Berhr përpara ambasadës sovjetike të papërfunduar në Tiranë — Burimi : TIME Magazine, 10 gusht 1962, faqe n°7

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 6 janar 2026

Revista “TIME” ka botuar, me 10 gusht 1962, në faqet n°7, 19 dhe 20, rrëfimin e korrespondetit të saj Edward Behr, rreth vizitës së tij asokohe në Shqipëri, të cilin Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar: 

Shqipëria : Komb në terr

Burimi : TIME Magazine, 10 gusht 1962, faqe n°19–20

Shqipëria është vendi më i mjerë në Evropë. Pothuajse askush nuk dëshiron të hyjë, dhe shumica e njerëzve të saj, po t’u jepej një mundësi e vogël, do të dëshironin të dilnin.

Megjithatë, për të fituar valutë të huaj aq të nevojshme, drejtuesit komunistë të vendit mbajnë një shërbim zyrtar turistik, Albtourist, i cili mburret me “plazhet e pakrahasueshme të Adriatikut” (të gjitha të ruajtura nga anije policie që patrullojnë) dhe me “rrënojat shumë-shekullore”. Biznesi për Albtourist është bërë i dobët në vendet e tjera satelite që prej prishjes me Hrushovin. Agjencia ka dërguar me shpresë broshurat e saj edhe në një agjenci të vogël udhëtimesh në Këln të Gjermanisë Perëndimore. Korrespondenti i TIME, Edward Behr, vendosi të aplikonte si turist. Ai priti gjashtë javë për vizë dhe më në fund hyri në Shqipëri me një fluturim hungarez që niset vetëm një herë në javë nga Budapesti — për të parë nga afër vendin që vetë Nikita Sergejeviç Hrushovi e kishte përshkruar si “më të përgjakshëm e më reaksionar se sa carët.”

Numërimi i çorapeve

I ndarë nga miku i vetëm në botë, Kina e Kuqe, me 3,000 milje largësi, Shqipëria jeton në një izolim njëherësh sfidues dhe të trishtueshëm. Më shumë se 70% e 1,700,000 banorëve të saj nxjerrin bukën e gojës nga toka e kolektivizuar; shumica e fshatrave dhe qyteteve malore kanë mbetur pothuajse si në shekullin e kaluar. Plehrat rrjedhin nëpër një kanal të hapur në mes të rrugëve të ngushta; burra me hundë shqiponje pinë kafe turke në kafene të errëta, ndërsa gratë e tyre mbajnë mbi supe dru ose fuçi me ujë të rrallë. Përkrah varfërisë tradicionale shfaqen posterët komunistë që shpallin parullën e diktatorit Enver Hoxha : “Ndërto socializmin në njërën dorë me kazmë dhe në tjetrën me pushkë.”

Edhe përpara prishjes me Hrushovin, siguria e brendshme ishte ndër më të rreptat në botë; që atëherë është kthyer në mani. Vizitorët e huaj duhet të plotësojnë formularë ku përshkruajnë përmbajtjen e bagazhit deri në numrin e këmishave, shamive dhe çorapeve që sjellin. Batanijet e mira janë aq të rralla, sa duhen regjistruar veçmas si “objekte me vlerë.” Shqiptarët, të shkëputur nga bota, besojnë se kufizime të tilla janë diçka krejt normale kudo.

Në mbërritje në Tiranë, korrespondenti Behr u mor nën kujdes të rreptë nga një udhërrëfyes shtetëror i Albtourist, i cili e shoqëronte kudo, madje përpiqej ta çonte nëpër “ekskursione” me autobusë të mbyllur me çelës. Ai bënte sikur dërgonte kërkesa për intervista me zyrtarë, aktorë apo gazetarë vendas — por gjithmonë përgjigjja ishte e njëjtë: “janë të sëmurë, me pushime ose në zi për ndonjë të afërm të ndjerë papritur.”

Meqë asnjë i huaj nuk mund të marrë taksi, guida ishte e domosdoshme. Ndihmë më të madhe i dha një gazetar japonez që udhëtonte me të dhe që shqiptarët e përshëndetnin rregullisht, duke e ngatërruar për kinez. Të dy gazetarët, duke qenë më shumë se një përfaqësues i Albtourist, ndonjëherë ndaheshin me qëllim për t’u “humbur” dhe për të shijuar disa minuta lirie — por këto arratisje nuk zgjatnin shumë, falë policisë sekrete “Sigurimi” dhe trupave të shumta (një e katërta e burrave të rritur janë nën armë). Zyrtarët madje i paralajmëruan se, nëse nuk silleshin siç duhej, mund të mos merrnin vizë daljeje — kërcënim shumë i efektshëm në Shqipëri.

Plazhi me mur

Një repart i armatosur me mitraloza në Tiranë patrullon zonën që diplomatët e pakët të huaj e quajnë “Blloku”: lagjen e rehatshme ku krerët komunistë kanë vilat e tyre. Edhe në plazhin e Durrësit, 25 milje në perëndim të kryeqytetit, një mur ndahet nëpër rërë e zbret deri në det për të ndarë zonën e privilegjuar nga ajo e punëtorëve, familjet e të cilëve banojnë në baraka prej teneqeje në anën tjetër të murit.

Notuesit proletarë nuk mund të kalojnë vijën e bojave rreth 30 metra nga bregu; nëse e bëjnë, një anije policie i urdhëron të kthehen, për të shmangur ndonjë arratisje drejt një anijeje greke apo italiane që mund të ndalojë në port. Kur një anije gjermane mbërriti me grurë kanadez të paguar nga Pekini, asaj nuk iu lejua të hynte në port — ngarkesa u shkarkua me varka. Edhe pse Shqipëria ka 250 milje vijë bregdetare në Adriatik, peshku është i rrallë, pasi vetëm disa peshkatarë “politikisht të besueshëm” lejohen të dalin në det, nga frika se mos ikin në Itali, vetëm 50 milje larg.

Megjithatë, shqiptarët nuk janë në uri dhe përfitojnë nga arsimimi, mjekimi dhe shërbimet e tjera falas. Behr nuk pa shenja rebelimi — dhe edhe po të kishte, pasardhësi i Hoxhës s’do të ishte më i mirë, pasi krerët kryesorë të partisë janë pothuajse të gjithë të afërm me Hoxhën ose me kryeministrin Mehmet Shehu.

Simbolet e statusit

Në Tiranë burokracia shtetërore është e ndërlikuar në mënyrë të pabesueshme; për të blerë çdo gjë, nga ilaçet deri te vaktet në hotele, kërkohet leje zyrtare. Së paku këmbësorët nuk e kanë të vështirë: në gjithë vendin ka vetëm rreth 400 makina (të vjetra ruse dhe çeke, përveç një flote “Mercedesësh” të ambasadës kineze). Megjithatë, në çdo kryqëzim të madh rrinë deri në tre policë me shkopinj të zinj e të bardhë.

Si qendër tregtare, Tirana ngjan më shumë me një pazar të improvizuar. Në dyqanet pothuajse tërësisht të shtetëzuara, një kostum i keq kushton 7,000 lekë — rreth 140 dollarë me kursin zyrtar — pothuajse dy paga mujore të një punëtori. Përpjekjet për industrializim morën fund kur Moska braktisi ambasadën e saj gjysmë të ndërtuar dhe tërhoqi mijëra ekspertët sovjetikë. Fabrika e vetme e madhe e pambukut qëndroi e mbyllur për tre muaj; planet për fabrika të reja mbetën në letër. Nga 22 avionët MIG sovjetikë që kishte Shqipëria, vetëm pesë mund të fluturojnë. Kina, Koreja e Veriut dhe Vietnami i Veriut dërguan rreth 500 teknikë, shumica bujq që mësojnë kultivimin e orizit dhe organizojnë punishte në modelin e Pekinit.

Kinezët jashtë orarit rrinë të izoluar. Hanë në një sallë më vete në hotelin italian Dajti, dhe jetojnë në një kompleks ambasadorësh të rrethuar vazhdimisht nga roje. Simbolet më të fundit të statusit në Tiranë — të veshura nga zyrtarët shqiptarë që kanë vizituar Kinën — janë një kapelë e thjeshtë prej pëlhure bezhë, si ajo që preferon Mao Ce Duni, dhe syze dielli të errëta të stilit aviator, po aq të modës në Pekin.

Varfëria e zymtë, shtypja politike dhe dyshimi maniak ndaj të huajve nuk e bëjnë udhëtimin në Shqipëri as të këndshëm, as tërheqës. Kur erdhi koha për t’u larguar, avioni i Behr u vonua një orë — dhe madje edhe udhërrëfyesi i Albtourist e kuptoi sa të lumtur ishin vizitorët që po iknin.

“Gjërat e mira vijnë ngadalë,” tha me një ngritje supesh, dhe me përshëndetje me dorë u dha lamtumirën.

Një Letër nga Botuesi

10 gusht 1962

TIME

Burimi : TIME Magazine, 10 gusht 1962, faqe n°7

Korrespondenti i TIME, Edward Behr, 36 vjeç, ka shërbyer në ushtrinë britanike në Indi, ka punuar si gazetar për Reuters në Londër dhe Paris, dhe si pjesë e redaksisë sonë në Paris ka udhëtuar në shumicën e vendeve të Evropës. Për katër vjet ai mbuloi luftën në Algjeri dhe vitin e kaluar botoi një libër për të.

Me pak fjalë, Behr ka qenë në mjaft vende të njohura dhe të largëta për ta ditur se nuk duhet t’u besohet broshurave turistike. Por gjatë një turneu 13-ditor në Shqipërinë komuniste — për të cilin ai raporton këtë javë — Behr zbuloi se hendeku midis realitetit dhe fantazisë së paraqitur ishte edhe më i madh se sa kishte menduar.

“Vizita në Shqipëri,” tha ai, “është si të kthehesh pas në kohë dhe të zgjohesh në Ballkanin e shekullit të 16-të, me disa tela telefoni, armë moderne dhe pak automjete shtesë.”

Behr e kuptoi prapambetjen e Shqipërisë që në fillim të qëndrimit të tij. Duke u nisur për të zëvendësuar briskun e rrojës (kishte humbur valixhen në Budapest), ai zbuloi se i vetmi brisk i disponueshëm ishte vendas — dhe vdekjeprurës. Ai funksiononte vetëm duke hequr edhe copa të mëdha lëkure. Behr ia përmendi këtë rastësisht udhërrëfyesit të tij shqiptar, i cili u përgjigj thjesht: “Gjithmonë kemi ndonjë problem me briskun tonë.”

Megjithatë, ky udhëtim për pazar pati një përfitim: Behr arriti të fliste për pak minuta i vetëm me një shqiptar vendas — një farmacist që kishte qenë në Paris vite më parë dhe që e pyeti me mall : “A është ende njësoj Bregu i Majtë?”

Udhërrëfyesi i Behr-it ishte plotësisht i vetëdijshëm se ai nuk ishte turist i zakonshëm, por vendosi se ta dëbonte nga vendi do të ishte e kotë. Nga ana tjetër, Behr e dinte se shoferi i makinës së tyre turistike ishte anëtar i policisë sekrete. Për të shpërqendruar vëmendjen e udhërrëfyesit ndërsa fotografi bënte disa foto, Behr (duke folur në gjermanishte të çalë) përpiqej ta mbante të zënë me biseda.

Njëherë, kur udhërrëfyesi përmendi se kishte përkthyer në shqip dramën e Bertolt Brecht-it Nëna Kurajo, Behr e shpërqendroi duke i treguar gjatë për një takim që kishte pasur me Brecht në Paris në vitin 1953. Behr e gjeti udhërrëfyesin — i cili nuk kishte dalë kurrë jashtë Shqipërisë — pothuajse tragjikisht kureshtar për botën e jashtme. Dhe për ata që, nga ana e tyre, janë kureshtarë për Shqipërinë — vendin më të vështirë për të mbijetuar në gjithë Evropën — lexoni raportin e Behr në rubrikën “THE WORLD”.

Kostaq Kota ose Koço, siç i pëlqente ta quanin, lindi më 14 mars 1888 në Korçë, qytet shqiptar i dalluar për lëvizjet e mëdha patriotike, për lirinë e mëmëdheut, për kulturë dhe arsimimin në gjuhën shqipe, procese në të cilat ishin përfshirë historikisht edhe kontribuon intensivisht familjet Kota. Origjina e tyre është nga Kalaja e qytetit të Beratit. Koço ishte djali i dytë i Nuçit, i cili kishte edhe dy djem të tjerë, Kristaqin dhe Ilian, si dhe një vajzë Leonorën. I ati ishte njeri shumë praktik, tregëtar dhe merrej me tregëti lëkurësh. Koço lindi. u rrit dhe u formua në një mjedis familjar të lidhur ngushtësisht me fatet e atdheut dhe të kombit, për interesin e të cilëve ishin të angazhuar pandërprerë.

Ky mjedis ndikoi fuqishëm në formimin e karakterit të Koços dhe e bëri atë vazhdues të paepur të traditës familjare, idealit kombëtar dhe ndjenjave patriotike e atdhetare të saj. Koço e kreu arsimin fillor në Korçë, arsimin e mesëm në gjimnazin “Zosimea” të Janinës, arsimin e lartë në Universitetin e Athinës, ku u diplomua në Shkencat Politike.

Arsimi i lartë i dha mundësinë të njihet me figura të lëvizjes kombëtare shqiptare dhe shpejt u lidh dhe nisi bashkëpunimin me ta, duke u bërë një nga më aktivët e të dalluarit e saj. Në udhën e jetës së tij pati fatin të takonte, të punonte, madje shpesh herë të bashkëpunonte ngushtësisht me tre nga figurat qendrore të kombit shqiptar gjatë katër dekadave të para të shekullit XX,me Fan.S.Nolin me Ismail Qemalin, dhe Ahmet Zogun.

Koço Kota pasi përfundoi studimet e larta dhe mbrojti diplomën, në qershor të vitit 1911, u largua nga Athina dhe u vendos në qytetin e Vlorës nga ku, pas pak kohe, emigroi në Amerikë. Në SHBA-ës, u anëtarësua në shoqërinë e emigrantëve shqiptarë, “Përlindja” ose “Malli i Mëmëdheut” dhe u zgjodh kryetar i saj. Mbështeti Fan Nolin në veprimtaritë e tij atdhetare, lidhur me çështjen kombëtare shqiptare, kishën ortodokse autoqefale, bashkimin e shoqërive të emigrantëve shqiptar në Amerikë etj.

Në saj të veprimtarisë patriotike Koço Kota shpejt u bë i njohur në radhët e emigrantëve shqiptarë dhe midis drejtuesve dhe organizatorëve të tyre. Atje, ai ishte një nga pesë anëtarët e Komisionit nismëtar që shqyrtoi, diskutoi dhe vendosi për themelimin e Federatës “VATRA” shoqëri patriotike e emigrantëve shqiptarë në SHBA, e cila siç dihet u themelua në Boston (SHBA) më 28 prill 1912. “Vatra” ishte nga më të mëdhatë, më të rëndësishmet, dhe më jetëgjata në Diasporën Shqiptare.

Më 1912 Federata “Vatra” e zgjodhi Koço Kota-n si një nga përfaqësuesit e tij delegat në Kuvendin Kombëtar të Vlorës i cili më 28 nëntor 1912, shpalli pavarësinë e Shqipërisë. Gjatë punimeve të Kuvendit Kombëtar të Vlorës, drejtuesit e Kuvendit e ngarkuan Koço Kotan me detyrat e shkruesit (sekretarit). Me formimin e qeverisë shqiptare të kryesuar nga Ismail Qemali, e emëruan në detyrën e inspektorit të përgjithshëm në ministrinë e Arsimit të drejtuar nga Luigj Gurakuqi.

Mbështeti fuqishëm Ismail Qemalin dhe programin e tij qeverisës, lidhur me reformat: administrative, arsimore dhe agrare, të cilat u sabotuan nga elementi turkoshak dhe nga pronarët e mëdhenj të tokave. Në fillim të marsit 1914 Koço Kota bashkë me figura dhe personalitete patriotike të njohur të lëvizjes kombëtare shqiptare, themeluan në Durrës organizatën politike “Krahu Kombëtar” e cila u përpoq të organizonte dhe drejtonte lëvizjen kombëtare për mbrojtjen e stabilizimin e shtetit shqiptar.

Në datën 20 mars 1914, Koço Kota-n e emëruan në Ministrinë e Arsimit, e cila drejtohej nga Dr. Turtulli Ministër Arsimi në qeverinë e Turhan Pashës. Meqenëse shkolla shqipe thuajse nuk funksionoi, ai u largua nga Durrësi dhe u vendos në Berat, ku punoi në profesionin e tij të juristit -Avokat.

Më 4 shtator 1914, shkoi në Shkodër, së bashku me patriotët shqiptar të “Krahut Kombëtar”. Me fillimin e Luftës së Parë Botërore, komanda ushtarake e ushtrisë malazeze që pushtoi Shkodrën, e arrestoi Koço Kota-n bashkë me patriotët e tjerë dhe i internoi në Mal të Zi. Pasi doli nga burgjet malazeze u largua dhe shkoi përsëri në Amerikë. Më 27 janar 1916, u rikthye në Shqipëri pas largimit të Esad Pashës dhe ardhjes së austro-hungarezëve.

Në fund të shkurtit 1916, Koço u caktua anëtar i Gjykatës së Apelit në Prefekturën e Beratit. Në fillim të gushtit 1916, u largua nga Berati dhe shkoi në Shkodër, ku e caktuan inspektor arsimi në Drejtorinë Arsimore, të drejtuar nga Luigj Gurakuqi. Qëndroi në këtë detyrë deri më 30 tetor 1918, kur ushtritë austro-hungareze u larguan nga Shqipëria dhe në territorin shqiptar u vendos ushtria italiane.

Luigj Gurakuqi, ministri i Arsimit në qeverinë e Turhan Përmetit më 30 dhjetor 1918, e emëroi Koço Kota-n “Inspektor Arsimi” pranë Prefekturës Berat. Në shkurt të vitit 1919 shkoi në Korçë për të krijuar lidhjet e Komitetit të Shpëtimit Kombëtar të Beratit me Shoqëritë Atdhetare të Korçës drejtuar nga Sotir Kotta dhe të Aleksandrisë në Egjipt drejtuar nga Llambi N. Kotta. Pas përfundimit të Luftës së Parë Botërore, nisi në Paris Konferenca e Paqes, e cila u hap më 18 janar 1919. Në atë Konferencë, morën pjesë edhe delegacioni shqiptar.

Më 30 prill 1919, Kostaq (Koço) Kota Inspektori i Arsimit, bashkë me një grup patriotësh përfaqësues të popullit të Beratit, (Hekuran be Vrioni Kryepari i Katundariës, Zarif Aga Haznatari-Kryetar i klubit “Bashkim”, Fevzi Ruli – Advokat, Themistokli Kassapi -Notablë i krishter, Salih Gjuka – direktori Arsimit, Adem Shehu -sekretari i Arsimit, Islam be Vrioni – Notabël muhamedan, Melek be Frashëri – Kapitanë, Xhevdet Meqemea – Advokat, Zejnel be Prodani–Notabël, Teki be Selenica – Notabël, Zoj Tonçi –Tregtar, Todi Naska

– Nëpunës drejtësie, Bektash H. Berberi-Zanatli, Gaqe papa Zaharia – direktori i Kancelarisë së Prefekturës, Emrullah Psarizi-Sekretari i Perlimentares, Hajredin Kuçi – Notabël, Andon Capo – Tregtar, Hysni aga Kafasi -Këshilltari i Perlimtares, Nuri Osman Smundja -Sekretari i Drejtësisë), bëhet nismëtar për hartimin e një “Memorandumi” në favor të çështjes shqiptare, drejtuar Komandës Franceze në Shkodër, Konsullit amerikan në Shqipëri e “Komitetit Mbrojtja Kombëtare e Kosovës”, ku ndër të tjera kërkohej: “Nëse, shteti shqiptar duhet të mbetet nën mandate të nji Guvernes së madhe, atëherë na dëshirojmë mandatin amerikan, qi kështu të mundim të sigurojmë e t’i apim nji frymë kombëtare zhvillimit e lulëzimit të vendit tonë”.

Më 6 shtator 1919, së bashku me patriotët dhe vullnetarë beratas Koço Kota ishte ndër drejtuesit më aktiv në komisionin “Mbrojtja e Korçës”, në organizimin e forcave vullnetare e mbledhjen e ndihmave materiale për mbrojtjen e krahinës dhe qytetit të Korçës nga agresioni dhe sulmet e andartëve grek. Më 21 dhjetor 1919 shkoi në Korçë, për të mobilizuar dhe organizuar patriotët dhe vullnetarët korçare dhe përkrahësit e tyre, në luftën vendimtare kundër synime aneksioniste greke dhe për krijimin e kushteve që edhe Korça ti bashkëngjitej Shqipërisë. Ai u shpreh hapur publikisht kundër marrëveshjes italo-greke dhe ishte i bindur e besimplotë tek amerikanët.

Më 21-31 janar 1920, Koço Kota mori pjesë në Kongresin Kombëtar të Lushnjës si delegat dhe përfaqësues i Korçës, midis 50 përfaqësuesve të gjithë krahinave të përfshira më 1913 në kufijtë e shtetit shqiptar. Sikurse dihet Kongresi Kombëtar i Lushnjes ishte ngjarje me rëndësi të veçantë, mori vendime për rimëkëmbjen e shtetit Shqiptar, për sigurimin e pavarësisë dhe mbrojtjen e tërësisë territoriale të tij.

Drejtuesit e Kongresit e caktuan Koço Kota-n Sekretar të Kongresit. Në fund të punimeve Kongresi i Lushnjes e zgjodhi Koço Kota-n anëtar të Këshillit Kombëtar, përfaqësues të krahinës së Korçës në atë organ me 37 anëtar që kryente funksionet e parlamentit shqiptar, organ i krijuar për here të pare në Historinë e Popullit Shqiptar dhe që shënoi fillimin e parlamentarizmit dhe të demokracisë parlamentare.

Në këtë mënyrë, vendimet e Kongresit Kombëtar të Lushnjes në të cilin mori pjesë mjaft aktive edhe Koço Kota, shënuan një moment kthese në Historinë e Shqiptarëve, shënuan fillimin e një periudhe të re. Përmbajtjen e procesit të ri historik, Koço Kota jo vetëm e kuptoi qartësisht dhe plotësisht, por me ndërgjegje e bindje të patundur i kushtoi angazhimin pakushte dhe devocionin e paepur mbi 20 vjet të jetës së tij.

Dokumentet arkivore të kohës, dëshmojnë se Koço Kota gjatë vitit 1920, sipas kërkesës së ministrisë së Arësimit, hartoi tekstin e parë të matematikës në gjuhën shqipe, për tre klasat e para të shkollës fillore. Më 21 qershor 1920, Qeveria e Sulejman Delvinës e emëroi Koço Kota-n Prefekt të Korçës. Përballja me pronarë të mëdhenj tokash dhe me pushtetarë turko man, e detyruan Koçon t’i shprehte Ahmet Zogut, Ministër i Punëve të Brendshme në Qeverinë e Sulejman Delvinës, indinjatën e të krishterëve shqiptar ndaj ligjeve osmane në fuqi dhe praktikave diskriminuese turko-mane.

Paralajmëroi strukturat shtetërore, për rrezikun e madh që i vinte shtetit Shqiptar nga vazhdimi i zbatimit të legjislacionit otoman, parimet dhe praktikat e të cilit ishin në kundërshtim me parimet e Rilindjes Kombëtare dhe me vendimet e mara në Kongresin Kombëtar të Lushnjes. Qysh në fillimin e fushatës së zgjedhjeve të para parlamentare pluraliste në Shqipëri në janar të vitit 1921, Koço Kota konstatoi dhe kundërshtoi parregullsitë në hartimin e listave të kandidatëve për deputet, në dëm të përfaqësuesve të popullsisë ortodokse.

Për t’i bërë presion qeverisë, që të merrte masa për mënjanimin e parregullsive, i inkurajuar edhe nga mbështetësit e tij, u tërhoq nga kandidimi. Gjatë fushatës elektorale për zgjedhjet parlamentare, Koço Kota me një grup intelektualësh korçarë, më 13 shkurt 1921 i paraqitën qeverisë Vrioni një “Memorandum”, ku kërkonin që në Shqipërinë Juglindore të ngrihej një “Administratë Autonome” me parlament dhe legjislacion të vetin, me qendër në Korçë por e varur plotësisht nga pushteti qendror i shtetit Shqiptar.

Në Memorandumin drejtuar Qeverisë Shqiptare, Koço Kota e personalitetet që e mbështetën, i paraqitën edhe argumentet që shpjegonin dhe justifikonin parashtresën e tyre. Ata analizonin shkaqet dhe arsyet politike, sociale, fetare, kulturore, legjislative (juridike) specifike dhe të veçanta të krahinave të Juglindjes së shtetit Shqiptar, shkaqe të cilët diktonin, sipas hartuesve të memorandumit, nevojën dhe domosdoshmërinë e krijimit të saj si njësi e posaçme territoriale-administrative autonome, por të varur plotësisht nga pushteti dhe administrata qendrore e Shtetit Shqiptar. Madje në Memorandum i sillnin në vështrim Qeverisë Shqiptare edhe organizime të tilla shtetërore të suksesshme në shtete të ndryshme të Europës.

Kur qarqet drejtuese shtetërore Greke u përpoqën ta shfrytëzonin këtë çështje në favor të tyre Koço Kota e tërhoqi Memorandumin dhe me një telegram dërguar Lidhjes së Kombeve, deklaroi: “Të huajt nuk kanë të drejtë të flasin për çështje krejt të brendshme të shtetit Shqiptar”. Në korrik të vitit 1921, qeveria e Iliaz Vrionit e caktoi Dr. Koço Kota-n Prefekt të Beratit, detyrë të cilën e kreu deri në fund të vitit 1923. Në ushtrim të detyrës së prefektit, u njoh me situatat social ekonomike të popullsisë krahinore dhe ju përvesh punës për çeljen e fondeve dhe fillimin e punimeve botore.

Gjatë viteve 1921-1923, periudhë gjatë të cilës Koço Kota ishte Prefekt i Beratit, u hapën 19 shkolla të reja; në Sinjë, Sadovicë, Pobrat, Drobonik, Tomorr dhe Kapinovë, duke e çuar numrin e tyre në 61 shkolla fillore. Më 14 tetor 1921, ai u përfshi në hartimin e një plani konkret veprimi lidhur me shkëputjen e familjeve ortodokse të Toskërisë nga Patriarkana dhe lidhjen e tyre me Kishën Katolike. Nga 10-19 shtator 1922, me përkrahjen e Koço Kota-s që ishte Prefekt i Beratit dhe mbështetjen e kryeministrit Xhafer Ypi, ministrit të Punëve të  Brendshme Ahmet Zogu, në Berat (në sallën e Shkollës së “Mangalemit”) u mbajt Kongresi Themeltar i Kishës Orthodokse Autoqefale Shqiptare (KOASH)..

Më 27 dhjetorit 1923, Dr. Koç Kota u zgjodh deputet i Korçës për Asamblenë Kushtetuese, e cila u mblodh në janar 1924. Më 30 mars 1924 Koço Kota u emërua ministër i Punëve Botore dhe i Bujqësisë, në qeverinë Vërlaci. Më 27 maj të vitit 1924, në qeverinë Vrioni mbajti të njëjtin portofol. Më 16 qershor 1924, Noli u zgjodh kryeministër i Shtetit Shqiptar, por më 24 dhjetor 1924, Zogu u kthye nga Jugosllavia dhe erdhi në Tiranë. Qeveria demokratike e Fan Nolit u rrëzua. Më 6 janar 1925, Ahmet Zogu zgjidhet President i Shqipërisë, njëkohësisht Kryeministër dhe Ministër i Punëve të Brendshme.

Më 6 janar 1925, Kostaq Kotta në qeverinë e Ahmet Zogut, caktohet me dy detyra tepër të rëndësishme: Ministër i P. Botore dhe zv. Ministër i P. Brendshme. Më 21 janar 1925, Shqipëria shpallet Republikë. President u rizgjodh Ahmet Zogu. Më 2 mars 1925, u miratua kushtetuta e parë e shtetit shqiptar. Më 17 maj 1925, Dr. Koço Kota u zgjodh deputet i popullit të Korçës, në zgjedhjet parlamentare të organizuara nga Presidenti Ahmet Zogu.
Më 18 korrik 1925, Asambleja Legjislative e Republikës së Shqipërisë e përbërë nga Senati dhe Dhoma e Deputetëve, vendosi për ndërrimin e kufijve të vijës Vermosh e Shën Naum në favor të Jugosllavisë.

Më 23 shtator 1925 Dr. Koço Kota u caktua me detyrën e Ministrit të Bujqësisë dhe më 28 shtator 1925 u zgjodh Kryetar i Dhomës së Deputetëve Më 11 maj 1928, kryeministri Ahmet Zogu e emëroi Koço Kota-n Ministër të P. të Brendshme. Më 17 gusht 1928, Ahmet Zogu në cilësinë e Presidentit të Republikës, shpërndau Asamblenë dhe shpalli zgjedhjet e reja. Më 1 shtator 1928 u mblodh Asambleja Kushtetuese, e cila në mbledhjen historike të saj procedoi me një zë: “Shqipëria është Mbretëri Demokratike Parlamentare Trashëguar” dhe e shpalli Ahmet Zogun, Mbret të Shqiptarëve./ Memorie.al

Nga Harallamb Kota

Nga DASHNOR KALOÇI

Ngjarja e para disa ditëve e ndodhur në qytetin e Durrësit, kur i paraburgosuri Altin Ndoci u arratis nga spitali rajonal i atij qyteti, kur ishte dërguar “për vizitë dhe analiza mjekësore” nga ana e autoriteteve të Burgut të Durrësit, ku mbahej i izoluar pas disa akuzave të rënda nga ana e SPAK-ut, nuk është një ngjarje e panjohur dhe e paprecedentë, jo vetëm në këto 35 vite të pluralizmit, por edhe gjatë gjithë periudhës 45 vjeçare së regjimit komunist të Enver Hoxhës dhe pasardhësit të tij, Ramiz Alia. Edhe pse konsiderohet si një nga regjimet më diktatoriale të Europës Lindore, ndonëse sporadike, arratisjet nga kampet dhe burgjet komuniste nuk kanë munguar, por ato kanë qenë me pasoja të rënda, pasi shumë nga të dënuarit e kanë paguar me jetën e tyre atë “aventurë”!

Arratisjet e para nga kampet e burgjet komuniste e kanë zanafillën që nga viti 1945, por me ndonjë individ të veçantë dhe jo të organizuara në grupe. Arratisja e parë e bujshme në grup, është ajo e prillit të vitit 1947, kur 20 të burgosur që vuanin dënimin në kampin e Beratit, mundën që të kalonin rrethimin me tela me gjemba e të “merrnin malet”! Një ngjarje pak e shumë e tillë u përsërit edhe në dhjetorin e po atij viti, kur nga kampi i Llakatundit të rrethit të Vlorës, ku vuanin dënimin rreth 60 të burgosur politikë, nëntë prej tyre (të dënuar si “armiq të popullit”, nga 10 deri në 20 vjet heqje lirie), mundën të arratisen nga kampi, pasi kishin “korruptuar” me raki, zogj të skuqur dhe duhan, rreshter Brahim Hoxhën nga Vlora, i cili ishte dhe anëtar partie.

Që nga ajo kohë e më pas, për gati 45 vite të regjimit komunist, arratisjet nuk kanë qenë të pakta dhe ato kanë ndodhur në të gjitha kampet e burgjet e Shqipërisë, duke filluar nga Tirana, Maliqi (Kampi i tharjes së Kënetës), Rinasi (Kampi i ndërtimit të Aeroportit), Burreli, Spaçi, Repsi, Rubiku, (Kampi i Uzinës së Shkrirjes së Bakrit), Vlora (Kampi i Sodës Kaustike), Laçi (Kampi i Uzinës së Superfosfatit), Elbasani (Kampi i Fabrikës së Çimentos), Fushë-Kruja (Kampi i Fabrikës së Çimentos), Ballshi, Zejmeni, Borshi dhe Shën- Vasia e Sarandës, Qafë-Barit etj., ku pjesa më e madhe e të dënuarëve që kanë tentuar arratisjen nga kampe burgjet, mbetën në telat me gjemba të “sharruar” nga plumbat e ushtarëve që ruanin ata. Për ironi të fatit, njeri prej tyre ishte dhe Sazan Hadaeri, (djali i motrës së Shefqet Peçit, një nga udhëheqësit emblematik të Shqipërisë komuniste), i cili u vra nga rojet e burgut të Burrelit, më 2 gusht 1967, pasi kishte kaluar rrethimet e atij burgu dhe ishte fshehur diku në vreshtat e fermës bujqësore!

Sa më sipër, pothuaj pjesa më e madhe e këtyre ngjarjeve me tentative dhe arratisje nga kampet e burgjet e regjimit komunist, tashmë janë shumë të njohura, si nga dëshmitë dhe rrëfimet e protagonistëve të tyre apo dokumentet arkivore, në këtë shkrim po publikojmë tetë histori arratisjesh, duke dhënë vetëm komunikatat operative ditore sekrete të Ministrisë së Brendshme, në të cilat ato ngjarje raportohen thjesht si lajme. Në këto ngjarje që kemi përzgjedhur për botim në këtë shkrim, e para i përket 1 nëntorit të vitit 1953, kur katër të burgosur që vuanin dënimin në kampin e Rinasit, mundën që të arratisen duke u larguar nga kanali i nevojtoreve e, të kalonin kufirin shtetëror duke dalë në Jugosllavi! Ndërsa e fundit, i përket prillit të vitit 1991, kur forcat e policisë së Degës së Brendshme të rrethit të Mirditës, vranë të dënuarin Pëllumb Dermani, që ishte arratisur nga kampi i Spaçit, ngjarje e cila shënoi dhe epilogun e atij regjimi diktatorial. Për më shumë rreth kësaj etj., na njohin dokumentet në fjalë të cilat janë nxjerrë nga Arkivi i Ministrisë së Brendshme dhe publikohen për herë të parë (me faksimilet përkatëse) nga Memorie.al

RAPORT – INFORMACIONI I MINISTRISË SË PUNËVE TË BRENDSHME, PËR ARRATISJEN E KATËR TË DËNUARVE POLITIK NGA KAMPI I RINASIT, MË 31 TETOR TË VITIT 1953, NGA KANALI I NEVOJTOREVE

REPUBLIKA POPULLORE E SHQIPËRISË Tepër Sekret

MINISTRIA E PUNËVE TË BRENDSHME Nr. 127

“Sekretariati” Tiranë, më 1 nëntor 1953

KOMUNIKATË OPERATIVE NR. 190

Arratisje të burgosurish politik nga Kampi Nr. 4

Njofton se në datën 31 tetor 1963, në orën 03.00, kanë ikur nga Kampi Nr. 4, të burgosurit e poshtëshënuar.

Shefqet Nexhip Islami, lindur në vitin 1920 në fshatin Kardhiq të Gjirokastrës dhe banues në Fier, arrestuar më 1.XII.1948, dënuar me 20 vjet privim lirie, për fajin se ka bërë pjesë në një organizatë tradhtare.
Ago Çelo Mitaj, lindur në vitin 1925 në katundin Bolenë të Qarkut Vlorë, arrestuar më 29.VIII.1950, i dënuar me 20 vjet privim lirie, për fajin se ka propaganduar dhe se ka dashur që të arratisej në Greqi.
Abaz Vesel Korçari, lindur në vitin 1925 në katundin Vërseshtë të rrethit të Skraparit, arrestuar më 16.VIII.1946, i dënuar me burgim të përjetshëm (zbritur në 20 vjet), për fajin se ka bërë pjesë në një grup kundër Pushtetit.
Nexhip Sherif Dauti, lindur në vitin 1924 në katundin Palevli të rrethit Sarandë, arrestuar më 20.X.1950, i dënuar me 20 vjet privim lirie, për fajin se ka qenë anëtar i një grupi reaksionar dhe më pas ka bashkëpunuar me diversantë për të formuar një grupo dhe Komitete për rrëzimin e Pushtetit Popullor.
Të përmendurit kanë mundur të dalin nëpërmjet kanalit të nevojtoreve të kampit. Në ndjekje të tyre kanë shkuar forca të Policisë, gjurmët kanë ndjekur deri afër Rrugës Durrës- Tiranë. Janë lajmëruar qarqet përkatëse dhe forcat e Policisë.

Drejtoria e qarkut për këtë çështje do të njoftojë me relacion të veçantë.

SHEFI I SEKRETARIATIT

Major

Rasim Dedja

Ministrit të Punëve të Brendshme
Gjeneral-major Kadri Hazbiut
Gjeneral-major Mihallaq Ziçishtit
Kolonel Delo Balilit
Në dosje
RAPORT – INFORMACIONI I MINISTRISË SË PUNËVE TË BRENDSHME, PËR TENTATIVËN E ARRATISJES SË 20 TË DËNUARVE POLITIK NGA KAMPI I “PALLATEVE AGIMI”, MË 24 QERSHOR TË VITIT 1954

REPUBLIKA POPULLORE E SHQIPËRISË Tepër Sekret

MINISTRIA E PUNËVE TË BRENDSHME

“Sekretarjati” Tiranë, më 25 qershor 1954

KOMUNIKATË OPERATIVE NR. 175

TIRANË

Tentim arratisje i një grupi të burgosurish

Njofton se me datën 24 Qershor 1954, në kapin nr, 4 në Tiranë, një grup të burgosurish prej 20 vetash, të cilët kishin përgatitur një kanal prej 8 m. gjatësi për të dalë nga kampi, me qëllim arratisje. Të sipërmit kanë qenë të dënuar rëndë. Elementët kryesorë u zbuluan dhe në marrëveshje me Gjeneral-major Kadri Hazbiun, filloi marrja e tyre në hetuesi. Do t’i jepen gjyqit për tentativë arratisje dhe kalim në Jugosllavi

SHEFI I SEKRETARIATIT

Major

Rasim Dedja

RAPORT – INFORMACIONI SEKRET I MINISTRISË SË PUNËVE TË BRENDSHME, PËR ARRATISJEN E TRE TË DËNUARËVE POLITIK NGA BURGU I BURRELIT, MË 2 GUSHT 1967, KU NJERI I VRA NGA ROJET

REPUBLIKA POPULLORE SOCIALISTE E SHQIPËRISË SEKRET

MINISTRIA E PUNËVE TË BRENDSHME Ekzemplar i vetëm

DREJTORIA E ADMIN. DHE STUDIMEVE Tiranë, më 3.8.1967

KOMUNIKATË OPERATIVE NR. 179

BURRELI

Njofton se me datën 2.8.1967, në ora 19-30, në kohën që oficeri i rojës së burgut, Ymer Lena dhe roja Hamit Laçi, po bënin si zakonisht apelin për kontroll në dhomën Nr. 7, në të cilën ishin gjithsej 18 veta, të dënuarit për krime kundër shtetit me nga 25 vjet, Adem Isuf Allçi, nga Tropoja, Sazan Hajdar Hajdari, nga Gjirokastra dhe Dhori Rafail Deshnica, nga Korça, të tre nën moshën 30 vjeçe, goditën me grusht oficerin dhe rojën, duke i rrëzuar në tokë pa ndjenja, iu morën çelësat e dyerve të brendshme, dolën në oborrin e rrethuar, duke hipur në shpinën e njërit prej tyre, kaluan nga porta e burgut, në tarracë, dhe u hodhën nga ana e mbrapme e burgut, në një lartësi 4 m.

Roja i diktoi dhe ju thirri për t’u ndaluar, por mbasi nuk iu bindën, ai qëlloi dhe goditi duke lënë të vdekur Sazan Hajdarin, plagosi Dhori Dishnicën, por ky mundi të dalë jashtë telave, por nga plagët e marra, i kishte mbetur fuqia dhe ishte fshehur te vreshtin në fermës. Ndërsa Adem Isuf Allçi u largua dhe nga masat e marra, u kap në Fishën e Tosumit nga A.G.B.V. Fitim Hoxholli dhe nga një polic i Degës, të cilët ishin në ndjekje të tij. Refaili është plagosur në këmbë dhe në kurriz, u dërgua për mjekime në infermierinë e burgut. Oficeri i rojës dhe roja kanë pësuar vetëm goditje në fytyrë dhe janë në gjendje normale.

KRYETARI I DEGËS SË PËRGJITHSHME

GANI GOXHI

RAPORT – INFORMACIONI SEKRET I MINISTRISË SË PUNËVE TË BRENDSHME, PËR ARRATISJEN E KATËR TË DËNUARVE POLITIK NGA KAMPI I BALLSHIT, MË 12 MAJ 1975

REPUBLIKA POPULLORE SOCIALISTE E SHQIPËRISË SEKRET

MINISTRIA E PUNËVE TË BRENDSHME Ekzemplar i vetëm

DREJTORIA E ADMIN. DHE STUDIMEVE Tiranë, më 12.5.1975

KOMUNIKATË OPERATIVE NR. 109

FIERI

Më 12.5.1975, ora 04.00, në repartin 309 Ballsh., janë larguar nga kampi të dënuarit; 1) Pëllumb Isuf Kasa, vjeç 37, lindur në Lushnje dhe banues në Tiranë, i dënuar me 8 vjet heqje lirie; 2) Bardhyl Haxhi Zaimi, vjeç 25, lindur dhe banues në Kavajë, i dënuar me 6 vjet heqje lirie; 3) Hate Lirim Demo, vjeç 29, lindur dhe banues në fshatin Gorisht Vlorë, i dënuar me 26 vjet heqje lirie; 4) Piro Vangjel Mëngjesi, vjeç 28, lindur në Fier dhe banues në Shtyllas, i dënuar me 20 vjet heqje lirie. Janë marrë masa për kërkimin e tyre, brenda dhe jashtë rrethit.

DREJTORI

PILO SHANTO

RAPORT – INFORMACIONI SEKRET I MINISTRISË SË BRENDSHME, PËR ARRATISJEN NGA KAMPI I BORSHIT TË SARANDËS, I TË DËNUARIT POLITIK HAXHI SHABAN SULA, MË 11 QERSHOR 1976

REPUBLIKA POPULLORE SOCIALISTE E SHQIPËRISË SEKRET

MINISTRIA E PUNËVE TË BRENDSHME Ekzemplar i vetëm

DEGA E PËRGJITHSHME Tiranë, më 11.6.1976

KOMUNIKATË OPERATIVE NR. 138

SARANDA

Më 10.6.1976, ora 7.30, në Repartin e Riedukimit Borsh, i dënuari me 7 vjet heqje lirie për sjellje të padenjë në shoqëri dhe për goditje të përfaqësuesit të pushtetit, Haxhi Shaban Sula, vjeç 26, nga Tirana, i dënuar katër herë, u largua nga vendi i punës dhe pasi iua afrua në mënyrë të maskuar rojës, ushtar Fiqiri Serjiut, e goditi atë befasisht dhe e rrëzoi në kanal.

Pas kësaj i mori mitralozin me gjithë municion dhe iku në drejtim të Ndërmarrjes Bujqësore. Në këtë kohë ushtari qëlloi me pistoletë në drejtim të tij, por pa pasoja. Në afërsi të NB-së ai gjeti një makinë të asaj ndërmarrje, që drejtohej nga shoferi Pilo Vrana, e cila kishte ndaluar dhe tre katër punëtorë.

Këta të fundit, kur panë Haxhiun me mitraloz, ikën nga frika, ndërsa shoferin e urdhëroi të niste makinën dhe vetë hipi në karroceri. Shoferin e porositi të ecte në drejtim të Sarandës, se ndryshe do ta vriste. Pasi u vu në dijeni komanda e repartit dhe ajo u vu në ndjekje të tij, ai qëlloi me mitraloz në drejtim të tyre, deri sa arriti në fshatin Nivicë.

Atje zbriti nga makina, vuri përpara shoferin, duke e urdhëruar që të ecte në drejtim të fshatit Bajkaj – Vergoj. Kur mbërritën në Qafën e Breshërit, ra në përpjekje me forcat e Degës së Punëve të Brendshme, të cilat e plagosën rëndë dhe e kapën të gjallë.

KRYETARI

PILO SHANTO

RAPORT – INFORMACIONI SEKRET I MINISTRISË SË BRENDSHME, PËR ARRATISJEN NGA KAMPI I SPAÇIT I DY TË DËNUARVE POLITIK, STAVRI GUXA DHE MANOIL QIRICI, MË 10 DHJETOR 1977

REPUBLIKA POPULLORE SOCIALISTE E SHQIPËRISË SEKRET

MINISTRIA E PUNËVE TË BRENDSHME Ekzemplar i vetëm

DEGA E PËRGJITHSHME Tiranë, më 10.12.1977

KOMUNIKATË OPERATIVE NR. 290

RRËSHENI

Më 9.12.1977, u arratisën nga kampi i Spaçit, dy të dënuar; Stavri Thoma Guxa, vjeç 27, lindur në Derviçan – Gjirokastër, i dënuar me 18 vjet heqje lirie për tradhti të lartë ndaj atdheut dhe Manol Aleks Qirici, vjeç 35, lindur në Mbrezhdan – Përmet, i dënuar me 10 vjet heqje lirie, për agjitacion e propagandë. Ngjarja ka ndodhur në orën 18.00, kur kanë dalë nga turni i punës. Rrethimi është çarë midis truprojës së parë dhe të dytë. Janë marrë masa për kapjen e tyre.

KRYETARI

PILO SHANTO

RAPORT – INFORMACIONI SEKRET I MINISTRISË SË BRENDSHME, PËR TENTATIVËN E ARRATISJES NGA KAMPI I SPAÇIT I TË DËNUARIT POLITIK, REFIK ZENEL BEQO, MË 12 MAJ 1979, QË U VRA NGA ROJA

REPUBLIKA POPULLORE SOCIALISTE E SHQIPËRISË SEKRET

MINISTRIA E PUNËVE TË BRENDSHME Ekzemplar i vetëm

DEGA E PËRGJITHSHME Tiranë, më 12.6.1979

KOMUNIKATË OPERATIVE NR. 137

MIRDITA

Më 11.6.1979, ora 23.15, në Repartin 303 Spaç, u konstatua largimi nga vendi i punës i të dënuarit me 12 vjet heqje lirie, Refik Zenel Beqo, nga fshati Rrajcë Librazhd. U morën masa për kapjen e tij dhe në orën 00.50, të datës 12.6.1979, u diktua midis vend-rojeve Nr. 15 dhe 16, pasi kishte kaluar rrethimin e parë dhe ishte duke kaluar pengesën retikulatë, për tek rrethimi i dytë.

Pasi u paralajmërua, u vra nga oficeri Rruzhdi H…. dhe ushtarët Zaim D…. dhe Gjergj M….të vend-rojeve të sipërme. Kanë hapur zjarr dhe ushtarët e vend-rojeve Nr. 13 dhe 14. Në vend, veç grupit operativ të Degës, ka shkuar dhe kryetari i Degës së Zbatimit të Veprave Penale.

KRYETARI

PILO SHANTO

RAPORT – INFORMACIONI SEKRET I MINISTRISË SË BRENDSHME, PËR ARRATISJEN NGA KAMPI I SPAÇIT I TË DËNUARIT, PËLLUMB DERMANI, I CILI U VRA NGA FORCAT E POLICISË, ME 1 PRILL 1991

REPUBLIKA POPULLORE SOCIALISTE E SHQIPËRISË SEKRET

MINISTRIA E PUNËVE TË BRENDSHME Ekzemplar i vetëm

DEGA E PËRGJITHSHME Tiranë, më 3.4.1991

KOMUNIKATË OPERATIVE NR. 78

MIRDITA

Me datën 1.4.1991, nga kërkimi i forcave tona, u asgjësua i burgosuri Pëllumb Dermani, që ishte arratisur nga burgu./ Memorie.al

INTERVISTOI BEN ANDONI

Botimi i fundit i Nathalie Clayer “Një vështrim multifokal i Historisë së Shqipërisë” shënon një cak të lartë të studiueses së njohur, lidhur me shtetformimin tonë në dekadat e para të shekullit XX. Falë një metodologjie interesante dhe konceptesh të ndryshme të përdorura në këtë libër, ne njihemi me periudhat që korrespondojnë me vitet ‘20 dhe ‘30, ku dinamikat e konsolidimit të shtetit të brishtë shqiptar bashkëjetuan me dinamikat e dobësimit të sovranitetit kombëtar. Në këtë intervistë për gazetën “Panorama” kupton se ideologjitë e reja që qarkullonin në Evropë dhe Mesdhe gjatë viteve 1920 dhe 1930 ishin të pranishme edhe në Shqipëri: komunizmi, fashizmi, por edhe modelet kemaliste dhe naziste.

Në vitin 1939, situata kulmoi me aneksimin e vendit nga Italia fashiste. Ndërkohë që edhe aktorë të njohur ndërkombëtarë pranë hapësirës sonë, qoftë në nivel kombëtar dhe madje edhe lokal, sfiduan, konkurruan ose e anashkaluan sovranitetin e riafirmuar të shtetit të ri, siç ishte njohur në vitet 1913-1914. Me gjithë perceptimin dhe klishetë që kemi në përgjithësi për vendin tonë, autorja thekson se: Duhet të kemi kujdes pasi Shqipëria në vitet ’20 nuk ndryshon shumë nga rajone të tjera të Evropës Perëndimore, të tilla si: Italia Jugore, pjesë të Spanjës dhe Portugalisë, madje edhe Franca, të cilat ishin madje të krahasueshme në aspektin ekonomik dhe social. Nga ana tjetër, kjo periudhë identifikohet edhe me një karakter të fortë rural, varfëri të përhapur dhe, mbi të gjitha, për një shoqëri që sapo kishte dalë nga pothuajse një dekadë luftërash dhe pushtimesh, me të gjitha kufizimet dhe shkatërrimet që përfshinin ngjarjet, përgjigjet studiuesja në këtë intervistë. Ndër faktorët që e formësuan idenë e shtetit kombëtar shqiptar, sipas Clayer, dallohen dinamikat që rrjedhin nga periudhat e mëparshme, “veçanërisht që nga fundi i epokës osmane; prandaj këta janë faktorë diakronikë”, shprehet autorja në këtë botim të ri të ‘Përpjekjes’.

Le ta fillojmë nga sqarimi i metodologjisë dhe i disa koncepteve që ju përdorni në libër. Nëntitulli i librit tuaj titulluar “Një vështrim multifokal i Historisë së Shqipërisë” është “Me, përtej dhe nën shtetin”. Nga ana tjetër ju përdorni konceptet “temporalitet”, “hapësirë” dhe “trajektore”. Cili është qëllimi i kësaj qasje metodologjike dhe përdorimit të këtyre koncepteve?

Kur diskutohet formimi i shtetit, fokusi shpesh është te institucionet, themelimi i tyre, evolucioni i tyre dhe, sigurisht, te jeta politike. E gjithë kjo shihet kryesisht nga qendra, domethënë nga kryeqyteti dhe, shpesh konsiderohet nga një pikënisje që korrespondon me ndryshimin e regjimit. Kjo lloj qasjeje është sigurisht interesante, por nuk ndriçon si duhet shumë gjëra, pasi tenton t’i konsiderojë shtetin dhe institucionet shtetërore si entitete monolitike, të përcaktuara nga tekste ose vendime, dhe, mbi të gjitha, duke e bërë nivelin shtetëror dhe kombëtar nivelin parësor të analizës. Në realitet, formimi i shtetit, zbatimi i politikave të tij, kundërshtimi/ mospranimi i këtyre politikave, ose dhe anashkalimi i tyre, përfshijnë aktorë të shumtë, pavarësisht nëse punojnë për shtetin apo jo, dhe pavarësisht nëse jetojnë në vend apo jo. Për të kuptuar këto procese, është e rëndësishme t’i shqyrtojmë ato në nivel kombëtar, por edhe në nivel lokal nga njëra anë, dhe në nivel mbikombëtar nga ana tjetër. Kjo nënkupton zhvendosjen e fokusit tonë, si të thuash, dhe ndjekjen e procesit të përgjithshëm, si në një lëvizje të kameras së operatorit kur xhiron pamjet e një filmi, duke u afruar ose duke u larguar më shumë për të parë aspekte që zakonisht nuk janë të dukshme. E përdor këtë metaforë për të justifikuar renditjen e kapitujve në libër, të cilët së pari shqyrtojnë përkohshmërinë e mobilizimeve dhe politikave publike, pastaj çështjen e hapësirës siç kuptohet në lidhje me pohimin e sovranitetit shtetëror dhe së fundmi trajektoret individuale ose familjare. Sepse, për shembull, përmes trajektoreve të individëve mund të shohim se si shteti i ri është një hapësirë kuptimi, qarkullimi, kufizimesh dhe mundësish.

A ishin të mjaftueshme vitet ‘20 që shoqëria shumë e prapambetur shqiptare të formësonte si duhej sovranitetin e shtetit të saj?

Së pari, nuk do ta përdor termin ‘i prapambetur’. Në vitet ‘20, rajone të tjera të Evropës Perëndimore, si Italia Jugore, pjesë të Spanjës dhe Portugalisë, madje edhe Franca, ishin të krahasueshme në aspektin ekonomik dhe social. Mund të flitet për një karakter të fortë rural, varfëri të përhapur dhe, mbi të gjitha, për një shoqëri që sapo kishte dalë nga pothuajse një dekadë luftërash dhe pushtimesh, me të gjitha kufizimet dhe shkatërrimet që përfshinin. Në këtë situatë, aktorë të caktuar në nivel ndërkombëtar (Italia, Greqia, Jugosllavia), por edhe në nivel kombëtar dhe madje edhe lokal, sfiduan, konkurruan ose anashkaluan sovranitetin e riafirmuar të shtetit të ri, siç ishte njohur në vitet 1913-1914. Prandaj, ishte një sovranitet i brishtë, ndonjëherë duke marrë formën e një sistemi të shtresuar, ku disa autoritete ushtronin pushtetin e tyre së bashku me atë të shtetit shqiptar, siç ishte rasti gjatë Perandorisë Osmane, kur për shembull kur autoritetet konsullore të huaja ose autoritetet fetare kishin prerogativa në lidhje me të drejtën tregtare, të drejtën familjare etj.. Për më tepër, në vitet ‘20 dhe ‘30, dinamikat e konsolidimit bashkëjetuan me dinamikat e dobësimit të sovranitetit. Në vitin 1939, e para mbizotëroi me aneksimin e vendit nga Italia fashiste.

Gjatë periudhës 1920-1940, nacionalizmi shqiptar iu përkushtua ndërtimit të shtetit dhe mbijetesës, ndërkohë që përballet me paragjykime dhe përçarje të brendshme politike të mëdha. A mendoni se nga këtu nis gjeneza e problematikave që iu mveshën ndër vite formacioneve politike shqiptare?

Kjo periudhë është padyshim një periudhë themelore për shtetin shqiptar; sigurisht, duhet të marrim në konsideratë edhe periudhën 1913-1914, gjatë së cilës një shtet embrional mori formë nën autoritetin e një Komisioni Ndërkombëtar të Kontrollit, dhe madje, në njëfarë mënyre, edhe periudhën e Luftës së Parë Botërore, gjatë së cilës u krijuan institucione në zonat e ndryshme të pushtimit. Por është nga viti 1920 e tutje që shteti shqiptar mori formë dhe u organizua brenda territorit që njohim sot. Nëse mendojmë në terma të hapësirës shoqërore dhe politike, është në këtë pikë që u krijuan dinamikat e pushtetit dhe u ndërtuan luftërat për pushtet në nivele të ndryshme (lokal, rajonal, kombëtar dhe mbikombëtar) në një bashkëveprim midis këtyre niveleve të ndryshme, në lidhje me këtë territor. Këto balanca dhe tensione sigurisht që rrjedhin nga dinamikat që ekzistonin para vitit 1920, por është nga kjo pikë që aktorët e integruan këtë horizont kombëtar (edhe nëse e kontestuan atë).

Cilët ishin faktorët që e mbrujtën në këtë periudhë idenë shtetërore-kombëtare të shqiptarëve sipas jush?

Faktorët që e formësuan idenë e shtetit kombëtar shqiptar janë shumë të larmishëm. Ajo që më intereson më shumë në libër janë dinamikat që formësuan vetë formimin e shtetit kombëtar. Midis tyre janë dinamikat që rrjedhin nga periudhat e mëparshme. Shoqëria, ekonomia, marrëdhëniet e pushtetit dhe praktikat administrative janë të gjitha të shenjuara nga transformime, veçanërisht që nga fundi i epokës osmane; prandaj këta janë faktorë diakronikë. Për të marrë një shembull, në një nga kapitujt e parë, unë tregoj se si mobilizimet klandestine ishin shumë të rëndësishme në formimin e shtetit dhe të peizazhit politik në fillim të viteve ‘20, sepse ky lloj mobilizimi ishte zhvilluar në Perandorinë Osmane, dhe veçanërisht në Ballkan, rreth çështjes maqedonase. Në vitet ‘20, shumica e tyre nëpunësve civilë, gjyqtarëve, etj., u trajnuan gjatë epokës osmane, qoftë brenda Perandorisë Osmane apo diku tjetër. Por ekzistojnë edhe dinamika sinkronike, për shkak të qarkullimit të ideve, njerëzve dhe mallrave.

Procesi i miratimit të Kodit Civil që studioj në një nga kapitujt tregon tensionet që rezultojnë midis idesë së miratimit të Kodit Zviceran (sepse ai është miratuar tashmë nga Turqia) dhe idesë së miratimit të Kodit Francez, i cili është më afër Kodit Italian.

A ishte e fortë inercia perandorake osmane ndër shqiptarë dhe si e neutralizuan ndër vite atë pesha e Perandorisë Austro-Hungareze dhe sidomos asaj italiane duke nisur nga fundvitet ’20 deri në pushtim?

Po, siç e përmenda, dinamikat postimperiale ishin shumë të rëndësishme. Ato nuk kufizoheshin vetëm në Perandorinë Osmane, pasi imperializmi austro-hungarez dhe ai italian ishin gjithashtu vendimtar në pohimin e ekzistencës së një kombi shqiptar dhe në krijimin e një shteti shqiptar pas Luftës së Parë Ballkanike. Për shembull, ishte nëpërmjet rrjeteve të krijuara në fillim të shekullit të 20-të që administrata shqiptare i kërkoi një specialisti austriak, Carl Patsch, të ngrinte një muze kombëtar. Kur shqyrtojmë historinë e këtij muzeu dhe të arkeologjisë në përgjithësi, shohim se dinamikat e gjeneruara nga imperializmi i ri italian do të kishin më pas një ndikim më të madh në këtë fushë, si dhe në sferat ekonomike dhe politike.

A mund të themi që një nga paradigmat më të mëdha historike të shqiptarëve mbetet emigracioni?

Po, patjetër, emigracioni është një faktor qendror ne shoqërinë shqiptar ne atë kohë, si edhe para 1920 ose mbas 1939, e deri sot. Natyrisht për çdo periudhën ka karakteristika të ndryshme (rëndësia, drejtime…). Kjo është gjithashtu një arsye pse duhet të marrim në konsideratë dinamikat përtej shtetit.

Si ndërthuren sipas jush procesi i forcimit të idesë shtetërore kombëtare dhe ajo e ideologjive të reja që u futën në vend gjatë viteve ‘20, si ato komuniste, fashiste etj.?

Ideologjitë e reja që qarkullonin në Evropë dhe Mesdhe gjatë viteve 1920 dhe 1930 ishin të pranishme në Shqipëri: komunizmi, fashizmi, por edhe modelet kemaliste dhe naziste. Paradoksalisht, komunizmi e forcoi aparatin shtetëror, pasi udhëheqësve dhe administratorëve politikë u dukej si një rrezik, një kërcënim; këtu mund të marrim si shembull masat që ndërmerren për të rifutur fenë në shkolla, që është ngjashme me atë që ndodhi në Francë, një fakt që nganjëherë harrohet. Për të rinjtë, komunizmi, ndaj të cilit ishin ekspozuar në Shqipëri, Itali, Turqi ose gjetkë, ishte një mjet mobilizimi. Modelet e tjera mund të ishin mjete proteste. Por ato ishin më shpesh modele qeverisjeje, për shembull, në lidhje me idenë e ‘diktaturës’, por edhe të kontrollit të të rinjve.

A ndikoi “Shqiptarizmi shekullar” për të mbyllur ndarjet e thella fetare (myslimane, ortodokse, katolike) dhe ato rajonale/fisnore (veri-jug, gegë-toskë)?

Kujdes! Ndarjet fetare, rajonale ose klanore nuk duhen parë si të fiksuara dhe të përhershme; para periudhës në studim, ato ndërtoheshin me kalimin e kohës përmes marrëdhënieve shoqërore dhe politike; ato mund të jenë shumë të ndryshueshme, prandaj, nuk duhen parë si të ngurta. Për shembull, kishte aleanca midis myslimanëve dhe të krishterëve, edhe pse ekzistonin konflikte mes tyre. Në teori, narrativa mbizotëruese tentonte të zhdukte dallimet e brendshme; por në praktikë, rastet e studiuara në libër tregojnë se, në nivel lokal, zhvillimet varen nga dinamikat e pushtetit midis figurave të ndryshme që ushtronin autoritet. Edhe në nivel kombëtar, shteti laik shqiptar në vitet ‘30 përdori ndërtimin e xhamive për të pohuar territorin e tij kundrejt Greqisë. Për më tepër, transformimi i marrëdhënieve fetare nuk është vetëm për shkak të përhapjes së shqiptarizmit laik; është gjithashtu rezultat i dinamikave që burojnë brenda shoqërisë, siç është përhapja e gjerë transnacionale e rrymave të mendimit që sapo përmendëm.

Pse pati aq luftë ndaj shkollave të huaja në Shqipëri dhe a e shikoni të arsyeshme, vendimin e atëhershëm të autoriteteve shqiptare për mbylljen e tyre?

Lufta kundër shkollave ‘të huaja’ synonte kryesisht shkollat greke, nga njëra anë dhe shkollat italiane, nga ana tjetër. Për disa, qëllimi ishte të kufizohej ‘ndikimi grek’ ose helenizmi, edhe pse disa nga këta aktorë mund t’i dërgonin fëmijët e tyre në shkolla të tilla sepse i konsideronin më cilësore. Një vështrim më i afërt zbulon gjithashtu se jo të gjithë aktorët shtetërorë bien dakord domosdoshmërish për këtë çështje: Ministria e Arsimit shpesh kishte një perspektivë të ndryshme nga Ministria e Brendshme, ose edhe brenda rrethit të ngushtë të Zogut, ku ruajtja e rendit kishte përparësi mbi promovimin e një identiteti laik shqiptar; administratorët vendas gjithashtu e shihnin situatën shumë ndryshe nga ata që ishin përgjegjës në Tiranë. Nga ana tjetër, çështja e marrëdhënieve me vendet fqinje, në këtë rast Greqinë dhe Italinë, si dhe përdorimi i organeve ndërkombëtare, mund të jenë gjithashtu faktorë që shtyjnë drejt një vendosmërie më të madhe ose, anasjelltas, një lloj lirie. Për më tepër, kjo çështje e shkollave të huaja u lidh me atë të shkollave të besimit fetar, veçanërisht shkollave katolike dhe ortodokse të krishtera, dhe në përgjithësi me marrëdhënien midis fesë dhe arsimit. Përmes kësaj çështjeje, shohim masën në të cilën formimi i shtetit dhe zbatimi i politikave të tij negociohen në nivele të ndryshme, nga ai lokal në atë ndërkombëtar, dhe se këto negociata janë shenjuar nga përparime dhe pengesa. Për shembull, ndërkohë që arsimi ishte shtetëzuar në vitin 1933, në gjysmën e dytë të viteve ‘30 dhe pas shqyrtimit që i bëri çështjes Këshilli i Lidhjes së Kombeve dhe vendimit të Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë në Hagë, ‘shkollat e pakicave’ greke u autorizuan përsëri të vepronin. Po kështu, në sajë të ndërhyrjes italiane, kleri katolik mori të drejtën për të rihapur ‘shkollat e autorizuara’. Prandaj, proceset janë larg të qenit lineare….

Mendoni se Autoritarizmi në rritje i Zogut siguroi stabilitetin dhe institucionet, por privoi liritë demokratike dhe ngjalli frikën dhe besimin e munguar ndaj shtetit?

Në njëfarë mënyre, po; shohim se në vitet ‘30, me vendosjen e një regjimi autoritar, hapësira e manovrimit të aktorëve ishte më e kufizuar dhe sjellja e tyre zbuloi frikë, ose të paktën mosbesim, ndaj regjimit, madje edhe një dëshirë për të provuar ta përmbysnin atë, edhe nëse të tjerët e lavdëronin ‘diktaturën’, të cilën e konsideronin të ndriçuar. Ndër trajektoret që studioj në libër, shohim pikërisht trajektore të tilla kundërshtuese si ajo e Hafiz Abdullah Zëmblakut, një imam që u përpoq të zhvillonte arsimin për vajzat dhe të modernizonte Islamin dhe shoqërinë, por jo në mënyrën që Shteti ose institucionet myslimane dëshironin ta bënin; dhe pavarësisht masave të internimit, ai vazhdoi punën e tij, e cila përfshinte edhe shpërndarjen e librave. Rasti i Nexhmie Zaimit, një vajzë e re nga shtresa e mesme që mbështeste regjimin, hedh dritë gjithashtu mbi kontradiktat e regjimit autoritar modernizues. Gjendja e gruas shqiptare evoluon me vështirësi, madje edhe në ato ambiente ku ato tani mund të studiojnë. Ndërkohë që kanë mundësi të studiojnë, ato ende detyrohen të mbajnë vello ose, të paktën, të përballen me kufizime shumë të forta sociale. Nexhmie Zaimi mundi t’i shpëtojë kësaj vetëm duke arritur të largohet për në Shtetet e Bashkuara, falë rrjetit të saj të të njohurve në shkollën amerikane në Kavajë ku studioi. Duke studiuar trajektoren e familjes Shtëpani nga Shëngjergji, shohim se si riformësohet fraksionizmi rajonal midis mbështetësve dhe kundërshtarëve të regjimit; por edhe se si, si përmes marrëdhënieve ‘miqësore’, ashtu edhe mekanizmave të rinj racionalizues, kundërshtarët mund të integrohen pjesërisht në shtet, por edhe të integrohen në grupe opozitare jashtë rajonit të tyre të origjinës, të nxitur nga ideologji të reja si komunizmi.

A ju duket se Fraksionizmi i Brendshëm me bejlerët që zotëronin tokat dhe tregtarët që i kundërshtonin, shtuar me prijësit e klaneve e trandën asokohe vendin?

Rasti që shqyrtoj në libër, lidhur me veprimet e një nënprefekti, përkatësisht Tafil Boletini, i cili la pas kujtime, tregon se jo vetëm që çështja e territorit ishte e rëndësishme për administratorët, veçanërisht në zonat kufitare, por edhe se çështja e tokës ishte qendrore në jetën e përditshme në rajone të caktuara. Përveç zonave malore, toka ishte ende kryesisht në pronësi të pronarëve të mëdhenj të tokave, bejlerëve; prandaj administrata duhej të përballej me pushtetin e tyre në nivel lokal dhe rajonal. Në rajone të tjera, disa administratorë përballeshin me figura të tjera të fuqishme. Nuk i kam studiuar trajektoret e tregtarëve, gjë që sigurisht duhet bërë. Megjithatë, nëpërmjet rastit të disa sipërmarrësve italianë dhe vetë Zogut, lidhur me çështjen e shfrytëzimit të lëndës drusore dhe pyjeve, unë tregoj se si interesat private dhe shtetërore mund të jenë thellësisht të ndërthurura.

Megjithëse flasim për nacionalizëm, pse nuk zuri vend, sipas jush, përpjekja e Komitetit të Kosovës, që kërkoi bashkimin me forcë të tokave të banuara nga shqiptarët dhe kundërshtoi fuqimisht politikat e Zogut ndaj Jugosllavisë?

Në këtë punim nuk jam marrë me këtë çështje. Anëtarët e Komitetit të Kosovës u detyruan të largoheshin nga vendi pas kthimit të Zogut nga Jugosllavia në fund të vitit 1924. Më pas, ndoshta paradoksalisht, më duket se ishin ambiciet imperialiste të Italisë që çuan në vendosjen e Kosovës nën sovranitetin e Shqipërisë, së pari teorikisht (me shpalljen e Zogut si ‘Mbret i Shqiptarëve’ dhe jo i Shqipërisë, ose kur një prefekturë u emërua ‘Prefektura e Kosovës’ në verilindje të vendit) dhe më pas praktikisht, në vitin 1941, kur një pjesë e Kosovës dhe e Maqedonisë iu aneksuan mbretërisë. Megjithatë, duhet theksuar se një rrjet kosovarësh ishin të afërt me Zogun dhe i shërbyen shtetit shqiptar në vitet ‘20 dhe ‘30, siç ishin Tafil Boletini, i përmendur më parë dhe Sali Vuçiterni, i cili mbajti disa poste ministrore edhe është përmendur disa here ne librin tim.

Cili është projekti juaj i ardhshëm?

Jam duke punuar për Sami Frashërin. Do të jetë një libër. Jo saktësisht një biografi, por një studim që ndjek tema të ndërlidhura për të kuptuar më mirë kompleksitetin e kësaj figure edhe të shoqërisë osmane ne shekullin 19. Për shembull, marrëdhëniet e tij shoqërore, konceptet e tij për hapësirën, angazhimi i tij, praktikat e tij si përkthimi ose tipografi etj..

/Gazeta Panorama 

Portreti i Erifili Bezhanit, në vitet e fëmijërisë sime të hershme, në imazhin e përftuar ashtu, vjedhurazi bisedave të kujdesshme të të mëdhenjve, ishte thuajse i pakapshëm. E rritur dhe e shkolluar fillimisht në Greqi, e më pas në Francë, fotografitë e Erifilit në albumet e familjes, më kishin ofruar imazhin e personazhit magjepsës të tregimeve dhe novelave, treguar nga motra e saj, Evrinomi ne të vegjëlve, mbrëmjeve të gushtit, buzë detit, në lagjen ‘Skelë’, në Vlorë në mes të viteve ‘60-të. Vizioni i kalorëses së shkëlqyer, që rrugën nga lagja ‘Gorricë’, ku banonte gjyshja, deri në ‘Kala’ tek tezja, në Berat, e merrte me galop të shpejtë, shumë ndryshe nga vajzat e tjera të së njëjtës moshë, më afronin zanën e bukur të përrallave. 

Me kalimin e viteve, kur e rritur, fillova të merrja pjesë në bisedat e më të mëdhenjve, portreti i Erifilit nisi të paraqitej ashtu, siç ishte në të vërtetë: plot vitalitet, ëndrra dhe ambicie profesionale, që u thyen në mes papritur, për një shkak shumë të pakuptimtë: kundërvënia e shtetit ndaj koncepteve, përpjekje intelektuale të saj për shoqëri demokratike të vërtetë në Shqipëri.

DED  GJO’  LULI  (1840 – 1915)

PO  EMNI  I  YT  ASHT
I   PERJETSHEM!

Një emen që tue mos pasë pranë asnjë epitet nënkupton në Tè: Shqipninë, Flamurin, Malësinë, Hotin, Burrninë, Trimin e Traboinit, Nderën, Vetflijimin për Atdhe dhe, së fundit “shpifjet dhe harresën”…

Kur mësuem këtë emen na dukej se bahej fjalë për një person që e kishim ndigjue dikund…ndoshta, ndër përralla, mbasi nuk kishim ide se një Malësor nga Hoti, mund të detyronte një sulltan Stambolli me i

kërkue “marrveshje”…e ndoshta, edhe me e peshue me monedha ari.

Asnjëherë nuk shihej as Flamuri i Tij, edhe pse Foto Kel Marubi e kishte fiksue në xhamat e vjetër të studios së tij.

FLAMURI 1911.

Dikund ndër skuta të shtëpisë e kishim edhe një fotografi “të mbetun”, ma shumë se të ruejtun, mbasi kontrollet e vazhdueshme të sigurimit komunist kishin marrë me vete çdo foto që kishte një njeri me armë ose të veshun ushtarak. Për fat Deda ishte i veshun me çakçir…nuk ua pat tërheqë synin e tyne “vigjilent”!

Herën e parë këtë Emen e pata ndigjue nga një grue e veshun me rroba të zeza, që pat ardhë për vizitë në shtëpinë tonë, Ajo ishte jo aq plakë sa e bante shamija e zezë mbi kokën e Saj dhe Fëtyra e lodhun nga qendresa për mos me kja për vrasjet e djelmëve të saj, nga stuhija e ardhjes së komunistave me ernat rrënuese të Serbisë, që Ajo i njihte me kohë, kur ishte kenë vajzë e re. Ishte Katrinë Tomja…edhe sot kujtoj ata dy sy Shqiponje, apo të ndonjë sfinksi, nuk mund ta përcaktoj…por, pa i shtue asgja nga fantazia ime fëminore, ata ishin sa një filxhan kafje dhe të zez si futa, që i mbështillte Fëtyrën e skalitun si dikund ndër ato vepra arti që shfletojshe ndër libra, por gati… pa kuptue asgja…

Ajo i foli Nanës seme për qëndresen e Saj…se, “grueja apo vajza malësore e ka për turp me u pa një pikë loti tue i ra nëpër faqet e saj, kjoftë edhe për djalin e vetëm…”. Kjo bisedë që po bante Ajo, më tërhoq vëmendjen, mbasi nuk ishte larg nga koha e vdekjes së Babës dhe unë po mendojshe se cilit fis i përket Nana eme, që porsa zente me gojë emnin e Babës, i shkonin lotët rrëkajë…Kur iku, e pyeta Nanën pse nuk i shkonin lotët

Asaj kur bisedonte për djelmët e vet të vramë nga partizanët dhe Nana, më tha shkurt: “Ajo asht një nga Burrneshat që ka luftue vetë me armë në dorë…ndër male kundër serbëve!”

Ma vonë jam kujtue përse ndër male nuk kjajnë femnat tona, se Atyne u asht pjekë syni nga duhma e barotit në beteja të rrebta përkrah Trimave të vet Malësorë!

Ishte viti 1961 kur pata fatin me kalue ndër duert e mija një nga gazetat ma të njoftuna shqiptare, “Ora e Maleve”…aso kohe rrebtësisht e ndalueme me u lexue. Po për me dashtë me ditë kush asht kenë Ai Burrë me emnin Dedë Gjo’ Luli, aty mundesh me gjetë pikërisht ate që quhet esenca e veprës së tij e shprehun në pak rreshta, por e saktë, ashtu si të gjithë dokumentat që përfshihen ndër ato faqe. Sigurisht, tue lexue aty gjenë edhe fakte që janë ende të panjoftuna, ose të lanuna më njëanë me qellimin e keq, që ma vonë…me u arkivue në “harresë”. Deri këtu do t’ ishte dishka edhe e pranueshme me rrugën e vështirë që vazhdon me ecë Historia e vertetë e popullit Shqiptar, ende e pashkrueme, po ajo ma e keqja asht shtrembnimi i fakteve historike, gja që më ka shtye me u ulë me shkrue këta pak rreshta për Mikun e shtrenjtë të të Parëve të mijë, që në ato ditë të Shenjta të Marsit 1911 ishin përkrah Dedë Gjo’ Lulit.

Dedë Gjo’ Luli asht le aty rreth vitëve 1840. Kur mungon data e saktë në artikujt e klerikëve, ajo datë asht e pamujtun me u gjetë! Edhe ata e tregojnë jetën e Tij nga goja e njerëzve të afërt të Dedës, në gazetën “Ora e Maleve”, dokument të cilit i jam referue pa frikë. Vendi ku çeli Shqipja Këte vigan asht Mali i Traboinit. Ishte djalë i vetëm. Gjithmonë Shqipnia ka pasë fatin e Saj me u mburrë me “rrelike” të vetme…

Koha e Miletit asht ajo që zen fillë emni i Tij, kur me Preng Bibdoden, Çun Mulen e Hotit, Hodo Begun, të famshmin Marash Ucin e sa perla tjera të “Lahutës së Malësisë”, me të cilat At Gjergj Fishta pat vue në gjoksin e Nanës së vet Shqipni gjerdanin e artë të lavdishëm dhe të përjetshëm të Tyne, në betejat e përgjakshme kundër turkut…

Atëherë kur Hafiz Pasha i Turqisë së plotfuqishme u pat kërkue armët Malsorëve, bash ata “dreq” armësh me të cilat u ka dalë punë të gjithëve, derisa mbërritën me shpikë e me punue në shekuj për me u vue edhe emnin “kusarë gjaksorë”, Deda mori malet bashkë me disa Burra që “historia”e sotme e së shkretës Shqipni nuk i njeh, si Sokol Bacin, Smajl Martinin, Dedë Preçin, Keqa Prelen, Dulo Staken, që për dy vjet patën shkue ndër bjeshkë të Krasniqes, në shtëpinë e një tjetër emnit të “harruem”, Qazim Binakut. Po ku do të kujtoheshin këta emna, në cilin prej kapitujve të ngjarjeve të ndalueme kishin me u njohë nga Rinia Shqiptare, që edhe “këta” emna kishte mangut “me dijtë”…se pak ishin emnat e serbëve e të rusve, apo kinezëve ndër faqet e historisë sonë!!

Mbas formimit të Lidhjes së Prizrenit, qetësia e Perandorisë së Osmanllijve kishte marrë fund njëherë e përgjithmonë.

Malësorët nuk i mbante ma as frika, as huni, as “premtimi”, prandej edhe lufta e tyne për Liri ishte ndezë në të katër anët. Flaka kishte përfshi Hotin, Grudën dhe Kastratin.

Të gjithë kishin rrokë armët. Beteja ma e rrebta asht ajo që u ba në Traboin, në Qafën e Kishës dhe në Spi, ku Dedë Gjo’ Luli u pat tregue anmiqve të Shqipnisë se kush asht Shqiptari i “ringjallun”.

Asht pragu i një Ringjalljes së Madhe, ku Malësori kishte marrë në çdo pikë gjaku nektarin e Atdhetarizmit dhe të Fesë së dhunueme ndër sa shekuj, nga “bletët puntore” me zhgunin e Shën Françeskut t’ Asizit, që nuk iu tutën as marrjes zvarrë mbas kuajve të pashallarëve, as hunjve të vumë ndër “shenjat e Kryqave”, ku nguleshin si kafshët për me mohue Fenë e Krishtit.

Po rilindte një Popull i nëpërmkambun për mos me u shtrue dhe shue kurrma e, Ky ishte Populli Shqiptar, që trandi Ballkanin.

Ishte viti 1910 kur Trimi i Traboinit me vullnetin e Tij prej çeliku ndodhet mes kryengritësve të Malësisë së Madhe, ose si asht njohë ndër dokumenta, të Malësisë së Mbishkodrës, dhe len trollin e vet për mos me u kthye kurrma, me 29 Korrik.

Flamuri 1911

Melbourne,  14 Janar 2026 Vazhdon Pjesa II.

Revolta e të dënuarve në Qafë-Bar

Mbreti i Shqipërisë Leka I (djathtas) në shoqëri të bashkëpunëtorit tonë Raymond Loir. (Fotografi : Issa Frères, Bejrut) — Burimi : La Liberté (Friburg, Zvicër), e martë, 12 shkurt 1963, ballinë

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 3 Janar 2026

Gazeta zvicerane “La Liberté” ka botuar, të martën e 12 shkurtit 1963, në ballinë dhe faqen n°3, intervistën ekskluzive asokohe në Bejrut (Liban) me Leka Zogun dhe Hysen Selmanin, të cilën Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Letër nga Bejruti

Mbreti i Shqipërisë, Leka I, na flet për ambiciet, projektet dhe gëzimet e tij

Nga Raymond Loir

Është një i ri shtatlartë, mbi dy metra, bjond, me flokë të butë e të mëndafshtë, me një buzëqeshje serioze dhe të qetë, me sy plot ëmbëlsi pas syzeve të trasha të miopit. Madhëria e Tij, Leka I, nuk ka mbushur ende 23 vjeç. Falë mikut tonë, z. Lambert, drejtor i përgjithshëm i hotelit Phœnicia, patëm privilegjin të merrnim një intervistë ekskluzive botërore me të birin e Zogut I të Shqipërisë.

Ai na pret në apartamentet që i janë vënë në dispozicion në Phœnicia, në prani të adjutantit të tij, i cili kishte qenë edhe adjutant i të atit, kolonel Hysen Selmani. Mbreti na thotë : “Koloneli ka qenë pranë babait tim gjatë luftës që ai zhvilloi për të mbrojtur vendin tonë kundër trupave të Musolinit.” Ndërsa koloneli Selmani na rrëfen: “Kur e mora në krahë Madhërinë e Tij, ai ishte vetëm një ditësh. Ishte e Premtja e Madhe (Shenjtë). Kisha ndihmuar Madhërinë e Saj, mbretëreshën Geraldinë, të largohej me foshnjën e porsalindur.”

Ishte viti 1939…

Sot Leka I i ka pasuar të atin. Ai na shpjegon : “Kushtetuta shqiptare më ka bërë sovran me vdekjen e babait tim, dhe jo pretendues të fronit.”

Leka I ka vetëm disa kushërinj të largët; ai është i vetmi që shpreson të rikthehet një ditë në fronin e Shqipërisë. Ndërkohë, ai udhëton shumë. Mbretëresha nënë Geraldinë ndodhet në Paris, te miq. Hallat e tij (bukuria e jashtëzakonshme e motrave të Zogut të Shqipërisë nuk është harruar) jetojnë në Francë, në Rivierën franceze. Leka I e ka rezidencën në Madrid. “Në Spanjë, – na thotë mbreti i ri, – është vendi ku kthehem gjithmonë.”

Ky është qëndrimi i dytë i Leka I në Liban. Mbreti i ri kishte ardhur më parë për të kaluar një verë, së bashku me të ëmën, në Broumana, nën pishat, në një nga mjediset më poetike të Libanit. Ai na shpreh gjithë gëzimin e tij që po ritakon Libanin mikpritës, të cilin e ka bërë selinë e tij gjatë udhëtimit në Lindjen e Afërt. “Së fundmi kam takuar mbretin Husein. Gjyshi i tij kishte qenë mik i babait tim. Jam duke vizituar të gjithë ata që kanë qenë miq. Kam ndërmend të shkoj që sonte në Arabinë Saudite, ku do të qëndroj disa ditë. Princi trashëgimtar Fejsal më pret atje. Më pas do të shkoj në Sudan, ku kam gjithashtu miq. Pastaj në Libi dhe në vendet e Afrikës së Veriut, veçanërisht në Algjeri dhe Tunizi. Babai im kishte lidhje kudo.”

Leka I na duket me një pjekuri të rrallë. Ai na flet për Shqipërinë : “Vendi ynë mund të pranojë çdo regjim. E rëndësishmja është që të mos jetë i nënshtruar ndaj të huajve. Jo, shqiptarët nuk janë komunistë. Unë besoj në kthimin tim në Shqipëri. Gjithçka do të realizohet brenda kuadrit të situatës ndërkombëtare. Thelbësore është garantimi i kufijve tanë.”

I biri i Zogut I ka mbështetës të sigurt në vendin e tij, sidomos ndër këta malësorë të ashpër dhe të pathyeshëm, të cilët mbeten plotësisht armiqësorë ndaj komunizmit dhe besnikë ndaj së kaluarës… Leka I nuk ka një seli të Shqipërisë së lirë. Mbështetësit e tij ndodhen kryesisht në Amerikë. Mbreti i ri (i cili, siç na thotë vetë, i kushtohet tërësisht politikës) mban lidhje me të gjithë ata që luftojnë për t’ia rikthyer fronin.

Leka I na duket shumë i ri, pavarësisht shtatit të tij mbi dy metra dhe gjithë ambicieve politike. Megjithatë, ai duhet të jetojë edhe jetën e një të riu, të bukur dhe fisnik. Ai buzëqesh ndaj kureshtjes sonë : “Jo, për momentin nuk kam asnjë plan martese. Keni të drejtë, shtypi rozë më ka fejuar disa herë, por besomëni, nuk ka asgjë të vërtetë. Do të martohem një ditë. Për momentin, më duhet të luftoj: të mbaj të fortë dhe këmbëngulës besimin e të gjithë atyre që shpresojnë dhe besojnë në kthimin tim në Tiranë.”

Ai na flet për fëmijërinë dhe studimet e tij. Ka studiuar Shkenca Politike në Sorbonë dhe është i apasionuar pas politikës. “Asaj i kushtoj pjesën më të mirë të kohës sime…”, na thotë ai.

Por Leka I ka edhe “hobi”, gëzime nga të cilat nuk mund të heqë dorë. “Ajo që më pasionon më shumë, – më rrëfen ai, – është aviacioni. Më pëlqen shumë të pilotoj. Më pas, noti është një nga sportet e mia të preferuara. Së fundi, më pëlqen edhe gjuetia. Fatkeqësia është se nuk kam shumë kohë të lirë. Jam gjithmonë në vijën e parë.”

Ky i ri, i veshur me një kostum prej tergali gri perlë, që ndonjëherë na duket i trishtuar, ka një ëndërr që e ndjek me këmbëngulje dhe ndjehet se do ta ndjekë deri në fund: të rikthehet në vendin e tij, këtë Shqipëri nga e cila u dëbua foshnjë.

Është prekëse — dhe këtë ia themi edhe Leka I — ta shohësh pranë tij këtë burrë të fuqishëm me tipare thellësisht shqiptare, këtë kolonel të Gardës Mbretërore, i cili e kishte mbajtur në krahë kur ishte fëmijë dhe që është i gatshëm për çdo betejë për sovranin e tij. Koloneli Hysen Selmani është një njeri që ka njohur dramën e luftës dhe të mërgimit dhe që, me kalimin e viteve, nuk e ka humbur besimin në vendin e tij.

Nuk ia fshehim mbretit të ri shqetësimin tonë për të gjitha vështirësitë që ai duhet të kapërcejë. Leka I buzëqesh : “Siç e shihni, jam i ri dhe më pëlqen lufta.”

Përballë peizazhit të buzëqeshur libanez, buzë detit, duke soditur horizontin e atij Bejruti që atij i duket kaq i ndryshuar që nga dhjetë vjet më parë, sovrani i ri i Shqipërisë na flet pothuajse si një mik. Ai ndihet në prani të mirë. Prandaj na shpreh gjithë gëzimin e tij për jetën dhe gjithë shpresën për një të ardhme të ndritur.

Sipas Leka I, Shqipëria do ta rifitojë “klimën” e saj. Dhe vendi i tij do të dalë nga kjo perde e hekurt e tmerrshme në të cilën ndodhet i mbyllur. “Gjithçka është çështje kohe…”, na thotë Leka I, pak orë para se të hipë në avionin për Arabinë Saudite.

Raymond Loir

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 31 Dhjetor 2025

Revista belge “Le Soir Illustré” ka botuar, me 3 janar 1963, në faqen n°20, rrëfimin e takimit me Mbretëreshën Geraldinë asokohe në Madrid, të cilin Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Mbretëresha Geraldinë e Shqipërisë vendoset në Madrid

Burimi : Le Soir Illustré, 3 janar 1963, faqe n°20.

Mbretëresha Geraldinë e Shqipërisë dhe i biri i saj, mbreti Leka, kanë lënë Parisin për t’u vendosur në Madrid. Vendimi për t’u stabilizuar në kryeqytetin spanjoll u mor pas dy vizitave që ata i bënë mbretëreshës së Bullgarisë.

Kështu, dy mbretëresha me pothuajse të njëjtin fat bëhen fqinjë. Të dyja kanë sunduar shtete të vogla gjatë periudhës më të vështirë të shekullit. Të dyja kanë hequr dorë nga froni përballë pushtimit komunist. Të dyja janë të reja dhe të veja dhe kanë si ngushëllim të vetëm bijtë e tyre: Simeonin për mbretëreshën e Bullgarisë dhe Lekën për mbretëreshën Geraldinë. Jetët e tyre janë paralele, me mërgimet, vështirësitë financiare dhe zhgënjimet.

Mbretëresha Geraldinë më pret me shumë përzemërsi. Vizita ime përkonte me pesëdhjetëvjetorin e pavarësisë së Shqipërisë. Mbretëresha më tregoi se sa e lidhur kishte mbetur me vendin dhe popullin e saj. Kur flet për Shqipërinë, eleganca e saj natyrore shoqërohet me madhështi. Megjithatë, ajo është jashtëzakonisht e thjeshtë. Ajo kishte veshur një kostum të zi prej trikoje, të zbukuruar vetëm me një kapëse.

Buzëqeshja nuk i largohet kurrë nga fytyra. Askush nuk do ta besonte se pas kësaj qetësie fshihet një jetë e mbushur me hidhërime të shumta. E pyes cilat kanë qenë çastet më të dhimbshme të mërgimit të saj. “Të gjitha çastet janë të dhimbshme. Fati i burrit tim dhe vështirësitë tona materiale erdhën për ta rënduar edhe më shumë dhimbjen tonë.”

Shtypi botëror ka shkruar së fundmi për vështirësitë financiare të familjes mbretërore shqiptare, të përkeqësuara nga fakti se qeveria italiane mban të bllokuar pasurinë e mbretit Zog. “Është e sigurt, – na thotë mbretëresha, – se kam pasur dhe kam ende probleme shumë serioze për shkak të këtij sekuestrimi të paligjshëm. Nuk mund të them më shumë. Çështja është në duart e avokatëve të mi.”

Kohët e fundit, disa gazeta njoftonin për një vendim gjykatash, sipas të cilit mbretëreshës i mohohej e drejta mbi pasurinë e burrit të saj. “Kjo nuk është e vërtetë, – na thotë mbretëresha. – Gjykatat ende nuk janë shprehur.”

Nga shumë shenja kuptohet se mbretëresha Geraldinë është e lodhur nga lufta për këto çështje financiare. Megjithatë, ajo nuk dëshiron që i biri të dëmtohet. Kjo është edhe një nga arsyet e largimit të tyre drejt Madridit. Leka do të shndërrohet në një njeri biznesi dhe do të investojë kapital në Spanjë.

“Në kohën tonë, – thotë e ëma, – puna e fisnikëron njeriun. Prandaj i kam dhënë gjithë mbështetjen time Lekës në rrugën që ai ka zgjedhur. Nga ana ime, unë preferoj një jetë më të tërhequr. Kohën e lirë e ndaj mes leximit, punimeve me shtiza dhe kopshtit, ku kaloj disa orë çdo ditë. I dua lulet dhe e ndjek me dashuri rritjen e tyre. Ejani, të bëjmë disa hapa në kopsht.”