Jeta, më beso, s’është ëndërr

Aq e turbullt sa thonë urtanët;

Shpesh një rigë shiu mëngjesi

Parathotë një ditë të madhe.

Ndodh që të ketë re të zeza,

Por janë të gjitha kalimtare;

Nëse i bën trëndafilët të çelin,

Pse të ankohemi për shiun fare?

Sa vrikshëm, hareshëm

Orët me diell përskaj shkojnë,

Miradishëm, këndellshëm

Gëzoi ndërsa ato fluturojnë!

E çka nëse vdekja ndodh që ndërhyn

Dhe më të mirën tonë e rrëmben?

E çka se dhimbja duket se fiton

Mbi shpresën, një grusht që godet?

Por shpresa e merr veten shpejt,

E patrembur, edhe pse e goditur;

Flatrat e arta i ka ajo ende gjallë

Më të fortë e na sjell fat të ndritur.

Vrullshëm, sypatrembur,

Në ditën tonë të provës së jetës,

Me qenë lavdiplotë, fitimtarë,

Timëria triumfon mbi pashpresën!

Life, Charlotte Brontë

LIFE, believe, is not a dream
So dark as sages say;
Oft a little morning rain
Foretells a pleasant day.
Sometimes there are clouds of gloom,
But these are transient all;
If the shower will make the roses bloom,
O why lament its fall ?

Rapidly, merrily,
Life’s sunny hours flit by,
Gratefully, cheerily,
Enjoy them as they fly !

What though Death at times steps in
And calls our Best away ?
What though sorrow seems to win,
O’er hope, a heavy sway ?
Yet hope again elastic springs,
Unconquered, though she fell;
Still buoyant are her golden wings,
Still strong to bear us well.
Manfully, fearlessly,
The day of trial bear,
For gloriously, victoriously,
Can courage quell despair !

Dimri sapo kishte ikur, duke çaluar. Akoma stomeve të arave e lugjeve kishin mbetur lara të holla bore. Një ere  jugu as ato lara nuk i bënë ballë, u treten si floska. Mes marsi kishte filluar me lule të hershme si zakonisht, akaciet, lulebora,  kumbulla e tjera. Nuk vonoi prilli dhe e mbushi fushën me gjelbërim, pasi temperaturat rriteshin çdo ditë. Maji, muaj më i bukur në të katër stinët e viti, e kishte mbështjellë natyrën kudo me gjelbërim, dushkimi i kishte dhënë natyrës një pamje piktoreske. Në atë aromë lulesh, duke shtuar mrekullinë aromatike të  bagremit, pakkush rrinte në shtëpi, posaçërisht të moshuarit. Mali afër qytetit i ngjante një tregu ato ditë pranvere, posaçërisht ditëve të vikendit. Shëtitjet ishin në çifte bashkëshortësh, por edhe  moshë e re, të dashuruar.

Lekë  Shkoza, burrë  afër të 70-tave, me rekomandim të mjekut  shëtiste n ‘atë oazë të bukur thuaja gjithë vitin, bile edhe vite me radhë. Kështu i kishte thënë kardiologu profesionalist, për cilësinë e ajrit me pisha dhe arsyeve të tjera shëndetësore. Brenda kompleksit të asaj oaze malore kishte të ndërtuara edhe tri hotele ku pas shëtitjes, njerëzit freskoheshin  me pije të ndryshe, kafe e lëngje të llojllojshme. Kishte edhe ushqime të tjera. Ditëve të vikendit e kishe vështirë të gjeje karrige të zbrazur nga mëngjesi deri në orët e vona të natës.

Lekë Shkozat, si shëtitësi më vjetër, i pandalshëm i asaj pishnaje, shpesh shkonte me bashkëshorten e tij dhe gjenin mrekullinë e ditës me orë të tëra.  Në përditshmërinë e shëtitjeve të Lekës, një dukuri i ra në sy e cila filloi ta ngacmonte për shumë e shumë arsye të paditura. Herë te hyrja e njërit hotel, herë tek tjetri, vërente vazhdimisht një grua ulur buzë rruge duke kërkuar lëmoshë. Ajo, me një plaf të vjetër mbështillte dy carroket e saj kur i zintë gjumi, të cilët vonë zgjoheshin nga ndikimi i ajrit të pastër.

Pastaj kërkonin ushqime, ajo me paratë e falura iu blinte nga diçka sa për t’i mashtruar deri në darkë te shtëpia. Ajo e pinte duhanin në prani të fëmijëve dhe njerëzve kalimtarë, të cilët shpesh e qortonin. Më detyrojnë “mendtë e kresë ”-thoshte ajo dhe ulte kokën si në faj të madh….”

Lekës ditë të tëra nuk e hiqej nga mendja ajo grua me dy fëmijët e saj, i rrinte para syve kudo, ndiente dhimbje e keqardhje të skajshme. E mundonin edhe arsyet e asaj gjendje familjare. Ajo, lëmoshatarja, ishte e re, ishte e bukur, kishte flokë të gjata ngjyrë të zezë, fytyrë të rrumbullakët me hijeshi te veçantë. Sytë e zi e vetullat si krah dallëndysheje. Ajo pamje e saj i mahniste njerëzit, shëtitësit e vikendeve.  Kishin dyshime në “arsyen” e lëmoshës së saj. Vetëm rrobat  veshur dhe fëmijët pas vetes, të bënin të kuptoje hallin e saj pa hile.

Një mëngjes të hershëm Lekë Shkoza, pasi kreu orarin e shëtitjes, duke ikur për te shtëpia me bashkëshorten, ndaloi para saj me një keqardhje tronditëse por edhe shume seriozë, duke iu drejtuar me fjalë:

-Çfarë halli ke zonjë që del në këtë vend që afër tre muaj ? Ke familje, ke burrë, a  ke shtëpi? Si është halli jote?

Ajo uli kokën duke medituar në largësi e afërsi të ngjarjeve të  saj, e preken emocionet të thella deri në shpirte dhe me lot në faqe ngriti kokën drejtë  Lekës duke pëshpëritur.

-Hallet o vëlla, problemet familjare, skamja, mos i provofsh ti e askush tjetër. Më ra “hisja” e Zotit’’- përfundoi skamnorja.

-Si e pate emrin, nëse ka mundësi ta di?

-Manike quhem.

-A e ke  burrin, ku punon ai?-pyeti Leka!

-Po ti si e pate emrin zotëri?-  Pyeti Manika!

-Lekë më quajnë, Lek Shkoza i lagjes “Malësorët” këtu në qytet.

-Dëgjo Lekë, të flas si vëllait. Burri im është punëtor krahu. Punon çdo ditë, por kurrë në shtëpi asgjë nuk sjell ,as për fëmijët e vet. Punon tërë ditën dhe gjithë natën luan panten e  pin alkool. Dy vitet e fundit rrallë vjen te shtëpia, te fëmija. Nuk dij  as ku flenë, ku e zë nata atë faqezi që më la rrugëve me këta carrok. Carrokët shpesh me tundojnë me pyetje se “ku është babi, kur vjen babi..” Ç ka të them me shumë o vëlla Lekë! Më plasi zemra për  së gjalli në këtë moshë të re. Në fillim të martesës sonë, tri vite më parë, ishte çdo gjë për mrekulli. Kështu ecën punët z. Lekë!-përfundoi Manika përgjigjen e saj.

Manikës i shkonin lotët faqeve nga pesha e rëndë e gjendjes jetësore. Duart nuk i hiqte nga carrokët që i rrinin në prehër si pëllumba të urtë. Shikimin e drejtonte kah kalimtarët e rastit për lëmoshën, pastaj shikonte diellin se deri ku kishte vajtur dita. Leka akoma qëndronte para saj duke vështruar çdo lëvizje  me dhimbsuni. Ajo gjendje e kishte prekur shume edhe Lekën ,të cilit pa dashje i shkuan disa pika lot faqeve, ku i lanë vazhda brazdave të rrudhosura.. Nuk pati durimin dhe Manikës ia bëri edhe disa pyetje.

-Si e njohe Manikë këtë faqeziun tënd, a mos prindërit të detyruan?!

-Mos vet vëlla Lekë!. Jo prindërit. Vetja ime. Vet pata faje, isha e pa përvojë, nuk e njihja jetën. Për fatkeqësinë time u njohëm në një dasmë në qytet. Pak fjale aty, shpejtë shkëmbyem numrat e telefonave. Bardhi ma tha emrin dhe iku. Pastaj vazhduam të shkëmbenim mesazhe dhe biseda  tjera. Me pjekurinë time mendova se u sqaruam për çdo gjë për jetën. Në veten time isha e sigurte, andaj Bardhit ia  kërkova “besën” që mos të më tradhtojë, por, vonë, shumë vonë kuptova se   kishte qenë i pabesë fatziu im, për gjithë jetë. Mbeta rrugëve siç po më shikon.

I prekur thellë Lekë Shkoza mbylli bisedën dhe nga xhepi nxori dy monedha  letre dhe ua hodhi dy carrokëve që luanin me guralecë  në afërsi të hotelit, nën pishat e freskëta. Paç ndihmën e Zotit me këta dy bukuroshë, Manikë e nderuar!.

Duke i uruar fat e shëndet në jetë Manikës, Leka mori drejtimin e shtëpisë së tij, së  bashku me bashkëshorten Hanën, duke bartur në zemër e shpirt gjithë brengën e asaj gruaje të bukur, te mashtruar nga një maskara i kohëve të pakohë.

Dy ditë radhazi Leka nuk doli në shëtitje. Ndjeu një lodhje të befasishme në gjithë trupin. Nuk i hiqej nga sytë ajo pamje e rëndë e Manikës me ata carrokë si lulet në pranverë. Pas tre ditësh iu drejtua mjekut, kardiologut  personal, nga i cili mori rekomandime që të pushojë disa ditë, të jetë sa më i qetë, t’i ikë ngarkesa psikologjike.

Duke parë gjendjen shëndetësore  se po i rëndohej edhe nga vapa e verës, vendosi që të ikë në lartësitë e majave bjeshkore, atje ku qetësia dhe bukuria e natyrës është ilaç shpirti. Ajri, uji i ftoftë, boronicat, mjedrat e dredhëzat, ia kishin ndërruar qelizat e gjakut, ishte përmirësuar mirë në shëndet. Atje në bjeshkë ndejti deri në fund të atij gushti, kur edhe moti filloi të ndjell melodinë vjeshtare.

Pas dy javësh pushimi nga bjeshka, Leka sërish vazhdoi avazin e vjetër, shëtitjen në oazën e pishnajave afër qytetit, aty ku vite me radhe  e kishte gjetur veten si më së miri. Ai vend malor i dukej si një sanatorium shëndetësor për gjendjen e tij emocionale e kardiologjike.

Befas i shkuan sytë  në shtyllat afër hotelit, në mesin e pishnajës dhe pa fotografinë e Manikës. Me dhimbje të madh lexoj lajmin mortor. “ E ndjera la pas vetës dy carrokë pa asnjë mbikëqyrje, në mëshirën e Zotit. E tradhtoi zemra në mungesën e durimit të gjendjes së keqe!”

Leka fshiu lotët dhe me pikëllim u drejtua kah shtëpia duke pëshpëritur uratat më të mira për dy bonjakët e mbetur jetimë në lulen e rinisë, atëherë kur iu duhej më së shumti dashuria ,përkëdhelja dhe ndihma amnore….

VOAL- Charlotte Brontë lindi më 21 prill 1816, në Thornton, Yorkshire, Angli, vajza e tretë e Reverend Patrick Brontë dhe Maria Branwell. Babai i saj ishte me origjinë të thjeshtë, bir i fermerëve qiramarrës, por falë vullnetit të tij të pastër, ai arriti të studionte në Kembrixh dhe të bëhej prift. Për këtë arsye, gjatë ngritjes së tij modeste në statusin shoqëror, ai e ndryshoi mbiemrin e tij disa herë për të fshehur origjinën e tij të vërtetë: nga Brunty në Brontë, duke kaluar nëpër Branty. Ai ishte një njeri me aftësi të mëdha intelektuale, me një shpirt të drejtë dhe të pasionuar, por për fat të keq edhe shumë egoist. Nëna e saj, nga një familje e pasur metodiste, ishte jetime; ajo kishte një karakter të fortë dhe të vendosur, të cilin e zbuti për dashurinë e burrit të saj.

Disa vjet pas lindjes së saj, familja u zhvendos në Haworth, një fshat i largët në të njëjtin qark. Shtëpia ndodhej pranë rektoratit të kishës ku shërbente i ati: një ndërtesë e vendosur në një moçal të hapur, larg fshatit dhe çdo shtëpie tjetër, në kufi me varrezat dhe e goditur vazhdimisht nga erërat e akullta të erës veriore. Joshja e natyrës së ashpër dhe të egër të bimësisë ndikoi te të gjithë anëtarët e rinj të familjes, duke krijuar tek ata një marrëdhënie dashurie-urrejtjeje dhe varësi aq të fortë sa, megjithëse Charlotte dhe vëllezërit e motrat e saj dëshironin të eksploronin botën dhe bukuritë e saj të panumërta, ata kurrë nuk arritën të ndaheshin nga qyteti i tyre i lindjes për më shumë se disa muaj. Nëna e tyre vdiq disa vjet pasi u zhvendosën, pas një periudhe të gjatë vuajtjesh nga kanceri. Meqenëse babai nuk mundi të rimartohej, kunata e tyre Elisabeth, e cila nuk ishte martuar kurrë, u zhvendos me familjen e motrës së saj për t’u kujdesur për nipërit dhe mbesat e saj: karakteri i tezes nuk ishte shumë i shoqërueshëm dhe ajo nuk ishte në gjendje t’u jepte fëmijëve dashurinë që u nevojitej. Figura e nënës u zëvendësua më pas nga Tabby, guvernante, e cila kujdesej për ta sikur të ishin fëmijët e saj, duke mos i lajkatuar kurrë, por duke u përpjekur në çdo mënyrë t’i kënaqte. Ishin pikërisht historitë, fabulat dhe legjendat e saj që ishin farat e para të venës pjellore artistike të fëmijëve Brontë.

Sharlota ishte e vogël në shtat, me flokë të dendur që i rrethonin fytyrën, një hundë të spikatur dhe një gojë të paqartë. Megjithatë, sytë e saj të errët ishin aq depërtues sa tërhiqnin vëmendjen. Pamja e saj fizike ishte gjithmonë një problem serioz për të, një problem që ajo kurrë nuk e kapërceu plotësisht: Ajo ndjeu se të gjithë e shikonin dhe e gjykonin të shëmtuar për shkak të harmonisë së papërsosur të fytyrës së saj, dhe kjo i shkaktonte shqetësim të madh, sidomos kur duhej të takonte njerëz të rinj. Themelet e edukimit të saj u hodhën nga babai i saj, i cili vepronte si mësues për të gjithë fëmijët e tij, duke u caktuar mësime dhe duke i bërë t’i përsërisnin ato, duke favorizuar djalin e vetëm, Branwell. Me kalimin e kohës, kjo metodë doli e pamjaftueshme; Kështu që në vitin 1824, reverendi, duke menduar se po bënte më të mirën e tyre, i dërgoi vajzat e tij në shkollën me konvikt për vajza të Reverendit Wilson. Disiplina ishte jashtëzakonisht e rreptë dhe rigoroze, duke ngjallur një ashpërsi të fortë të brendshme tek vajzat e reja, dhe dieta ishte jashtëzakonisht e kursyer. Dy motrat më të famshme, Charlotte dhe Emily, i rezistuan kufizimeve që duronin, duke zhvilluar personalitete të pavarura dhe rebele. Kushtet klimatike dhe sanitare ishin larg ideales: ato vuajtën vështirësi të mëdha, dhe Elizabeth dhe Maria u sëmurën rëndë dhe, pasi u kthyen në shtëpi, vdiqën pak më pas.

Megjithatë, Charlotte dhe Emily u kthyen në shkollë; motra më e madhe e kuptoi rëndësinë e atij edukimi, si për talentin e saj ashtu edhe për jetën e saj të ardhshme. Pasi u kthyen në Haworth pas një tjetër epidemie që preku nxënëset e shkollës, edukimi i tyre vazhdoi për një kohë në shtëpi: ato u udhëzuan nga tezja e tyre në detyra tipike femërore dhe nga babai i tyre në çështje kulturore dhe politike. Reverendi diskutoi me to lajmet nga gazetat lokale, duke shpjeguar me forcë dhe saktësi idetë e tij, duke ndikuar në kompozimet e hershme të fëmijëve të tyre. Biblioteka e babait të tyre ishte e pasur me vepra të konsideruara klasike dhe bashkëkohore: Scott, Coleridge, Wordsworth dhe Byron. Ndërsa fëmijët rriteshin, ata përfitonin gjithashtu nga biblioteka qarkulluese Keighley, biblioteka private e familjes Heaton, të cilën e njihnin mirë, dhe librat nga shkolla lokale e natës për artizanë. Sharlota e kuptoi shpejt barrën e rëndë që do të duhej të mbante mbi supet e saj: si motra më e madhe e fëmijëve pa nënë, ajo duhej të këshillonte dhe ngushëllonte të gjithë vëllezërit e motrat e saj më të vegjël. Më pas, Charlotte studioi në shkollën e zonjushës Wooler në Roe Head, ku më vonë u kthye si mësuese, ndoshta falë mbështetjes financiare të zonjushës Firth, një mikeshë e pasur e familjes.

Kjo shkollë ishte vendi më i përshtatshëm për të, duke pasur parasysh numrin e vogël të nxënësve që lejonte mësimdhënie të individualizuar, për të fituar mjetet e nevojshme për t’u bërë guvernante. Pastaj filluan një sërë problemesh, kryesisht të lidhura me paqëndrueshmërinë ekonomike, nga të cilat vëllezërit e motrat Brontë kërkuan një shpëtim të qëndrueshëm duke u zhytur në pasionin e tyre letrar, duke iu përkushtuar shkrimit të ditarëve, poezive dhe tregimeve; duke tejkaluar hapësirën dhe kohën, ato gjetën në izolim një strehë të sigurt ku mund të ushtronin imagjinatën e tyre. Charlotte, megjithëse kishte pak dashuri për mësimdhënien sepse ofronte pak kënaqësi, vendosi të punonte për familje të ndryshme si guvernante dhe guvernante. Këto ishin të vetmet punë të pranueshme dhe të respektueshme për një grua që kishte nevojë të mbështeste veten. Charlotte dhe Emily shpejt u lodhën nga situata e tyre dhe vendosën të fillonin biznesin e tyre: ato donin të hapnin një shkollë vajzash, të kompletuar me një konvikt, në mënyrë që të treja – Charlotte, Emily dhe Anne, të cilat nuk ishin entuziaste për punët e tyre përkatëse – të mund të ktheheshin në shtëpi dhe të mbështesnin veten.

Pasi mësuan se shoqja e Charlotte-s, Mary Tailor, kishte ndjekur një shkollë diplomimi në Bruksel me motrën e saj dhe kishte qenë entuziaste si për mësimdhënien ashtu edhe për përvojat, për të fituar mundësi të mëtejshme, Charlotte dhe Emily vendosën të shkonin edhe atje, duke qëndruar në konviktin më pak të kushtueshëm Heger, për të provuar të përmirësonin arsimimin dhe kulturën e tyre, veçanërisht njohuritë e tyre të frëngjishtes dhe gjermanishtes, si dhe njohuritë e Charlotte-s për italishten. Charlotte qëndroi gjithashtu atje për njëfarë kohe si mësuese anglishteje, duke marrë një diplomë që vërtetonte përshtatshmërinë e saj për të dhënë mësim frëngjishten dhe duke pasuruar ndjeshëm aftësitë e saj letrare. Në të vërtetë, përvoja belge ishte thelbësore për zhvillimin artistik të autores: përvoja e atyre viteve e lejoi atë të shkruante romanet e saj të mëvonshme, duke pjekur “farat letrare që deri atëherë ishin shprehur në forma të pamjaftueshme dhe fëminore”. Projekti dështoi për shkak të mungesës së fondeve, problemeve shëndetësore të babait të saj, të cilat kërkonin kujdes të vazhdueshëm dhe, mbi të gjitha, mungesës së studentëve.

Në të vërtetë, Charlotte kishte vendosur që përpara se të bënte ndonjë shpenzim, do të ishte më mirë të publikonte programet e shkollës dhe të priste përgjigje, të cilat për fat të keq nuk mbërritën kurrë. Në vitin 1844, Charlotte u detyrua të kthehej në Haworth, si për shkak të verbërisë në rritje të babait të saj, ashtu edhe për shkak të vuajtjes së vëllait të saj më të madh. Duke mos arritur të përparonte në karrierën e tij, ai po zhytej më thellë në alkool dhe opium, duke u bërë një makth për të gjithë familjen. Midis viteve 1846 dhe 1853, ajo shkroi dhe botoi romanet e saj më të famshme dhe disa poezi. Gjatë po atyre viteve, vëllai i saj i madh Branwell, Emily dhe Anne vdiqën shpejt nga konsumimi. Për t’i shpëtuar dhimbjes së humbjeve të saj të shumta, Charlotte udhëtoi shpesh për në Londër, ku, falë natyrës së saj shoqërore, krijoi miqësi të shumta, duke përfshirë Thackeray, shkrimtaren e famshme të njohur për “Vanity Fair”, dhe Elizabeth Gaskell, një shkrimtare dhe biografe e saj e ardhshme. Tani një autore e famshme, jeta e saj ndryshoi. Bota letrare londineze do ta kishte mirëpritur me krahë hapur, por hyrja e saj në rrethet letrare shkaktoi vetëm zhgënjim: ata prisnin një grua pa paragjykime dhe mashkullore, sigurisht jo një provinciale të turpshme, të ngathët dhe të pakompromis. Në fakt, natyra e saj e rezervuar, duke i shkaktuar migrenë dhe të përziera të forta, e pengoi atë të shijonte plotësisht këto stimuj të rinj. Pavarësisht mungesës së atraktivitetit fizik dhe ndjenjave të vazhdueshme të pamjaftueshmërisë, shumë burra të kulturuar në Londër tërhiqeshin prej saj, përfshirë James Taylor, një partner në firmën Smith and Elder, botuesit e Charlotte. Megjithatë, ai u refuzua për vulgaritetin e tij.

Edhe pse Londra kishte shumë për të ofruar, Charlotte e preferonte shumë shtëpinë e saj të vetmuar, të cilën e konsideronte strehën e saj. Ekzistenca e saj tani ecte në dy shina paralele: atë të Currer Bell, pseudonimi mashkullor i shkrimtarit, dhe atë të një gruaje. Nëse do të ishte burrë, ajo mund t’i ishte përkushtuar ekskluzivisht veprës së saj letrare, por si grua, nuk mundi. Edhe pse tani vetëm, Charlotte refuzoi përsëri një martesë të mundshme. Ishte radha e Reverend Arthur Bell Nicholl, asistentit të babait të saj për disa vite; ajo më pas u angazhua në një korrespondencë të gjerë me të, falë së cilës, më në fund, Nicholl arriti të fitonte dashurinë dhe respektin e saj. Pasi e fshehën lidhjen e tyre dhe luftuan për më shumë se një vit me të atin, i cili kishte një mendim të hidhur dhe dekurajues për martesën, ata u martuan në vitin 1854. Ata e kaluan muajin e mjaltit në Irlandë, ku Charlotte takoi të afërmit e burrit të saj dhe zbuloi cilësi të reja tek ai që e bënë atë edhe më të lumtur dhe më të sigurt në vendimin e saj, veçanërisht pasi Nicholl donte që ajo të ndante gjithçka që ishte e tij.

Shkrimtarja e madhe vdiq vitin pasardhës, më 31 mars 1855, nga një sëmundje e mushkërive, pasi mbeti e shtrirë në shtrat për shkak të sëmundjeve të lidhura me shtatzëninë; ajo u varros së bashku me anëtarët e tjerë të familjes së saj nën dyshemenë e Kishës Haworth. Kështu mori fund dëshira e saj për një jetë normale, të përkushtuar ndaj familjes dhe fëmijëve të saj, pa ambicie të mëtejshme artistike.

Veprat nga Charlotte Brontë: “Jane Eyre” (1847) “Shirley” (1849) “Villette” (1853) “Profesori” (shkruar para “Jane Eyre”, por e refuzuar nga shumë botues; botuar pas vdekjes në 1857)/Elida Buçpapaj

Bung i Dyzit,
më i fortë se hekuri
dhe çeliku.

Shpata pashallarësh,
krajlash e agallarësh,
u kryqëzuan mbi ty.

Dimra të ashpër
pamëshirshëm t’i rrahën trup e degë.

Por prapë mbete,
ikonë që të njeh i gjithë Llapi.

Nën hijen tënde
mrizuan bagëtia,
e u lanë zanat.

Jusufi dhe Beqiri
u kënduan kreshnikëve.

Mehmeti mësoi kalorësinë.

Nënat përkundën foshnjat
në djep.

Kalimtarët u munduan t’i numërojnë vitet dhe plagët.

Askush s’të di moshën,
por të gjithë thonë: i shenjtë në Llap je.

Bujqit, pas kositjes së livadheve
dhe mihjes së misrit,
drekuan dhe pinë çajin e vluar
me zjarrin e zemrës.

Vashat qëndisën këmishët e nusërisë me shqiponjë.
U fejuan djem e goca.
U pritën krushqit.
U shuan hasmëritë.

Në hijen tënde mbajtën kuvende
çlirimtarët.

U qëndrove rrebesheve ndër shekuj;
shpërblim,
ke lirinë,
me ditë të bardha e net të qeta.

Bung i Dyzit — kandil i lashtësisë dhe epokës së re.

Arif Ejupi
Gjenevë, 27 shkurt 2026

Flet ekskluzivsht  për gazetën letrare  “Nacional” shkrimtari dhe historiani i shquar  

Letërsia si kujtesë, historia si përgjegjësi.Në një bisedë të gjerë për “Nacional”, Jusuf Buxhovi flet për marrëdhënien midis fiksionit dhe faktit historik, për rolin e intelektualit dhe për sfidat e identitetit shqiptar në kohën moderne

Në një bisedë të gjerë mbi krijimtarinë, kujtesën historike dhe identitetin shqiptar, autori ndalet në raportin midis fiksionit dhe dokumentit, rolin e intelektualit në shoqëri dhe sfidat e historiografisë bashkëkohore

Hyrja

Në diskursin bashkëkohor të letërsisë dhe historiografisë shqiptare, figura e Jusuf Buxhovit shfaqet si një ndër rastet më të artikuluara të ndërthurjes së dy paradigmave epistemologjike: asaj letrare dhe asaj historike. Si autor që operon njëkohësisht në hapësirën e krijimtarisë artistike dhe të kërkimit shkencor, Buxhovi përfaqëson një model të veçantë të intelektualit publik, ku narrativi estetik dhe analiza dokumentare ndërveprojnë në funksion të një rishikimi kritik të së kaluarës dhe të një konceptimi kompleks të identitetit kolektiv shqiptar.

Vepra e tij, e shtrirë në disa dekada dhe e artikuluar përmes një korpusi të gjerë romanesh, studimesh historike dhe shkrimesh publicistike, dëshmon për një qasje që tejkalon kufijtë tradicionalë të disiplinave, duke e zhvendosur diskursin nga një narrativë lineare e historisë drejt një strukture polifonike, ku memoria, dokumenti dhe imagjinata krijuese ndërtojnë një raport dialektik. Në këtë kontekst, letërsia nuk funksionon thjesht si reflektim estetik i realitetit, por si një formë e avancuar e njohjes, që problematizon dhe rikonfiguron të vërtetat historike, ndërsa historiografia, në leximin e tij, i nënshtrohet një procesi të vazhdueshëm rishqyrtimi kritik.

Intervista në vijim, e realizuar me rastin e një jubileu të rëndësishëm, 80-vjetorit të lindjes dhe mbi gjashtë dekadave të aktivitetit krijues, ofron një platformë reflektimi të thelluar mbi nyjet themelore të projektit të tij intelektual. Përmes një dialogu të strukturuar tematikisht, Buxhovi artikulon pikëpamjet e tij mbi raportin midis fiksionit dhe faktit historik, mbi rolin e memories kolektive në ndërtimin e identitetit, si dhe mbi tensionet midis angazhimit qytetar, politik dhe autonomisë krijuese.

Njëkohësisht, kjo bisedë hedh dritë mbi përvojën e tij si aktor dhe dëshmitar i proceseve kyçe historike të Kosovës, duke e pozicionuar rrëfimin personal në një kontekst më të gjerë socio-politik dhe kulturor. Në këtë kuptim, intervista nuk paraqet vetëm një retrospektivë biografike, por një tekst refleksiv me vlerë teorike, ku ndërthuren analiza, përvoja dhe vizioni, duke kontribuar në mënyrë të ndjeshme në debatin mbi rolin e intelektualit dhe funksionin e shkrimit në shoqëritë postkonfliktuale.

1. Fëmijëria, rrënjët dhe formimi i hershëm

-Nacional: Duke u kthyer në fëmijërinë tuaj në Pejë, Gjakovë dhe Ponoshec, si do ta përshkruanit ndikimin e ambientit familjar dhe kulturës tradicionale në formimin e ndjeshmërisë suaj letrare?

-J. Buxhovi: Është fjala për një memorie identitare, në rrethanat e shtegtimeve “nga njëra çerdhe tek tjetra”, siç i përshkruante im  Atë, transferimet nga shkolla në shkollë, gjithnjë me libër në dorë, në kërkim të dijes…

–Nacional:  Çfarë roli kanë luajtur prindërit dhe sidomos gjyshërit në transmetimin e kujtesës historike dhe etnopsikologjike që më pas reflektohet në veprën tuaj?

-J. Buxhovi: Në fëmijërinë time, ambienti familjar por edhe ai gjeografik (Peja, Gjakova dhe veçmas Ponosheci) kanë rol vendimtar në formimin e ndjeshmërisë letrare, meqë im At, normalist i Elbasanit,  ishte mësues veteran që luftonte për dijen me abetare. Dija me abetare, doemos tërhiqte me vete edhe librin, sado të paktë në ato rrethana, si një dritare drejt dijës, drejt  lirisë, që njëherësh lidhej edhe me krijimin imagjinar, (fillimisht të vjershave për fëmijë, mandej kah ato për të rritur e deri te proza), pra me letërsinë… Dashurinë për letërsinë e mora nga përrallat e gjyshes, nga vjershat që im Atë që na i lexonte dhe kultura e thellë e  tij për letërsinë… Nga fabulat dhe trashëgimia gojore, njoha thellësinë historike të një kulture të lashtë, të ruajtur, e që, në rrethanat e reja, i duhej implementimi krijues për t’u kthyer në kujtesë historike, që mund ta bëjë vetëm letërsia, pra arti dhe krijimtaria. “Iliada” e famshme, pasqyron më së miri dimensionin e fuqisë së krijimtarisë kur një fakt historik kthehet në fakt jetësor, në monument të përhershëm, që nuk i nënshtrohet vlerësimeve dhe rivlerësimeve deri te zhvlerësimet dhe rishkrimet, siç ndodh me atë historik…

-Nacional: A mund të identifikoni një moment të hershëm kur fjala, rrëfimi apo libri u shndërruan në një thirrje ekzistenciale për ju?

-J. Buxhovi: Nga momentet e hershme, që  më kanë drejtuar kah letërsia, gjithsesi do të veçoja “Lulet e Verës” të Naimit që na i lexonte im atë në vitet e pesëdhjeta thuajse fshehurazi, pastaj poezitë e para që u botuan në Kosovën e asaj kohe: “Nji fyell ndër male”dhe “Kanga e vrrinit” të Martin Camajt si dhe proza “Lugjet e verdha” të Rexhep Hoxhës. Pra, këto dy vëllime me poezi si dhe proza e Rexhep Hoxhës, asaj “jam” ia dhanë dimensionin ekzistencial “unë jam” …

1. Arsimi dhe ndërgjegjësimi intelektual

-Nacional:  Shkolla e mesme në Gjakovë përkon me një periudhë të rëndësishme të formimit tuaj. Si e kujtoni klimën kulturore dhe intelektuale të asaj kohe?

-J. Buxhovi: Shkollimi i mesëm në Gjakovë në vitet 1960-1964, shënon fazën më të rëndësishme të rrugëtimit tim kah vetëdijesimi kulturor, ai  intelektual, e mbi të gjitha drejtimin përfundimtar kah krijimtaria letrare. Asokohe në Gjakovë, në një ambient me traditë kulturore ndër më të rëndësishmet e gjeografisë shpirtërore  shqiptare, po edhe të identitetit kulturor dhe historik, në rrethanat kur realitetet e kufirit londinez, ato që nga viti 1945 kur Kosova si  entitetit politik  rajonal i mbeti   Serbisë, me çka Gjakova pa Malësinë e Gjakovës ( gjithë Veriu deri në Shkodër mbeti pa trungun etnik), ndërsa Malësia e Gjakovës, mbeti pa qendrën e vet kulturore, historike dhe ekonomike, pra në ato rrethana, bëhej përpjekje që  këputja e trungut, të përballohej përmes arsimit,  kulturës, krijimtarisë. Gjenerata e veteranëve të arsimit të pasluftës në Gjakovë, me shkollën normale “Gjon Nikollë Kazazi” që në vitin 1951 u zhvendos për qëllime politike në Prizren, kur iu hoq emri, ndërsa në vitin 1953 u vendos përfundimisht në Prishtinë me emërtimin Shkolla Normale “Milladin Popoviqi”,  duhej të shprishej disi. Kësaj i ndihmuan edhe deportimet për në Shqipëri të bartësve të këtij emancipimi arsimor dhe kulturor: Selman Rizës, Zekeria Rexhës dhe të tjerëve si dhe  mbajtjes “peng” të disa figurave kulturore dhe politike nga Gjakova në Beograd: shkrimtarit Sitki Imami, autor i librit të parë me tregime në letërsinë shqipe të Kosovës (“Drejt ditëve të reja”) 1951, Mehet Hoxhës e të tjerëve. Por, boshëllëku i krijuar nga këto veprime, zu të mbushet me krijuesit asokohe të rinj: Rexhep Hoxha, Besim Bokshi, Din Mehmeti, Ali Musaj, Murteza Nura e deri te Ali Podrimja. Në Gjakovë, midis  viteve  të gjashtëdhjeta dhe të shtatëdhjeta do të lind brezi i ri i shkrimtarëve të tubuar rreth klubit letrar “Gjon Nikollë Kazazi”: Teki Dërvishi, Esad Cërmjani, Sefedin Fetiu, Nexhmedin Soba, ku bëja pjesë edhe unë. Natyrisht se në këtë brez, më i njohuri, më dinamiku dhe i gjithanshmi (poezi, prozë, drama) mbetej Teki Dërvishi, padyshim njëri ndër shkrimtarët më të rëndësishëm të letërsisë shqipe në përgjithësi, veçmas si dramaturg me veprën monumentale “Bregu i Pikëllimit”.  Ky brez krijuesish do t’i sjellin frymë të re klimës letrare dhe intelektuale në Gjakovë.

–Nacional:  Studimet në Universiteti i Prishtinës për Gjuhë dhe Letërsi Shqipe, e më pas për Histori, si ndikuan në ndërtimin e dyfishtë të identitetit tuaj si shkrimtar dhe historian?

-J. Buxhovi: Brezi ynë i shkrimtarëve në Gjakova i viteve të gjashtëdhjeta, thuajse në tërësi, pas shkollimit të mesëm u drejtua kah gjuha dhe letërsia, në  Fakultetin Filozofik të Prishtinës. Kjo ishte thuajse pjesë e traditës letrare-intelektuale e brezit të pasluftës dhe atij paraprak, nga Rexhep Hoxha, Enver Gjerqeku,  Hilmi Agani, Besim Bokshi, Din Mehmeti e deri te Ali Podrimja, studiuan gjuhën dhe letërsinë, meqë ajo merrej si parakusht për formimin e mëtutjeshëm letrar. Këtë rrugë ndoqa edhe unë. Në vitin 1964, u regjistrova në Fakultetin Filozofik të Prishtinës në katedrën për gjuhë dhe letërsi.  Po atë vite, në gjeneratën e tretë të gjuhës dhe letërsisë, u regjistruan edhe shumë nga shkrimtarët që do të bëjnë emra në letërsinë shqipe: Ymer Shkreli, Gani Bobi, Vehbi Kikaj, Ibrahim Kadriu. Ishte një rrethanë tjetër fatlume, meqë pas Plenumit të Brioneve në korrik 1966 kur ra Rankoviqi, studimet e letërsisë dhe gjuhës shqipe morën një hov të madh, siç mori hov edhe veprimtaria botuese në gjuhën shqipe në kuadër të “Rilindjes”. Gjenerata jonë, që pos shkrimeve letrare merreshim nga pak edhe me gazetari, një ditë, thuajse të gjithë u gjendem si gazetarë të “Rilindjes”. Kjo ndodhi në vitin 1967 kur në rubrikën e kulturës së “Rilindjes”, me nismën e redaktorit Vehap Shita (kritik i teatrit dhe përkthyes nga serbishtja  ndër më të vyeshmit  i veprave të autorëve jugosllavë po edhe botëror të përkthyer në këtë gjuhë), u bëmë bashkë: Ymer Shkreli, Gani Bobi, e mbas një viti: Ibrahim Kadriu, Eqrem Basha, Mensur Raifi, Sylë Osmanaj, Musa Ramadani, pak më vonë edhe Mehmet Kraja, Mahamedin Kullashi dhe së voni edhe Jusuf Gërvalla. Por, ajo që kishte rëndësi, ka të bëjë me atë se krahas redaktorit të kulturës, Vehap Shita, aty ishin edhe pendat më të rëndësishme të letërsisë shqipe: Anton Pashku, ndihmës redaktor i kulturës, Fahredin Gunga gazetar i arsimit, Ali Podrimja – lektor.

Gjatë studimeve të letërsisë, te unë lindi kërshëria edhe për historinë. Veçmas kur studimi i saj, pas rënies së Rankoviqit, nuk ishte më “detyrë partiake”, por profesion i lirë hulumtues. Asokohe, me nxitjen e akademik Ali Hadrit, që në shkrimet e mia publicistike dhe letrare kishte hetuar prirjen për histori, në katedrën e historisë, vazhdova studimet postdiplomike në temën e  magjistraturës  “Lidhja shqiptare në dokumentet gjermane”, që e realizova në vitin 1979, pasi që asokohe isha korrespodent i përhershëm i  “Rilindjes” në Bon të Gjermanisë. Atje, pata mundësitë të futem në Arkivin Politik të Ministrisë së jashtme gjermane ku gjendeshin dokumentet e Kongresit të Berlinit të mbajtur në Berlin nga 13 qershori deri 20 korrik 1878. Hulumtimet në arkivin e Bonit, e më vonë dhe në atë të Berlinit, Manjcit, Mynhenit e të tjerë, më lidhën me historiografinë, binar ky që  u ndërthur ngushtë me krijimtarinë time  letrare, meqë përmes saj, faktet historike, i ktheja në aso jetësore, gjë që vepra ime letrare (proza dhe drama) është e lidhur ngushtë me komponentin e historisë si kujtesë identitare dhe ekzistenciale…

– Gazeta Nacional:  Demonstratat e vitit 1968, 1981, 1989 në Prishtinë dhe pastaj lufta e UCK-se 1998-1999, përbëjnë momentet kyçe në historinë moderne të Kosovës. Si i përjetuat ato në plan personal dhe çfarë gjurmësh lanë në vetëdijen tuaj krijuese dhe qytetare?

-J. Buxhovi: Demonstratat e vitit 1969, siç i vlerësoj në veprën time historiografike “Kosova” në tetë vëllime dhe “Kosova  histori e shkurtër”, janë historike, dhe paraqesin atë kthesën më të rëndësishme të emancipimit shoqëror-politik të Kosovës, drejt barazisë dhe ngritjes së saj në subjekt të federatës jugosllave (me amendamentet kushtetuese të vitit 1968 dhe kushtetutën e vitit 1974). Këto demonstrata, si historike, me kërkesën për Republikën e Kosovës, pra për barazi në federatën jugosllave,  paraqesin atë kthesën e madhe, ku bëhet shkëputja midis lëvizjeve ilegale me platformë të irredentizmi  ideologjik të filluar nga viti 1958 me grupin e Kadri Halimit e të tjerëve për të vazhduar mandej me Demaçin i cili për herë të parë, në vitin 1963, doli me një program për bashkim revolucionar me Shqipërinë, për ç’gjë u dënua tri herë me burgim prej 28 vitesh. Demonstratat e vitit 1981 dinamizuan kërkesën për Republikën e Kosovës, që u pranua edhe nga grupet ilegale me platformë ideologjike. Shfaqja e këtyre demonstratave, në rrethanat pas vdekjes së Titos, lidhej kryekëput me konceptin hegjemonist serb që Jugosllavia e Titos të kthej në Serbollavi, siç veproi Millosheviqi. Kosova ishte shkas dhe fushëbetejë e paralajmëruar qysh nga Qosiqi në vitin 1968 dhe  “Libri i Kaltër” në vitin 1979. Ishin edhe shumë faktorë të tjerë të jashtëm, veçmas ai sovjetik  në përputhje me doktrinën mbi sovranitetit të kufizuar të Hrushqovit, e aktualizuar edhe nga  Brezhjevi, që nxitin intervenimin ushtarak sovjetik në Hungari në vitin 1955 dhe atë Çekosllovaki në gusht 1968. Por, ishte edhe vetë faktori intelektual  shqiptar, që e dinte se pas Titos, duhej shfaqur me këtë kërkesë për t’u mbrojtur nga hegjemonizmi serb. Ndërsa viti 1989, kur u rrënua autonomi e Kosovës nga Serbia më 23 mars 1989, me tanke, u përjetua si ripushtim i tretë i Kosovës nga Serbia, gjë që hapi kutin e Pandarës të reagimit shqiptar nga demonstrata e përgjakshme të marsit-prill, që mandej, u përcollën me reagimin e shkrimtarëve dhe intelektualeve, që të marrin përgjegjësinë  politike me të cilën i ngarkonte historia në ato rrethana, siç ishte themelimi i Lidhjes Demokratike të Kosovës, më 23 dhjetor 1989. Këtij brezi i kam takuar, si bashkëthemelues i LDK-së dhe pjesëmarrës i zhvillimeve që çuan te projekti i rezistencës institucionale-paqësore  me shtetin paralel nga viti 1992-1999, që ia hapi rrugën protektoratit ndërkombëtar dhe në vitin 2008 pavarësisë së Kosovës. Rezistenca institucionale me shtetin paralel kishte edhe projektin e rezistencës së armatosur në përputhje me rrethanat dhe veçmas në bashkëveprim me aleatët amerikanë, që sugjeronin dy linja paralele: atë të politikës pa luftë (shtetin paralel) dhe të luftës pa politikë, kur do të vinte koha për të në përputhje me planet amerikane dhe të NATO-s siç ndodhi me ultima ration nga 24 marsi deri më 10 qershor 1999. Nga ky këndvështrim, dalja në skenë e UÇK-së në nëntor 1997, ishte pjesë e këtij projekti, pra e rezistencës së përgjithshme, gjë që UÇK krijoi rrethana që  lufta e deriatëhershme diplomatike  të kthehet në diplomaci të luftës  me çka u krijuan rrethanat edhe për ndërhyrjen e armatosur të NATO-s, ndonëse me pretekste humanitare.

III. Gazetaria si shkollë e realitetit

-Gazeta Nacional:  Fillimet tuaja në gazetën Rilindja përkojnë me një periudhë dinamike. Në  ç‘mënyrë gazetaria ka ndikuar në stilin tuaj letrar: a e ka disiplinuar rrëfimin apo e ka bërë më të ndjeshëm ndaj realitetit konkret?

-J. Buxhovi: Siç thash, fillimet e punës në gazetari, anë “Rilindje”, përkojnë me një kohë të kthesave historike, që ndodhen pas Plenumit të Brioneve të vitit 1966, kur Kosova, e liruar nga presioni i Serbisë, u fut në një zhvillim të hovshëm të emancipimit kulturor po e dhe politik drejt shkëputjes nga Serbia dhe lidhjes me federatën jugosllave, si njësi e barabartë me tetëshen, siç ndodhi nga viti 1968 dhe me kushtetutën e vitit 1974 kur kjo komponentë fitoi dimensionin kushtetues. Në këto rrethana, të punojë si gazetar kërkonte përgjegjësi profesionale, por njëherësh paraqiste edhe një mundësi të madhe për të ndikuar rrjedhat kulturore dhe ato politike të kohës. Gazetaria, për krijuesin, krahas faktorit dinamikë, si pozitiv, paraqet edhe rrezik, që të humbet baraspesha midis ngjarjes si aktualitet  dhe ngjarjes si përpunim imagjinate. Kujtoj se ia kam dalë që  ta mbaj larg këtë “rrezik”.

-Gazeta Nacional: Si korrespondent i “Rilindjes” në Gjermani për më shumë se dy dekada, si e përjetuat distancën midis realitetit perëndimor dhe atij ballkanik, dhe si reflektohet kjo në veprën tuaj?

-J. Buxhovi: Kam pasë  fatin që të jem korrespondent i parë i “Rilindjes” në Europë, me qendër në Gjermani (Bon). Duhet theksuar me këtë rast, se nga viti 1968, “Rilindja” tashmë me mision kulturor, por edhe diplomatik dhe politik, në kuadër të identitetit institucional të Kosovës si njësi federative,  vendosi të hapë korrespodenturat në botë, siç kishte “Politika” e Beogradit, “Vjesniku” i Zagrebit, “Delo” e Lubjanës dhe “Oslobogjenje” e Sarajevës. Korrespodentura e parë e “Rilindjes” në jashtë u hap në Liban, meqë atëherë Jugosllavia si liderë Botës së tretë (të të painkuadruarve) paraqiste një interes të caktuar. Gazetari ynë atje, Nehat Islami, krahas punës gazetareske, bëri punë të mirë në hulumtimin e rolit të shqiptarëve në atë pjesë gjatë Perandorisë Osmane, ku kishte shumë guvernatorë shqiptar, i fundit Vaso Pasha. Shkuarja ime në Bon, po ashtu kishte si mision studimin e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit në dokumentet gjermane, ku edhe magjistrova në vitin 1979, por në përgjithësi të lidhjeve historike dhe kulturore gjermano-shqiptare, ku studiuesit gjermanë nga shekulli XVIII e këndej, me Xylanderin, Laibnicin, Hahnin e deri te Gustav Majeri i vunë bazat shkencës së albanologjisë. Gjatë qëndrimit të parë në Gjermani, solla shumë fejtone rreth këtyre pikëpjekjeve kulturore dhe historike.  Fejtoni, në njëzet vazhdime,  për 100 vjetorin e Kongresit të Berlinit, bëri jehonë të madhe, saqë edhe shtypi jugosllav i kohës,  shumë pjesë i barti. Po ashtu, edhe disa gazeta gjermane shënuan këtë fejtoni. Edhe fejtoni për Princ Vidin, ai për Arnold von Harfin dhe fjalorin gjermanisht-shqip prej 50 fjalësh nga viti 1496, po ashtu u ndoqën me interesim të madh. Në vitin 1979, Shoqata e Gazetarëve të huaj në Bon, me nderoi me çmimin vjetor. Dhe, po ashtu, mirënjohje mora edhe nga Ministria e jashtme gjermane për “mirëkuptim midis popujve”.

Gjatë qëndrimit si korrespodent në gjermani, krahas takimeve, bisedave dhe intervistave  me politikanët më të njohur, ndër ta me kancelarët: V. Brantin, H. Shmitin, H. Kolin, G. Shroderiun dhe  A. Merkelin; mandej me politikanët shumë të rëndësishëm: Shtrausin, Horst Emken, Egon Barin e deri te Joshka Fisherin  e të tjerë;  takime të shumta edhe me botën kulturore, nga shkrimtarët nobelistë: H. Bëll, G. Gras, regjisorët dhe artistët e njohur: R. Fasbender, Hercog, Shrëndorf, H. Shegulla e të tjerë, e deri te sportistët me famë botërore, F. Bekenbauer, G. Myller, që kishin luajtur edhe ndeshjet historike me Shqipërinë në Tiranë kur luajtën baras. Këto lidhje vazhduan gjatë gjithë kohës sa qëndrova atje (deri në vitin 2008), të cilat, në rrethanat kritike, siç ishin ato nga viti 1990-1999,  i shërbyen njohjes së opinionit gjerman dhe atij politik me çështjen e Kosovës, për ç’gjë , shumë nga politikanë e njohur gjermanë, intelektualët dhe krijuesit e rëndësishëm (G. Gras, filozofi Habermas e të tjerë) mbështetën edhe ndërhyrjen e armatosur të NATO-s për ta parandaluar gjenocidin dhe etnocidin ndaj shqiptarëve të Kosovës.

1. Letërsia dhe historia si diskurs i dyfishtë

-Gazeta Nacional: Në veprën tuaj vërehet një ndërthurje e vazhdueshme midis diskursit letrar dhe atij historiografik. Si e konceptoni raportin epistemologjik midis fiksionit dhe së vërtetës historike: si tension, si simbiozë apo si dekonstruksion i narrativave dominante?

-J. Buxhovi: Historiografia dhe letërsia kanë të përbashkët ngjarjen, por me ndryshime të papajtueshme: meqë historiografia e paraqet atë përmes fakteve, që mbesin të diskutueshme përherë nga ndjeshmëria e interpretimit, jo rrallë në përputhje me diktatin e dogmës  ideologjike dhe religjioze, që kërkon rishqyrtim dhe rishkrim madje. Ndërsa letërsia (krijimtaria në përgjithësi), ngjarjet i  paraqet si kujtesë. Ky raport, i ka krijuar dhe i krijon letërsisë (krijimtarisë) përparësi të madhe ndaj historiografisë së lëndueshme nga pushteti i të fortit, ideologjia dhe religjioni. Meqë kujtesa letrare është njëherësh edhe vetëdije historike, që i qëndron kohës dhe kthehet madje në monument të përhershëm, siç ndodh me “Iliadën”, me shumë e shumë vepra të artit dhe të kulturës, nga të cilat mësohet historia. Ndaj, nuk është e rastit kur thuhet se monumentet që i krijon arti dhe krijimtaria janë të përhershme, ndërsa ato historike, të përkohshme dhe të rrënueshme madje, siç është rasti me monumentet grandioze të Stalinit, Enverit dhe diktatorëve të tjerë që u rrënuan sapo ra diktati ideologjik që i kishte krijuar…

Për t’i ilustruar këto raporte midis fuqisë së faktit krijues dhe atij dokumentues, si të paqëndrueshëm, që e ka historia, mund të na shërbejnë konceptet filozofike, në njërën anë ai  i  I. Kantit “Das Ding an sich” ( “Gjëja në vetvete”) që lidhet me  arsyen e krijuar nga brenda, vetvetja dhe në tjetrën anë,  te ai i Hajdegerit: (“Sein und Zeit” – “Qenia dhe Koha”) si koncept i “Dasein-it”, ku determinohet qenia përgjatë kohës historike…

-Nacional: Duke qenë se keni punuar mbi arkiva gjermane dhe dokumente historike, deri në ç’masë mund të flasim për një “poetikë të dokumentit” në romanet tuaja, ku fakti historik shndërrohet në materie estetike?

-J. Buxhovi: Kjo është pjesë e konceptit tim krijues, që fakti historik të kthehet në materie estetike, që t’i takojë kujtesës…

Nacional:  A mendoni se romani historik shqiptar ende mbetet i lidhur me paradigmën romantike të shekullit XIX, apo vepra juaj synon një rishkrim postmodern të historisë?

1. Narrativa, memoria dhe identiteti

-J. Buxhovi:  Në letërsinë tonë, hiq veprën e M. Barletit “Histori e Skënderbeut” nga shekulli XV, nuk kemi roman të mirëfilltë historik. Madje as romani “Ali Pashë Tepelena”, i Sabri Godos, i vlerësuar si i tillë, nuk i përmbushë këto kritere. As veprat e mia, si “Shënimet e Gjon Nipollë Kazazit”, “Libri i të mallkuarve”, “Dosja B”, trilogjia “Prapë vdekja”, “Letra për Krye princin” e  të tjera, me personazhe historikë dhe ngjarje historike, ndonëse shpesh vlerësohen si “pjesë e historisë”,  në disa aspekte, mund të thuhet  që synojnë rishkrim post modern të historisë, si letërsi.

-Gazeta Nacional: Në ciklin monumental “Kosova” dhe në romanet si “Libri i të mallkuarve” apo “Prapë vdekja”, historia shfaqet si një traumë e përsëritur. Si e trajtoni konceptin e memories kolektive në raport me traumën historike?

-J. Baxhove: Ciklin “Kosova” dhe “Librin e të mallkuarve”, që Ju përmendni, duhet parë si binom raportesh të fakteve  dhe të kujtesës, ku ato kundërshtohen dhe plotësohen, gjithnjë me përparësitë e krijimtarisë, meqë  ajo është në gjendje që  memories kolektive t’ia diferencoje faktet nga ngjarjet, që edhe përsëritën deri te përmasat e traumave…

-Nacional:  A mund të thuhet se tek ju identiteti shqiptar ndërtohet si një tekst i hapur, në kuptimin e Umberto Eco, apo si një strukturë e qëndrueshme e kodifikuar në histori?

-J. Buxhovi: Kujtoj se kjo më shumë lidhet me atë vlerësimin e Ecos rreth strukturës së qëndrueshme e kodifikuar, jo gjithaq në histori, por përmes historisë…

-Nacional:  Në ç ‘mënyrë personazhet tuaja funksionojnë si bartës të ndërgjegjes historike dhe njëkohësisht si figura ekzistenciale që tejkalojnë kohën konkrete?

-J. Baxhove:  Ndërgjegjja historike është pjesë e kujtesës historike. Ato janë të ndërlidhura. Letërsia i diferencon përmes trajtimit imagjinativ…

1. Estetika e romanit dhe eksperimentimi formal

-Nacional: Në romanet tuaja vërehen struktura të fragmentuara, ndërprerje kronologjike dhe një përdorim i theksuar i ndërtekstualitetit. Sa është kjo një zgjedhje estetike dhe sa një domosdoshmëri për të reflektuar kaosin historik shqiptar?

-J. Buxhovi: Kjo ka të bëjë me raportin që shkrimtari ka ndaj faktit si dhe interpretimin që ia bën përmes imagjinatës. Natyrisht, se ku perceptim, nuk përjashton mundësinë që të nxjerr në pah kaosin historik shqiptar, si ngjarje, që lidhet me kujtesën…

-Nacional: Në ç ‘mënyrë dramat dhe proza juaj ndërveprojnë? A ka një ndikim të dramaturgjisë në ndërtimin e tensionit narrativ në romanet tuaja?

-J. Buxhovi:  Proza, te unë, sikur nuk njeh kufijtë tradicional, që ato i ndajnë. Përkundrazi,  ato thyhen edhe te “Libri i të mallkuarve”, pjesa e tretë “Njëqind vjet pushtet” dhe të “Dushkaja”, që mund të merren edhe monologje dramatik…

VII. Historiografia si akt interpretimi

-Nacional: Si historian, ju keni trajtuar ngjarje kyçe si Kongresi i Berlinit 1878. Si e shihni rolin e historiografisë shqiptare sot: si rishkrim kritik apo si vazhdim i narrativave ideologjike?

-J.Buxhovi:  Historiografia institucionale shqiptare vazhdon narrativat ideologjike të ngatërruara naivisht edhe me gjuhën e eufemizmave, kur bëhet fjalë për ngjarje tejet të ideologjizuara, siç janë ato të majit-dhjetorit 1924, si puçe dhe kund puce të ndërsjella, të cilat mbesin pezull, por më afër dogmës ideologjike, nga narrativja se ishte fjala për revolucion demokratike dhe në anën tjetër për kundërrevolucion me ndihmën e Beogradit! Me këtë rast anashkalohet fakti tepër i thjeshtë se nuk mund të ketë “revolucion demokratik”! Revolucioni dihet se çfarë paraqet, përmbysjen e gjendjeve me dhunë dhe assesi demokracinë! Ka edhe shumë e shumë marifete të ngjashme tek historia institucionale në Tiranë dhe Prishtinë, ku, në emër të disa demistifikimeve, siç është rasti me Skënderbeun, kalohet në mohime dhe shtrembërime të rënda historike, të ngjashme me narrativen e historiografisë serbe, dogma e së cilës mban peng në tërësi historiografinë institucionale në Tiranë dhe Prishtinë me të ashtuquajturën mbretëri serbe nga mesjeta, të identifikuar me dinastinë Nemanjane dhe me gjoja autoqefalinë e kishës ortodokse serbe nga shekulli XIII, kur dihet se as njëra as tjera nuk kanë mbështetje historike, veçmas identifikimi i Rashës me shtetin mesjetar serb, si një dinasti feudale e pavarur në kohën e procesit të shembjes së Bizantin, që kudo historiografia objektive e cilëson si Rasha, Rasien, Rasia dhe askund si shtet mesjetar serb. Madje, tek perandorët bizantin, Porfyrogenti dhe  Kantakuzeni  dhe te shumë kronikë të kohës  Rasha quhet Tribalia, ndërsa rasianët – tribalë, të lidhur me mbretërinë antike tribale, që Herodoti e quan ilire. Ngjashëm   ndodh edhe me autoqefalinë e kishës ortodokse serbe,  gjoja nga mesjeta, kur dihet se autoqeflia ka ndodhur në vitin 1923, me bashkimin e katër mitropolive (Beogradit, Sremit, Malit të Zi dhe Pejës). Kjo na ka sjellë edhe Pakon e Ahtisarit me të cilën Serbisë i janë dhënë “tapitë historike dhe shpirtërore”, që  shtetin e Kosovës e hendikepojnë shumanshëm dhe do ta vazhdojnë edhe tutje…

-Gazeta Nacional: A ekziston rreziku që historiografia të instrumentalizohet politikisht, dhe si mund të ruhet integriteti shkencor në një kontekst ballkanik shpesh të politizuar?

J-. Buxhovi: shembullin më të mirë për instrumentalizimin e historiografisë duhet kërkuar te shkolla sllaviste e Vjenës e shekullit XIX, kur shqiptarët paraqiten nëpër histori të huaja (serbëve, turqve, bullgarëve etj.) dhe jo te fakti se ata janë popull antik, se kishin mbretëritë kryesore në antikitet (Maqedoninë, Dardaninë, Epirin). Kjo metodë e arnimit, është ndjekur edhe për gjuhën shqipe (me huazime të shumta) dhe po ndiqet edhe nga historiografia institucionale në Prishtinë dhe Tiranë. Shembulli më eklatant i kësaj ecurie u pa së voni me “Historinë e Kosovës”, volumi parë i botuara nga Instituti i Historisë “Ali Hadri” i Prishtinës,  që nuk është tjetër pos një kopje e koncepteve të historiografisë serbe, ku Kosova shihet shtëpi me tapi serbe! Aty u bëhet jehonë mashtrimeve të S. Novakoviqit të shfaqura në  “Zakonik Cara Dušana od 1453” (Kanunin e perandorit serb, Stefan Dushani nga viti 1453), tekst ky që vet autori e pranon se nuk është nga shekulli XV, por i arnuar në shekullin XIX nga disa shënime te një mësuesi serb nga Prizreni dhe një prifti rus, të cilat po ashtu arnohen me 16 versione të ndryshme të mbledhura gjoja nëpër manastiret ortodokse serbe në Kosovë dhe Maqedoni, për ç’gjë këtij libri iu mor kredibiliteti nga Universiteti i Harvardit dhe qarqet tjera akademike botërore bashkë me katër vëllimet e Akademisë së Shkencave të Jugosllavisë “Istoria naroda Jugoslavie u bizantnskim izvorima”, ku  burimet bizantine për Rashën Tribale dhe Tribalët, konvertohen në “Serbi mesjetare” dhe Tribalët në “serb” dhe falsifikime të tjera të burimeve  bizantine, osmane dhe ruse madje! Kam reaguar rreth këtij rasti, por kanë munguar reagimet e historianëve “të pavarur” nga Kosova dhe Shqipëria, edhe pse libri, si duket, është tërhequr nën trysninë  e disa  historianëve brenda Institutit të pakënaqur me këtë diskurs serb si dhe të disa qarqeve nga jashtë ,  që kanë konsideruar se libri mund t’i shërbente Serbisë për pretendimet hegjemoniste ndaj Kosovës!

-Nacional: Në veprat tuaja historike, a synoni të krijoni një “kundër-histori” ndaj narrativave zyrtare ndërkombëtare për Kosovën?

-J. Buxhovi: Nëse shikohet teksti prej njëzet e sa rreshtave të deklaratës së pavarësisë, del se Kosova është shtet pa histori, një trung pa rrënjë. Ky ka qenë çmim që ndërkombëtarët kanë kërkuar për shpalljen e pavarësisë, që edhe mund të arsyetohet karshi qëllimit madhor. Por,  si historian i pavarur, me “Kosovën” në tetë vëllime, “Maqedoninë”, “Dardaninë”, të përkthyera edhe në anglisht nga botuesi  amerikan “Jalifat Publishing”dhe “Kongresi i Berlinit dhe Lidhja Shqiptare e 1878”, kam synuar shkrimin objektiv të historisë së Kosovës si pjesë e historisë së Shqipërisë nga antikiteti, ku mbretëria e Dardanisë është bartëse e këtij identiteti historik. Po ashtu, kam synuar që certifikata historike e shtetit të Kosovës, të nxjerrët jashtë  narratives së pragmatizmit politik të kohës, jashtë narratives  ideologjike dhe diktatit të historiografisë serbe, gjë që kjo është përcjellë me reagime të ashpra, por të pritshme nga Akademia Serbe e Shkencave dhe Arteve nga  Beogradi , po me reagime të pa pritshme nga mediumet tona dhe veçmas nga disa “akademikë” të Prishtinës, që janë munduar ta diskreditojnë veprën prej pesë mijë e treqind faqesh fillimisht në tri vëllime, mandej në pesë për t’u përmbyllur me tetë vëllime në vitin 2017, deri aty sa ta quajnë “edhe projekt të Serbisë”! Ndërkohë që në Serbi i madh e i vogël ulërinte kundër  librit, që shtetin e Kosovës e paraqiste me histori të thellë nga antikiteti e jo pjesë e “mbretërisë” imagjinare mesjetare serbe! Reagimet e tilla nga Prishtina, mund të shpjegohen me atë se “akademikët” e Prishtinës si dhe historianët nga Instituti i Historisë dhe ai Albanologjik pa përjashtuar këtu edhe shumë prej tyre nga katedrat e universitetit, me mendësi ideologjike dhe partiake, kanë qenë xheloz, meqë vetë nuk kanë përmbushur një detyrim që të  shkruajnë historinë e shtetit të Kosovës,  e as t’i kundërvihen propagandës së egër politike të Beogradit për ta paraqitur Kosovën qendër të saj kulturore dhe historike mesjetare, për ç’gjë paguhen mirë e mirë nga shteti ynë i varfër, me të cilën do të legjitimohej ndërkombëtarisht edhe pavarësia e saj. Andaj, sulmi ka qenë mbrojtja më e mirë e tyre, por pse ka shkuar kjo në dëm të historiografisë sonë, të tillët nuk kanë çarë kokën për pasojat. Natyrisht se këtij diskursi kundër  “Kosovës” në tetë vëllime i ka ndihmuar edhe një pjesë e politikanëve të Kosovës nga mendësia politike se shteti i Kosovës është i përkohshëm, se duhet  refuzuar në emër të bashkimit kombëtar dhe broçkulla të ngjashme, që u panë edhe nga pazaret e nisura me Serbinë për shkëmbim territoresh, që u penguan nga Amerikanët në çastin e fundit! Por, këto anomali,  u hoqën shpejt, në saje të popullarizimit të madhe të veprës, që brenda një viti pati gjashtë ribotime me një tirazh “astronomik” prej 50 mijë ekzemplarësh si dhe përkthimi i saj  në anglisht në SHBA nga botuesi amerikan “Jalifat Publishing”, që arriti për pak kohë të depërtojë në institutet dhe universitetet më prestigjioze  amerikane deri te ai i Harvardit, ku edhe  fitoi edhe statusin e literaturës alternative për historinë e Evropës Juglindore. Ndërsa, unë u pranova edhe në Shoqatën Amerikane të Historianëve, ndër më të njohurën  në botë. Ky zhvillim ndikoi që libri të pranohet dhe të promovohet në shumë universitete dhe akademi europiane dhe atë të Turqisë, si dhe ato rajonale,  nga Akademia e Shkencave të Sllovenisë,  e Kroacisë dhe e Malit të Zi. Së voni pati edhe dy promovim në Tiranë  në Akademinë e Shkencave dhe në Muzeun Kombëtar të Historisë. Pra, “Kosova” sot paraqet certifikate të historisë së shtetit të Kosovës, të pranuar në shumë qendra akademike  dhe universitare botërore, pos në Kosovë!

VIII. Angazhimi politik dhe historik

-Gazeta Nacional: Si një nga themeluesit e Lidhja Demokratike e Kosovës, përkrah Ibrahim Rugovës, si e shihni sot atë periudhë të organizimit politik dhe filozofinë e rezistencës paqësore?

-J. Buxhovi: Me pak fjalë, do ta vlerësoja si një përgjigje që brezin tonë intelektual  historia e ngarkoi me përgjegjësi politike, që ajo e kreu si mision në dy binarë paralel historik: në atë të rrënimit të komunizmit dhe në atë të shtetndërtimit të Kosovës përmes rezistencës aktive paqësore (Shtetin paralel nga 1992-1999), që ndërkombëtarizoi çështjen e Kosovës midis aleatëve perëndimorë, të  cilët u vunë në anën e kauzës së saj përmes armëve si dhe protektorati ndërkombëtar të kthehet në pavarësi në vitin 2008…

-Gazeta Nacional: Lufta e Ushtria Çlirimtare e Kosovës shënoi një kthesë të madhe historike. Si e analizoni raportin midis rezistencës paqësore dhe asaj të armatosur në kontekstin e çlirimit të Kosovës?

-J. Buxhovi: Siç u tha më sipër, UÇK dhe ishte pjesë e rezistencës institucionale, që nga fillimi, në kuadër të përcaktimit të LDK-së (kur nuk kishte qeveri dhe shtet paralel 1900-1902) për mbrojtjen e pragut të shtëpisë për ç’gjë përgjegjës ishin komision vendore të degëve dhe të nëndegëve. Me themelimin e Qeverisë së Kosovës në dhjetor 1992, në kuadër të ministrive, u përfshinë edhe Ministria e Mbrojtjes dhe ajo e Rendit Publik. Ato filluan mobilizimin e rekrutëve të larguar nga APJ si dhe të oficerëve që po ashtu ishin larguar nga APJ (rreth 420 sosh) disa të shpërndarë në luftimet në Kroaci e më vonë në ato të Bosnjës dhe Hercegovinës. Koncepti i këtyre dy ministrive ishte fillimisht i krijimit të njësive rezerve brenda dhe të brigadave jashtë. Por, ishte urdhri i kërshëndellave i Bushit i 24 dhjetorit 1992 që i vuri vija të kuqe Serbisë për përhapjen e konfliktit të luftës në Kosovë, po edhe Kosovës që të vazhdonte rezistencën institucionale paqësore, pra pa luftë.  Dr. Rugova u urdhërua  që menjëherë të  ngihet puna e dy ministrive , asaj të Mbrojtjes dhe të  Rendit, si dhe  neutralizim i grupeve të gueriles (atij të Drenicës, në krye me Adem dhe Hamëz Jasharajn, të Deçanit, në krye me S. Çekun, të Llapit dhe kështu me radhë). Shumë prej tyre respektuan këto urdhra dhe dolën jashtë (Jasharajt, S. Çeku e të tjerë). Disa oficerë dhe policë që vazhduan veprimtarin në Kosovë në kuadër të mbrojtjes territoriale  të drejtuar nga kolonel Hajzer Hajzeri u burgosën (126 veta) dhe u dënuan me burgime të gjata. Në vakumin e  krijuar, ndërhyri LPK, deri më atëherë anëtarë kolektiv i LDK-së, dhe filloi aktivizimin e militantëve në disa aksione, në vitin 1996, që shumica e tyre, edhe ashtu ishin anëtarë të  degëve dhe nëndegëve të LDK-së. Dalja në skenë e UÇK-së, në nëntor 1997, paraqet vazhdimin e politikës me mjete të tjera. Assesi ndryshe. Po të kishte vazhduar ky koncept, sot nuk do ta kishim procesin e Hagës dhe gjithë ato përplasje që ndodhen gjatë dhe pas luftës midis “krahut paqësor” dhe atij “të luftës”, kur ishin pjesë e të njëjtës kauzë dhe nga i njëjti brum…

-Gazeta Nacional: Pavarësia e Kosovës është një akt historik me shumë dimensione. Si e përjetuat atë moment dhe çfarë kuptimi ka sot në një perspektivë më të gjerë historike?

-J. Buxhovi: Në veprat e mia historiografike pavarësia e Kosovës vlerësohet ngjarja më e madhe e shekullit.

– Gazeta Nacional: Si i vlerësoni raportet aktuale midis Kosovës dhe Shqipërisë në planin kulturor, politik dhe identitar?

J.Buxhovi: Për fat të keq, realiteti i dy shteteve shqiptare në Ballkan, nën sponzorizimin e drejtpërdrejtë të SHBA-ve dhe aleatëve europianë, nga një pjesë e mirë e  politikës shqiptare në Tiranë dhe Prishtinë, është shikuar dhe vazhdon të shikohet më shumë si hendikep, një si mallkim historik,  se sa  e arritura më e madhe e shqiptarizmit në përgjithësi. Heqja e kufirit, as në planin kulturor, as atë ekonomik, nuk është kthyer në një përparësi për afri dhe bashkim kulturor, ekonomik dhe shpirtëror në përgjithësi. Përkundrazi, politikat shtetërore në Tiranë dhe Prishtinë ndjekin agjenda të drejtuara nga ambicie personale të liderëve për protogonizëm dhe karshillëk feudalo-fisnor, po edhe mafioz! Kjo sjellje sikur përkujton atë përvojën e keqe nga themelimi shtetit shqiptar më 1912 e deri te ditët tona, që shteti për ta paraqet armik, që duhet luftuar dhe jo ombrellë që duhet forcuar, veçmas kur gjendemi edhe më tutje në gojë të ujkut!

1. Letërsia si dëshmi dhe rezistencë

–Gazeta Nacional: Në ç’masë e konsideroni letërsinë tuaj si një formë rezistence kulturore dhe politike?

-J. Buxhovi: Letërsinë nuk e konsideroj pjesë të vetëdijes kulturore, me çka ajo shfaqet faktori kryesor imunitar i qenies…

 -Gazeta Nacional: A mendoni se shkrimtari në hapësirën shqiptare ka ende një rol të veçantë si “ndërgjegje e kombit”, apo kjo është një paradigmë e tejkaluar?

-J. Buxhovi: Për fat të keq, nga shumë arsye, veçmas nga ato politike, kur ato merren ndore nga politikanë tribalë,  kjo shfaqet paradigmë e tejkaluar, madje e dëmshme, meqë “ndërgjegja” kthehet në paradigmë të vasalitetit intelektual, më e dëmshme se ajo e diktatit ideologjik nga e kaluara e afërme!

-Gazeta Nacional: Si e përkufizoni raportin midis estetikës dhe etikës në veprën tuaj?

-J. Buxhovi: Përpiqem që raporti etik dhe ai estetik të jenë të balancuar…

1. Dimensioni ndërkombëtar dhe recepsioni

-Gazeta Nacional: Duke qenë se veprat tuaja janë përkthyer në disa gjuhë, si ndryshon recepsioni i tyre jashtë hapësirës shqiptare?

-J. Buxhovi: Nga veprat  e mija letrare është përkthyer “Shënimet e Gjon Nikollë Kazazi” (serbisht, sllovenisht, frëngjisht, italisht, rumanisht, polonisht dhe gjendet në përkthim edhe në gjermanisht dhe anglisht). Ndërsa në anglisht është përkthyer “Dosja B”. “Kazazi” është pritë mirë në frëngjisht nga L’Harmattan i Parisit me pesë-gjashtë ribotime si dhe ai në italisht me tri ribotime brenda një kohe të shkurtër. Në Itali ka lëvizje edhe drejt filmimit të romanit, si kooproduksion me Kosovën. Por prej dy vitesh, një  producentit të njohur italian, i  mungon një përgjigje nga Ministria e Kulturës!

-Gazeta Nacional: A mendoni se letërsia shqiptare arrin të komunikojë universalitetin e saj pa humbur specifikën historike?

-J. Buxhovi: Specifikat historike jo rrallë, universaliteti i nxjerr nga “provincializmi”. Këtë më së miri na dëshmon letërsia latino-amerikane, me dimension e realizmit magjik markezian.

1. Reflektim mbi kohën dhe veprën

–Gazeta Nacional: Duke parë pas në një krijimtari kaq të gjerë, a mendoni se ka një vijë të brendshme unifikuese që lidh gjithë veprën tuaj?

-J. Buxhovi: Këtë nuk mund ta them. U takon studiuesve të letërsisë, që janë gjithnjë e më të paktë, e gjithnjë më të rrudhur sipas interesave të tarafeve…

-Nacional:  Çfarë raporti keni sot me veprat tuaja të hershme: i shihni si dëshmi të një kohe apo si pjesë ende aktive të dialogut tuaj krijues?

1. Buxhovi: Veprat përherë i shoh të papërfunduara. U kthehem dhe u rikthehem, shpesh i bart pjesët nga njëra në tjetrën, edhe pse shumë shkrimtarë këtë e shohin ndryshe…

 XII. Planet dhe vizioni për të ardhmen

–Gazeta Nacional: Çfarë projektesh të reja letrare apo historiografike po përgatitni aktualisht, dhe cilat tema ndjeni se ende kërkojnë trajtim?

1. Buxhovi: Sapo doli nga shtypi romani “Lufta e fshehur, Anteu”. Ndërsa po punoj në një libër kujtimesh dhe dëshmish “Dy pasluftat e mia 1946-1999 dhe 2000-2026”, me të cilin shënohet 80 vjetori i jetës, në gusht, dhe 65 vjetori i krijimtarisë sime. Mund t’ua them se dy pasluftat e mia, ndryshojnë diametralisht: e para, në rrethanat e konceptit të barazisë klasore, përkundër përpjekjeve të Beogradit që të shfrytëzonte projektet e mbetura të kralevinës kundër shqiptarëve, ishte me shpresë dhe ngritje të ngadalshme, por drejtë ardhmërisë. Ndërsa e dyta, nga protektorati ndërkombëtar dhe veçmas shpallja e pavarësisë së Kosovës më 2008, me dëshpërime të vazhdueshme, meqë çlirimi nuk u  kthye në liri, që nënkupton sistemin e vlerave të saj, dhe po ashtu, parlamentarizmi nuk u kthye në demokraci. Në këto rrethana  kur liria kthehet në peng “të çlirimtarëve” të rremë, ndërsa parlamenti në një arenë të feudeve familjare, fiseve e mbi të gjitha grupeve mafioze, atëherë mund të kuptohet pse kjo gjendje nga shumë qytetarë përjetohet si gjendje e shtetit pa autoritet, ndërkohë që dikur kishim autoritetin pa shtet! Andaj, sot kemi dukurinë e  akulturimit të vazhdueshëm, humbjen e ekuilibrave demografik, etnik e mbi të gjitha realitetin e hidhur kur identiteti kombëtar zëvendësohet me atë fetar, deri te përmasat e kthimit në komunitet fetar!

XIII. Jubileu dhe kuptimi i kohës personale

-Gazeta Nacional: Çfarë përfaqëson për ju 80-vjetori i lindjes: një pikë reflektimi, një bilanc apo një fazë e re e vetëdijes krijuese?

-J.Buxhovi: Përgjigjen e kësaj duhet kërkuar te libri “Dy pasluftat e mia” që do të dalë nga fillimi i gushtit.

-Gazeta Nacional:  Si e përjetoni simbolikisht 60-vjetorin e nisjes së krijimtarisë suaj: si një rrugëtim të përmbushur apo si një proces ende të hapur kërkimi?

-J. Buxhovi: Krijimtarinë letrare e konsideroj rrugëtim të papërmbushur…

-Gazeta Nacional: Nëse do t’i drejtoheshit vetes suaj të re, në fillimet e këtij rrugëtimi, çfarë do t’i thoshit sot?

-J. Buxhovi: Kthim tek e njëjta…

-Gazeta Nacional:  Në fund, a është shkrimi për ju një akt i kërkimit të së vërtetës apo një mënyrë për ta problematizuar atë?

-J. Buxhovi: I të dyjave…

-Gazeta Nacional: Si do të dëshironit të mbeteshit në kujtesën e brezave që do të vijnë: si historian, si romancier, apo si një ndërgjegje kritike e kohës suaj?

1. Buxhovi: Kjo u mbetet studiuesve që ta thonë…

-Gazeta Nacional:  Nëse do të duhej të linit një mesazh për brezin e ri të shkrimtarëve dhe studiuesve shqiptarë, cili do të ishte ai në raport me të vërtetën, lirinë krijuese dhe përgjegjësinë intelektuale

-J. Buxhovi: Latinët thonin: “Vitam impedere vere” (Jetën kushtoja të së vërtetës), që do t’ia shtoja edhe atë: nuk mjafton të jesh vetëm i lirë, meqë kthehesh në skllav të saj, por të  veprosh si i lirë…

Fundmars, 2026

Trishtimi i ruses T.
(Mbi makthet e Kremlinit dhe jetën e pagëzim…)

Saherë mërgimtarët kthehen nga atdheu, pas një qëndrimi disakohësh, kanë një ndriçim tjetër në vështrimin e tyre.

Dhe, veçanërisht ata, si do thoshte Markez, anonimët e shquar…

Por, mes fjalësh që rrëfejnë çmallje dhe elan të ri, ndonjë psherëtimë e beftë i kthen ngadalë në mantelin e të huajit. Lulet e zemërprehjes përballojnë një kohë, derisa mbi to të bie ngadalë bryma e tretdheut…

Por rusja T. ishte më ndryshe. Një natyrë e çiltër siç është, e lumtur vente në Moskë e pokështu kthehej në Berlin. Orët mërgimtare nuk e thyenin dot atë vullnesë ndjesie. Ishte e paprekshme në thellësinë e natyrës së saj.

Por një ditë kësojave, erdhi pak e heshtur në punë. Përshëndetja e zjarrtë ishte tretur. Ç’të ketë vallë, mendova dhe, njëkohësisht, thashë me vete: të jetë fyer nga ndonjë fjalë e pahir?

Gjendja në Moskë është një katastrofë, shpjegonte më pas. Mbretëron frikë, pasiguri, deshpërim kolektiv, heshtje morti. Ekonomia e luftës ka varfëruar gjithçka. Interneti është i mbyllur. Dhe njerëzit ndihen të izoluar nga bota si në vitet e Pasternakut.

Mbeta i habitur. Isha në dijeni për degradimin e jetës ruse nën autokracinë dhe luftën e gjatë që kthen çdo ditë djem të vrarë nga fushat e Ukrainës.

Por luftë, në fakt, kishte dhe vitin e kaluar. Mirëpo ajo, rusja e bukur T., fliste ndryshe pas kthimit nga atdheu i saj. Plot gjallëri dhe entuziazëm. Jo për luftën, natyrisht. Në prapavijë, si rr’fente, kishte një jetë të qetë e gjithë shpërfillje të rinisë për makthet e Putinit. Madje, kish dëgjuar se, pasi Trump shkelte pragun e Zyrës ovale, mund të bënte ç’të dojë në Ukrajinë e gjetiu botës.

Ndërkaq tani ishte trishtuar. Sërish, jo për rrëzomat e Kremlinit. E njoh sa të besoj që nuk e vuan atë brëngë. Ishte për ikjen e gëzimit nga sytë e rusëve të saj. Një rini dhe popull i nënshtruar që bjerrë çdo ditë shpresë e qytetërim në “botën e iluzore ruse”…

Ndërkaq mua do t’më rezultonte qysh herët një mendim i tillë. Por tani konsolidohej, disi, përfundimisht.

Saga e mikut Trump doli një blof. Një truk i agjencive të mashtrimit. Dhe kujtova kancelarin e madh Bismarck tek thotë: asnjëherë nuk ndodh të ketë më shumë gënjeshtra se sa në stinë zgjedhjesh, gjatë luftës dhe pas gjahut.

Rusia është e thyer: Në ekonomi, fushëluftë ku nuk triumfon dot (Ukraina ende kontrollon afro njëzet përqind të Donbasit), në moralin kombëtar, ëndrrën neoimperiale që tretet si retë pas shiut dhe, mjerisht, në psikologjinë e rezistencës së pamundur…

Burime lajmesh flasin se, përballë ngecjes në kthetrat e një lufte të pafituar, Putin matet të bëj një marrëzi: të provojë fatin ushtarak me Nato-n.

Dhe Baltiku përrallor piketohet si një provë e parë. Veçse po i hyri aventurës, kjo do të ishte poashtu disfata e parë dhe prova e tij e fundit!

Dhe rusja T. ku do të ishte atëherë me harenë e, më pas, me pikëllimin e saj?!

Fatet alternohen shpejt, nga mëngjesi në darkë, mëson Libri i vjetër…

R.

Fundmars, 2026

Sovraniteti i kufizuar i Europës…
(Mbi një mërgatë që hisedon)

1.
Skllevërit që s’janë

“Askush, si gjermanët, nuk e ka mprehur tehun e
vetëzhbërjes si Gjermania”!

Kështu shkruante vite më parë kultshkrimtari francez M. Houllebecq. I njohur tash sa kohë nga përsiatjet e tij mbi këtë temë. Madje romani “Nënshtrimi” ka pikërisht kryemotiv të rrëfimit të bukur letrar: vendësit që tkurren dhe emigrantët që shpërthejnë vullkanërisht.

Ishin motet e vështira kur kancelarja Merkel hiqte tavanin gjerman për pranimin e refugjatëve sirianë. E, ata erdhën dhe u sistemuan plot një milionë brenda një stine, viti 2015, që do të ndryshonte hartografinë etnike të këtij Landi europe me kompleksin e fajit të përjetshëm.

Por Marie Le Pen, desh t’a shpjegonte ndryshe arsyen e tavanit merkeljan. Gjermanët, thoshte ajo, kanë nevojë për skllevër!

Madje Albert Kamy, sikur t’a frymëzonte që herët, në “Letra mikut gjerman” shkruan se ne vijmë nga larg, nga një lashtësi qytetníe dhe nuk i dhuruan kurrë skllevër botës. Aluzioni ishte i qartë: ashtu siç bëni ju, gjermanët e Rajhut!

Por ishte krejt e pasaktë, natyrisht.

Sepse, thjeshtë, kush pati histori më të gjatë kolonializmi e skllavërie sesa frëngjët e tyre? Të zonjës Le Pen dhe, për çudi, të autorit famoz të “Letrave…” ?

2.
“Lufta e huaj”…

Ndërkaq, një kancelar tjetër, poashtu i djathtë (Merz, në bisedë me Sharaa-në), përqaset të korrigjojë diçka. Një shifër makthi. Një prishje ëndrre. Dhe një goditje natyre për civilizimin e lodhur.

Ndaj flet të rikthejë sirianët në atdhe. Që atje të kërkojnë fatin, duke ndërtuar vendin e tyre të jetimëruar!

Por është një mision i pamundur!

Nga 900 mijë të ngulur prej tyre, shumica tashmë kanë status shtetësie ose përhershmërie në tokën gjermane. Mirëpo athua janë akoma motivet e hershme që përnxisin një planveprim të tillë, gati imagjinar?

Jo, aspak!

Me gjasë, përveç strukturës nacionale që shfytyrohet, mandej tregu i punës, sistemi social e shëndetësor që ngarkohet, tash së voni shfaqet në arenë dhe një faktor tjetër tronditës.

I menduar qyshkur, por i mbetur pasiv e në pritje Ore!

Ishte lufta e Iranit që i bëri një shpalesë dhe tani beh revanshi i tij fatal.

Spanja fillimisht, pastaj Britët, tani Franca e ndjekur nga Meloni, Zvicërra dhe gjermanët e heshtur asnjanës, refuzojnë shërbesën e territoreve të tyre për fluturimin e avionëve amerikanë të luftës!

Arsyeja?

Paskësh kosto, mandej, fundja, nuk është lufta e jonë, Nato nuk ishte e agresuar – ishin disa nga shpjegimet e habitshme të tyre. Po a nuk shprishi këto fije indiferente Xhon Bolton tek tha: as Ukrajina nuk ishte lufta e Amerikës dhe Rusia s’kishte sulmuar një anëtar të Natos. Por do të bëhej gati palë lufte që në plasje të saj!

Përtej këtyre fjalëve kote, europianët duhet të kenë një dert tjetër që peshon rëndë: mërgatën islamike!

Dhe aderimi në një luftë të tillë do të aktivizonte terrorin a, thjeshtë, rebelimin e pafjetur të grupeve të saj për të destabilizuar në kufi përplasjesh (ose lufte civile, si pohonte Houellbecq) Europën e thembër-akilit mondan.

3.
Sovraniteti i kufizuar

Dhe ja, koha e re. E pritshmja që erdhi shpejt me një faturë në dorë. E ligë dhe e pagojë si asnjë tjetër.

Deri tani sovranitetet i kufizonin fuqitë hegjemone, blloqet ushtarake dhe varshmëria e të vegjëlve ndaj dalëzotësve të tyre.

Ndonjëherë dhe shpërfillja morale e së drejtës ndërkombëtare. Me shkronjën e saj, ajo do të mbronte shpesh tiranë të ndryshëm që shtypnin popujt e tyre apo etni të tjera në “burgun” e sajesave shumënacionale.

Sovjetët dhe jugosllavët ishin prova e përgjakur e historisë.

Por kësokohe shohim një formë tjetër të sovranitetit të kufizuar. Në fakt, është më shumë një vetëkufizim i mnershëm, një rrudhje, gati një ndarje e tij me vendet e origjinës së qytetarëve të tyre islamikë.

E pra, nuk mjafton kujdesi i kadiftë për të drejtat e tyre, promovimi i kulturës, madje tolerimi i “shoqërive paralele” që jetojnë në një milje tjetër ku ndiqen rregulla e kode të veçanta, krejt ndesh me Leitkulturën e vendit strehimtar.

Kërkohet më shumë, tepër më shumë. Duhet t’i
konsiderojnë përulshëm interesat strategjikë të vendeve prejardhëse. Pavarësisht përmasës dhe natyrës së tyre.

Ndryshe, fitili i shpërthimit ka afër, sa koha e një gjethi që bie, shkrepsën e zjarrit…

Eh, Europa e gjorë!

Dhe nuk janë fare të gatshëm të japim shtetin nacional në Themelet e patundshme unitare, por akoma vetëm disa atribute të pakta të shtetit klasik.

Së, fundmi, a mund të themi, si Otto von Habsburg tek shkelte rishtar e i flatruar, vitet 70-të, pragun e Parlamentit të Europës?

E pra: Një perandori e rinuar “romake”, e lirë dhe demokratike – është Rilindja e vetme e saj!

R.

Mësuesi ynë i talentuar i histories, Vasil Danga ishte edhe arkeolog.

Kjo puna e studimeve dhe e arkeologjisë thoshin,  se e koishte lënë edhe pa u martuar.

Në shkollë, veç mësimdhënies kishte pasion edhe kabinetin e historisë dhe gjeografisë. Kur fliste për lufëtrat , veç ta dëgjoje! Pale kur niste për arkeologjinë- një palë vesh dhe një palë sy nuk të mjaftonin.

Ishte i thinjur, por kravata në qafë kurrë nuk i mungonte. Kostumet e tij ngjyrë preshi dhe palltoja ngjyrë kamilje, ishin  të pandara në imazhet tona si nxënës të tetëvjeçares.

Pasion i tij ishte edhe ndonje shkrim në gazetën lokale dhe sidomos, ndonjë kumtesë shkencore për arkeologjinë apo heroizmin e popullit tonë ndër shekuj, në referimet në pallatin e kultures të qytetit, ku shokët e udhëheqësisë vendore, në vendet e lozhës, neve nxënësve na dukeshin çdo herë  si të derdhur në allçi.

Ato ditë, klasa jonë si maturë kishte shkuar në një ekskursion triditor në Korçë, në qytetoin e shkollës së parë shqipe dhe të Themistokliut, kur morëm vesh thagmën* (mrekulli, çudi ) që i ndodhi profesor Vasil Dangës në Tiranë.

Më pas mësuam se ëndrra e tij për t’u bërë i njohur në botën shkencore dhe akademike, kishte marrë shenjën e parë  nga një telefonatë prej kooperativës bujqësore të Mogilave buzë lumit.

Traktori duke hapur toka të reja me punime  të thella, kishte ndeshur në një objekt arkeologjik. Një pllakë e madhe mermeri sa një portë shtëpie, ishte lëvizur nga maja metalike e plugut.

U ndërprenë punimet. U njoftua profesor Vasili. Pasi mori leje nga shkolla u nis me taksinë e Kamberit drejt vendit të gjetjes. Siç konstatoi, gjetja e fshtarëve ishte nje sarkofag antik prej mermeri. Poshtë kapakut të varrit profesor Vasil Danga zbuloi i ngazëllyer, mbetje mortore antike: një skelet njeriu dhe një iventar të pasur me sende.

“Sihariq!-u tha  ai traktoristit dhe disa fshatarëve që pushonin nën hijen e një gorrice.

Ata e panë të habitur teksa vendoste në një thes prej zhake sendet e sarkofagut duke nisur nga kokallat e lashta. Herë pas here mbante edhe shënime.

“Gjete florinj?- e kish pyetur i shpuar nga kërshëria njeri prej tyre te gorrica.

“Ç’florinj, mor shokë! Jo florinj, po gjëra më të çmuara keni zbuluar: eshtra antike dhe sende të rralla.…-ua ktheu entuziast.

“Ahaaaa…!” -bënë burrat me njeri-tjetrin duke bërë në ajër  me dorën pranë kokës atë sinjalistikën e stërnjohur popullore: “Qënka i lojtur prefesori i ngratë! I shkarë! Gjynah!”

***

Afër mendsh që do të njoftonte me telefon që të nesërmen Institutin Arkeologjik të Tiranës, po se po, po edhe Akademinë e Shkencave. Aso kohe, bashkëpunëtorët shkencorë  vlerësoheshin goxha dhe merreshin me seriozitetin e duhur.

Të ndodhur në prag të një Konference Kombëtare të Arkeologjisë, shokët e Tiranës e përgëzuan për raportimin dhe profesor Danga ishte i  mirëpritur një orë e më parë në zyrat e institucionit. Ai nisi  të qëndisë një ditë pas zbulimit raportin mbi gjetjet arkeologjike në Mogila:

Përmbledhje:

Një sarkofag (varr).Mendoj se mund të jetë i një princi të pasur ilir me rol të rëndësishëm në shoqëri. Koha: shek. IV–III para Erës sonë* (para Krishtit)

Çfarë është gjetur konkretisht:

1. 1. Stoli princërore. 2.Elemente dekorative prej ari .3.Rrip argjendi me zbukurime (me motive lufte) 4. Armë: Shpata dhe thika. 5.Enë luksi.6. Enë për verë (kupë, amfora, krater) Enë prej bronzi dhe qeramike të cilësisë së lartë që flasin për jetën aristokratike të kohës.7.Monedha të ndryshme. 8. Objekte personale.9. Elemente kalorësie:Pajisje kali (zbukurime, pjesë frerësh). Etj, etj.

U bë gati për kryeqytet. Bleu enkas një valixhe inkeliti ngjyrë lejla për të futur pjesët më  të rëndësishme të gjetjeve dhe sigurisht kokallat *(eshtrat) e princit të supozuar. I vendosi brenda një këllëfi me akllas portokalli  në madhësinë e një nënkrese mesatare.

“ Pikërisht eshtrat, mendoi ai, do t’i hap të parat në tryezën e zyrës së drejtorit në kryeqytet. Princin ilir! Zbulimin befasues, pse jo të krejt konferencës së pritshme kombëtare?.

Dhe ja tani do të dëgjojmë raportimet dhe njoftimet që vijnë nga treva jugore dhe posaçërisht nga gjetjet më të fundit pranë tumave të Mogilave.

Kryetari i Akademisë së Shkencave, profesor Aleksi heq syzet e trasha optike nga balli prej bronxi dhe hedh vështrimin sa te salla, edhe te radha ku qëndronte mësuesi Vasil Danga:“ Ju lumtë shoku Vasil ! Një zbulim i madh që hedh dritë falë përkushtimit të një gjurmuesi të palodhur të terrenit, një mësues i thjeshtë historie  por me pasion të madh shkencor dhe kërkimor!

 Urdhëroni te podiumi i nderit!-iu bë se dëgjoi ëndërrimtar Kryetarin e Akademisë së Shkencave  tek e thërriste për të folur,duke i shtangur të gjithë të pranishmit në sallë me zbulimin e fundit.

Në sallën plot e përplot, tani po dëgjohej një mërmërimë e zgjatur që përfshiu edhe radhët e të ftuarve nga jashtë shtetit: akademikë, albanologë, etnologë, etj,. Pak më sipër te lozhat ballore dhe anësore të sallës, udhëheqja e lartë e Partisë dhe qeverisë, i kishte ngulur sytë prej sfinksi Vasil Dangës që po i afrohej i ndrojtur podiumit të foltores. Ndjeu se u bë prush në fytyrë.

***

Në stacionin e trenit në Ballsh preu biletën dhe me hap të nxituar hyri në vagon tok me dhjetra te tjerë që shtyheshin për të kapur një vend për t’u ulur. Arriti të rehatohej në një vend pranë dritares siç dëshironte  por valixhen e mbante fillimisht mbi gjunj.

Kur fishkëllima e trenit dha sinjalin e nisjes në vagon ia behën një grup me pesë-gjashtë persona. Profesori i ndiqte pa vëmendje të sapombërriturit. Një grua e re e këtij grupi mbante në dorë një valixhe të ngjashme, prej  inkeliti në po atë ngjyrë me valixhen që profesor Danga mbante mbi gjunjë. Ata zunë vendet dhe gruaja e sistemoi valixhen në  vendin e bagazheve pingul mbi ndenjëset e tyre dhe ngjitur me profesorin.

Ende pa mbërritur në stacionin e Fierit, ai u njoh me bashkudhëtarët. Ata ishin krushq që shkonin për të këmbyer nishanet* (dhurata simbolike para dasmës.) me palën e nuses diku pranë kryeqytetit.

“Mos e mbaj valixhen mbi gjunjë se ka vend sipër,-iu drejtua dikush nga dasmorët profesorit. Me një ngurim të dukshëm ai e vendosi  sipër te bagazhet.

“Kush do ia marrë i pari këngës  te shtëpia e nuses?:-pyeti më i moshuari prej krushqve dhe i hodhi sytë nga tri e gratë  e lyera me një tualet të rëndë.

“Hajde, Sofika,!- u dëgjua dhe pas pak zhurma e trenit u përzie me zërin e bukur të gruas që quhej Sofika

“O moj nuse, dritë në dritare,
erdhe me gëzim në shtëpi të madhe….

 U mbushën sokakët me këngë e hare,
Lumë kush të solli në portën e re.”

Këngët popullore në vagonin e profesorit vijuan derisa treni iu afrua stacionit të fundit dhe njerëzit, si të nxitur nga një komandë alarmi, u sulën te dyert, kush e kush të dilte i pari, a thua do ikte Tirana. Gjithkush rrëmbente çanta ose valixhe dhe turrej jashtë. I fundit nga vagoni, doli profesor Vasili.

Zgjati dorën te bagazhet, tërhoqi çantën e lëkurtë prej inkeliti lejla dhe zbriti qetë- qetë duke ndjerë në fytyrë ajrin e lagësht e të freskët të Tiranës. Pas pak e pa veten  në bulevardin Dëshmorët e Kombit dhe këmbët e çuan në hotel.

 ***

Të nesërmen, kur ora shënoi nëntë pa pesëmbëdhjetë, profesori trokiti në zyrën e drejtorit të Institutit.

Pas mirëseardhjes së përzemërt drejtori prof.Dhimosteni, ftoi në zyrë edhe tre-katër kolegë, ku Vasil Danga do të prezantonte mbi tavolinë gjetjet e shumëpritura arkeolgjike të sarkofagut të Mogilave.

“Paske ardhur me këmbë të mbarë shoku Vaso, pasi pasnesër çel siparin edhe konferenca kombëtare e arkeologjisë. Urdhëro!-tha ai dhe u ul ne karrigen e tij me sytë nga valixhja lejla mbi tryzën e madhe të punës.

“Përpiqemi,shoku Drejtor-tha Vasil Danga duke falënderuar për fjalët e mira në adresë të tij.

Kapaku i valixhes u zbërthye pas lëvizjes 180 gradë të zinxhirit dhe në zyrë u përhap një arome e rëndë parfumi që të shponte hundët. Profesor Vaso dukej i shastisur. Hoqi nje copë akllasi të bardhë dhe ne valixhe u duk nje fustan, një palë sandale të bardha grash,….tre shishe parfumi, të kuq buzësh, këmishë nate grash, një palë mbathje akllasi………

“Oohh nëna ime ! “-tha profesor Vasili. Balli iu mbush me bulëza djerse  dhe  sakaq u shakullos mbi karrige, në gjendje të fikëti.

“Një gotë me ujë!-tha dikush. Atë çast, shoferi i institucionit u afrua dhe i zbërtheu nga gryka kravaten e kuqe njeriut të alivanosur.

“Ç’po ndodh?-tha drejtori.-A jeni mirë?Ku janë eshtrat e sarkofagut?…

“Oohh nëna ime ! Pse më linde?-belbëzoi me pamjen e një të ndërkryeri “Krushqit, kryshqit e trenit !..tha ai i çoroditur në  fytyrë.

“Valixhja është e tyre! Ata kanë marrë timen tok me gjetjet dhe eshtrat  e sarkofagut  dhe i kanë shpurë te nusja!..

Të gjithë ishin ngritur në këmbë me sytë nga  valixhja lejla e çuditshme ndërsa  ai vazhdimisht thërriste si në kllapi:

“Oh nëna ime ! Pse ma bëtë këtë?..///

–o0o–