i shkëlqyer i skuadrave zvicerane FC Meyrin, Étoile Carouge FC, FC Locarno, FC Lugano dhe FC Le Mont, në një intervistë dhënë më 21 tetor 2026 gazetarit Fabrizio Beretta, të së përditshmes “Tio.ch”, rrëfen përvojën e tij të gjatë si futbollist, duke sjellë në kujtesë çastet e lumtura të karrierës, por edhe zhgënjimet dhe të papriturat që e shoqëruan gjatë saj.

Paçarizi, së bashku me mesfushorin kroat Marko Bashiq, ishin ndër më meritorët për rikthimin e FC Luganos, pas 13 vjetësh, nga Challenge League në elitën e futbollit zviceran.

Falë edhe golave vendimtarë të Paçarizit, FC Lugano, më 30 maj 2015, me 72 pikë të grumbulluara, zyrtarizoi titullin e kampiones së Challenge League të Zvicrës, duke lënë pas skuadra me traditë të gjatë dhe pretendente për këtë titull, si FC Schaffhausen, FC Lausanne-Sport, FC Winterthur etj.

Në këtë rrugëtim drejt suksesit, veçmas duhet përmendur paraqitja e shkëlqyer e Paçarizit më 14 gusht 2014, në stadiumin “Cornaredo”, ku FC Lugano, si vendase, mposhti bindshëm FC Schaffhausenin me rezultatin 5 me 2. Në atë ndeshje, Paçarizi shënoi tre gola, duke dhënë një kontribut të jashtëzakonshëm në fitoren e skuadrës së tij.

Në intervistën dhënë “Tio.ch” në gjuhën italiane, Drilon Paçarizi rrëfen gjithashtu për bashkëpunimin dhe marrëdhëniet e tij të shkëlqyera me Davide Morandin, në atë periudhë trajner i FC Locarnos.

Me mjaft emocion, Paçarizi kujton: “Davide më solli te Locarno dhe kishte besim të plotë tek unë. Mirëpo, as unë nuk e zhgënjeva. U mundova të jepja maksimumin. Me fanellën e kësaj skuadre, gjatë viteve 2012–2014, zhvillova 71 ndeshje dhe shënova 18 gola”.

Kalimin në FC Lugano, Drilon Paçarizi, sot 37 vjeç, e kujton si një periudhë që i solli një gëzim të jashtëzakonshëm, por më vonë edhe një zhgënjim të madh.

Për sa kohë që kjo skuadër drejtohej nga trajneri Livio Bordoli, gjithçka shkonte mirë. Paçarizi ishte njëri ndër sulmuesit më të mirë të ekipit dhe gëzonte besimin e trajnerit.

Madje, më 1 gusht 2014, gjatë festimeve të Ditës Kombëtare të Zvicrës, ai pati marrë guximin që, përpara mijëra simpatizuesve të FC Luganos, të premtonte rikthimin e skuadrës në elitën e futbollit zviceran.

Premtimi nuk mbeti vetëm fjalë. Fjala e dhënë e Paçarizit u bë realitet dhe FC Lugano, pas shumë vjetësh, u rikthye në mesin e skuadrave më të mira të Super League të Zvicrës.

Me fanellën bardhezi të FC Luganos, Paçarizi u paraqit në 23 ndeshje dhe shënoi 6 gola, duke lënë gjurmë në një nga kapitujt më të rëndësishëm të historisë së kësaj skuadre.

Zeman dhe ëndrra e ndërprerë për të luajtur në Superligë

Megjithëse Drilon Paçarizi kishte oferta të shumta nga skuadra brenda dhe jashtë Zvicrës, ai kishte vendosur t’i mbetej besnik FC Luganos, me të cilën ende kishte kontratë.

As që i kishte shkuar ndër mend se, pas gjithë atij kontributi në rikthimin e skuadrës në elitë, do të mbetej jashtë listës së trajnerit të sapoemëruar çek, Zdeněk Zeman.

Zhgënjimi ishte, natyrisht, i madh. Paçarizi kishte zhvilluar tërë fazën përgatitore së bashku me futbollistët e FC Luganos dhe vetëm një javë para fillimit të kampionatit kuptoi se nuk bënte pjesë në listën e lojtarëve të përzgjedhur nga trajneri Zeman, i cili e drejtoi FC Luganon gjatë viteve 2015–2017.

Kështu, futbollistit që kishte dhënë kontribut të rëndësishëm në rikthimin e skuadrës në Super League iu ndërpre papritur ëndrra për të luajtur me të në elitën e futbollit zviceran.

Ngjashëm, disa muaj më vonë, u veprua edhe me mbrojtësin Denis Markaj, me origjinë nga Gjakova e Kosovës.

Ana tjetër e futbollit: sakrificat që publiku nuk i sheh

Përtej golave, rezultateve dhe duartrokitjeve, Drilon Paçarizi dëshiron të përcjellë edhe një mesazh të rëndësishëm për të gjithë ata që e duan dhe e ndjekin futbollin.

Sipas tij, futbolli nuk është gjithmonë aq i bukur sa duket nga tribunat. Shumë njerëz mendojnë se jeta e futbollistëve është përherë e mrekullueshme, e mbushur me suksese, kënaqësi dhe privilegje.

Mirëpo, pas asaj që shohim në fushën e blertë, shpesh fshihen vështirësi, sakrifica dhe situata të ndërlikuara personale, për të cilat tifozët dinë fare pak ose nuk dinë asgjë.

“Edhe për mua nuk ishte e lehtë të largohesha i vetëm për të jetuar në Tiçino. Kam njohur futbollistë që, ndërkohë që vazhdonin të luanin, përballeshin me depresion ose rraskapitje të rëndë psikologjike, pa e ditur askush se nëpër çfarë fazash po kalonin”.

Kjo dëshmi prekëse na kujton se pas fanellës së një futbollisti qëndron, para së gjithash, një njeri, me emocionet, shqetësimet, ëndrrat dhe vështirësitë e veta.

Pavarësisht gëzimeve dhe zhgënjimeve të herëpashershme, Drilon Paçarizi kantonin Tiçino vazhdon ta kujtojë me dashuri të veçantë.

Vitet e kaluara në pjesën italishtfolëse të Zvicrës ai nuk i konsideron vetëm si një kapitull të karrierës së tij sportive. Përkundrazi, nga qëndrimi në këtë pjesë jugore të vendit ka ruajtur kujtime të mrekullueshme, të cilat vazhdojnë ta lidhin me këtë rajon.

Sa herë që i jepet mundësia, ai kthehet atje së bashku me bashkëshorten e tij, Besianën, dhe dy fëmijët e tyre: Elean, gjashtëvjeçare, dhe Priamin, trevjeçar.

Paçarizi e vizitonte Tiçinon edhe përpara se të luante futboll atje. E tërhiqnin bukuritë e rralla natyrore dhe, mbi të gjitha, njerëzit miqësorë e mikpritës, që shpejt të bëjnë të ndihesh si në shtëpinë tënde.

Këtë lidhje të sinqertë me pjesën italishtfolëse të Zvicrës, ku përjetoi gëzime, sfida, zhgënjime, por edhe një nga arritjet më të rëndësishme të karrierës së tij, Paçarizi do ta ruajë përherë.

Pas përfundimit të karrierës si futbollist, Drilon A. Paçarizi i është përkushtuar me tërë qenien familjes.

Sot, ai jeton në Gjenevë, ku punon si nëpunës në Arkën Kantonale të Sigurimit të Papunësisë të Gjenevës (Caisse cantonale genevoise de chômage).

ARIF EJUPI

Gjenevë, 22 tetor 2026

Ambasada e Zvicrës në Tiranë ka reaguar për situatën e krijuar gjatë protestave në Shqipëri, duke shprehur shqetësimin për shpërthimin e dhunës dhe shkatërrimin e pronës publike e private. Në një reagim publik, ambasada u ka bërë thirrje të gjitha palëve të tregojnë përmbajtje, të ulin tensionet dhe t’i japin përparësi dialogut konstruktiv.

Zvicra thekson se e drejta për tubim paqësor është thelbësore për një shoqëri demokratike. Në këtë kuadër, ambasada u ka kërkuar autoriteteve të garantojnë dhe mbrojnë plotësisht të drejtën për protestë paqësore dhe lirinë e medias. Gjithashtu, ambasada u ka bërë thirrje forcave të sigurisë që të veprojnë në përputhje me standardet ndërkombëtare të të drejtave të njeriut.

Reagimi i Ambasadës së Zvicrës në Tiranë:

“Zvicra është e shqetësuar për shpërthimin e fundit të dhunës dhe shkatërrimin e pronës publike e private gjatë demonstratave në Shqipëri.

U bëjmë thirrje të gjitha palëve të ushtrojnë përmbajtje, të ulin tensionet dhe t’i japin përparësi dialogut konstruktiv. E drejta për tubim paqësor është thelbësore për një shoqëri demokratike.

U bëjmë thirrje autoriteteve që të garantojnë dhe mbrojnë plotësisht të drejtën për tubim paqësor, si dhe lirinë e medias; u bëjmë thirrje forcave të sigurisë që të veprojnë në përputhje me standardet ndërkombëtare të të drejtave të njeriut.” bw

Protesta e studentëve dhe qytetarëve përpara Ministrisë së Arsimit në Tiranë është përshkallëzuar në përplasje të dhunshme me policinë, raporton televizioni zviceran ‘TV Svizzera’.

Sipas raportimit të publikuar më 13 tetor, në protestë morën pjesë disa qindra persona, të cilët kundërshtuan qeverinë dhe kërkuan ndryshime. Gjatë tubimit, protestuesit hodhën kapsolla, bojë, vezë dhe pllaka të shkëputura nga trotuari në drejtim të godinës së Ministrisë së Arsimit.

Përplasjet u përshkallëzuan, duke shkaktuar thyerjen e xhamave të dritareve të ministrisë. Gjithashtu, një pjesë e rrethimit metalik të godinës u shkul dhe grupe protestuesish me fytyrat e mbuluara hynë në oborrin e institucionit.

Përballë përshkallëzimit të situatës, policia ndërhyri me autobotin me ujë për të zmbrapsur turmën. Sipas agjencisë Keystone-SDA, protestuesit iu përgjigjën ndërhyrjes duke hedhur gurë, edhe në drejtim të efektivëve të policisë.

Në raportimin e saj, media zvicerane i referohet edhe akuzave të ngritura kundër qeverisë në një deklaratë të publikuar përpara protestës, ku sistemi politik shqiptar cilësohej si një republikë parlamentare e shndërruar në ‘tirani që prodhon vetëm pakënaqësi dhe institucione të kalbura’.

Protesta e sotme përpara Ministrisë së Arsimit është shoqëruar me tensione dhe përplasje mes të rinjve dhe forcave të policisë, duke e kthyer tubimin në një përballje të dhunshme në qendër të Tiranës. gsh

VOAL- Njerëzit e verbër po mësojnë të shohin: ajo që duket si një përrallë po bëhet realitet, të paktën deri në një farë mase. Një terapi e re për retinitin pigmentoz, e testuar më parë vetëm te disa njerëz, tregon rezultate të habitshme. Retiniti pigmentoz është një sëmundje e retinës që shkakton degjenerim progresiv të fotoreceptorëve, duke çuar në humbje graduale të shikimit.

Falë kësaj terapie, njerëzit e verbër kanë qenë në gjendje të njohin të paktën konturet e disa objekteve. Revista prestigjioze shkencore “New England Journal of Medicine” raporton gjetjet. Stefan Futterknecht i Institutit të Oftalmologjisë Molekulare dhe Klinike në Bazel (IOB) është bashkautor i këtij studimi të botuar së fundmi. Ai është i bindur se ky zbulim do të sjellë përfitime të mëdha.

Ndërhyrja në qelizat e retinës, e ndjekur nga syzet speciale 

Me këtë, ne kemi hedhur themelet për zhvillimin e terapive më të sakta dhe efektive në të ardhmen,” tha ai në një intervistë me SRF. Studimi përfaqëson një “moment historik për rikthimin e shikimit”. Pesë vjet më parë, një studim mbi këtë terapi gjenetike ishte kryer tashmë, atëherë në Paris dhe vetëm tek një person. Ai burrë arriti perceptimet e tij të para vizuale falë terapisë.

Pasi aplikimet tek ai pacient treguan efikasitet, Futterknecht dhe IOB vazhduan kërkimin e tyre. Edhe këtë herë, sipas IOB, pacienti i parë nga Parisi mori pjesë. Studimi i ri u krye në mënyrë anonime; emri i burrit nuk bëhet i ditur. Nga dhjetë pjesëmarrësit në studimin e zgjeruar, shumica raportuan një përmirësim, thotë Futterknecht: “Shtatë nga dhjetë persona kishin ndjeshmëri të shtuar ndaj dritës.”

Për më tepër, katër nga tetë persona ishin në gjendje të shihnin konturet e edhe objekteve më të vogla, siç është një kuti shkrepësesh. Nëse dikush mund të njohë një derë, për shembull, kjo mund ta lehtësojë shumë jetën e përditshme, sipas studimit. Për më tepër, ata që kishin praktikuar më shumë me syzet speciale të përdorura, të cilat transformojnë imazhet e kapura nga një aparat fotografik në pulse drite ngjyrë qelibar, panë më mirë. Ky zbulim është gjithashtu i rëndësishëm, thekson Futterknecht.

Larg perceptimit normal vizual

Megjithatë, ky moment historik është ende larg qëllimit: “Jemi ende shumë larg nga pika ku pacientët mund të lexojnë ose të kenë perceptimin vizual me të cilin jemi mësuar.” Tani po punohet për të përmirësuar elementë të ndryshëm të terapisë, duke përfshirë proteinat që i bëjnë qelizat të ndjeshme ndaj dritës. Idealisht, pacientët e trajtuar duhet të jenë në gjendje të shohin diçka edhe pa syzet e tyre. Shpresa afatgjatë është “të jenë në gjendje të rikthejnë shikimin e tyre sa më mirë të jetë e mundur”, thotë Futterknecht.

Të gjithë subjektet e studimit vuajnë nga retiniti pigmentoza, megjithëse origjina e tij ndryshon. Stefan Futterknecht e gjen këtë aspekt shumë premtues: ai tregon se terapia e re gjenike ka potencialin të ndihmojë shumë njerëz të verbër, jo vetëm një grup specifik. “Terapia optogjenetike” nuk adreson çdo shkak të vetëm të formave të ndryshme të kësaj sëmundjeje, në të cilën, në fazat e avancuara, qelizat e retinës normalisht të ndjeshme ndaj dritës mezi funksionojnë. Në vend të kësaj, ajo u lejon qelizave të tjera të retinës – të cilat normalisht kanë detyra të tjera – të mësojnë të reagojnë ndaj dritës. RSI

VOAL- Granit Xhaka njoftoi vendimin e gjykatës së Lucernës në Instagram në rastin e tij në lidhje me certifikatat e falsifikuara të blera gjatë pandemisë COVID-19. Kapiteni i ekipit kombëtar zviceran u dënua me një dekret penal me një gjobë me kusht prej 50 këstesh ditore prej 3 000 frangash, për një total prej 150 000 frangash. Vepra penale për të cilën akuzohet është marrja me mashtrim e certifikatave të rreme, në rastin e 34-vjeçarit, dy certifikata vaksinimi. “Dënimin nuk do ta vuaj nëse nuk kryej ndonjë krim tjetër gjatë kësaj periudhe. Kam paguar shpenzimet gjyqësore”, shkroi lojtari në rrjetet sociale. Xhaka pranoi faktet para ndeshjeve të fundit të ekipit kombëtar, pasi Blick bëri publike procedurat e prokurorit të Lucernës. “E pranoj dënimin dhe marr përgjegjësinë”, përfundoi kapiteni i ekipit kombëtar në postimin e tij. Pasojat sportive të këtij dënimi mbeten të pasigurta për momentin, megjithëse duket e mundshme që Xhaka të kthehet në skuadër në grumbullimin e ardhshëm stërvitor, siç rekomandohet nga Murat Yakin. ASF deklaroi se “mbi këtë bazë, ne do të jemi në gjendje të vazhdojmë diskutimet e njoftuara për të përcaktuar se si të ecim përpara në të ardhmen”. rsi