VOAL

VOAL

MALLI I PAZBULUAR* – Cikël me poezi nga MUSTAFA V. SPAHIU

July 20, 2021
blank

Komentet

blank

“Gjenerali…’ i Kadaresë, u shit për 30 minuta në Vlorë dhe komunistët kërkuan në mbledhje arrestimin e autorit, kurse kryetari i Degës…”/ Kujtimet e publicistit të njohur nga Franca!

Nga Vasil Qesari
blank 

Pjesa e gjashtëmbëdhjetë 

Përmbysja e ngrehinës së madhe totalitare në Shqipëri do të linte pas, jo vetëm ndryshimin e sistemit, shoqëruar me plot shpresa, mirazhe e klithma lumturie por, fatkeqësisht, edhe mjaft plagë, drama, viktima, pluhur, mllefe e zhgënjime nga më të ndryshmet.

Dhjetë vjet e më tepër pas asaj ngjarje, e cila tronditi thellë shoqërinë, duke përmbysur tërësisht shumë kode, rregulla e koncepte të mëparshme, njerëzit vazhdojnë endé t’i bëjnë vetes pyetje të tilla, si: Ç’kish ndodhur në të vërtetë në shoqërinë shqiptare, gjatë 50 vjetëve të fundit të diktaturës? Si qe e mundur që sistemi arriti të deformonte gjithçka? Përse njerëzit e kishin pranuar atë? Cila qe logjika totalitare e transformimit të shoqërisë e individit? Si qenë konceptuar e funksiononin strukturat e mekanizmave totalitare: propaganda, policia sekrete dhe ushtrimi i ideologjisë së terrorit?

Si ndodhi që ndër mbarë vendet komuniste të Lindjes europiane, Shqipëria të cilësohej përjashtim apo rast i veçantë? Pse Enver Hoxha i qëndroi verbërisht, fanatikisht e gjer në fund besnik Stalinit, duke e kthyer vendin në një burg ku dhuna, frika e spastrimet vazhduan gjer në fund të viteve ’80-të? Pse vendi u izolua çmendurisht, duke i mbyllur njerëzit mes bunkerësh e telash me gjemba? Përse, pra, ndodhën gjithë fenomenet e mësipërme…?!

Libri ‘Post-scriptum për diktaturën’, s’pretendon t’u japë përgjigje definitive pyetjeve të mësipërme, apo kompleksitetit të arsyeve që sollën e mbajtën në fuqi pushtetin totalitar në Shqipëri. As edhe të jetë një afresk i plotë, i thellë e i gjithanshëm i jetës e vuajtjeve që përjetuan njerëzit gjatë atij sistemi.  Autori i tij, ndofta, ka meritën që bashkë me shikimin retrospektiv të periudhës totalitare si dhe zellin e një analisti të pasionuar, është përpjekur të kthejë edhe një herë kokën mbrapa, për të dhenë jo vetëm kujtimet e opinionet e tij personale, por dhe për t’i u rikthyer dhe një herë vizionit të asaj epoke me filozofinë e thjeshtë të ruajtjes së Memories e mbështetjes së Apelit për të mos harruar kurrë maksimën e njohur, se…kadavrës vazhdojnë t’i rriten thonjtë e flokët edhe pas vdekjes!

Dhjetë vjet e më shumë pas përmbysjes së madhe, libri në fjalë ka vlera aktuale e shpresojmë të vlerësohet nga lexuesi sepse, siç shprehet edhe një studiues shqiptar…e keqja më e madhe që mund t’i ndodhë një populli, vjen atëherë kur ai nuk arrin të bëjë analizën e së kaluarës së vet. Një popull amnezik është i detyruar të jetë vazhdimisht neuropatik e të përsërisë përvojat e tij të dhembshme…!

FENOMENI’ ISMAIL KADARE

A kishte qenë Ismail Kadare disident…? A përbën vallë ai, rastin e një përjashtimi të jashtëzakonshëm, në rrethanat e mungesës së një disidence të vërtetë në Shqipëri? Në të kundërtën, në mos disident klasik i kalibrit Havel, Solxhenicin etj., a ishte ai, fillimisht, një shkrimtar zyrtar e, pastaj, me kalimin e viteve, thyerës rregullash i realizmit socialist, anti konformist, rezistent i heshturkundërshtar i fshehtë i regjimit e, në fund, veprimtar i vendosur kundër tiranisë…?

E, në se përgjigja e pyetjeve të mësipërme është: Po !, cila do të qe skema e evolucionit të personalitetit e veprës së tij letrare në rrjedhën e jetës totalitare shqiptare, nga fillimi i viteve ’60-të e gjer në fund të viteve ’80-të? Nga ana tjetër, po qe se do përpiqeshim të ndërtonim skemën e një rruge dhe evolucioni të tillë, a do të mund ta përkufizonim plotësisht e saktë, pozicionin e rolin e krijimtarisë së tij në vite? (Për vetë faktin se, angazhimi, evolucioni e kompleksiteti i botës e veprës së një shkrimtari, në kushtet e shoqërisë totalitare, është një proces i ndërlikuar, kompleks, i paimagjinueshëm dhe thellësisht misterioz).

Sipas mendimit tim, them se, skema, e cila do të karakterizonte e shënonte trasenë e rrugës së përshkruar prej Ismail Kadaresë në atë periudhë, ka pasur pak a shumë, një progresion të tillë: thyerës rregullash – anti konformist – rezistent i heshtur – kundërshtar i fshehtë i regjimit – rival i diktaturës…! Lidhur me objektivitetin e vërtetësinë e skemës së mësipërme, si edhe me shumë pyetje, hamendje e supozime rreth pozicionit e rolit të Ismail Kadaresë, si shkrimtar e intelektual gjatë epokës totalitare, janë shprehur e vazhdojnë të shprehen mendime, ide e gjykime nga më të ndryshmet. Madje, edhe sot e kësaj dite, në botimet, shtypin e mediat shqiptare e të huaja, vazhdojnë të shkruhen e të shprehen opinione, komente e konsiderata nga më kontradiktoret. Herë, plot simpati e super vlerësime, e herë me sarkazëm, mllefe e urrejtje të thellë.

Gjykime të tilla, shpesh janë aq ekstreme, sa që disa arrijnë ta cilësojnë atë si rapsod të Enver Hoxhës, këngëtar të regjimit e, ca të tjerë, e akuzojnë bile edhe si bashkëpunëtor të zellshëm të diktaturës e jetëgjatës së saj. Të tjerë, të cilët përfaqësojnë edhe shumicën dërmuese të opinionit, e cilësojnë atë, përveçse kundërshtar të realizmit socialist edhe shkrimtar gjenial, i cili me veprën e tij letrare u bë Simbol i Shpresës, Gardian i Memories, Denonciator i Diktaturës, Rival i Totalitarizmit etj. Në përgjithësi, tymnaja rreth rolit, figurës e pozicionit të tij, sipas vetë Kadaresë, është përhapur prej një kategorie të caktuar njerëzish, të cilët, gjatë epokës totalitare bënin sehir e s’thoshin as gjysmë fjale për dënimin e padrejtësive e krimeve. Prej, atyre që nxirrnin revolverët e godisnin pa mëshirë kundër disa njerëzve të guximshëm të kulturës, e së fundi, prej një kategorie pseudo-artistësh që nuk kanë absolutisht të drejtën morale të japin leksione, sepse kanë qenë pjesëmarrës në krime ose vëzhgues entuziastë e lavdërues të tyre. Përfundimisht, përgjigja definitive dhe tronditëse e shkrimtarit rreth këtij problemi, është kjo:

Të qëndrosh ulur në lozhë, duke parë se si njerëzit përleshen e përgjaken në arenë, duke u ndeshur me bishat e, pastaj, t’i gjykosh ata që nga lart, përse dikush prej tyre nuk u tregua aq trim sa duhej përballë tigrit, e pse një tjetër, bile, i bëri bisht atij, duke zbatuar një taktikë jo edhe aq korrekte, kjo është çnjerëzore! Nuk ka asgjë për t’u ekzagjeruar por, fakti është se, ne ndodheshim pikërisht në kondita të tilla. Të izoluar, në një arenë plot njolla gjaku, duke mos ditur se nga cila portë, bisha e egërsuar do të na sulmonte, ndërkohë që pjesa më e madhe e spektatorëve, kur vinte çasti i rrëzimit të viktimës, kërkonin sipas gjestit që bënte tirani, me gishtin të drejtuar drejt nesh, vdekjen tonë. Ja, pra, një konstatim makabër e rrëqethës, i cili, ndofta, i jep përgjigje të plotë definicionit tragjik të rolit e pozicionit të tij (të vetmuar), në arenën e përgjakur të tmerrit, frikës, shtypjes dhe vetë jetës totalitare. Megjithatë, le të vijmë përsëri tek pyetja e kreut, me të cilën nisëm edhe refleksionin në fjalë:

A ishte Ismail Kadareja, disident…?!

Në kushtet specifike të diktaturës staliniste shqiptare, sipas mendimit tim, edhe pse Kadareja përshkoi një itinerar krejt të veçantë e të rrezikshëm, (në shtigjet e ngushta e humnerat danteske të jetës së atëhershme totalitare), ai nuk mund të cilësohet disident i një disidence inegzistente. Por, nga ana tjetër, mendojmë se, me plotësisht të drejtë, ai meriton të konsiderohet si një fenomen krejt i veçantë, në historinë e rezistencës kulturore e artistike të ish-vendeve komuniste të Lindjes. Dikush mund të thotë: Por, si shumë shkrimtarë të atyre vendeve, ai pse s’reagoi…?! Le ta shqyrtojmë edhe këtë gjë: Në se, bie fjala, në vitet ’60-të a ’70-të, Ismail Kadareja do kish tentuar të publikonte jashtë vendit një libër kundër diktaturës (ashtu siç vepruan disa shkrimtarë të vendeve ish-komuniste të Lindjes), pa dyshim që fati i jetës dhe krijimtarisë së tij, do të kishin qenë krejtësisht të ndryshëm. Mbas një aluzioni të tillë, me të drejtë, mund të shtrojmë gjykimin: Ç’përfitim e ç’ndryshim do pësonte Shqipëria nga një veprim i tillë ? Sigurisht asgjë…!

Sepse, së pariaso kohe, Kadareja qe fare pak i njohur, (për të mos thënë i panjohur), jashtë vendit. Së dyti, sepse borgjezia ndërkombëtare mbante një heshtje të plotë e të çuditshme, duke e injoruar prej kohësh fatin e shqiptarëve nënë diktaturën staliniste. Ndërkohë që mbështeste me të gjithë mjetet e mënyrat, lëvizjet disidente në vende të tjerë komunistë si, në Bashkimin Sovjetik, Hungari, Çekosllovaki, Poloni, Gjermani Lindore etj. Së treti, në kushtet e izolimit dhe bunkerizimit të Shqipërisë, si edhe të entuziazmit irracional të turmave të dehura nga fjalimet e Enver Hoxhës, tentativat për të shkruar vepra të mirëfillta disidente, do të nxisnin edhe më tepër histerinë e dhunës në vend, duke mos ndryshuar e ndikuar asnjë grimë, në jetën e atij cepi të harruar të Ballkanit. Përfundimisht, në se Kadareja do ta kish kryer një akt të tillë heroik, Shqipëria s’do të kish pasur veçse një të pushkatuar apo të burgosur më tepër në burgjet e saj. Përfundimisht, në se Kadareja do ta kish kryer një akt të tillë heroik, Shqipëria s’do të kish pasur veçse një të pushkatuar apo të burgosur më tepër në burgjet e saj. (Një fare Ismail Kadare, shkrimtar i ri dhe i talentuar, i cili kish shkruar dikur një roman interesant, të titulluar: ‘Gjenerali i ushtrisë së vdekur’?!).

Po, kurën e kurës, një shkrimtar të shquar, duke humbur kështu, përgjithmonë, shansin e trashëgimit të një vepre gjigante e me vlera kombëtare. Për rrjedhojë, me humbjen fizike apo shkatërrimin e intelektit të një shkrimtari të tillë, ne s’do të kishim sot, atë thesar të çmuar veprash: romanesh, novelash, poezish, esesh etj, që janë jo vetëm krenaria e kulturës shqiptare, por edhe e asaj europiane. Kadareja, vërtet, nuk mund të konsiderohet disident, (për nga autorësia e veprave të mirëfillta antikomuniste, hartimi i manifesteve e trakteve kundër Partisë e shtetit totalitar, vuajtjet e torturat nëpër burgje etj.), por megjithatë, them se, përveçse krijues i një universi të rrallë letrar, ai është e mbetet edhe një atdhetar, humanist e demokrat i shquar, i cili, me mesazhet e veprës së tij, për dekada vitesh me radhë e në kushtet e një diktature të pashembullt, direkt apo indirekt, ndikoi në shumë aspekte të jetës, kulturës dhe identitetit shpirtëror të shoqërisë e sidomos të rinisë shqiptare.

(Ndër të tjera e mbi të gjitha, në mbajtjen gjallë të identitetit tonë europian përkundrejt eksperimenteve shpërfytyruese të ideologjive totalitare lindore si edhe në ruajtjen e Shpresës e mposhtjen e Dëshpërimit fatal kolektiv. Në frymëzimin e Rezistencës ndaj Territ e Dhunës. Rrjedhimisht edhe në zbehjen e Frikës e nxitjen e Guximit për veprim). Qenë pikërisht këto arsyet, pse ndër të tjera, gjatë lëvizjes studentore e demonstratave të mëdha antikomuniste të viteve 1990-1991, njerëzit mbanin në duar edhe portretet e Fan S. Nolit, Ismail Kadaresë e Rexhep Qoses, si simbole të evropianizimit, humanizmit, civilizimit, demokracisë e kulturës sonë të vërtetë kombëtare. Për karaktere e krijimtari me përmasa të tilla, siç është ajo e Ismail Kadaresë, krahas studiuesve e kritikëve letrare të çdo lloji, është e natyrshme të reflektojnë edhe mbarë shoqëria shqiptare e, bashkë me të, edhe individi e lexuesi i thjeshtë. Ai, që në mënyrë diskrete, të largët e pasiononte, në rrjedhën e viteve të zymta të jetës totalitare e përjetoi fenomenin Kadare, si pjesë të pa ndarë të kujtimeve, shpirtit, emocioneve, emancipimit e formimit të tij kulturor. Si pikë referimi të Shpresës se, do vinte një ditë që, Liria dhe e Vërteta, do të bëheshin vërtet realitet.

Janar 1970

Njohja nga afër me Ismail Kadarenë, për studentët e vitit të fundit të degës Gjuhë – Letërsi, në fakultetin Filologjik në Tiranë, ishte një rast i këndshëm e krejt i papritur. Për shumë prej nesh, ajo ndodhte në një situatë krejt të veçantë e tepër depresive. Qe koha kur, përvoja, metodat e stili i revolucionit kulturor kinez, krahas fushave të tjera të jetës, po zbatoheshin edhe në strukturën e programet mësimore të shkollës shqiptare. Pikërisht, në rrethana të tilla, një vit më parë, në programet tona qe futur një lëndë e re: Letërsia Kineze. Me futjen e kulturës marksiste aziatike, letërsive të tjera, sidomos asaj greko-romake e europiane, po u ngushtohej gjithmonë e më tepër vendi. (Për më keq akoma, letërsia kineze edhe pse me histori mijëvjeçare e autorë të shquar, në leksionet që na jepnin përfaqësohej vetëm me 36 tekste himnizuese mbi poezitë revolucionare të Mao Ce Dunit, shkruar gjatë ‘Marshimit të Madh’).

Viti 1973

Në një nga zyrat e gazetës lokale ‘Zëri i Vlorës’, një nga redaktorët e saj, hyri i alarmuar e tha: E morët vesh?! Ai, Kadareja, ka botuar një palo libër. Të vjen për të vjellur kur e lexon. Dëgjova që, jo vetëm udhëheqja këtu, por edhe lart, nuk e kanë pritur hiç mirë…! Romani i Ismail Kadaresë, ‘Dimri i vetmisë së madhe’, kish dalë në shitje para disa ditësh në të vetmen librari të qytetit e qe mbaruar brenda 30 minutave. Për atë libër, kish kohë që flitej e, lexuesit e shumtë mezi e kishin pritur. Fillimisht, në shtyp, për romanin nuk u bë asnjë koment. Vetëm pas një muaji, papritmas, në faqen e tretë të gazetës ‘Zëri i Rinisë’ u botua një letër, e cila vinte në dyshim vlerat ideore të romanit. Po, puna, s’u mbyll me aq. Më pas, jo vetëm në atë gazetë, por edhe në të tjera, nisën të botohen mesazhe, prononcime e letra të dërguara nga ushtarakë, kooperativistë, studentë, policë e veteranë, në të cilat romani konsiderohej antisocialist dhe, autori i tij, me ndikime revizioniste. Zhurma rreth romanit po merrte përmasa gjithmonë e më të mëdha. Nga fabrika, shkolla, reparte ushtarake, kooperativa, shoqata e organizata të ndryshme, nisën të dërgoheshin drejt Komitetit Qendror të Partisë, letra e telegrame, me anë të të cilëve shprehej indinjata për romanin e autorin që kish nxirë realitetin socialist. (Në disa kolektiva ish kërkuar bile edhe arrestimi i Kadaresë). Ndërsa, në një mbledhje veteranësh në Vlorë, një ish-guerrilas i Luftës Nacional-çlirimtare, kish deklaruar:

“…Boll me tradhtarin Kadare…”! Ai duhet arrestuar në vend. Bile, duhej të qe futur prej kohësh në burg e, unë çuditem e se kuptoj përse, Partia jonë tregohet aq tolerante me një armik të tillë!

Fushata anti-Kadare, e nxitur nga militantët më fanatikë, ish bërë çështje kombëtare e, diskutimi rreth romanit ‘Dimri i vetmisë së madhe’, temë e ditës. Një mëngjes, në bufenë e Komitetit të Partisë në Vlorë, kryetari i Degës së Punëve të Brendshme, H.U. porositi një kafe e pastaj, duke folur me një instruktor të sektorit të Edukimit, zhvilloi dialogun e mëposhtëm:

-E lexove romanin e ri të Kadaresë?

-S’e kam përfunduar endé. Jam aty nga fillimi…!

-Unë e mbarova dhe, mbas leximit, kam reflektuar shumë. Them se, autori i atij romani, është një element tepër i rrezikshëm. Për ideal të Partisë, po ta kisha këtu para meje, do t’i kisha hedhur hekurat menjëherë…!

-Tamam! Ke të drejtë. Ai është një armik – pohoi tjetri.

Biseda e mësipërme u zhvillua me tone të lartë e, pas pak, rreth kryetarit të Degës u grumbulluan edhe katër-pesë instruktorë të tjerë. Ai, u fry edhe më tepër e vazhdoi, por tashmë me zë më të ulët: Më thanë në telefon nga Tirana se, librin, nisi për ta lexuar dhe ministri ynë, (Kadri Hazbiu), por e la në mes. Në një mbledhje me kuadrot e Sigurimit të Shtetit, ai kish thënë: Lexova 40 faqe nga romani dhe 40 herë i pështyva përsipër! Arrestimi i Kadaresë pritej nga dita në ditë. Disa, (të cilët, fatkeqësisht, ishin të pakët), e prisnin këtë me dhembje e ndjenjën e një gjëme. Të tjerët, (të cilët po përsëri, fatkeqësisht, ishin të shumtë), e prisnin lajmin me ndjenjë të madhe gëzimi e, ajo çka ish edhe më cinike, si një fitore mbi intelektualët, të cilët, ashtu siç edhe kish theksuar shpesh herë Partia, ishin shtresa më e mundshme për t’u prekur nga ndikimet e huaja…!

Por, me gjithë kërkesat, këmbënguljen dhe presionin e komunistëve militantë nga baza e gjer lart në udhëheqje, kjo gjë s’po ndodhte. Ndërkohë, opinioni publik, edhe pse kishin kaluar rreth tre muaj plot zhurmë e komente rreth romanit e autorit të tij, vazhdonte të priste lajmin e dënimit të shkrimtarit. Debatet e pyetjet, në se Kadareja do të goditej apo jo, aso kohe u kthyen në një kuriozitet cinik, nga më të zakonshmit. Në këtë mes, diçka dukej e pazakontë e ngjallte një ndjenjë të çuditshme habie: Pse vallë, Partia, kësaj radhe po vonohej për dhënien e dënimit? Pse hezitonte, ndërkohë që herët e tjera, armiqtë e kishin marrë dënimin direkt e pa mëshirë…? Me gjithë padurimin, armiqtë e shumtë të shkrimtarit ngushëlloheshin duke menduar se, qe më mirë vonë se kurrë. Ata prisnin me ankth fjalën e të Madhit, vendimin e Tij.

Gjatë një vizite të Enver Hoxhës në Kombinatin Metalurgjik të Elbasanit, ndër të tjera, atij i qe bërë dhe pyetja e shumëpritur për të cilën ziente gjithë vendi: Shoku Enver, përse ndaj autorit nuk po merren masa, përderisa romani po ndesh me kundërshtim masiv? Përgjigjja e Enver Hoxhës ishte inteligjente, finoke, diabolike. Ai kish thënë se e kish lexuar romanin dhe se qe në dijeni të debateve e shqetësimeve që kish ngjallur në masat e gjëra. Por… duhej që të kuptoheshin dy gjera: e para që: “shkrimtarët nuk janë si ne”. Ata janë intelektualë. Idetë e tyre janë konfuze. Ata përdorin metafora. Shkurt, ata fluturojnë nëpër ré‚ nuk janë të qartë në mendime si ne, komunistët. E, përveç kësaj, ç’do të thoshin vallë sovjetikët, po qe se ne do të marrim masa kundër autorit? Do të flasin se, fuqia e tyre është aq e madhe, sa që pavarësisht se libri përmban sulme kundër tyre, ne jemi të detyruar të ndëshkojnë autorin e tij. Ata do thonë: E shihni se sa na duan ne në Shqipëri? Ja, pse, këtë problem duhet ta shohim më thellë e ta ndreqim në qetësi.

Për herë të parë në jetën e tij, i plotfuqishmi Enver, ndodhej në siklet e detyrohej të jepte publikisht shpjegime. Për herë të parë, xhelati, qe në mëdyshje e i shtrënguar të mbrojë viktimën, kokën e të cilit e kish para syve, nenë tehun e rendë të karamanjollës…! Përse vallë? Enver Hoxha ishte personazhi qendror i romanit. Pra, me gjithë rezervat, kritikat e egërsinë e militantëve për “deformimin” e realitetit socialist, libri që portretizonte atë – (si udhëheqës ndërkombëtar të luftës kundër revizionizmit) – s’mund të ndalohej. Enver Hoxha reflektoi e mendoi se duke vepruar kështu, përfitimi qe më i madh se sa po të ndodhte e kundërta. Madje, më pas, ai do të lejonte që romani të botohej edhe në Perëndim! Pas kësaj, situata e frikshme, më sa dukej kish kaluar. Ismail Kadareja i kish shpëtuar për mrekulli ndëshkimit fatal. Tashmë “Dimri i vetmisë së madhe”, me figurën e Enver Hoxhës në qendër, qe shndërruar në një talisman mbrojtës për të. Por, kjo gjendje, nuk ish thënë që të zgjaste shumë. Një situatë tjetër e ngjashme do të përsëritej dy vjet më pas. Memorie.al

blank

LORKËS – Poezi nga SULEJMAN MATO

Natë e gjelbër, hëna si gjaku,

Qielli i mbushur me yje gushti,

fashistë të zinj te pragu,

Gjaku i Lorkës Granatën* skuqi.

.

Ata ngritën pushkën, ti ngrite zërin

“përse më vrisni në një natë me hënë?”

-9 kilometra larg Granatës

Spanja mbeti pa këngë.

.

Lorka hënën nuk e sheh më,

violinat akoma qajnë për të.

*) Qytet në Spanjë ku është vrarë poeti prej fashistëve më 19 gusht 1936.

1972

 

 

 

blank

KADAREA, PASTERNAKU, SHOLLOHOVI DHE NOBELI- Nga SKIFTER KËLLIÇI

 

Po vijnë ditët e para të tetorit që në botën shkencore dhe letrare shënojnë nje ngjarje shumë të rëndësishme – dhënien e Çmimit Nobel. Ndër kandidatët për ta fituar këtë çmim, që nga fillimi i viteve 2000 përsëri është emri i Kadaresë, shkrimtarit tonë të madh me famë botërore. Në rast fitoreje, ai do të jetë i treti, pas emrave të Paternakut dhe Shollohovit nga ish-kampi socialist.

Dy të parët janë sovjetikë – Boris Pasternak,(1880-1960) të cilit ky çmim iu dha më 1958 për romanin ”Doktor Zhivago ” dhe për rrethanat e tensionuara të lindura me këtë rast, u detyrua të mos e pranonte, dhe Mikhail Shollohov, (1905-1884), që e pranoi atw në ceremoninë tradicionale të zhvilluar në vjeshtë të vitit 1965.

Dy të parët pra, kanë ndërruar jetë para zhvillimeve tronditëse demokratike më 1990, që më pas sollën si pasojë shembjen e sistemit komunist në ish-Bashkimin Sovjetik në vendet e Evropës Lindore. Mund të shtojmë edhe emrin e shkrimtarit të madh Bunin, (1880-1953), edhe ai fituesi këtij çmimi më 1933. Por Bunini, i larguar më 1918 nga Rusia sovjetike , pra menjëherë pas Revolucionit të Tetorit, u cilësua armik i pushtetit komunist, siç qe në të vërtetë, dhe jetoi në Paris, deri sa ndërroi jetë më 1953, pa u kthyer kurrë në atdhe. Atyre u shtohet emri i Ismail Kadaresë, tashmë prej disa dekadash i quajtur si një ndër shkrimtarët më të njohur në botë, i cili, ndryshe nga Pasternaku dhe Shollohovi, është gjallë dhe emri i të cilit figuron në listat e Akademisë së Shkencave të Suedisë që në fillim të viteve 2000. Dhe çuditërisht “senatorët” e kësaj akademie, për arsye që nuk janë bërë të qarta, ende nuk ia kanë akorduar.

Ç’ndodhi me Pasternakun? Poet i shquar, i cili vëllimin e tij të parë parë me poezi e kishte botuar që më1914, (“Binjaku midis reve”), për të vazhduar me vëllime të tjera poetike edhe pas vendosjes së regjimit komunist në Rusi, ndër të cilët i fundmi “Kur koha do të kthjellohet, (1956-1958), për krijimtarinë e pasur dhe të gjerë në këtë fushë deri në mesin e viteve ‘50’-të të shekullit të kaluar, ishte një ndër kandidatët për të fituar çmimin ”Nobel”.

Ndërkohë në vitet e para pas Luftës së Dytë Botërore ai nisi të shkruante romanin e tij të parë dhe të vetëm, me me motive autobiografike, “Doktor Zhivago”, që trajtonte ngjarje të periudhës së Revolucionit të Tetorit, i cili solli përmbysjen e regjimit carist. Por Lidhja e Shkrimtarëve Sovjetikë ndaloi botimin e romanit, sepse sipas drejtuesve tw saj, autori përshkruante me ngjyra të zeza epopenë e lavdishme të këtij revolucioni.

Kjo solli që Pasternaku të kishte pasojë të rënda, deri në përndjekje nga regjimi sovjetik dhe organet e Sigurimit,(KGB), dhe të kalonte një jetë të mbyllur. Mirëpo një kopje e dorëshkrimit të ”Doktor Zhivagos” kaloi fshehurazi kufijtë e B. Sovjetik dhe përfundoi në zyrat e shtëpisë së njohur botuese “Feltrineli”, në Milano, ku, megjithë trysninë e emisarëve sovjetikë që shkuan posaçërisht atje, u përkthye dhe u botua me shpejtësi të rrufeshme. Pastaj romani nisi të përkthehej dhe botohej edhe në gjuhë të tjera dhe u bë simbol i realitetit të zymtë sovjetik që në ditët e para të ardhjes në pushtet të komunistëve rusë.

Dhe ja, më 1958 emri i Pasternakut u vu në krye të listës së kandidatëve për të fituar “Nobelin”, i propozuar nga shkrimtari i madh francez Albert Kamy, i cili e kishte fituar atë vite më parë. Mirëpo para jurisë së Nobelit u shfaq një pengesë shumë e madhe. Sipas rregullave romani duhej të ishte botuar së pari në gjuhën amëtare, pra në rusisht. Atëherë në këtë pështjellim të paparë deri atëherë në historinë e dhënies së këtij çmimi prestigjioz, “hyri në valle” CIA. Pikërisht disa javë para dhënies së çmimit, një grup agjentësh të saj arritën të zbulonin se në bordin e një avioni që udhëtonte nga Moska për në Maltë, dikush kishte një kopje tjetër të dorëshkrimit të romanit “Doktor Zhivago”.

Ashtu si në filmat dramatikë ”giallo”, që jemi mësuar të shohim në ekran, agjentët e CIA-s arritën të zotëronin dorëshkrimin, ta fotografonin faqe për faqe dhe kësisoj në shtator të vitit 1958 libri arriti të dilte në dritë si botim rus, të përhapej në Evropë dhe t’u jepej edhe një grupi turistësh sovjetikë në një ekspozitë ndërkombëtare Bruksel. Pastaj ai u përhap në vende të tjera, madje të Evropës Lindore, duke përfshirë edhe B. Sovjetik. Dhe me këtë dredhi u arrit që kjo kryevepër të bëhej e njohur dhe meritonte të vlerwsohej me çmimin ”Nobel”.

Motivacioni me të cilin shoqërohej dhënia çmimit në fjalë Pasternakut, ishte kjo: ”Për arritjet e rëndësishme në poezinë moderne lirike dhe gjithashtu për vazhdimin e traditës së madhe të romanit epik rus”. Por autoritetet sovjetike e kuptuan fare mirë se ky motivacion lidhej kryesisht me publikimin e romanit ”Doktor Zhivago”, që aq shumë po zgjonte interes në botën perëndimore.

Fillimthi në kulmin e një gëzimi të papërmbajtur, Pasternaku dërgoi në Stokholm një telegram, në të cilin i shprehte jurisë mirënjohjen e thellë për dhënien e Çmimit Nobel. Por, pas disa ditësh, i trysnuar nga kërcënimet e organeve të KGB-së, që diktoheshin nga qeveritarët sovjetikë, se po të merrte këtë çmim, do të kishte pasoja të rënda, ai u detyrua të deklaronte se nuk e pranonte atw. Aq më tepër, kur në mbledhjen e posaçme të shkrimtarëve të Moskës, më 31 tetor të vitit 1958 sekretari i LSH të BS , Vasilij Smirnov, deklaroi:

“Nuk duhet të harrojmë se “Nobeli” për letërsinë po priret gjithnjë e më shumë nga motive politike, që nuk kanë asgjë të përbashkët me letërsinë… Çmimi Nobel i është dhënë shkrimtarit fashist Kamy, që njihet pak në Francë, i cili përfaqëson një personalitet, në një radhë me të cilin nuk vihet as edhe një shkrimtar i zakonshëm. Ky Kamy i dërgoi një telegram urimi Pasternakut… Pasternaku duhet t’i drejtohet qeverisë me propozimin që të tërhiqet nga marrja e këtij çmimi.”(Duartrokitje) .

I denigruar dhe dërmuar shpirtërisht, Pasternaku u shtrwngua forcërisht të jetonte thuajse i internuar së bashku me familjen në qytetin e vogël Peredelniko, ku dy vjet më pas, më 1960 vdiq i harruar. Mbi bazën e romanit të tij në zë “Doktor Zhivago”, siç dihet, Hollivudi realizoi filmin me të njëjtin titull, që u bë po aq në zë sa kjo vepër. Romani arriti të botohej në B. Sovjetik vetëm më 1988 dhe falë politikës së “Gllasnostit”, që shpalli udhëheqësi i atëhershëm sovjetik, Gorba$ov. Një vit më pas biri i tij, Evgeni,u lejua nga autoritetet sovjetike të shkonte në Stokholm dhe pas 31 vjetësh të tërhiqte çmimin e ”mallkuar”, ” Nobel”. Pasternaku u rehabilitua dhe pastaj vepra e tij e plotë ku përfshihet edhe ”Doktor Zhivago”, u botua në Rusi në disa vëllime.

Të vijmë tani te Shollohovi dhe Kadarea, dy shkrimtarë thuajse bashkëkohorë, ndonëse shkrimtari unë i madh ka lindur 31 vjet më vonë se i pari. Deri në fillim të viteve ‘30 të shekullit të kaluar, autor i disa vëllimeve me tregime dhe veçanërisht i tri vëllimeve të para të romanit të njohur epik “Doni i qetë” , kur ishte vetëm 27 vjeç, Shollohovi me kërkesën e tij bëhet anëtar i PK të B.Sovjetik .( Kadarea u detyrua të bëhej komunist më 1976 kur ishte në moshën 38 -vjeçare).

Shollohovi çmohet dhe njihet personalisht nga Stalini, i cili e mbron nga sulmet që i bëhen nga drejtues të LSH të B.Sovjetik, dhe bën mirë, sepse “Doni i qetë”, sipas tyre, përshkohet nga një ekzaltimin i jetës së kozakëve, përshkrim jo shumë realist e luftës së klasave dhe të personazheve të kuq, veçanërisht të personazhit kryesor, Grigor Melehov, i lëkundur, që anon majtas djathtas dhe përfundon antikomunist. Madje Shollohovi ndërkohë njihet personalisht me diktatorin e madh dhe, për më tepër, bëhet edhe mik tepër i madh i tij.

Për besnikëri ndaj pushtetit sovjetik dhe vetë Stalinit, Shollohovi më 1937 zgjidhet deputet i Sovjetit Suprem të B.Sovjetik dhe më 1941 për romanin ”Doni i qetë”, në katër vëllime, me porosi të atij vetë i jepet çmimi “Stalin”.

Edhe Kadarea u çmua nga Enver Hoxha, por diktatori nuk e bëri mik dhe vetëm një herë e ftoi në shtëpinë e tij, (1972). Për më tepër nuk e bëri anëtar të KQ të PPSH-së.
Më vdekjen e Stalinit, (1953), dhe ardhjes në fuqi të Hrushovit, që kritikoi ashpër dhe zbuloi krimet që ai i kishte shkaktuar popujve të B.Sovjetik, Shollohovi, përkrahu kursin e destalinizimit e vendit, por nuk shkroi qoftë dhe një tregim, në të cilin të pasqyroheshin sado pak ngjarje të kësaj periudhë, aq të zymtë dhe tragjike në këtë vend.

Sidoqoftë, ashtu si Stalini, edhe Hrushovi e mbajti pranë Shollohovin, madje edhe në udhëtimet që ndërmori në vende të ndryshme të Evropës dhe veçanërisht më 1959 në SHBA, e para vizitë e një udhëheqësi të madh sovjetik në kryeqendrën e botës kapitaliste. Jo vetëm kaq, por më 1961, për besnikëri ndaj kursit të ri që zbatohej në Bashkimin Sovjetik, më 1961 Hrushovi e zgjodhi Shollohovin edhe anëtar të KQ të PK, ndonëse regjimi hrushovian ndërmori masa të rëndësishme për rehabilitimin e miliona njerëzve të pafajshëm, që humbën jetën në kampet e përqendrimit, të quajtura gulagë, mbeti regjim i diktaturës, si në të gjitha vendet e kampit socialist, ndonëse jo me përmasat e diktaturës së tejskajshme të Enver Hoxhës, që e kishte shndërruar Shqipërinë në burg. Ve$ kësaj, as Ramiz Alia , ashtu si paraardhësi i tij, nuk e bëri mik Ismail Kadarenë, dhe as e mori ndonjë herë me vete në vizita, jo më jashtë vendit, por nëpër Shqipërinë “e bukur socialiste”.

Letrat dërguar Nobelit për dy shkrimtarët e B. Sovjetik

Qysh më 1958 , siç u përmend më sipër, Pasternaku kishte qenë disa herë kandidat i “Nobelit”. Në mars të atij viti Suedinë e vizitoi një delegacion i Lidhjes së shkrimtarëve të Bashkimit Sovjetik dhe atje iu bë e ditur se ky shkrimtar, krahas poetit amerikan, Ezra Paundi, dhe prozatorit italian, Moravia, ishte përsëri kandidat për të fituar Nobelin. Atëherë kryesia e Lidhjes së Shkrimtarëve i dërgoi ambasadorit sovjetik në Stokholm një telegram, në të cilin porositej që ai të bënte ç‘ishte e mundur që t’u njoftonte qarqeve letrare suedeze se në Bashkimin Sovjetik me çmimin ‘Nobel” duhej të nderohej Shollohovi, sepse “…Pasternaku si letrar nuk gëzon përkrahjen e shkrimtarëv sovjetikë dhe shkrimtarëve përparimtarë të vendeve të tjera”. Por, megjithatë, si$ e pamë më sipër, ky $mim iu dha Pasternakut për romanin e mësipërm”.

Më 1964, Sartri, shkrimtar dhe filozof i i njohur francez, duke refuzuar marrjen e “Nobelit”, deklaroi se, ve$ arsyeve vetjake, ai shprehte keqardhje që ky çmim nuk ishte dhënë deri atëherë Shollohovit, por një shkrimtari tjetër sovjetik, “vepra e të cilit ishte botuar jashtë vendit dhe ishte ndaluar në atdheun e tij”.

Pavarësisht se kjo deklaratë e Sartrit ishte shumë tendencioze, sepse vendimi që “Doktor Zhivago” të mos botohej në B.Sovjetik, siç e pamë, lidhej me arsye ideologjike, është fakt se Nobeli më 1965 iu dha Shollohovit për “Donin e qetë” me motivacionin : ”Për forcën artistike dhe integritetin me të cilën në Donin e tij epik ai ka dhënë shprehimisht një fazë të jetës së popullit rus”.

Në ceremoninë e rastit, të zhvilluar në Stokholm, ndërsa mbreti i Suedisë, Gustav Adolfi VI, po i dhuronte çmimin, Shollohovi nuk bëri atë që e kishin bërë deri atëherë të tërë fituesit, pra nuk u përul para tij, duke e justifikuar këtë veprim me fjalët: ”Ne, kozakët, nuk jemi përulur para askujt, ndaj, të më falni, që unë nuk përulem para mbretit dhe kaq…”, deklaratë që natyrisht i la gojëhapur të pranishmit.(!?)

Që Shollohovi mbeti shkrimtar me bindje të plota komuniste, e dëshmon edhe dhe qëndrimi që ai mbajti kundër shkrimtarëve disidentë sovjetikë, Sinjavski dhe Daniel, të cilët, meqë veprat e tyre për gabime ideore nuk botoheshin në B.Sovjetik , arritën t’i kaloheshin dhe tw botoheshin në Perëndim. Si pasojë, ata u arrestuan dhe u dënuan përkatësisht me 5 dhe 7 vjet internim. Kundër tyre u ngrit dhe nobelisti Shollohov, i cili zgjodhi tribunën e Kongresit të 28-të të PK të BS, (pranverë 1966), që, ndër të tjera t’i sulmonte ata me fjalët:

“…Çuditërisht ka nga ata që gjykojnë se dënimi i tyre na qenkësh i ashpër. Unë do të dëshiroja t’u drejtohesha mbrojtësve të tyre në perendim: Mos u shqetësoni,t ë dashur, për ashpërsinë e kritikës sonë. Kritikën ne e mbështetim dhe e zhvillojmë. Ajo tingëllon e ashpër edhe në kongresin tonë. Por shpifja nuk është kritikë, por baltë moçalesh…”. ( Duartrokitje).

Natyrisht që fjalët e Shollohovit nuk u pritën mirë, jo vetëm në perëndim, por as nw B. Sovjetik nga intelektualë që ishin vënë në mbrojtje të shkrimtarëve të mësipërm.

Idealet tij komuniste,Shollohovi i shprehu edhe kundër shkencëtarit të madh, Saharov, dhe shkrimtarit t të shquar, Sollzhenjicin, i cili më 1970, si dhe vetë Shollohovi, ishte nderuar me çmimin Nobel, që u pasqyrua në letrën e një grupi shkrimtarësh sovjetikë, botuar në gazetën “Pravda”, më 31 gusht të vitit 1973, letër e nënshkruar dhe nga ai vetë. Ndër të tjera, në të shkruhej:

“Qëndrimi i njerëzve të tillë si Saharovi dhe Sollzhenjicini që shpifin kundër sistemit tonë shtetëror dhe shoqëror, nuk mund të ngjallë asnjë ndejnë tjetër, veçse neveri dhe dënim”.

Si pasojë e këtyre qëndrimeve skajësisht komuniste, me plot të drejtë të krijohet bindja se Shollohovi jo vetëm nuk do ta fitonte, por as do të ishte kandidat i çmimit “Nobel”.

Kurse Kadarea, vërtet nuk i doli haptas në mbrojtje shkrimtarëve dhe artistëve që u dënuan, madje edhe u pushkatuan, se atij dhe kujtdo shkrimtari kjo do t’i kushtonte të paktën disa vite të rënda internimi nw mos mw shumw, por nuk u ngrit të derdhte vrer si Shollohovi në një kongres partie ose të LSH, dhe as shkroi kundër tyre. Përkundrazi, ai ka qenë përkrahës i krijimtarisë së shkrimtarëve të tillë.

Rasti Kadare, kandidati i Nobelit që nga viti 2000

Shollohovi, siç e pamë, vërtet pati probleme me drejtuesit e LSH-së tw B. Sovjetik për tri vëllimet e para të “Donit qetë”, (1928-1932), që mund të sillte si pasojë mosbotimin e vëllimit të fundit, (1940), por atij i doli për krah vetë Stalini, i cili vendosi për të: ”Le të shkojë menjëherë në shtyp!”

Kurse Kadarea pati probleme jo vetëm me kritikën , por jo rallë edhe me vetë kokat e madha të partisë. Më 1969-n u hoq nga qarkullimi numri 4 revistës “Nëntori”, ku ishte botuar edhe novela e tij “Përbindëshi”, e cilësuar me të meta të thella ideore.

Më 1973, pas botimit të romanit “Dimri i vetmisë së madhe” ndaj shkrimtarit tonë të madh nisi një valë e e pandërprerë sulmesh që u pasqyruan në shtypin e kohës, gjithashtu për të meta ideore, ndonëse figura e Enver Hoxhës ngrihej lart. Pra, romani ishte thikë me dy presa, madje që në titull, “Dimri i vetmisë së së madhe”, që nënkuptonte se Shqipëria kishte mbetur pa asnjë mbështetje në botë. Ndaj botimin e dytë të kësaj vepre, (1977), (pwr tw parin pati vërejtje dhe vetë Enver Hoxha), Kadarea u shtrëngua, veç të tjerave, ta titullonte “Dimri i madh”. Ndonëse tërthorazi, në një plenum të LSH , (1982) nga vetë Ramiz Alia u kritikua romani “Nëpunësi i pallatit t ëndrrave”. ”Botimi dhe ekspozimi jashtë nuk mund të merret si kriter bazë për vlerësimin e veprave, – tha ai në këtë plenum. -…Po nuk qe e madhe dhe me vlerë për popullin e vet, pak rëndësi ka se ku botohet vepra”.(Gazeta “Drita”, 22 mars 1982). Aludonte kështu për veprat e Kadaresë, duke përfshirë dhe romanin e mësipërm.

Më 1976 Kadarea mund ta kishte pësuar ligsht, sepse dorëzoi për botim në gazetën “ Drita”, poemthin, tashmë të njohur me titullin “Pashallarët e kuq”, ku Enver Hoxha paraqitej si xhelat, i cili zbrise në themelet e shtetit, që të priste kokat të atyre që quheshin armiq. Poemthi fatmirësisht u hoq nga botimi në çastin e fundit. Sidoqoftë, shkrimtari ynë u kritikua edhe nga vetë familja Hoxha, e cila menjëherë u vu në dijeni të këtij fakti.

Ja se $’shkruan me këtë rast për këtë poemë Enver Hoxha në ditarin e tij vetjak të datës 20 tetor 1975:

“Për këtë poet reaksionar rendi ynë socialist është rend burokratik dhe burokratët “ duart i kanë me gjak të lyera deri në bërryl…dhe e çojnë trupin e revolucionit në varr”.

Dhe, nëse Kadarea nuk përfundoi që atëherë në qelitë e errëta të burgjeve, kjo ndodhi sepse Enver Hoxha pati frikë se kundër tij do të ngrihej i tërë opinioni botëror, që e njihte tashmë veprwn e tij.

Kurse Shollohovi nuk shkroi dhe as botoi ndonjë vepër, ku të kishte shtrembërime të vijës së partisë, të drejtuar nga Stalini, pastaj nga Hrushovi dhe të tjerë që e pasuan, të cilët e mbajtën gjithnjë pranë.

Kadarea në vitet e fundit të diktaturës shkroi romanin “Hija”, të cilin u detyrua të nxirrte fshehurazi jashtë vendit, në bashkëpunim dhe me drejtuesit e Shtëpisë Botuese “Fajard”, ta ekspozonte në një bankë që të gjente më vonë dritën e botimit në Francë. Qe fat që ky roman pas rrëzimit të komunizmit u botua jo vetëm në atë vendit, por edhe në Shqipëri. Kurse Shollohovi ishte më 1966 kur iu dha “Nobeli” besnik i idealeve të partisë së tij dhe, siç e pamë, mbeti tillë deri në vdekje.

blank

Kujdes me leximin, me “konsumin”, me materien që përthithim! – Esé nga SENAD GURAZIU

 

(…ka mjaft rëndësi çfarë lexojmë gjatë ditës, gjatë javës, muajit, vitit – shtrohet pyetja sa “shpëlahet truri ynë”, sa dëpërton indoktrinimi dhe influenca e joshëndetshme…)

***
Materia e mediave moderne tashmë na serviret kahdo që rrotullohemi në iPad, në iPhone… në panumër lloje të “screen”. Madje duke bërë dush mund t’i lexojmë lajmet e materialet në iPad. Sa i përket prakticitetit aparatet moderne janë të mrekullueshme – sidomos iPhone, as i madh as i vogël, i përkryer. Mbaje dhe nën bikini, aty diku… buzë “bregores veneriane” dhe zhytu në pishinë, asgjë : ) E qartë se janë teknologji e avancuar, “water resistant”, ndoshta 100% “sealed against the ingress…”. Uji i padepërtueshëm, por shtrohet pyetja sa “shpëlahet truri ynë”, sa dëpërton indoktrinimi dhe influenca e joshëndetshme.

Si analogji për ushqimin e përditshëm ia themi se frutat e perimet janë të shëndetshme. Duhet sa më shëndetshëm, sa më shumë variacion e mrekullira, sa më shumë pemë e perime, sa më pak brumëra e ëmbëlsira. E dimë dhe vetë, ama të njëjtën na e thotë dhe doktori. Kur është fjala për konsumerizmin, për gatitjen, për eksperimentet me gatimin, për aranzhimin në tryezë, për servirjen “artistike”, për restorantet e pjatat moderne, për menutë e për emërtimet etj. mund t’jemi dhe kreativë. Dhe jemi, s’e mohon kush – shkencat moderne të ushqimores thjesht na lënë pa mend, i kemi shpikur një milion e një specialitete. Madje risitë s’kanë të ndalur, çdo ditë diç e re u shtohet pjatave të modernizmit.

E megjithatë stomaku ynë skajshmërisht “kaotik e abstrakt”, s’e ka as idenë bie fjala të “kubizmit” a të perfeksionizmit. Zor se i kupton “estetikat”, stilizmet e jashtësisë. Akordohet deri diku me shijet, me nazet e hujet tona, kaq. Për neve vetë ritualet tavolineske, shumëllojshmëria dhe “estetikat” ushqimore janë truk psikologjik. Substancialisht… për fat të keq, e gjitha çfarë stomaku ynë di është funksionalizmi dhe ingredientet.

Ndoshta e njëjta vlen dhe për leximin, për “ushqimin” mendor (a shpirtëror). Ka mjaft rëndësi çfarë lexojmë gjatë ditës, gjatë javës, muajit, vitit, duhet kujdesur për materien që përthithim. Nuk pi ujë tërë muajin vetëm pollavra politike, ose vetëm profeci astrologjike, ose vetëm thashetheme “rozë” internetike etj… dhe ta shpallim veten “ok” sa i përket shëndetit mendor. Mbase s’na e ndalon kush të pandehim (psh. ashtu pandehin politikanët – sipas tyre ata janë okidoki, asgjë s’u mungon : ) E lehtë të pandehim, mirëpo çfarë nëse pandehma jonë t’jetë e pabazuar, diç si iluzion!

Për të qenë “lexues i mirë” ka mjaft rëndësi çfarë lexojmë – thotë dhe Amazon. Nuk pi ujë të lexojmë tërë jetën vetëm libra të historisë dhe ta shpallim veten: “lexues i kompletuar”. E njëjta vlen padyshim dhe për materien përmbajtësore të gazetave, të revistave, për rubrikat e tyre. Duhet patur kujdes çfarë na serviret e çfarë shfletojmë. Do ishte e dëmshme (e joshëndetshme) nëse ndër dhjetra rubrikat e revistave të së sotmes t’i vizitonim vetëm ato politikës.

Sipas gjigantit “Amazon” nuk shitet nëse t’i lexonim 707 romane të llojit “James Bond”, apo 404 të zhanrit “horror”, apo 1001 romane “rozë” me dashuriçkash e trillesh etj. dhe hooop të pandehim se qenkemi “lexues i kompletuar”! Në v. 2016 (duke patur në mendje “aq shumë libra, aq pak kohë”) editorët e Amazon e patën përpiluar “Listën e 100 Librave” që duhet lexuar (medoemos) gjatë jetës. Lista e tyre i mbulonte të gjitha fazat e jetës (dmth. përfshirë dhe librat për fëmijë).

Madje gjatë jetës duhet lexuar së paku dhe 4 romane horrorifikë. Jo gjithkujt i pëlqen ky zhanër, por ja që duhet! Unë për vete s’mbaj mend t’i kem lexuar 4 romane të tillë, sepse ky zhanër thjesht ma shpif. Dhe dmth. bazuar në standardet e Amazon, e di fort mirë që s’jam i “kompletuar”. Sidoqoftë, Amazon sugjeronte sa më shumë variacion e mrekullira, dhe shëndeti ynë do jetë optimal. Me variacionin e me laryshinë ushqimore do ndjehemi “super-shëndetsor” si një Superman, superiore si vetë Supergirl, 100% optima forma dhe vital.

[ ngjitur një lloj “kubi” i përkryer me frutat, “stockphoto” nga Shutterstock ]

blank

KONCERT PER VIOLINE E ORKESTER – Tregim nga KONSTANDIN DHAMO

 

-Mbërrita fiks n’orën e caktuar në shkollën tetëvjeçare të muzikës, ku do të xhironim pjesë-pjesë për dy ditë rresht një koncert të përgatitur prej nxënësve të saj të talentuar, megjithëse e kisha të qartë se, ashtu si çdo herë, ditën e parë pale ç’pengesa të paparashikuara do të na dilnin gjersa të fillonim punën…

Tek po i hidhja një sy sallës së koncerteve, në ballë të së cilës kishin ngulur portretin zyrtar të  Enver Hoxhës, më përshëndeti me një zë të ngjirur një mësuese, siç merrej me mend se mund të ishte.

-Unë kam tre nxënësit e mi që do të xhirohen sot; -nisi të më shpjegojë -janë violinistë virtuozë, ja do t’i dëgjoni vetë. Kanë kaq kohë që studiojnë pa u lodhur për këtë koncert.

-O, shumë mirë…

-Por a e di ti se, më shumë jam e emocionuar unë, mësuesja e tyre, sesa ata vetë.

-Me siguri është një emocion i përndezur nga përgjegjësia dhe krenaria.

-Ah, ashtu qoftë!

Ishte një femër e shkurtër me flokë si të pakrehur dhe me faqet si të thithura, kurse gjoksi i hovte përpjetë me ritmin e frymëmarrjes.

-Si quhesh? -më pyeti.

Ia thashë emrin tim, por ajo nuk ma tha të sajin dhe unë s’ia kërkova.

Na u avit drejtorja e shkollës, me të cilën njihesha qyshkur, teksa mësuesja e përkorë e violinës u tërhoq.

-Ju jeni gati besoj për të nisur punën, -më tha duke tundur kryet -por ja që do t’ju duhet të na prisni ca, sa të zëvendësojmë dy nxënëse, të cilat qenkan sëmurë e nuk paraqiten dot në koncert; ç’të bësh, s’ka as dhjetë minuta që na lajmëruan prindërit e tyre!

-Epo…

-Duhet të gjejmë dy fëmijë të tjerë, patjetër me biografi politike të pastër!

-Fëmijë me biografi të pastër?! -e pyeta kinse i habitur.

-Familjarët e tyre, vetëkuptohet. Na mbytën prindërit e disa nxënësve të dobët në mësime, kur na qëlloi të nxirrnim pa dashje në televizor një djalë të shkëlqyer nga çdo anë që ta shihje, po që i përkiste një familjeje me origjinë kulakësh. Ja, shfryjnë, përse nuk dalkan fëmijët tanë në ekran, ua zënkan vendin birbot e reaksionarëve; po lufta e klasave ku është…?

-Ta qaj hallin.

-Eh! Veç këtij problemi kemi edhe një tjetër: na duhet të gjejmë sa më shpejt dy uniforma pionieri të mirëmbajtura dhe të hekurosura; së paku ato dy çupat e sëmura i përkasin formacionit orkestral, sepse po të ishin soliste, do të na dilnin telashe më të mëdhenj.

-Posi! Veç shumë mirë që nxënësit do të jenë të gjithë të veshur njëlloj, pra me divizën e pionierit. Dëgjomë mua tani; na ka qëlluar të xhirojmë fëmijë, por edhe të rritur, të veshur për faqe të zezë (qajmë hallin midi nesh, hë?), megjithatë vërejtjet i kemi ngrënë ne te Televizionit…

-S’të pyeta, çfarë të broçkullisi ajo kolegia jonë, aman?

-Më tha se, nuk e mbante vendi gjersa të interpretionin nxënësit e saj të mrekullueshëm.

-Shih! Në punë është e zonja dhe korrekte, por a e di ti kush është ajo?

-Jo, sot e pashë për herë të parë.

-Ke dëgjuar patjetër për atë basketbollistin, që e gjetën të vrarë me një plumb pas koke brenda nje bunkeri të ushtrisë, diku në rrethinat e Tiranës, po? E pra, ai djali i ri ka qenë dashnori i kësaj mësueses sonë, e cila njëherësh kishte marrëdhënie të ngushta edhe me atë zëvendësministrin e brendshëm bukëshkalë, që tashmë pale se ku ha dhe…

-Këtë nuk dija unë, kush ishte ajo femra e sherrit; më kishin rrëfyer se bëhej fjalë për një muzikante dhe, kaq.

-Eh, u sakrifikua një qytetar i respektuar për shkak të një pushtetari fshatarak, që ra një ditë mes kryeqytetit i etur dhe me sy të çakërdisur; mirë që e qëruan ndyrësirën! O, kishte vënë dorë ai edhe në disa këngëtare të njohura; mesa duket, atje në katund do t’i ketë adhuruar egërsisht dhe me përulësi të plotë së largu artistet dhe, kësisoj, me të marrë një post gjithsesi të rendësishëm, nisi t’i trembë ato, së pari me lloj-lloj intrigash, e më pas i shtinte në dorë. Kështu e hamendësoj unë një skemë mashtrimi, po ku ta dish saktësisht sesi ndërsehej ai tartakuti. Nuk duhet lënë pa thënë se, ka pasur edhe nga ato mistrecet, që u pëlqente vetë të ishin kodoshet e tij, duke shpresuar se do të përfitonin mbështetje dhe paprekshmëri atje ku punonin…

-Nuk i fal Partia maskarenj të tillë jo, por këtë zuskën tonë, përse na e lanë plluq këtu në shkollë?

-Hë, më thuaj! -e ngacmova drejtoren, këtë grua ende të bukur, tashmë rreth të pesëdhjetave, e martuar dhe me fëmijë, e cila, edhe ajo nga ana e saj, ishte përfshirë dikur në disa romanca dashurish, që pas kaq vitesh, u përpunuan letrarisht e u shtuan gjithë fantazi sipas klisheve të telenovelave…

-Këtyre ngjarjeve të neveritshme nuk u bëhet kurrë jehonë në shtypin tonë komunist, kështu që do apo nuk do, ato përhapen vesh më vesh deri edhe të tjetërsuara, por mua si drejtore e institucionit që jam, njëherësh edhe si sekretare partie e organizatës-bazë së shkollës, më porositën nga Lart, që të mos e largonim nga puna, madje të tregohej kujdes që të mos e provokonin, apo ta fyenin; ehu, ka mëse një vit ky muhabet…

-Mund ta kenë cilësuar si njërën nga viktimat, që u morën në qafë prej atij zëvendësministrit kriminel, që thonë se i torturonte për vdekje të burgosurit. Veç kësaj, familjarët e kësaj mësueses suaj mund të kenë miq me peshë në qeveri…

-Ku ta dish, ku ta dish; plotësojnë njëri-tjetrin në njëfarë mënyre të dy variantet, por le të shtojmë edhe një të tretë: po sikur ta ketë infiltruar vetë në rrethin e zëvendësministrit sigurimi i shtetit, krahu i shëndoshë i tij, ai me partishmëri, për t’u dhënë informata të dobishme?

-E përse jo? -e mbështeta, ndërkohë që nuk e përmbajta dot të qeshurën.

E moj shoqja drejtore, përse ta rekrutonte sigurimi muzikanten tuaj? Planin për ta asgjësuar shemrin e tij basketbollist, ai maskarai do ta ketë kurdisur në fshehtësi bashkë me nja dy mvartës, laro besnikë, që do t’i ketë sjellë (sipas traditës tashmë) nga fshati tij i origjinës, për t’i pasur të punësuar në ministri…

S’i thashë gjë më drejtores, gruas ende të bukur, por ku kishte arsyetim që nuk përmbysej në diktaturë? Kështu që, ndoshta gaboja unë, rëndë madje.

Kisha një ngasje veç: atë zyshën e muzikës me leshra të kërleshura, desha ta njihja nga afër, që të mësoja çfarë ishte përtej asaj çka dëgjova të thuhej për të…

Koncert për violinë e orkestër.

Ditën e dytë, para se të nisnim punën, vajta e u mbështeta te parvazi i një dritareje në katin e trëtë të ndërtesës, ku ndodhej edhe salla modeste e orkestrës, tek e cila kishim vendosur kamerat, mikrofonët, prozhektorët dhe, këqyra përjashta.

Përtej murit t’oborrit të shkollës, një ekskavator mbushte radhazi kamionët me mbeturinat e ca shtëpive përdhese prej qerpiçi, të rrafshuara sakaq, ashtu si edhe avllitë që i rrethonin dhe, ndërkohë punëtorët po thurnin me shpejtësi një gardh me tela vetëtitës gjëmborë. Hehe, kjo do të thoshte se aty pallatet do t’i ndërtonin të burgosurit ordinerë.

Të burgosurit ordinerë…

Tek e zhvendosa vështrimin mbi oborrin e shkollës, vura re një bojaxhi, i cili, pasi përzieu me shkop gëlqeren brenda nje fuçie, futi kovën dhe e mbushi plot. Ishte i spërkatur i tëri me gjithfarë bojërash, teksa në kokë kishte rrasur një bustinë me fletët e gazetës Zëri i Popullit, e cila i binte gjer te syzet me qelqe të trashë.

Sesi m’u duk ky bojaxhi! Dua të them, jo si një bojaxhi i njemendtë dhe, në kësi mëdyshjesh, të funksionon së pari intuita.

Dale…

Kur u nis për të hyrë në shkollë me kovën në njërën dorë dhe me një furçë të madhe te tjetra, iu lëshuan disa nxënës, që po luanin futboll me një portë, duke thirrur në kor:

-O burgaxhi, o armik i popullit, o renegat…

Njëri prej tyre i gjuajti me top pas shpine, por bojaxhiu edhe këtë herë nuk reagoi; siç duket të sharat që kalamajtë i mësonin nga të rriturit, i degjonte shpesh dhe ndoshta priste që ata të hiqnin dorë, ngaqë ai i shpërfillte…

Eh, kush qenkësh bojaxhiu, vetë regjisori LM i Teatrit Popullor, njëri nga më të talentuarit dhe më të vlerësuarit!

Që kishte vënë në skenë sa e sa drama të autorëve shqiptarë dhe të huaj! Logjikisht m’u kujtua ai fizikani kinez, të cilin, meqë guxoi t’i kundërshtonte aksionet e Revolucionit Kulturor, e syrgjynosën të riedukohej në një fermë derrash dhe i rrasën në dorë Citatet e Maos, të cilat duhet t’i mësonte përmendsh…

Fatkeqësisht, ata libërthat e citateve dhe stemat me portretin e monarkut komunist, me atë nënqeshjen që fshihte çdo mendim, specialistët kinezë me rroba doku gri (të angazhuar n’industrinë civile dhe ushtarake) i shpërndanë ngado në Fanarin Ndriçues të Europës, domethënë në Shqipëri, gjersa u kujtuan dhe thanë: daleni more se kemi mësimet e shokut Enver ne…

Mirëpo, si nuk e njoha menjëherë LM? Si ta njihja? E ku të vete mendja të dallosh një regjisor, me të cilin ke bashkëpunuar gjatë xhirimeve të dramave të vëna në skenë prej tij, tek e sheh pa pritur e pa kujtuar me zhele në trup, më kovë e furçë ndër duar, ndërsa në kokë më një kapele prej letrës së Zërit të Popullit, e cila, disa vite të shkuara u nxi me shkrimet që dënonin krijmtarinë e tij artistike?

Edhe dyshimin, nëse po shihja apo jo një bojaxhi profesionist, ma shkrepi intuita, e thashë një herë këtë…

Regjisori i madh i teatrit,
Që tek pinim kafen pas xhirimit
Ndiente nevojë të përmendte
Konstantin Stanislavskin
Dhe Bertold Brehtin,
Të cilëve u gjente nuanca të përbashkëta
N’ide…

S’ka pasivitet për aktorin në skenë,
Portreti i tij, këmbëngulte LM,
Nuk duhet të jetë i zbrazët
Dhe, pa mendim edhe atëherë
Kur nuk dialogon…

Eh, mjeshtër i regjisë
Edhe tani që trazon gëlqeren
Merret vesh që mediton e mediton…
Ti Artisti i Popullit,
Nderi i Kombit,
Që dole partizan
Kur ishe katërmbëdhjetë vjeç,
I dobët dhe shtatshkurtër
Aqsa në terren të thyer
Qyta e pushkës të prekte dheun…

U dënove me njëmbëdhjetë vite burg
Drejtpërdrejt me porosi t’Enverit
Për liberalizëm të tejskajshëm dhe
Vënien në skenë të veprave armiqësore…
Dhe pate fat, çfarë fati se!
Kryetar i trupit gjykues, që të dha
Dërrmën e fundit
Qëlloi t’ish komandanti yt
Me të cilin luftove në një llogore
Për çlirimin e Atdheut…

Kështu, patjetër kështu, por unë nuk do të dëshiroja ta ndeshja nëpër shkallë apo kudo gjetkë LM. Me siguri edhe ai nuk do të donte të më takonte.
Si?
Po ku e njihnim ne njëri-tjetrin?
Koncert për violinë e orkestër…

1990

blank

110 – Vjetori i shkrimtarit- Sterjo Spasse – misionar i përshkrimit dhe i shërimit të shpirtrave njerëzorë – Nga Prof. Dr. Hektor Veshi

Titulli i mësipërm na erdhi në mendje pasi ia dolëm në fund leximit të librit afro 400 faqe, format i madh, përgatitur nga i biri, Prof. Dr. Ilinden Spasse dhe hedhur në qarkullim me një parathënie plot pathos e vërtetësi shkruar nga shkrimtari ynë i dashur dhe i njohur Viron Kona. Libri mban titullin e thjeshtë “Sterjo Spasse përmes letërkëmbimeve”.

Për t’i dhënë kuptim fjalës titull “i thjeshtë”, në fakt, mjaft me peshë për nga vlerat dhe informacionet që përmban, le ta informojmë lexuesin në fare pak aspekte:

– Nga ana kalendarike, qysh kur fillon letërkëmbimi i tij?

-Qysh nga viti 1927, kur Sterjo ishte 15 vjeç dhe po fillonte shkollën e mesme, Normalen e Elbasanit për t’u përgatitur mësues.

-Problemet që i adresoheshin djalit nga familja dhe nevojat e tij, cilat ishin?

– Ndër të tjera edhe borxhet në para të familjes dhe nevojat si nxënës për t’u veshur, por mungonin si paratë edhe artikujt që i duheshin, pallto e “përshtatshme” etj në dyqanet e qytetit.

-Po personazhet kryesorë dhe problemet që trajtoheshin, sipas letrave, cilat ishin?

– E pamundur t’i përmbledhësh, qoftë edhe duke i fraksionuar në tematika të caktuara. Aq e vështirë na u duk neve kjo, për ta informuar lexuesin rreth përmbajtjes së këtij libri, i fundit i dalë nga “arkivat” e veprimtarisë jetëgjatë, mbi gjashtëdhjetë-vjeçare të Sterjo Spasses, 1914/12- 1989. Arkiva nga ku shkrimtari-shkencëtar i pedagogjisë Prof. Dr. Ilinden Spasse, ka përgatiturderi tani 3-4 libra vlerashumë. Vlerashumë, sipas lexuesve, po me jehonë paksa të ndryshme: të lartë “Im at Sterjo”; “të plotë” – Bibliografia me mbi 2.6 mijë zëra, që përmban gjithë librat e publikimet, po me më pak jehonë; “I ëmbëli” për këdo që lind e rrit ose përkëdhel si gjysh fëmijë e nipa me titull “Kuvëndim me nipin”! (Si lexues do t’ja rekomandoja çdo njeriu jo vetëm t’i lexojë, por t’iu vlerësojë përmbajtjen këtyre thesareve për një bibliotekë familjare ) Familjare “e shoqërore”, do të shtoja, se edhe në aspektin e marrëdhënieve e komunikimit me shokë, kolegë, miq e bashkëpunëtorë, brenda e jashtë vendit; madje edhe me titullarë të lartë të pushtetit, gjithmonë si modele për këshillim,diskutim, propozime e zgjidhje të problemeve, kryesisht me karakter shoqëror. Në këtë aspektin miqësor-shoqëror të bën përshtypje të thellë respekti e dashuria vëllazërore me Sterion, hyrje-daljet e shpeshta në familje, veçanërisht gjatë studimeve të tij dyvjeçare në moshë të rritur, 1958-60 jashtë vendit, kur ndërkohë po gugaste e rritej në duar të nënës vajza e vogël Mariana…E ku përmblidhen dot në një shkrim “kakame” vlerat- det i gjerë të këtyre librave ose edhe vetëm të këtij të fundit?!

E, të kujtosh, në çfarë kushtesh ngarkese zyrtare i mbante ai lidhjet me njerëzit, kur i duhej ta vijonte edhe krijimtarinë letrare e bashkëbisedimet nëpër Shqipëri me lexuesit! Për një përfytyrim të përafërt, po citojmë të plotë një informacion të tij, dw, për Kryesinë e Lidhjes së Shkrimtarëve dt. 8 Mars 1951, f.115-116 e librit: Ai shkruan:

“ Në lidhje me shkresën tuaj nr.20 datë 28.I.1950 dhe në lidhje me shkresën nr. Extra dt. 7.III. 1951:

I-Gjatë vitit 1950 kam pasë angazhim që të mbaroja përkthimin e Antologjisë së Poezisë Bullgare. II- Në fund të vitit 1950 e kam pasur gati, me mungesë të parathënies, Antologjinë e Poezisë Bullgare. III- Janë bërë ndryshime në planin tim, sepse materiali I Antologjisë Bullgare nuk m’u dorëzua në kohë nga ana e Lidhjes së Shkrimtarëve dhe sepse pas muajit nëntor 1950 fillova të punoj me orar të zgjatur prej gjashtë orë e gjysëm në ditë.

Veç angazhimit (zyrtar-hv), gjatë vitit 1950 unë kam zhvilluar këtë aktivitet si shkrimtar:

1.Kam shkruar tri novela për rindërtimin: në revistën “Letërsia jonë” “Vullnetari i hekurudhës”; në revistën “Pionieri” “ Meti në shkollën shtatëvjeçare”; te “Fatosi” “Sa e bukur, sa e pasur është Shqipëria jonë”. 2.Kam shkruar një prozë letrare “Si dielli vetë” në revistën “Letërsia jonë”, në lidhje me paqen. Po në lidhje me paqen kam shkruar edhe një artikull të shkurtër në gazetën “Bashkimi”. 3.Në lidhje me festën e “Rilindasve” kam shkruar katër artikuj: në gazetën “Puna” “Konstandin Krstoforidhi”, te “Pionieri” “Sami Frashëri”, te revista “Arsimi Popullor” “Rilindasit si mësues të popullit shqiptar”, te gazeta “Bashkimi” “Papa Kristo Negovani”.

4. Kam shkruar dy artikuj në lidhje me përvjetorin e shkrimtarëve bullgarë: në gazetën “Bashkimi” “Kristo Botev”, te revista “Letërsia jonë” “Ivan Vazovi”. 5. Kam bërë për sekretariatin e rinisë dy leksione: “Jeta e vepra e Kristo Botevt”;”Jeta e vepra e Nikolla Ostrovskit”. 6. Kam bërë tri konferenca letrare: a) Jeta e vepra e Ivan Vazovit, me rastin e l00 vjetorit të lindjes së tij, organizuar nga Lidhja e Shkrimtarëve; b) “Jeta dhe vepra e Çehovit”, organizuar nga Lidhja e miqësisë Shqipëri –BRSS; c)Jeta e vepra e Kostandin Kristoforidhit, përpara personelit dhe nxënësve të shkollës pedagogjike, organizuar nga rrethi letrar I kësaj shkolle. 7. Në revistën “Letërsia jonë” kam shkruar në formë kronikash të zgjeruara 1) “Vepra e Geo Milevit”,2.”Vepra e Gligor Perliçevit” nëlidhje me poemën “Skënderbeu”; 3.”Vepra e A. Tolstoit” 8.Kam redaktuar në bashkëpunim me Mahir Domin tekstin “Letërsia e huaj- Realizmi”, teori e tekst bashkë, mbi realizmin në letërsinë e përbotshme, libër prej 450 faqesh që del këto ditë nga shtypi…

9. Kam drejtuar rrethin letrar të shkollës pedagogjike “17 Nëntori” ku janë bërë diskutime të ndryshme mbi aktivitetin letrar, janë kënduar pjesë origjinale të nxënësve dhe është nxjerrë rregullisht gazeta e murit “LETRARI” me punë të nxënësve.

10. Kam marrë pjesë rregullisht në mbledhjet e redaksisë së “Letërsia jonë” dhe të revistës “Arsimi Popullor” organ i Ministrisë së Arsimit.

11.Kam organizuar dhe kam marrë pjesë vetë me recitime në mbrëmje letrare në qendrat ku kam punuar: në shkollën pedagogjike dhe në Ministrinë e Arsimit.

Gjatë vitit 1950 nuk kam kërkuar të shkoja në ndonjë qendër pune pasi nuk më lejonte puna e përditshme në shkollë e më vonë në zyrë.”

Ja, kështu punoi ai tërë jetën. Punë, shkrime veprash të mëdha- romane, novella etj etj njeri më I vështirë se tjetri, pa zbehur në asnjë rrethanë sidomos krjimtarie e shëndetësore, komunikimet me njerëzit nga të gjitha trevat ku jetojnë shqiptarë. E dallueshme mbase e pakrahasueshme me ndonjë tjetër në Shqipëri ishte lidhja që mbante e ndihma që mundohej t’iu jepte bashkëkrahinarëve të tij, Liqenasve (Pustecit) në tërësi.

Natyrisht gjithçka bënte ishte edhe sakrifice: punë-lodhje për informim, falje nga kredibiliteti personal, madje edhe shpenzime materiale. Mbresë të le psh një letër dërguar organeve eprore të rrethit në Korçë për t’u kujdesur që t’u jepej mundësia për studime të larta edhe nxënesve nga zona e tij .I saktëson edhe me emra disa nga ata…

I sëmurë ishte kur iu shkroi organeve eprore edhe për estetikën e ndërtimeve e mirëmbajtjen e rrugëve. Dhe dy-tre muaj më pas, 12 shtator 1989, mbylli sytë! Keqardhja e birit të tij të vetëm Ilindenit,nisi menjëherë të lehtësohej duke shkruar me lotët çurk “për Babain” librin e shumëvlerësuar si nga tituli edhe nga përmbajtja me titullin e bukur “Im atë Sterjo”.

Sa për zgjidhjen e kërkesës së tij për dërgimin e maturantëve në shkollë të lartë unë dëshmoj se mori zgjidhje dhe, rastësisht, kam njohur si student ndonjerin prej tyre. Admirimin për atë njeri, krijues, edukator, dashamirës dhe ndihmës i pakursyer për nevojat e cilitdo, deri në krijimtarinë letrare, mendoj se më bukur se kushdo e ka përcaktuar ish mësuesi shkodran Qemal Draçini që, pa e njohur nga afër, në një letër i shkruan Sterjos: “ …për ty e për jetën tënde dij shumë pak, aq sa kanë mujt me më thanë njerëz që të njihshin porsa. Veç në një fjalë janë të gjithë konkorde: “Asht një djalë xhevahir!” Nuk arritën të njiheshin ata të dy me njeritjetrin se djalin e korri koha. Por vlerat njerëzore e krijuese të Sterios, i panjohuri fizikisht me të i njohu, i la si amanet i pavdekshëm për të gjithë sa e njohën Sterjon si krijues letrar dhe akoma më gjerë si NJERI! Siç po e njohim përmes letërkëmbimeve me fjalë shpirti në këtë libër që e zbukuron vërtet shumë edhe portreti- foto në ballenë e tij !!

Tiranë, 22 shtator 2022 Prof. Dr. Hektor Veshi

blank

Më 25 shtator 1897 lindi shkrimtari nobelist amerikan William Faulkner

VOAL- William Cuthbert Faulkner, i lindur në të vërtetë si Falkner, lindi në New Albany, Mississippi, SHBA, më 25 shtator 1897. Shkrimtar me shtat të jashtëzakonshëm, skenarist dhe dramaturg i suksesshëm, ai ishte fituesi i çmimit Nobel për letërsinë në vitin 1949, me rastin e të cilit mbajti një nga fjalimet më të vlerësuara në të gjithë historinë e njohjes së njohur ndërkombëtare.

Ai është i famshëm për veprat narrative provokuese me ndikim të madh psikologjik, ndonjëherë eksperimentale dhe të lidhura me traditën e madhe angleze të shekullit të njëzetë, veçanërisht me James Joyce dhe Virginia Woolf. Sipas disave, me disa shkrime të vogla për të vërtetën në mënyrë të pakuptueshme, ai ishte një nga pararendësit e zhanrit pulp, i cili do të vinte shumë më vonë. “Blima dhe furia” konsiderohet kryevepra e tij, si romani “Të ftuarit”, pasardhës i të parit dhe i botuar kur ai kishte arritur njëfarë besueshmërie për sa i përket shkrimit.

Faulkner lindi dhe u rrit në Jug; qyteti i tij është pesëdhjetë kilometra larg Oksfordit. William është më i madhi nga katër fëmijët, i lindur nga bashkimi i Murry Falkner dhe Maud Butler. Babai i tij është drejtues stacioni i kompanisë hekurudhore në pronësi të gjyshit të shkrimtarit të ardhshëm, njëfarë John Wesley Thompson Falkner. Disa vjet pas lindjes së William, babai i tij u emërua drejtor i kompanisë, me një transferim në Ripley. Megjithatë, momenti rozë nuk zgjati shumë dhe tashmë në vitin 1902, kur humbi punën, vendosi të transferohej me gjithë familjen në Oksford. Gjyshi shet kompaninë dhe familja Falkner duhet të bëjë më të mirën e mundshme. Babai më pas u bë përfaqësues i “Standard Oil”, më vonë punoi në një grirëse farash pambuku, në një fabrikë akulli dhe së fundi në një kompani që merret me harduer. Këto ishin vite të vështira, të paktën derisa ai mori një post si sekretar dhe administrator i Universitetit më 1918.

Ndërkohë ndodh formimi në jug të thellë i shkrimtarit të ardhshëm, i cili dashurinë për tokën dhe për kafshët ia detyron babait të tij. Ai nget një kalë i vogël, i dhënë nga prindi i tij, ai studion dhe lexon shkrimtarët e mëdhenj anglezë dhe amerikanë, nga William Shakespeare te Joseph Conrad, duke kaluar nga James Joyce, Herman Melville dhe Mark Twain. Ai bie në dashuri me fqinjën e tij Estelle Oldham, e cila shumë më vonë do të jetë gruaja e tij dhe, mbi të gjitha, vëzhgon dhe bëhet i vetëdijshëm për kushtet zhgënjyese të punës të cilave u nënshtrohen, diskriminohen dhe poshtërohen ish skllevërit zezakë në vendet më të largëta të Amerikës.

I rëndësishëm në formimin e tij është gjyshi i tij dhe, veçanërisht për prozën e ardhshme, edhe stërgjyshi William Clark Falkner, “koloneli”, themeluesi i kompanisë hekurudhore dhe një pionier në këtë kuptim i shekullit të nëntëmbëdhjetë në Shtetet e Bashkuara.

Në vitin 1915, Faulkner vendos të lërë shkollën për të punuar në bankën e gjyshit të tij. Menjëherë, megjithatë, ai u regjistrua në ushtri, në shpërthimin e Luftës së Parë Botërore, në kuadër të RAF, forcat ajrore britanike.

Në shtëpi, ai ndoqi kurse në Universitetin e Misisipit, kampus, pa u regjistruar. Në këtë periudhë ai vendos t’i përkushtohet plotësisht shkrimit, që zbulon se është pasioni i tij i madh.

Në vitin 1924 u botua vepra e tij e parë, një përmbledhje poetike e botuar me shpenzimet e tij me titull “Fauni i mermerit”. Megjithatë, për të mbijetuar, Faulkner kryen punë të ndryshme, nga postier dhe faktotum për të njëjtin universitet, deri te piktori. Ai gjithashtu jep mësime golfi.

Që nga viti 1921 ndodhet në New Orleans, ku punon si gazetar. Këtu ai takohet dhe miqësohet me shkrimtarin Sherwood Anderson, i cili i jep dorën për të gjetur një botues të gatshëm për të botuar atë që do të jetë debutimi i tij imagjinar, “Paga e ushtarëve”, datë 1926. Prindërit e tij refuzojnë ta lexojnë, duke e konsideruar skandaloze.

Përcaktuese janë disa nga udhëtimet që autori bën në Evropë, veçanërisht në Paris, ku jeton pranë Senës. Në shtëpi, ai iu përkushtua përpunimit të një sërë tregimesh dhe romanesh të vendosura në një qark hipotetik, duke shpërfytyruar Lafayette e tij, e cila quhet Yoknapatawpha. Është një pretekst rrëfimtar që i duhet të shkruajë lirisht veprat e tij më të mira, si “Sartoris”, i cili doli në vitin 1929, me protagonist të frymëzuar nga stërgjyshi i tij i vjetër, dhe i famshmi “The scream and furore”, gjithashtu i lindur ne te njejtin vit..

Gjithashtu në vitin fatal 1929, Faulkner martohet me shoqen e tij të vjetër Estelle Oldham, e cila ndërkohë divorcohet nga burri i saj i parë, duke vendosur ta bëjë atë në shtëpi në Oksford, bazën e saj të punës nga pikëpamja e shkrimit.

Kritikët e identifikojnë menjëherë si një talent të madh, por shitjet nuk janë të jashtëzakonshme. Në dekadën e viteve ’30, vetëm romani i tij “Sanctuary”, i vitit 1931, i cili konsiderohet një pritje e zhanrit të pulpës, shitet shumë, siç u përmend më lart.

Janë të shkëlqyera “Derisa isha duke vdekur”, më 1930, “Drita e gushtit” e vitit 1932, “Të ftuarit”, e vitit 1938 dhe i mirënjohuri “Absalom, Absalom!”, i vitit 1936, në të cilin William Faulkner madje zhvillon një hartë të qarkut të tij imagjinar. Temat janë gjithmonë të njëjta, pak a shumë, në të gjithë shëmbëlltyrën e tij si një shkrimtar i “angazhuar”, si të thuash: nga korrupsioni, te përplasja mes të bardhëve dhe zezakëve, te tema universale e së keqes.

Ai është gjithashtu një autor pjellor i romaneve dhe tregimeve të shkurtra, siç dëshmohet nga koleksioni i tij “Këta 13”, shkruar në vitin 1931, duke përfshirë disa nga tregimet e tij më të njohura. Sido që të jetë, “Sanctuary”, i gjykuar i egër nga familja e tij për ambientet gotike në shtëpi publike dhe strofullat e lojërave të fatit të korrupsionit, i hap dyert e suksesit.

Faulkner fillon të japë leksione, takohet me kolegë shkrimtarë me të cilët miqësohet, si Dorothy Parker, John O’Hara, John Dos Passos dhe Frank Sullivan; e bën veten të njohur për botuesit e rinj dhe ambiciozë. Sidomos ai vihet re nga producentët e filmit. Fillon një udhëtim i vështirë për të mes Hollivudit plot tension dhe qytetit të tij të qetë të Oksfordit.

Në maj 1932 ai u punësua nga Metro-Goldwyn-Mayer, por zgjati më pak se një javë. Më pas vjen thirrja nga Howard Hawks për të shkruar filmin “Rivaliteti Heroik”.

Më 24 qershor 1932, lindi vajza e tij e parë, Jill. Në vitin 1935, ai humbi vëllain e tij Dean në një aksident avioni, pasi kishte marrë prej tij njohuritë e nevojshme për të mësuar të fluturonte në biplanin e tij, të blerë nga miku i tij Vernon Omlie disa vjet më parë. Vdekja e vëllait të tij e fut shkrimtarin në një periudhë dëshpërimi, të përkeqësuar nga përdorimi i alkoolit. Megjithatë, Howard Hawks e thërret për punë të tjera, për 20th Century Fox.

Në të njëjtën periudhë, Faulkner bie në dashuri me sekretaren personale të producentit, një farë Meta Doherty Carpenter, me të cilën fillon një marrëdhënie të turbullt, që zgjat rreth pesëmbëdhjetë vjet.

Edhe me romanin “Të ftuarit”, një nga më të mirat e tij, fama e Faulkner si shkrimtar nuk arrin të bëjë rrugën në Amerikë. Autori vlerësohet veçanërisht në Evropë, kryesisht në Francë. Deri në vitin 1945, publiku i yjeve dhe shiritave nuk e kuptuan se kishin një shkrimtar të madh në shtëpi. Nga fundi i viteve 1930 dhe fillimi i viteve 1940, autori punoi në trilogjinë e bazuar në familjen “Snopes”, e cila megjithatë konsiderohej të ishte e një niveli më të ulët se shkrimet e tij të mëparshme.

Ajo përjeton vështirësi të reja ekonomike për shkak të luftës së afërt botërore. Në Hollywood ai nuk është në gjendje të punojë dhe i kalon ditët duke peshkuar me mikun e tij aktor, Clark Gable.

Në vitin 1944, si mysafir i mikut të tij shkrimtar Bezzerides, ai punoi në filmin “Ujërat e Jugut”, bazuar në romanin e Ernest Hemingway me titull “Të kesh dhe të mos kesh” (1937). Më vonë punon edhe për “Gjumi i madh”, nga libri me të njëjtin emër të Raymond Chandler dhe për transpozimin e romanit “Mildred”, të James M. Cain.

Rinisja e veprës së tij bëhet në vitin 1946 dhe i takon kritikut letrar Malcom Cowley, i cili grupon të gjitha veprat e tij në një antologji të titulluar “The Portable Faulkner”.

Pasi mbajti disa leksione në Universitetin e Mississippi-t, në vitin 1948 ai botoi “Intruder in the Dust”, të përkthyer në “Mos rummage in the dust”. Një vit më pas, ai nënshkroi disa histori detektive, të titulluara “Gambiti i kalorësit”, me protagonist detektivin dhe avokatin Gavin Stevens.

Më 10 nëntor 1949 iu shpall Çmimi Nobel për Letërsinë, i cili u dha më pas më 10 dhjetor. Ai udhëton në Stokholm me vajzën e tij Jill për të marrë çmimin. Më pas, Faulkner vendos të dhurojë paratë që rrjedhin nga çmimi Nobel për krijimin e një fondi, qëllimi i të cilit është të mbështesë talentet e reja në fushën letrare; Kështu u krijua çmimi Faulkner.

Në vitin 1951 u publikua komedia në tre akte e titulluar “Requiem për një murgeshë”, e përbërë vetëm nga prologë të mëdhenj dhe pa dialog. Një vit më vonë ai bie nga kali në tufën e tij, duke i shkaktuar një dëmtim të shpinës. Ai ka disa fraktura të vogla dhe gjithmonë do të refuzojë të operojë. Më pas ai pranon një diplomë nderi në Letërsi nga Universiteti Tulane.

Më 1953 shkroi esenë pothuajse autobiografike “Misisipi”; Një vit më pas botoi romanin alegorik “Një përrallë”, me të cilin fitoi Çmimin Kombëtar të Librit për letërsinë artistike dhe çmimin Pulitzer.

Ka shumë filma që fillojnë të merren nga veprat e tij, kur Faulkner është ende gjallë. Midis tyre janë “The Long Hot Summer” dhe “The Trapeze of Life!” nga Douglas Sirk. Libri i tij i fundit daton në vitin 1962: “Plaçkuesit”.

William Faulkner vdiq në moshën 64-vjeçare më 6 korrik 1962 në Oksford, Misisipi, përpara se të varrosej në varrezat e Shën Pjetrit. Shtëpia e tij e vjetër, dhuruar universitetit, është bërë banesa për studentët e gazetarisë./Elida Buçpapaj

blank

Mësohu! – Poezi nga SULEJMAN MATO

Fillimisht mësohu me dritën e diellit,
me fytyrën e nënës
dhe të dashurve të tu.
.
Mësohu më këpucën në këmbën e zbathur,
me urdhërat e mësuesve dhe të eprorëve të tu.
.
Mësohu për t’i pritur fatkeqësitë qetësisht
dhe çastet e lumturisë t’i vlerësosh seriozisht.
.
Mësohu me fytyrën tënde në pasqyrë,
dhe me udhëtimet, si në një tren pa kthim.
Mësohu me vdekjen e të dashurve të tu,
me pakohësinë e kohës,
të sendeve dhe njerëzve.
.
Mësohu me dështimet dhe fitoret e përkohëshme,
mësohu me gjithçka, dhe kur zemra të dhëmb
dhe ndihesh i vetmuar, i poshtëruar dhe i braktisur.
.
Mësohu me frikën dhe mposhte atë.
Mësohu me lirinë që s’i duhet askujt
e që njëkohësisht na duhet të gjithëve.
.
Mësohu të jetosh pa kujtime dhe shpresë,
si gurët dhe drurët që s’ndejnë asgjë.
.
Mësohu që dhe në çastet e vështira të qëndrosh si burrë
Se ai që s’ka frikë nga vdekja nuk vdes kurrë.
.
17 korrik 2013
blank

TRI POEZI me vargje të traditës – Nga Agim Xh. Dëshnica

 

MALLI I DARDHARËVE

Dardhë o Dardhë, nën pllajë mali,
mbi oqean rrimë, na mori malli…
O Dardhë e largët, e ëmbël -mjaltë,
vashat flutur, shtatin e gjatë.

E ëmbël Dardha? I hidhur mërgimi,
shtëpi e mbetur, djepi, burimi,
këndon këndesi si i shastisur,
del e pret më kot, nënë e molisur.

Na dogji malli, o Dardhë e bukur,
për kambanë e kishë, udhën e humbur,
për gurë e gardhe, ugaret e plisat,
për shelgjet rrëkeve, ahet e lisat,
borën mbi bredha, pishat me majë
korijet me hije, lulet e bardha në maj,

Për grigjën, tek merr përpjetë,
fyellin e drunjtë e murron e sertë,
thirrjen e bariut, kullotën me bar,
trokun e kalit, lëshuar në livadh.

Mbi Gurin e Rrahut, Gurin e Vjeshtës
Gurin e Mprehtë, nën drurë gjineshtre,
sodisnim Devollin tej shpeshherë,
fushën e Korçës, Moravën me erë.

Kafè e Peros me mysafirë,
hotel Betelli me muhaxhirë,
raki e kumbullës, deh pleq e të rinj,
me vrap për shkollë, rendnim fëmijë.
Pas fluturash bridhnin ca bandillë,
nën dritare posi bilbilë
me këngë dhe mandolinë.

Shtatë gurë lëviz, lumi i Izvorit,
mulliri i Xegos, nxjerr mundin e plorit,
me trak e truk e me oshëtimë,
ashtu si dallgët buzës tek rrimë.

Frymë përmallimi, çan oqeanin,
burrat e gratë, lot për vatanin,
për male e fusha, lumenj e pyje,
të parët e shtrenjtë, të ndritur ndër yje.
Shpirti i Pecit, pranë portash ndalet,
te Kishë e Shën Gjergjit, ulet e falet.

Boston 2008

O ÇAMËRI! ÇAMËRI!

Ne kujtim te poetit Bilal Xhaferi

O Çamëri! O Çamëri!
Jeton ndër këngë në histori,
me frymë ilirësh e pahepur,
nga fati i mbrapsht e ndjekur
me ngacmim kufijsh veri-jug,
trojesh paqësore, si askund.

Çamëri! Çamëri! Çamëri!
Nga fluturoi ajo lavdi?
Suljotë me shpata në sylah,
dyfekët hedhur krah më krah,
me jataganë hark nën sqetull,
me fustanella, festet mbi vetull,
derdhën gjak veç për të huaj
e humbën vendin, lirinë tuaj.

Ikën për nga veriu karvani 1 ,
tej tymnajash, u zhduk vatani,
dyer, dritare, mure pa jetë,
degëve varen pa zogj foletë.

Thërret poeti: Çameri!
Ku shkoni, ku i latë, ku?
Tokat djerrë, ullishtat prush,
stanet rrafsh, kopenë të vrarë,
pa zot livadhet e lulet tharë?

Çamëri-Shqipëri e prerë!
Folë shqip e na bëj nder,
sa kohë kështu, pa dritë e dije,
pa këngë, pa rite lashtërije,
pa ligje, pa prona e larg punës,
pa libra, dhunë ndaj gjuhës.

Streha e djepit, pragu i shenjtë
lisat e hijet e kroi-shkretë,
ju ftojnë të shkoni në ato anë,
tek tokat, të parët jua lanë,
jo, mos trokitni në portën tuaj!
E bukura shqipe, gjuha juaj!

Drejtësi! Mos hesht, heto!
Tapi, kanune, libra shfleto!
Për njerëz nga vatrat të dëbuar,
ringjall ligjet, jetën e munguar!

Nga Prespë e kaltër e gjer në Artë,
Filat, Janinë, Dodonë e lashtë,
tek zbret Thyami e rrjedh në Jon,
me dallgët tok në breg jehon:
Çamëri, Çamëri! Liri e Jon!

Thyami, emri ilirian i lumit (sot Kalama), nga vjen emri çam e prej tij Çamëri

2012

 

DIMËR NË PARK

Park i zhveshur, mbrëmje-heshtje
gjethet, ranë në kohë vjeshtë,
rrapi i murmë, degë e majë
kotet, tundet në mjegullnajë.

Asnjë pëshpërimë,
hijeve as fëshfërimë.
shkret foletë pa zogj e bar,
hesht bilbili, fle diku larg,
u mpinë dashuritë,
ëndrrat e bukuritë.

As ketri gri,
më nuk shetit
por, veç një plak
tek stoli i hekurt, dremit.
Befas hap sytë me dridhërim,
çohet hutueshëm me rënkim
hapat hedh mbi shqotë bore
çalë çalë me shkop në dorë.
Ec e ec në bardhësi,
për takim me bionden
në një farmaci…

Era lozonjare
era gënjeshtare,
festen i’a rrëmben,
ia hedh përdhe,
ia vërvit përpjetë.

Bën ta kap i gjori plak
era, ia shtjellë përqark
e furishëm ia shtyn
tej e më tej..në muzg.

South Boston 2012

blank

Një ars poetica në Ciklin e Kreshnikëve – Nga Prof. As. Dr. Anton Papleka

Cikli i Kreshnikëve, i konsideruar si një monument i trashëgimisë shpirtërore të popullit tonë, ka ngjallur diskutime të shumta e të vazhdueshme në qarqet shkencore vendase dhe të huaja. Një nga problemet më të mprehta të këtyre diskutimeve ka qenë ai i autoktonisë së këtij cikli në kulturën shqiptare, dmth.  a është ai një krijimtari origjinale, e ngjizur me  lëndë mitike dhe estetike vendase, a është pjesë e traditës poetike shqiptare ?

Qëndrimet e studiuesve kanë qenë të ndryshme, nganjëherë edhe diametralisht të kundërta. Ata që e njohin këtë problematikë, e dinë se studiuesit që janë përpjekur t’i japin një zgjidhje pyetjes së mësipërme, ndahen në dy grupime kryesore. Në grupimin e parë, bëjnë pjesë folkloristë që kanë mbështetur hipotezën se  këngët kreshnike shqiptare janë huazuar nga sllavët e jugut. Të tillë janë Vinçenc Prennushi, Gjergj Fishta, Ernest Koliqi, Stavro Skendi, Alois Shmaus etj. Grupimit të dytë i përkasin  folkloristët dhe estetët që kanë arritur në përfundimin se këngët kreshnike shqiptare janë krijime autoktone, se thelbi, materia poetike, por edhe përbërësit e saj formalë lidhen ngushtë me kulturën shqiptare në tërësi dhe me traditën e saj poetike në veçanti. Studiuesit më të spikatur të këtij grupimi janë Qemal Haxhihasani, Veis Sejko, Demush Shala, Fatos Arapi, Zymer Neziri etj.

Duke qenë ithtar i hipotezës së mbrojtur nga grupimi dytë, edhe unë jam përpjekur të sjell argumente të reja, të cilat i kam parashtruar në një monografi të gjerë, të titulluar “Autoktonia e epikës legjendare shqiptare”, e cila, megjithëse është miratuar nga këshilli shkencor i ish-Institutit të Kulturës Popullore, nuk e ka parë dritën e botimit për mungesë financimi…

Edhe pas daljes në pension, problemi i origjinalitetit të këngëve kreshnike shqiptare ka vazhduar të më ndjekë pas. Gjatë leximeve dhe përsiatjeve të mëtejshme, kam arritur në përfundimin se një argument madhor që mbështet tezën e autoktonisë së Ciklit të Kreshnikëve është edhe ekzistenca e një ars poetica në këtë cikël. Natyrisht nuk flitet për një Skaldskaparmal (art poetik) si ai që ka shkruar Snorri Sturluson (1179-1241), por është fjala për elemente të shpërndara në trupin e rapsodive, me të cilat mund të  ndërtojmë një art poetik të vërtetë. Këto elemente janë rregulla, parime artistike, të cilat i kanë pasur parasysh rapsodët shqiptarë dhe i kanë zbatuar në praktikën e tyre krijuese-improvizuese apo ekzekutuese.

1.    Domosdoshmëria e frymëzimit poetik

Megjithëse nuk përmendet prej tyre termi teknik “frymëzim”, rapsodët shqiptarë e kanë konsideruar atë si një faktor të rëndësishëm në fushën e poezisë. Ata ishin të bindur se kur lahutari ia thoshte këngës, nuk ishte thjesht goja që këndonte, por ishte shpirti i tij i frymëzuar. Për këtë arsye, ndonjë këngë kreshnike mbyllej me urimin domethënës: “…po kush ndigjoftë, zemra i këndoftë.”

Të vetëdijshëm për domosdoshmërinë e frymëzimit, këngëtarët epikë janë përpjekur të nxitin këtë gjendje shpirtërore të veçantë me mjete të ndryshme. Frymëzimin, skaldët islandezë e kanë lidhur me hidromelin, një pije magjike e dhuruar nga Odini. Poetëve të lashtë sufistë, si mjet frymëzimdhënës u ka shërbyer vera. Një nga  mjetet më të përhapura për nxitjen e frymëzimit ka qenë formula përthirrëse (invokative), me të cilën poeti i drejtohej një qenieje të mbinatyrshme për ta ndihmuar që t’ia dilte mbanë hartimit të poemës së tij. Një formulë e tillë ndeshet në epopenë “Beteja e Kadeshit” (shekulli XIII para erës së re), te Homeri, tek Ennius, te Lukreci, te Virgjili, te Shota Rustaveli (shek. XII-XIII), te “Kalevala” etj. Në Ciklin e kreshnikëve, rapsodët shqiptarë kanë përdorur formulën përthirrëse “Lum për ty, o zot e i lumi zot!…”, e cila paraqitet në trajta të thjeshta e të zgjeruara.

Veç Zotit, hyjnia frymëzimdhënëse ka qenë edhe Zana, e cila vetë ishte këngëtare e përsosur. I këtij mendimi ka qenë edhe E. Koliqi që ka shkruar: “Atëherë bukurija e Zanës së tij mshefet nën duvak, pa humbë shkëlqimin e vet.” Ky rol i Zanës del në pah qartë në një këngë të vonë, ndoshta të krijuar edhe nën ndikimin e kulturës së shkruar:” Mori Zanë, e bardha Zanë, / Falma zanin ta baj kangë!”

2.    Modifikimi i pandërprerë i poezisë gojore

Modifikimi i pandërprerë i poezisë gojore ka qenë një nga parimet kryesore, sipas të cilave ka funksionuar kjo krijimtari. Ndryshe nga ç’pandehin njerëzit e zakonshëm, rapsodët nuk mbanin përmendsh me mijëra vargje, por vetëm disa subjekte, disa motive themelore, disa formulësime të quajtura klishé epike, të cilat u jepnin dorë t’i improvizonin tekstet e tyre. M. Murko ka shkruar: “Çdo poet, poeti epik ashtu si dhe të tjerët, ka të drejtë të udhëheqë subjektin ashtu si e kupton ai vetë dhe të ndryshojë ngjarjet dhe personazhet sipas nevojave të tij”. I këtij mendimi ka qenë edhe folkloristi Al. Amzulescu: “Duke zotëruar në fakt substancën e subjektit, për zhvillimin gjithnjë krijues të këtij, ai (këngëtari, A. P.) bazohet në disa pika, të natyrës së elemeteve tipike që përsëriten shpesh në raste si këto nga një pjesë te tjetra.” Ky studiues pohon se në përgjithësi një tekst nuk ekzekutohet dy herë në të njëjtën mënyrë. Duke folur për traditën e poezisë gojore iraniane, H. Massé ka pohuar se ajo ishte si një pëlhurë Penelope, para se të fiksohej në “Shahnamenë” e Firdusiut.

Natyrisht përvojën e tyre poetike, rapsodët shqiptarë nuk e kanë paraqitur në trajtën e formulimeve teorike, duke përdorur terma shkencorë. Qëndrimin e tyre ndaj kësaj dukurie, ata e kanë shprehur sipas mënyrës së vet, siç e dëshmojnë vargjet e mëposhtme: ”Këtë kangë kush e ndigjoftë / E një fjalë në të mos e shtoftë, / Atë zoti e marroftë!…” Është e qartë se modifikimi i pandërprerë i poezisë gojore nuk lidhej thjesht me të hequrit apo me të shtuarit e një fjale, por edhe me ndryshime me të rëndësishme si heqje apo shtim epidosesh, ndryshim i emrit të personazheve etj. Kështu, në këngët tona kreshnike, kryeprotagonisti i tyre mban emrin Muji, kurse në legjendën “Marku Suleiman” ky personazh quhet ndryshe: ”Marku Suleiman  ishte çoban lopsh. Rapsodia “Muja pret Harapin e Zi” paraqet një përzierje të dy traditave: “Kur po e shef Tale Budallina / Mujon që ishte shtrëngue: / -Hajri, Syle, po më thotë, / Ku je nisë, ku do me shkue?”

Me dukurinë e modifikimit lidhen edhe dukuri të tjera të rëndësishme si procesi i çmitizimit e i desakralizimit: kështu kulti i zanës i lë vendin vrasjes së Zanës, Zana shëruese zëvendësohet me doktorët, kreshniku nuk i përballon tri provat e rënda falë cilësive të tij mbinjerëzore, por falë dredhisë së vajzës së dashuruar me të.

Me këtë parim ka lidhje edhe krijimi i varianteve të shumta të teksteve të poezisë gojore, për çka E. Koliqi shkruan:”Shum varjante ka sejcila rapsodi. Kjo don të thotë se kangëtarët përdorin shpesh të njajtin motiv, por tue i dhanë secili shtjellim edhe styl vetjak.”

3.    Funksioni namatisës i fjalës poetike

Në lashtësi, besohej se fjala poetike, e frymëzuar nga hyjnia dhe e dalë nga goja e një mediumi, siç ishte poeti, kishte fuqi të mbinatyrshme, magjike. Me të mund të komunikohej me hyjnitë: me Zotin e Madh, me Diellin, me Hënën, me Yjet, me Zanat e Orët. Me anë të lutjeve apo të mallkimeve namatisëse mund të kryheshin veprime magjike me karakter mirëbërës apo keqbërës. G. Rebourcet ka theksuar:”Prania e magjisë verbale është e fuqishme te “Kalevala”.

Nga “Epi i Gilgameshit” veçojmë këto vargje namatisëse drejtuar hyjnisë së Diellit: “Në stepë rri Enkiduji i vetmuar, / me dorë ngritur. E mallkon gjahtarin; / me afsh e lut Shamashin dhe i thotë: / “Shamash, gjykoje punën e gjahtarit / pasurin’ shkatërroja, edhe merrja / Fuqinë e burrit! Demonët të gjithë / le ta dhunojnë, gjarpërinjtë t’i dalin / përpara hapit të tij të frikësuar.” Ashtu siç i lutet Shamashit Enkiduji, i lutet hyjit Karli i Madh te “Kënga e Rolandit”: “Kur muzgu i mbrëmjes bie, / prej kalit zbret në një ishull me bar t’ gjelbër, / shtrihet përdhé e zotit Hy i lutet / që ta bëjë diellin të ndalojë vrapin, / të zgjatet dita dhe të vonojë nata.” Të njëjtin  veprim bën  edhe çunaku keqot që i lutet Diellit për t’i kërkuar ndihmë: “-O ti diell, o diell i bardhë (…) ti nji forcë po çoma mue, / t’ muj anmiqtë sot me i poshtnue!”

Funksioni namatisës i poezisë manifestohet edhe në vargjet ku Halili i dashuruar e nem borën që i ka zënë rrugën  dhe dëshiron që ajo të shkrihet sa më shpejt. Mallkimet magjike janë të pranishme në rapsodi të tjera, aty ku Gjergj Elez Alia nem kullën e vet, aty ku Muji mallkon bjeshkët, në të cilat detyrohet të varrosë  djalin e vdekur etj.

4.    Funksioni shoqëror i këngëve kreshnike

Lahutarët shqiptarë ishin të bindur se kënga, të kënduarit e këngëve kreshnike nuk ishte një argëtim i thjeshtë, por ai synonte të përjetësonte lavdinë e heronjve, t’i paraqiste bëmat e tyre si modele sjelljeje për bashkëkohësit dhe për brezat e ardhshëm. Për këtë çështje, E. Koliqi ka shkruar: “Me qenë i nderuem prej shokve e fisit, me qenë i kënduem në kangë lahute për ndoj trimni të rrallë – qe ideali i malsorit.”

Duke folur për ndikimin e këngëve kreshnike te dëgjuesit, për rolin e tyre në shoqëri, Q. Haxhihasani, është shprehur: “Në këto rrethana, kënga  e lahutës ka luajtur rol moral e psikologjik të veçantë. Kangët e kreshnikëve, thonë malsorët, e burrnojnë njérin, e bajnë trim, i shtien zemër të durojnë plumbin, gjakun, luftat ku tresin mashkujt.”

Idealet e njerëzve të kohëve heroike për t’u bërë të lavdishëm, për t’u përjetësuar në këngë, janë të pranishme në të gjitha epopetë. Tek “Epi i Gilgameshit”, kryeprotagonisti i thotë Enkidujit: “Emrave tanë t’u thurin lavdi n’tokë.” Ideale të tilla udhëhiqnin edhe protagonistët e epikës heroike shqiptare: “Qat’herë Muji Halilin ma pajton: / -Mos kij gajle, trimit i ka thanë, / larg, o zot, trimninë me të humbë! / Bash në kangë Muja don me t’vu, / për shum vjet Muja ka me t’kndue.”

Në qoftë se për trimat nderimi më i madh ishte të hynin në panteonin që quhej poemë epike, turpi më i madh ishte të stigmatizoheshin nga kënga tallëse ose siç thotë Turoldus, nga kënga e keqe, të cilës kreshniku duhej t’i trembej më shumë sesa vdekjes: ”-Zotërinj baronë, gjë t’keqe mos mendoni. / Ju qes be n’Zotin: mos mendoni t’ikni, / që asnjë kreshnik t’këndojë për ju kangë t’keqe. / Na bie më mirë duke luftuar të vdesim…”

5.    Domosdoshmëria e shoqërimit të këngëve kreshnike  me lahutë

Ndikimin më të madh te publiku, këngët kreshnike e arrinin kur ishin të shoqëruara me lahutë, kur fjala poetike shoqërohej nga muzika. Kaq e ngushtë ka qenë lidhja midis këtyre dy përbërësve, saqë rëndom këngët kreshnike janë quajtur edhe “këngë lahute”. Në rapsodinë “Omeri i Ri” thuhet: “Ja ka dhanë lahutën në dorë. / Mjaft bukur po m’i bjen / e ma mirë me kangë po e ndjek.”

Në epopenë “Kalevala”, flitet se si e ndërtoi kantelenë Vainamoineni, instrumentin, me të cilin u kënduan këngët epike të finlandezëve: “Pra, Vaino, bardi i moçëm, / Plaku i urtë bëhet marangoz, / Mjeshtër që përgatit lahuta: /Me kocka mlyshi krijon instrumentin, / ai mjeshtron gëzimin e pamoshë. / Me çka u bë kasa e kësaj kanteleje?/ Me nofullën e mlyshit të madh./ Me çka u bë bishti i kantelesë?/ Me dhëmbët e mlyshit të madh. / Me çka u bënë kordat e kantelesë? / Me qimet e hamshorit të ferrit.”

Një episod të ngjashëm e ndeshim edhe në këngët tona legjendare ku bëhet fjalë për strukturën e lahutës dhe për përgatitjen e saj nga Muji:” Kqyr çka bani Muji për me ba!/ ma punonte nji lautë prej pajet / e m’ja ven ai zhaben prej magarit / e m’ja ven shkërdhosën prej thanet / e m’ja ven aj bishtin prej kalit / e sa t’madhe Muji po na i këndon,/ Të gjithë Jutbinën Muji po e shurdhon.” Të kënduarit me lahutë, vetë muzika e lahutës kanë pasur efekte pothuajse magjike mbi dëgjuesit, siç merret vesh nga ky pasazh i shkëputur prej rapsodisë  “Halili dhe agajt e Jutbinës nxjerrin Mujin nga rrethimi: “E shoqja e Mujit Halilit

i ka thanë: /- Ma merr atë sharkinë në dorë, / bash te kryet ti Mujit me m’i ndejë, / më këndo Jutbinë e Krahinë, / më këndo çikat në krajlni, / ishalla gjumi Mujit ka me i dalë, / me idhnim gjumi Mujit s’ka me i dalë.”

Në lidhje me karaktarin sakral të lahutës dhe për efektin magjik të të kënduarit me lahutë, Q. Haxhihasani ka saktësuar: “Vegla, me të cilën shoqërohen këto këngë është lahuta. “Lahuta, thotë malsori, asht e bekueme, se merr kajkë të dhemshme, kajkë trimash. Kajkët e lahutës kanë ogur, beriqet. Asht mirë me i ra lahutës, asht mirë edhe me e nigiue.”

6.    Këngët kreshnike kanë një substancë të lashtë

Pavarësisht nga modifikimet e vazhdueshme që kanë pësuar, pavarësisht nga mënyra se si paraqiten në trajtën e tyre përfundimtare kur janë mbledhur, këngët e Cikilit të Kreshnikëve janë ngjizur me një substancë të lashtë. Për këtë janë të vetëdijshëm edhe lahutarët, të cilët më se njëherë përsëritin se në këngët e tyre flitet për subjekte të qëmotshme: “Qeshtu thonë se ka ndollë motit / e na paçim ndimën e zotit!” Ose: “Se kto janë prralla prej motit, / ndihmën paçim na prej zotit!” Termin “përrallë” përdor edhe poeti amerikan H. Longfellow duke folur për traditat epike të amerindienëve:” Po të pyesni ku i gjeti / Këto këngë Navadaha, / Këto prralla të çuditshme?”

Studiues të ndryshëm kanë vënë në dukje praninë e miteve të lashta, paralele të miteve të grekëve të vjetër. Këtu po përmend kalimthi vetëm ndonjë shembull të tillë si miti i Akilit që mund të vritej vetëm në një pikë të trupit, miti i Herkulit që e vret Anteun duke ngritur në ajër, miti i zogjve që flasin, miti i Hefestit, i farkëtarit që farkon armë të jashtëzakonshme, miti i amazonës etj…

Propp ka theksuar: “Ndër ato më të vjetrat janë edhe subjektet që flasin për ndeshje kundër lloj-lloj përbindëshash dhe sidomos kundër balozit. “ Nga ana e tij Amzulescu shton: “Subjektet më të vjetra janë ato që i përkasin fejesës ose kërkimit të gruas dhe përpjekja për të.”

Argumente të tjera që përforcojnë idenë se këngët tona kreshnike kanë substancë lë lashtë, janë edhe elementet e romanitetit perëndimor, elementet e kulturës kristiane, ndonjë element që lidhet me gjuhën, me numizmatikën, me armatimet… Kultura shqiptare ka privilegjin e veçantë t’u atribuojë temave e subjekteve të poezisë së saj gojore një vjetërsi pesëshekullore falë dëshmisë së poezisë gojore arbëreshe.

7.    Këngat kreshnike janë vazhdim i një tradite poetike të gjatë

Lahutarët shqiptarë u bëjnë homazh bardëve të mëparshëm, duke theksuar se këngët e tyre i kanë trashëguar nga këngëtarë që kanë rrojtur para tyre: “Se atje un nuk jam kanë, / si kam ndie e si m’kanë thanë…” Edhe më qartë ideja e trashëgimisë poetike, e vazhdimësisë nga një brez në tjetrin del në citimin e mëposhtëm: “ Kangë e gjeta e kangë e kndova…”

Tradita e gjatë epike te shqiptarët vërtetohet edhe nga ekzistenca e varianteve të shumta, të krijuara jo vetëm në krahina të ndryshme, por edhe në kohëra të ndryshme e nga breza të ndryshëm. Për traditën poetike finlandeze bën fjalë edhe “Kalevala”: “Këto janë fjalët e trashëgimit, / Runat e mbledhura në silahun / e plakut Vainamoinen…”

8.    Këngët kreshnike kanë një bazë jetësore, historike

Megjithëse rapsoditë trajtojnë subjekte të lashta, megjithëse shumë rrallë u referohen figurave apo ngjarjeve historike të dokumentuara, konkrete, ato nuk janë fantazi e kulluar. Në krijime ku historia ngjizet me trillimin, ato u bëjnë jehonë ngjarjeve  reale. Vetë lahutarët besojnë te karakteri realist, i besueshëm i personazheve dhe i ngjarjeve për të cilat këndojnë: “Qashtu thanë, atje s’jam kanë, / por mos me kanë kanë kështu, s’kishin dijtë me thanë.” Ose : “Darzëm të madhe Muja gjithkah ka ba. / Në darzëm të tina unë nuk jam kanë, / kanë kon tjerë e qeshtu kanë thanë!”

Mungesën e ngjarjeve dhe të personazheve historike në epikën heroike, V. Propp e ka shpjeguar kështu: “Bilina nuk është bazuar në paraqitjen në vargje të ngjarjes historike, por bazohet mbi një shpikje artistike, e cila qoftë edhe si shpikje përcaktohet prej historisë.” Nga ana e tij H. Massé përmend faktin se epopetë persiane nuk flasin për Akemenidët ashtu si këngët heroike franceze nuk flasin për stërgjyshëit e francezëve, për galët dhe frankët. Ajo që thuhet më sipër për epikën persiane apo franceze, vlen edhe për epikën tonë heroike, e cila nuk i zë ngoje ilirët.

Megjithatë nën koracën legjendare që mbështjell këngët kreshnike, dëgjuesi apo lexuesi nuk e ka vështirë të ndiejë pulsin e historisë, të vërë re probleme historike si konflikti ndëretnik pas dyndjes së fiseve sllave në Ballkan, lufta për troje (kullota), shpërngulja e anasve nën trysninë e ardhacakëve (“Muji ik prej krajlit”) etj.

9.    Mbizotërimi i toponimeve që i përkasin një gjeografie mitike, artistike

Gjatë improvizimit apo ekzekutimit të rapsodive të tyre, lahutarët shqiptarë e thonë shkoqur se ata nuk kanë qenë të pranishëm në ngjarjet për ta cilat flasin, se vendet ku zhvillohen ato, janë të panjohura për ta. Pra, ato janë të largëta për ta jo vetëm në kohë, por edhe nga habitati i tyre i përditshëm. Ky mendim paraqitet me këtë klishe tipike: “Kshtu m’kanë thanë, se atje s’jam kanë.” Ose: ”Atje koft  si kuvenet motit / na kha e paçim nimn e zotit, / kush kenon e kush nigion.” Në citimin e dytë bie në sy menjëherë opozicioni midis “atje” (vendi ku ndodhin ngjarjet ose gjeografia mitike) dhe “kha” (vendi ku riprodhohen ngjarjet ose gjeografia reale).

Në përgjithësi, në Ciklin e Kreshnikëve, mbizotërojnë toponime me karakter përrallor si: Lugjet e Verdha, Maja e Rreptë, Kunora e Bjeshkës, Krajlia etj. Edhe disa toponime të tjera si: Senja, Zadra, Tetova, Janina, Deti i Zi pothuajse nuk kanë të bëjnë fare me vendbanimet reale që mbajnë këta emra. E njëjta gjë mund të thuhet edhe për toponimin “Jutbina”. Dihet se Jutbina reale ka qenë një fshat ose një kamp ushtarak, kurse në një këngë kreshnike pohohet se ajo ka një vezir që banon në saraje:” Atëherë në shpinë gjogut te i ka ra,/ te veziri në Jutbinë ka shkue,/ në saraj të vezirit tek ka ra…” Me këtë rast e quaj me vend të nënvizoj se përbindësha gjeografikë ka edhe në traditat e tjera epike. Bie fjala, i tillë është toponimi mitik Gnitahedr në “Edda”, të cilin kanë dashur ta lokalizojnë në krahinën e Vestfalisë, në Gjermani.

10. Mbarimi i periudhës së kalorësisë luftarake dhe rënia e audiencës së epikës heroike

Zhvillimi i pandërprerë i shoqërisë njerëzore, pati si pasojë, veç të tjerash, edhe mënjanimin nga skena e historisë të kalorësisë luftarake. Shenjat e këtij procesi historik duken sheshit edhe në Ciklin e Kreshnikëve. Në një rapsodi, hasim këtë episod kuptimplotë: ”…ka qitë Muja e paska thanë, […] / Në m’ndigjofshi, more shokët e mi, / po e punojmë një pallë e një parmendë / e po himë e tokët po i punojmë.” Në  një rapsodi tjetër thuhet: ”U â bjerrë, tha, pahi agve t’rij, / S’ndihet kush ma për trimni!” E njëjta ide shprehet edhe në legjendat: “Kur duel pushka s’parit”, “Në shpellën e kreshnikëve”.

Me pakësimin apo zhdukjen e rolit të kalorësisë në shoqëri, bie edhe interesi për këngët që kanë mbajtur gjallë bëmat e saj, për këngët  kreshnike. Këtë gjë e shpreh klisheja epike: “Kangën e nisa e qe tash e mbarova.” Folja “e mbarova” na shtyn të mendojmë se lahutari e ka vënë re padurimin e dëgjuesve, të cilët mezi presin që ai t’i japë fund këngës. Kjo ide bëhet më e qartë në shembullin e mëposhtëm: “ Kangën e nisa e qetash e mbarova, / Vetë jam lodhë edhe ty të shurdhova.” Nga ky citim marrim vesh dy dukuri që lidhen  me rënien e epikës legjendare: së pari, lahutari nuk këndon më me entuziazmin e dikurshëm; së dyti, edhe publiku i tij nuk e ndjek më me etje dhe kënaqësi si në kohërat e shkuara.

Rënien e epikës heroike, madje edhe shuarjen e saj, dijetarët e konsiderojnë si një dukuri të natyrshme. V. Propp ka shkruar: ”Zhdukja logjike dhe e domosdoshme e bilinës historikisht nuk dëshmon për një dobësim të krijimtarisë popullore. Funksionet e eposit heroik, së bashku me zhvillimin e historisë, kalojnë në gjini të tjera.” G. Rebourcet pohon se poezia e madhe kalevaliane nuk mbijetoi në shekullin XIX. Për shkak të disa kushteve të veçanta, epika heroike jetoi më gjatë në Ballkan. Sipas Koliqit, stacioni saj i fundit qenë malet e Shqipërisë:” Këtu mjafton të pohojmë se ndër këto male janë gjallë sot, ndoshta të vetmit aedë, poetën krijimtarë epike popullore që lulzojnë sot n’ Europë. Deri para lufte (Lufta I Botërore, A. P.) kishte edhe në Jugosllavi; mbas lufte, epika popullore gjeti strehën e fundme të vet nëpër shkambij të Shqipnis.”

* * *     

Në monografinë e tij “Poezia epike gojore e shqiptarëve dhe e sllavëve të jugut”, S. Skendi mbron hipotezën se këngët kreshnike shqiptare janë huazuar nga tradita serbokroate pas shekullit XVIII. Këtë përfundim tendencioz dhe antishkencor e ka hedhur poshtë  edhe albanologia ruse A. Desnickaja: ” Mirëpo nuk ka baza që të datohet lindja e saj (e epikës shqiptare, A. P.) në shekullin XVIII, siç bën S. Skendi.”

Mendoj se një ndër argumentet e shumta që e rrëzojnë përfundimin e Skendit dhe të bashkëmendimtarëve të tij, është edhe ekzistenca e një ars poetica në Ciklin e Kreshnikëve, i cili dëshmon se nuk është fjala për një traditë poetike të re, po për një një traditë epike të hershme e të gjatë. Kuptohet se lahutarëve të një tradite epike të re, që do të ekzekutonin këngë të huazuara, as që do t’u shkonte në mendje të meditonin për problemet që parashtrova në qasjen time.

Të mbrosh autoktoninë dhe origjinalitetin e epikës heroike shqiptare nuk do të thotë aspak të mohosh lidhjet e saj të mundshme me kulturat e popujve fqinjë.

Për  këtë çështje teorike, G. Rebourcet është shprehur kështu:”…po aq sa ç’është e vështirë të tregosh se një huazim është bërë në një kahje të vetme, po aq e paarsyeshme është të pohosh papërshkueshmërinë e një kulture – kontaktet me grupet gjermanike, sllave e skandinave periferike e kanë ndihmuar poezinë popullore finlandeze të formojë heronjtë e saj, ndërsa gjuha merrte me të dy duart në këto burime të reja.”

Lidhjet, kontaminimet e pahomueshme  të kulturës shqiptare me  kultura të tjera, të afërta e të largëta, vërtetohen edhe nga paralelet e shumta, kryesisht analogji tipologjike, midis epikës heroike shqiptare dhe epikës heroike të popujve të tjerë, të cilat janë përimtuar në punimet e disa studiuesve.

Marrë nga ExLibris

blank

Viti 1972 dhe Gjergj Fishta (Replikë me Emil Lafen) – Nga Ernest Marku

“Hajde hajde, Ali Dervella/ kush t’shtini n’kto punë t’thella…” Më erdhi ndërmend ky varg i Fishtës kur lexova shkrimin e akademikut, Emil Lafe në t’përjavshmen ExLibris, me titull “Gjergj Fishta dhe viti 1972” dhenisa me dyshue për shumëçka. Mirëpo, profesor Lafen, nuk e shihja dot si nji Brut, por as vetë nuk ndihesha Mark Anton. Profesori shprehej aty: “Gjergj Fishta është i të gjithëve dhe nuk ka qenë aspak e tepërt që ai të përkujtohej, qoftë edhe me veprimtari modeste, në të gjitha qendrat universitare shqiptare”. Nuk ishte ajo që do të kisha thanë unë e as profesor Primo Shllaku; megjithatë, të shprehurit ishte korrekt dhe nuk kisha pse m’u habitë apo me u irritue; garda e vjetër e profesoriatit të Akademisë së Shkencave të Shqipërisë, nuk mundte dhe as që donte m’e kapërcye kët prag; madje, profesor Lafe, duhej përgëzue për kët qëndrim. Profesor Shllaku, përkundrazi, po te ExLibris, dy javë ma vonë; do ta shihte Fishtën si “… nji shkrimtar që ma shumë se asnji tjetër, as ma herët e as ma vonë, qëllimisht apo në mënyrë të vetvetishme, e ngriti gjuhën tonë shqipe në kult, gjithmonë mbrenda logjikës romantike dhe specifikave kombëtare të romantizmit që funksionoi me shumëllojshmërinë e kulteve”.

Në shkrimin e tij, profesor Lafe i kjan hallin letërsisë klasike botnore, e cila nuk asht ma në trendin e lexuesit bashkëkohor dhe nga ky ngërç, nuk mundet me shpëtue as Fishta. Mirëpo, Fishta gjithmonë, ma shumë se sa lexue, asht ndigjue, msue përmendësh dhe recitue; kjo për arsye të qasjes jo fort dashamirëse të shqiptarit ndaj librit, kjoftë edhe atij të etun për kulturë. Unë e pranoj padyshim, atë që thotë Emil Lafe se: “gjuha letrare e njësuar… është një faktor jetik për zhvillimin e qytetërimit shqiptar”; sikurse e vlerësoj sinqeritetin e tij kur shprehet se, për përzgjedhjen e bazës fonetike e gramatikore të dialektit të jugut, kanë ndikue edhe faktorë jashtëgjuhësorë; por, nuk mund të jem kurrsesi me të, kur na flet për “fushat e Skraparit” dhe “malet e Zadrimës”. Nga ana tjetër, prof. dr. Klara Kodra, në replikën e saj në të njajtën të përjavshme, na kthen sërish pas, kur deklaron se zgjedhja e toskërishtes nga ana e Kongresit të Dejtshkrimit të 1972-it “…nuk ka pasur, siç pretendohet, arsye politike, por kryesisht arsye gjuhësore…”; apo kur shprehet: “Shumë-shumë, ky kongres me vendimet e tij mund të quhet si një zgjidhje e diskutueshme…”. Mirë që zonja e nderuar Kodra, nuk futet në debatin se kush krahinë ka superioritet intelektual, madje ban thirrje për m’e shmangë diçka të tillë. Nuk e di se kush asht autori që i referohet Profesor Lafe dhe sa të sakta janë statistikat që na sjell mbi shkollimin e të rinjve shqiptarë, të ndarë sipas prefekturave; por, në kët moment të leximit unë nis të ndihem si Mark Anton, ndërkohë që Çezari nuk asht ma Fishta, por diçka ma e madhe: vetë rrajët e tij.

Shekulli XX, vetëm në gjysmën e parë të tij, ka pru nji plejadë të tanë shkrimtarësh dhe artistash, nga radhët e shqiptarëve katolikë, me një kontribut të pazëvendësueshëm në kulturën shqiptare. Mjaft të përmendim: Fishtën, Mjedën, Nikajn, Abat Doçin, Gurakuqin, Prendushin, Palajn, Kurtin, Koliqin, Camajn, Pashkun, Harapin, Sirdanin, Rrotën, Gazullin, Shllakun, Shantojën, Dajanin, Volajn, Mazrekun, Sumën, Marlaskajn etj., etj.,… Edhe Konica ka pasë ndjekë Kolegjin Saverian, në rininë e tij; kurse piktori Lin Delija, atë Franceskan. Aleksandër Xhuvani, vinte nga Elbasani në Shkodër, për me marrë pjesë në Komisinë Letrare. Në Kongresin e Manastirit konkuronin tri alfabete, të cilat mbroheshin nga nji frat, nji prift jezuit, kurse i treti nga Mid’hat Frashëri. Mjeda dhe Fishta, me atë që banë në atë kongres, i vunë vulën alfabetit që kemi sot, ndonëse të ndihmuem edhe nga rrethanat historike që pasuen. Vetëm Noli, i cili shkëlqeu si pasojë e edukimit të vet skrupuloz, vllaznit Frashëri që ishin nji tjetër diell i shqiptarisë, Lasgushi, Kuteli apo Çabej e ndonji tjetër, që u shkolluen në universitetet austriake të kohës; munden me u krahasue për nga niveli, me produktin kulturor të katolikëve shqiptarë të Shkodrës. Kështuqë, ato statistika që nuk llogarisin fretërit franceskanë apo jezuitë, me pretekstin se ata studionin në shkolla fetare; duke anashkalue faktin se ata kanë kry nga dy fakultete, nji teologjik e nji civil, apo tue harrue kontributin e tyne në kulturën shqiptare; nuk janë veçse me u hjedhë n’kosh e jo me u pru si argument debati.

Profesor Lafe, thërret në ndihmë kohën, për ta ndihmue në triumfin e teorisë së vet; madje, përdor ironikisht edhe citime nga At Zef Pllumi, i cili në fakt, “kish rrnue vetëm per me tregue”; shkon deri atje sa t’i quajë “jo-krejt të kuptueshëm”, edhe Naimin, Çajupin, Asdrenin, Poradecin e Kutelin. Prudenca në kët rast, bie erë hipokrizi. Primo Shllaku, në replikën e tij me Emil Lafen, shprehet:“… letërsia plaket kur nuk arrin universalen dhe gjuha e saj plaket kur nuk mbërrin me kenë gjuha e të gjithëve ose, thanë paksi ma ndryshe, kur asaj i ndodh nji incident i vullnetshëm që ka lidhje jo me zhvillimet e saj, por me devijimet e rrjedhës së saj natyrore dhe me përmbysjen e peisazhit të përgjithshëm gjuhësor, për njimijë e nji arsye”. Klara Kodra, në replikën e saj asht për t’u vlerësue kur shprehet për Fishtën: “… jam e bindur se as patriotizmi  tij i zjarrtë, as lirikat e tij të mrekullueshme… as forma e lartë e veprës së tij nuk janë plakur…”; për t’u vlerësue asht edhe kur na sjell në kujtesë andrrën e De Radës, për krijimin e nji gjuhe kombtare mbi bazën e arbnishtes; apo kur evokon imponimin e dialektit të Firences, si pasojë e gjenialitetit të Dante Aligerit; por, kur rreshton poetët tanë të mëdhenj si Naimi, Çajupi, Lasgushi, Noli, Kadareja, Fishta, Mjeda, Migjeni, Koliqi e Camaj dhe kur thotë se “…teorikisht secili prej tyre do të mund të zgjidhej për rolin e lartpërmendur”, pra që të bahet Dantja shqiptar; këtu tregon, se sa të përcipta janë njohjet e saj për gjuhën e Camajt e sidomos, atë të Fishtës.

Asht e vërtetë se Komisija Letrare, zgjodhi elbasanishten si gjuhë zyrtare (dhe jo si varietet gjuhësor zyrtar, siç shprehet zotni Lafe); po ashtu asht e vërtetë se Fishta shkruente n’atë që mund të quhet si shkodranishtja letrare, apo gegnishtja veriperëndimore dhe që kjo gja, nuk e ka pengue me u lexue e me u recitue, edhe n’Gjirokastër e n’ Përmet. Injac Zamputi, në librin e tij, “Fishta, Njeriu, Koha”, na sjell disa kujtime interesante, që hjedhin dritë mbi njohjen e së folmes gege në Jug të vendit. Një nënë gjirokastrite, ndërsa i biri i lexon disa vargje të Fishtës, rri e ndigjon me vëmendje dhe, kur ky mbaron, merr frymë thellë e i thotë: “More bir, kjo është shqip.” Dhe këtu aneja, nuk e kishte fort fjalën për shprehjet dhe trajtat gjuhësore, se sa për shpirtin mbarëshqiptar që endet në epikën fishtjane dhe që e ban të kuptueshme, për këdo që e ka kët shpirt. Në një rast tjetër, kur Zamputi po jepte Logjikë e Psikologji në gjimnazin e Gjirokastrës, i përhumbun në mendime për familjen që e kishte larg në Shkodër, lëshon disa shprehje në gegnisht. Menjëherë kthiellohet, ndalon diktimin dhe u kërkon falje nxanësve për atë që kishte ba mirëpo, nxanësit iu përgjigjën me nji za: “Vazhdoni, professor, vazhdoni, se ju kuptojmë më së miri! Aspak të mos kini kujdes, sepse shpreheni shumë qartë!”. Në atë gjimnaz ka studiue edhe Sejfulla Malëshova, edhe Çabej, edhe Ismail Kadare, për t’mos përmendë ndonji tjetër. Në vitin 1945, me pseudonimin Lame Kodra, Sejfulla Malëshova do të botonte kumtesen e tij, të mbajtur më 10 qershor të atij viti, në Kinoteatrin “Kosova”, me titull: “Roli i kulturës në Shqipërinë e sotme”. Ai pohonte: “… Po, ësht e vërtetë dhe kjo që veprat e Faik Konicës dhe të Fishtës, janë të lidhura ngushtë me Rilindjen e Shqipërisë. Faik Konica, Fan Noli dhe Fishta janë fytyrat më të mbëdha të Shqipërisë, në fushën e kulturës. Bashkë me Kostandin Kristoforidhin dhe Naim Frashërin, ata janë lëronjësit e mbëdhenj të gjuhës shqipe, janë ata që kanë ngritur gjuhën shqipe në dinjitetin e një gjuhe letrare”.

Fjalorin e të Tahir Dizdarit, e kam përdorë edhe unë mjaft, gjatë hulumtimeve të mia në veprat e Fishtës; pse, asht e vërtetë se në veprat e tij gjenden 600 fjalë me origjinë orientale, madje edhe ma tepër; ashtu siç asht e vërtetë se gjenden edhe mjaft sllavizma, greqizma e latinizma; dhe deri te ndikime të italishtes, gjermanishtes apo frëngjishtes; por kjo gja asht krej normale për historinë e gjuhës sonë, aq ma tepër kur flasim për nji autor që përdor në veprat e tij mbi 30 000 fjalë. Në kët kontekst, me aludue për panevojshmërinë e fjalorit shpjegues të Benedikt Demës, gjatë botimit të “Lahutës së Malcis” në vitin 1943, vetëm për 20 apo 30 fjalë që sot, nuk kanë nevojë për shpjegim; nëse nuk asht miopi (sepse nuk mund t’jetë), m’thoni se çfarë asht?! Në fjalorin e Demës, gjejmë fjalë që padrejtësisht janë heqë nga përdorimi i shqipes, duke u zëvendësue me huazime të reja, si: “i agushtë, agzot, arrç, me balçmue,, brevë, buzem, i cemtë, me currue, çapoj, çufrrak, me çukurmue, me u derrmishë, endirë, me falisë, fiskajë, me flakrue, fulikare, me u gdhi, gratçuer, hallakatrum, hatull, me hiekë, idhni, jetik, kaleshan, kjuer, krahca, me u kukzue, lmuç, lvore, mazull, mollzë, mëzdrak, me njellë, pashi, me peçatë, prija, ravë,  me rra, rrshek, serotinë, skundill,  tarak, me u toçë, unji, vandak, vigem, zanamare etj. etj.”. Këto fjalë do ta kishin pasurue mjaft shqipen e sotme, pa folë masandej për fjalë që ai nuk e quan të nevojshme për me i shpjegue, por që janë zhdukë dhe ato nga “Fjalori i Gjuhës së Sotme Shqipe”, që nuk e di pse quhet “e sotme”, sikur gjuha mundet me e ndalë kohën, ase me e fshi historinë.

Ajo që ka ndodhë me Kutelin dhe “Xha Brahon e Shkumbanicës”, që kthehet në “Xha Brahon e Shkumbanores”, apo “rrufitjen” e Kadaresë që kthehet në “gjerbje”; ka ndodhë edhe me veprat e Fishtës, madje edhe në të gjallë të tij; mjaft me kujtue ribotimin e “Lahutës së Malcis” më 1937, apo atë “Mrizit të Zanave” më 1941, nën kujdesin e Viktor Volajt; puna për rishikimin e së cilës, kish nisë qysh në muejt e fundit të jetës së Poetit Kombëtar, në konsultim të vazhdueshëm me te. Ja si shprehet Volaj, në parathënien e këtij botimi: “N’ortografi u mbështeta mbi njato kritere, mbas së cillash, dy muej para deket, qortuem bashkë me Poetin trembëdhetë kangët e para të Lahutës. Ndërsa ndrrime të vogla qi bani aty këtu, i zhduki edhe disa trajta nendjalektore sidomos të Zadrimës, si b.fj.: “kjoshna” për “kjoshim”, “jena” për “jemi”, si edhe trajtat e sinkopueme, kur se lypte nevoja, tue kenë mendimi në nji botim definitive me i zhdukë do trajta nendialektore, qi nuk kishin nji arsye të posaçme shprehjeje”.

Për mos me folë pastaj për botimin e veprave të Fishtës, pas vitit 2000, nga Enti Botues “Gjergj Fishta”; si dhe punën e profesor Tefë Topallit në kët drejtim, i cili i shjegon hollësisht këto ndërhyje që janë ba, mjaft m’e shfletue vetëm parathaniet këtyne botimeve, të hartueme prej botuesit Frano Kulli. Aurel Plasari, Tonin Çobani, Blerina Suta, Sabri Hamiti, Anton Nikë Berisha e plot të tjerë, i janë qasë veprës së Fishtës me studime mjaft të thella, me ide dhe kontribute, edhe në kët drejtim. Ja si shprehet profesor Topalli në nji intervistë, dhanë Gjovalin Çunit për boletinin “Phoenix” të Bashkimit Katolik të Publicistëve Shqiptarë:

Në fushë të fonetikës (siç kishte vendosur edhe Komisia Letrare e Shkodrës, 1916-1918), ruhen të plota grupet e bashkëtinglloreve :nd, mb, ng etj., ku Poeti nuk është aq konseguent; togjet:ue, ie, ye; do të shmangen theksat e ndryshëm mbi fjalë e shenjat diakritike për gjatësinë e hundorësinë dhe kryesisht për shprehjen e foljes asht (është) me â, e cila, duke përmbajtur vetëm një rrokje, ka bërë të mundur zevëndësimin e saj gati të plotë.Është synuar të zevendësohet parafjala e vjetëruar “më” me “në”. Lexuesi mund të krahasojë:

Mriz e m’mriz bashkë me mrizue /Gurrë e m’gurrë bashkë me u freskue

Mriz e n’mriz bashkë me mrizue /Gurrë e n’ gurrë bashk me u freskue; ose:

janë zëvendësuar: nji, (nja) një; qi: që; na: ne; ulk: ujk (ulkojë:ujkojë); në dublitet në me metatezë, natyrshëm, parapëlqimi anon nga format normative, si: pështoj-shpëtoj; gjymës- gjysmë; shtërngoj- shtërngoj; shtrëngatë: shtrëngatë; plajm- pjalm etj. Në nivelin morfologjik është vënë dorë (ku ka qenë e mundur jo jo në dëm të rimës: në dhanore-rrjedhoret me-t, duke i rrafshuar ato: syvet- syve; fushavet- fushave; në vendosjen e -n-si mbaresë të së pakryerës (v.III/ njëjes): shkote:shkonte; këndote-këndonte; në rregjimin e mbaresave të v.II, III/ njëjës të foljeve të zgjedhimit III, si: han-ha; din-di; është parapëlqyer gjinia mashkullore e disa emrave ambigenë*, që kanë kaluar në atë gjini me anë të atraksionit, si : qiellë: qielli; dheja: dheu etj.; janë “lëmuar”, format arkaike dialektore të pjesoreve gege, si: qitun- qitë; bamun- ba; punuemun- punue; shtërnguem- shtrëngue, (v)dekun- (v)dekë etj. (gjë që nuk ka qenë e mundur te emrat e mbiemrat prejpjesorë, p.sh.: kishte (v)dekun-kishte vdekë, por: ra (v)dekun (vdekur) etj.; lidhur me kohën më se të kryer, që te Fishta del me inversion: qenë kisht’, lagë isht’ ose pa inversion: kisht’ qitë, (s’) isht’ tue pasë etj.; ato janë sjellë në format e përgjithshme poetike (të normuar sot): qenë kish, lagë ish, kish qitë, (s’)ish tue pasë,-pa vendosur apostrofin.”

Me përmendë profesor Kristaq Cipon dhe punën që ai ka ba me fjalorin shpjegues te “Historia e Skëndërbeut” e Naim Frashërit, si dhe me rekomandue pastaj, se nji gja e ngjashme duhet ba edhe me veprat e Fishtës; pa pasë dijeni se nji gja të tillë e ka ba profesor Topalli dhe Enti Botues “Gjergj Fishta, e ka ba edhe “Qendra e Katolikëve Shqiptarë Jashta Atdheut” në Romë, nën Drejtimin e Daniel Gjeçajt, qysh në vitin 1991; tregon kjartë se ndarja ideologjike e 1944-ës dhe Akademia e themelueme n’ato kohna, ndamjen idiomatike, vazhdon ta shohë si ndamje ideologjike e gati-gati, si ndamje kulturore e gjuhësore. Te vargu i Fishtës “Dorë i dhanka Knjaz Nikollës, fjala “dorë” ka kuptimin “ndihmë” (“i dha një dorë” – e ndihmoi); kaq gja e kupton çdo shqiptar i nivelit të mesëm arsimor dhe unë nuk e kuptoj, pse duhet të futet niveli “akademik”, për m’e pa fjalën “dorë” si një “ferman të firmosun prej sulltanit, dora vetë”.

Ja si shprehet, profesor Arshi Pipa, në një replikë të tij:

Merrni me mend një adoleshent shqiptar që, duke kërkuar në një raft të vjetër të gjyshes së vet, zbulon një libër të hollë, botuar më vitin 1905. Ai mund të lexojë pjesën e parë të titullit, “Te ura e …”, pa qenë në gjendje për të vazhduar, pasi ka hasur vështirësi në shkollimin e disa shkronjave. Libërthi është në vargje, e djalit i pëlqen poezia. Fillon të lexojë këngën e parë, të titulluar “Marash Uci”. Pak nga pak, ai fillon të njohë shkronjat e pazakonta. Edhe pse nuk arrin të kapë kuptimin e disa fjalëve, ai merr vesh se poema flet për një bari, që ka udhëtuar deri në Stamboll. Mbërrin te vargjet 51 – 52:

“Por shka, Zot, ka Mashi sot,

Qi na â vrâ e nuk bân zâ? “

Ai e kupton rreshtin e parë, por të dytin jo. Atëherë, ai hap fjalorin e ShNjL dhe fillon të kërkojë për “â”. Në vend të kësaj fjale (që është një kontraktim i âsht) ai gjen “a”-në, e shpjeguar si pjesëz pyetëse (fjalia vetë është pyetëse). Mungon gjithashtu edhe “vrâ”, fjala më e afërt me të është “vras”. Mos e kanë vrarë turqit Marashin? – pyet veten djali. Pjesa e mbetur e vargut, duket se tregon në atë drejtim. Sepse, ndonëse nuk është gegë, djali i bie lehtësisht në të se” nuk bân zâ” është e njëjta me “nuk bën zë”. Dhe kur dikush nuk nxjerr zë, do të thotë se ka vdekur. Por ai do për t’u siguruar dhe prapë hap fjalorin e ShNjL. Kërkon për ndonjë idiomë në seksionin frazeologjik të “zë”. Nuk gjen asgjë. Nuk ka fat më të mirë sa kërkimi te seksioni frazeologjik i “bëj”. Kostallari nuk e ka futur idiomën “bân”, e cila është gege tipike. Në fakt, jo vetëm që idioma nuk ekziston në toskërisht, por vetë toskizimi i saj do të tingëllonte i çuditshëm. Libri s’e paska shënuar idiomën. “Duhet të ketë ndonjë problem këtu”, – thotë djali. Dhe kështu ai e ndërpret leximin e poemës. Ditën tjetër ai vrapon te mësuesi plak i shkollës fillore dhe i kërkon shpjegime.”

Dhe ky “mësuesi”, edhe sikur me dashtë, për ditë e ma tepër, nuk ka me dijtë me ia shpjegue kët problem “nxanësit”. Në shekullin ku po jetojmë, dhe në tjerët që do pasojnë, për vit e ma tepër, fjalorët janë ba pjesë e kërkimit elektronik dhe si i tillë, “Fjalori i Gjuhës Shqipe”, ai i printuar dhe ai dixhital; jo vetëm që duhet të përmbajnë të gjitha fjalët e saj, por edhe trajtat e idiomat, deri edhe me shenjat diakritike që ato shpesh i karekterizojnë.

Nga ana e profesor Lafes, citohet profesor Shefkije Islamaj, të thotë se: “Arti gjuhësor e poetik i Fishtës, mund të përjetohet edhe sot”. Asht vërtetë se Fishtën nuk e ka vra kongresi i vitit 1972 dhe nuk mund ta vrasë askush e asnjë stinë, sa kohë që njerëzit ta duen e ta shijojnë; por përkundrazi, asht Gjuha Letrare e Njësuar apo Standardi, ajo që ka nevojë për Fishtën. Gegnishtja ka shumë për me dhanë, mbasi, tue kenë ruejtë mes barijve e në trajtën ma të pazhvillueme, ka pru deri në shekullin tonë, gati-gati krejt të konservueme, bijën ma besnike të “gjuhës-nanë”, për të gjitha gjuhët indoeuropiane (kujtoni foljet bazë, të tana nji-rrokëshe: ha, pi, rri, mbaj, laj, thaj, hap, mbyll, ther, ec, vras, fal, ndal, shtyj, flas, hesht, nis, des, qesh… – dhe zhvillimi i tyne në shumicën e shuhëve indoeuropiane, etj etj…). Profesor Shllaku, gati sa nuk këlthet në shkrimin e tij: “Zotni Lafe, nxanësit tanë nuk e kuptojnë Fishtën, verbin e tij, strukturën e tij, inxhinierinë sintaksore të tij dhe elipsat e tij të mrekullueshëm… Ju, zotni Lafe, jeni që të kuptohet apo jo?”.

Në Konferencën e vitit 1952 (e cila i parapriu kongresit të 1972-it), të thirrun për me hjedhë themelet e gjuhës letrare shqipe, çuditërisht u lejue me folë edhe Sejfullai (Malëshova), i cili nuk e kishte ma autoritetin e dikurshëm dhe idetë e tij nuk u mbështetën. Ai ishte me mendimin se, të dy dialektet duheshin lanë në zhvillimin e tyne normal e të lirë, për me vazhdue drejt rrugës konvergjente mbarëshqiptare. Mirëpo, konferenca nuk mund t’i pranonte këto teza; vetë krijimet e Malëshovës ishin vu në indeks dhe lejoheshin me u pa vetëm nga njerëz të autorizuem.

Ma mirë se askush tjetër, arsyet e këtij qëndrimi i ka shprehë Zamputi:

“a) Mediokrët, që donin të dilnin në pah, ia patën frikën veprës së Fishtës në veçanti dhe plejadës gege në përgjithësi.

b) Kultivimi, sidomos i veprës fishtjane, do ta kishte drejtuar ndryshe rrugën për formimin e gjuhës letrare shqipe, pikërisht për vizionin mbarëshqiptar që ka kjo vepër në brendinë e vet. Vepra e Mjedës (por sa u kultivua kjo?) dhe vepra e Migjenit, nuk mund ta kishin atë peshë dhe atë vision dhe, për rrjedhojë, nuk mund të ndikonin rëndë në formimin e gjuhës letrare, që, fill pas çlirimit, nisi të prirej drejt bazës së toskërishtes…”.

Zamputi ishte i mendimit se, po të mos ishin pre me sopatë mardhaniet në mes të dy dialekteve, këto do ta kishin gjetë rrugën e përbashkët për në Gjuhën Letrare të Njësuar, pa pasë nevojë për diktat. Më 1972, në Kongresin e Drejtshkrimit, u ftuen deri edhe pseudostudiues nga krahinat e Veriut, por Injac Zamputi jo. Në këtë kongres, humbësit e mëdhenj ishin Fishta dhe gegnishtja në veçanti, por edhe vetë Shqipja e Njësuar Letrare apo Standardi, në përgjithësi. At Gjergji e ka dhanë mendimin e vet edhe për kët çeshtje, kur pat thanë: “U baftë Shqypnija edhe pa ne!”. Por, gegnishtja e toskërishtja, kanë me e gjetë rrugën e konvergimit dhe kanë me shndoshë edhe ma Gjuhën Shqipe të Standardizueme, me prurje cilësore, prej të dy përrejve idiomatikë, tue e liberalizue jo vetëm verbin e idiomastikën, por edhe inxhinierinë sintaksore e strukturën gjuhësore.

07 shtator 2022

blank

Shtrigani Nga Mimoza Erebara

Na ishte njëherë një Burrë. Ky Burri nuk ishte fare i kënaqur nga jeta që bënte. I dukeshin të mërzitshme të gjitha gjërat e bukura që i shihte e i përjetonte çdo ditë. Sidomos nuk duronte dot fëmijët kur luanin e qeshnin me njëri-tjetrin. Tamam atëherë nxihej në fytyrë dhe gjithnjë i dukej sikur para tij kishte vetëm ca monstra që donin ta hanin atë dhe gjithë pasurinë e tij. Sepse ishte shumë i pasur, aq i pasur sa as vetë nuk e dinte. Po ç’e do! Ishte shpirtzi dhe i lig.

Një ditë të bukur plot diell kur fëmijët po luanin e po kënaqeshin me njëri-tjetrin, Burri u ngrit e iku nga Pallati i Mermertë e mori rrugën. I kishin treguar për një Shtrigë që jetonte diku aty dhe ai kishte vendosur ta takonte e ta pyeste për ca gjëra.

Ec e ec e më në fund u duk shtëpia e Shtrigës. Burri s’e bëri të gjatë, por një të trokitur bëri dhe priti. Iu desh të priste shumë, se ai nuk e dinte që e trokitura e tij e kishte çuditur shumë Shtrigën e cila po e studionte mirë e mirë që nga Globi i saj Magjik. Dhe vetëm kur Shtriga mësoi gjithçka duhej të dinte për të, ia hapi derën. Burri hyri brenda dhe nuk dukej se mund t’i ishte prishur terezia, përkundrazi dukej i kënaqur. Kjo e çuditi edhe më shumë Shtrigën.

-Përse ke ardhur dhe çfarë kërkon prej meje ? – foli e para Shtriga duke ia ngulur sytë zhbirues që shihnin gjithçka dhe do të turbullonin këdo, por jo Burrin, i cili me qetësinë me të cilën do të kërkonte të hante bukë, iu përgjegj:

-Kam ardhur të të kërkoj një nder, e përndritur!

-Fol, – i tha Shtriga dhe shtoi- po të jetë brenda fuqive të mia do ta realizoj.

-Dua të më bësh edhe mua Shtrigan.

-Çfarëëë?!!!…

-Po, dua të bëhem Shtrigan – përsëriti Burri dhe mori të nxirrte një qese me flori – Ja tek e ke edhe shpërblimin dhe po t’u dukën pak, mund të të jap edhe dhjetëfishin, njëqindfishin e më shumë.

-Nuk shtrohet puna tek paratë, se nga ato unë bëj sa të dua dhe kur të dua. Puna është se një kërkesë të tillë nuk ma kanë zënë veshët për të gjithë 300 vjetët e mi dhe nuk mbaj mend të më ketë folur për këtë as gjyshja ime që ka 1000 vjet që ka vdekur!

-Ti je Shtrigë, ti duhet ta gjesh se si ta realizosh, unë të paguaj.

-Po nuk më thua, përse do të dëshiroje një gjë të tillë, kur të gjithë të gjallët e të gjithë të vdekurit e kësaj bote e urrejnë dhe duan me çdo kusht të na zhdukin mua dhe gjithë fisin tim të nderuar?

-Është shumë e thjeshtë, nuk i duroj dot fëmijët kur luajnë, pale kur qeshin!… Përnatë shoh ëndrra sikur ata më mbysin, sikur ata më hanë gjithë pasurinë time, të gjitha paratë e mia. Kurse po të jesh Shtrigan, askush nuk guxon të të afrohet, të gjithë bëjnë siç i urdhëron dhe pasuria shtohet përditë. Le që asnjë fëmijë nuk do të guxonte më të luante apo të qeshte. Vetëm atëhere do të rrija rehat.

E ndërsa fliste gaca urrejtjeje dilnin nga sytë e tij të ligj. Shtriga bëri disa hapa para e prapa, mori Globin Magjik dhe po e përkëdhelte me gishtrinjtë e saj të gjatë e të hollë. Sytë e saj po aq të liq sa të Burrit, ishin pulitur përgjysëm dhe dukej sheshit se po mendohej. Ajo lëvizi përsëri. E kishte me të vërtetë të vështirë të vendoste. Ishte kërkesa më e çuditshme që i kishin zënë ndonjëherë veshët dhe me të vërtetë ishte në hall.

Ajo ishte Shtrigë dhe Shtrigë e vërtetë, por tek shihte përmes Globit Magjik fëmijët që luanin e qeshnin me njëri-tjetrin se si i dukej t’i merrte në qafë!… Ata dukeshin aq të lumtur, aq të pafajshëm, aq të dlirtë!…

Kështu ajo ndejti gjatë duke shkuar edhe me një shpresë të vagëllt se Burri do të mërzitej dhe do kërkonte vetë të ikte. Po ai dukej tepër i vendosur në kërkesën e tij. Pasi dha e mori me veten, Shtriga iu drejtua Burrit:

-E shoh që je tepër i vendosur në kërkesën tënde që me të vërtetë është ca e vështirë dhe e pazakontë. Po unë e gjeta mënyrën për ta realizuar.

-E si është ajo? – pyeti me padurim Burri.

-Fare e thjeshtë, – iu përgjigj Shtriga pa e parë në sy. Dhe pa e zgjatur iu afrua. Në dorë kishte Globin Magjik të cilin ia afroi m’u përpara turinjve Burrit.

– I sheh këta? –vazhdoi ajo gjithë duke i treguar fëmijët që po qeshnin në një kopësht të bukur plot lule me ngjyra nga më të ndryshmet.

-A i njeh?

-Po, i njoh, janë fëmijët e mi dhe ky është kopshti i Pallatit tim. Po ç’hyjnë këta këtu?

-Mos u nxito! Me këta e kemi punën që të realizojmë atë që dëshiron ti- iu përgjigj Shtriga duke e bërë tonin e zërit të rëndë dhe vazhdoi- Ti duhet t’i hash fëmijët e tu.

Burri për herë të parë mbeti. Ajo çka po i kërkonte të bënte Shtriga ishte me të vërtetë përtej çdo parashikimi të tij. U përtyp dhe u vonua në përgjigje. Po me sa dukej ishte aq shumë i vendosur sa kjo vendosmëri e mundi çdo gjë tjetër.

Ndërkohë fëmijët që ishin shtatë, po luanin e po qeshnin siç do ditë tjetër pa u shkuar aspak në mendje për planet e mbrapshta të të atit, që megjithëse karshi tyre tregohej gjithnjë i vrazhdë dhe i ashpër. Por atyre u mjaftonte që nëna i deshte dhe i mbulonte me dashuri e përkëdheli dhe sjellja e babait kishte filluar të mos u bënte më përshtypje. Ata çdo ditë rriteshin si pa e kuptuar dhe po njëlloj luanin me njëri-tjetrin, po njëlloj qeshnin, po njëlloj përziheshin edhe me fëmijë të tjerë të qytetit ku jetonin dhe po njëlloj kënaqeshin, aq më tepër që atyre nuk u mungonte gjë. Shkurt ishin fëmijë të lumtur.

Veçse atë ditë në mëngjes, kur ishin ulur për të ngrënë sillën, më i vogli prej tyre nxitoi të strukej në krahët e nënës dhe t’i pëshpëriste asaj në vesh një ëndërr të tmerrshme që kishte parë:

-“Ishim të gjithë bashkë duke u ngjitur në mal. Një Shtrigë na doli përpara dhe na hëngri një nga një. Nga qielli hëna u bë si një lëmsh i madh prej gjaku dhe filloi të binte si shi mbi ty ma’.”

-Mjaft! – e ndërpreu e jëma e trembur. – Mos e mbaj mendjen aty, se në fund të fundit ëndërr ishte, ja tek jemi të gjithë bashkë dhe askush nuk na hëngri.

Fëmijët e tjerë filluan ta tallnin e ta trembnin edhe më shumë Vogëlushin

-Edhe ju, rrini urtë dhe mos i trembni më të vegjëlit me përralla të frikshme! Mos iu dëgjoj më të flisni kështu! -tha nëna dhe u ngrit e shkoi.

Fëmijët kishin qëlluar të mbarë dhe e dëgjuan. Bile atë ditë më shumë se çdo ditë tjetër luajtën e i bënë qejfin vëllait më të vogël, atij që ishte trembur në gjumë nga ajo ëndërr e keqe. Të harruar pas lojrave të tyre as që e vunë re se babai mungonte. Bile kjo gjë nuk i ra në sy as së shoqes. Vetëm kur erdhi mbrëmja dhe dyert e Pallatit duheshin të mbylleshin, atëherë u kujtuan për të. Gruaja e trembur për fatin e të shoqit nisi menjëherë shërbëtorët për ta kërkuar. Ata u kthyen në të gdhirë pa gjetur makar një shenjë, apo gjurmë të tij. E nga ta dinin fëmijët e shkretë se pikërisht në atë ditë, babai i tyre nursëz, po që gjithësesi babai ishte, po përgatiste plane ogurzeza dhe ishte mysafir nderi i Shtrigës së Njëmijë të Zezave?!

Burri po rrinte në tavolinën që i kishte shtruar Shtriga për ta nderuar dhe ia kishte shtruar muhabetit për shtatë palë qejfe me të. Po e pyeste për ca sekrete dhe po kënaqej së tepërmi kur ajo i tregonte, sepse tashmë ishin të barabartë. Ai kishte vendosur ta plotësonte kushtin e saj dhe mendonte se pasi puna të kishte marrë fund do të ishte Shtrigani më i fuqishëm i të gjitha kohërave!

Punën e kishte lënë për ta bërë të nesërmen kur fëmijët pasi të kishin ngrënë sillën do të dilnin për të luajtur. Me këto mendime e zuri gjumi. Shtriga me ta parë se Burrin e zuri gjumi u vesh si ëndërr dhe i shkoi prapë në gjumë më të voglit. Për tërë natën u përpëlit Vogëlushi. Bile edhe bërtiti në gjumë.

Kur u ngritën në mëngjes, Vogëlushi vrapoi sërish në krahët e nënës dhe sapo u struk mirë foli:

-E pashë prapë atë ëndrrën o ma’, ajo Shtriga na hëngri një nga një të gjithëve.

Nëna e shqetësuar edhe nga zhdukja e papritur e të shoqit nuk u foli fëmijëve, por u përpoq të gjente një fije të vërtete në fjalët e të birit.

Megjithatë, u tha fëmijëve që të dilnin të luanin si përditë.

Fëmijët iu bindën pa dëshirë. Edhe atyre u kishte hyrë shqetësimi i Vogëlushit dhe për herë të parë nuk qeshën më. Kur Vogëlushi bëri sikur doli dhe vajti e u fsheh në një vend të fshehtë të Pallatit të Madh. Ndërkohë nëna edhe më e shqetësuar se dje, i nisi prapë shërbëtorët në kërkim të Burrit. Kësaj here doli edhe vetë në ca vende që ia merrte mendja se mund të ishte. Fëmijët mbetën vetëm në kopshtin me lule të mrekullueshme rreth Pallatit të tyre të mrekullueshëm. Filluan të luajnë në fillim pa qejf dhe pastaj gjithnjë e më tepër duke u harruar pas lojës. E pikërisht, në atë çast njëra prej vajzave ulëriu.Të tjerët shtangën. Një gojë e stërmadhe po vinte e hapur fluturim nga qielli. Ajo ulërimë zgjati vetëm ca sekonda dhe të gjithë fëmijët përfunduan në barkun gjigand të Burrit, që s’ishte tjetër, veç babai i tyre që realizonte qëllimin e vet. Po ata nuk arritën ta mësojnë këtë gjë, nuk patën kohë. Në furinë që e kishte zënë Burri nuk e vuri re mungesën e Vogëlushit. Duke menduar se fëmijët e tij rrinin gjithnjë bashkë, as që i shkoi ndërmend se mund të mungonte ndonjëri.

Vogëlushi, nga ana e tij, kishte parë gjithçka. Bile ai e kishte njohur babain e tij dhe tani ishte strukur edhe më thellë në qoshen e errët pa guxuar të merrte as edhe frymë, e jo më të qante për fatin e motrave e vëllezërve të vet, për fatin e atij vetë.

Burri nga ana e tij ndjehej i lumtur. S’kaloi shumë dhe pranë tij erdhi edhe Shtriga

-Po ti më premtove se nuk do të vije! – i tha Burri

-Ashtu është e vërtetë, po u mendova dhe njëherë për shpërblimin tim, dua më shumë.

-E bëmë njëherë pazarin. Tani ti rri në punën tënde se të miat tani i zgjidh vetë.

-Po ti vetë më the që po të mos isha e kënaqur mund të vija tek ti për ta shtuar masën e shpërblimit…!

-Vetë the, vetë the…-foli i bezdisur e cingun Burri- thashë po nuk them! Tani unë jam më i fuqishëm se ti. Prandaj Shtrigë e dashur ik që këtej para se të më kapë zemërimi, se pastaj ti e di shumë mirë që unë të kthej në hi!

Shtriga nuk e zgjati. Kthehu krahët me zemërim dhe u betua se do ta shkatërronte këtë Burrë cingun, të lig e mendjemadh. Për herë të parë pas 300 vjet rrojtje prej Shtrige, u ndje e fyer dhe e penduar. Po ajo nuk ia kishte treguar të gjitha sekretet Burrit të lig. I kishte edhe ajo ca gjëra.

Me të thënë e me të bërë. Për gjithë natën fluturoi drejt Vendit të Çudirave të Zeza, ku zot i madh ishte një kushëri i saj. Nuk i ishte lutur ndonjëherë më parë, por kësaj here qoftë edhe sikur t’i duhej të paguante për veprimin e vet, do t’i lutej, do t’i përgjërohej dhe do të bënte të pamundërën t’i mbushte mendjen se ai burrë të cilin ajo e kishte kthyer në shtrigan, po ta lije mund të shuante gjithë botën.

Për fatin e saj të mirë e gjeti kushëririn dhe për çudinë e saj kushëriri e dinte se përse kishte ardhur dhe e priti menjëherë për t’i komunikuar vendimin e tij:

-Dëgjo motër, ke bërë një gabim të madh. Ke afat ta shlyesh deri në të gdhirë, pas kësaj fuqia ime mbaron. Në rast se ti nuk do ta realizosh do të kthehesh në hi, por edhe në rast se e realizon do të kthehesh në njeri të zakonshëm, pa asnjë fuqi mbi të tjerët. Tani nxito të kapësh kohën!

Pasi u përshëndosh me të kushëririn, që ia bëri më të lehtë punën, ajo nxitoi drejt Pallatit ku Burri po i gëzohej fuqisë së tij të re duke i kthyer të gjithë shërbëtorët në bretkosa, minj, derra, pula, kuaj e ku e di se çfarë… Për herë të parë në jetën e tij po argëtohej me të vërtetë dhe për herë të parë në jetën e tij po qeshte. Vogëlushi që rrinte i fshehur mundohej të shihte përmes një vrime dhe çuditej se si babai i tij të qeshte dhe se si vepronte ashtu.

Atij i vinte për të qarë po nuk mundte. Frika e kishte mbledhur kruspull dhe ia kishte marrë zërin.

Papritur ai vuri re se andej nga mëngjesi, kur në kopshtin e tij të bukur nuk kishte mbetur asgjë përveç një toke të shkretë plot me vemje e krimba, Shtrigani, kështu kishte filluar ta thërriste me veten e tij Vogëlushi, filloi të fryhej e të zmadhohej. Në fillim këmbët, pastaj duart, krahët, pastaj barku, e në fund koka me gjithë veshë që filluan t’i varen si vesh elefanti. Shtrigani u kthye në një gjigand që nuk e nxinte më Pallati, nuk e nxinte më as kopshti dikur i mrekullueshëm. Koka e tij kishte arritur deri në majën më të lartë të pemës më të lartë të pyllit në të dalë të qytetit.

Në fillim Shtrigani u argëtua dhe mendoi se kjo do të ishte ndonjë nga efektet e fshehura të Shtrigës e të të qenurit Shtrigan, por kur përmasat e tij kaluan caqet e njerëzores që njihte ai, filloi të shqetësohej. Trupi i tij nuk deshte t’ia dinte më, ai veç rritej e rritej. Aq shumë ishte rritur sa barku i tij filloi t’i rrinte qytetit si një re gjigande, ndërsa koka filloi të mos i shquhej më. Njerëzit të trembur e të strukur nëpër qilaret e shtëpive të tyre shikonin ç’po ndodhte përjashta dhe nuk po dinin ç’të bënin.

Se nga doli dhe sa nga u mor vesh se ç’kishte ngjarë, nuk u mor vesh, po tani të gjithë në qytet e dinin historinë. Po se si do të përfundonte kjo, asnjë nuk mund ta dinte dhe as ta merrte me mend. Të gjithë ishin tejet të trembur, sepse mendonin, kur ai nuk mendoi për fëmijët e vet, po nuk e zgjati e i hëngri, kushedi çdo bëhej me ta! Provuan ta qëllojnë me topa, po ato predha që mund të shkatërronin pa frikë një qytet të tërë, Shtriganit nuk i bënë asgjë. Ai vazhdoi të rritej, aq sa Oqeani u kthye në një pellg rosash, malet një lojë fëmijësh dhe lumenjtë në currila të hollë uji. Dhe vazhdoi të rritej…

Kur koka e tij sa një fëmije Hëne doli përtej Qiellit, një shpërthim tronditi gjithë globin. Shtrigani kishte plasur. Shtriga që po e ruante këtë çast, nxitoi të kapte fluturimthi gjashtë fëmijët që kishin ndenjur në barkun e Shtriganit . I mori dhe nën shiun e hirit që ra për orë të tëra nga qielli, i çoi në Pallatin e tyre ku i priste Vogëlushi dhe nëna që kishte marrë vesh gjithçka.

-Oh!…të dashurit e mi, sa frikë kisha! – u tha ajo duke i përqafuar të gjithë me rradhë.

-Na fal vëllaçko që u tallëm me ty, po ëndrra jote paskësh qenë e vërtetë!

-Le të mos mendojmë më për të-foli vëllai i madh- ti përvishemi punës dhe t’i kthejmë gjërat ashtu siç ishin më parë.

Marre nga vellimi “Symbrapshti”, Tirane, 1999. Nje botim jo vetem perte vegjel…


Send this to a friend