Pas drekës, nga salla e ngrënies e përmbytur në dritë të fortë e të nxehtë, dolën në kuvertë dhe u ndalën te parmakët. Ajo mbylli sytë, i vuri dorën në faqe me pëllëmbën nga jashtë dhe qeshi me një të qeshur të çiltër e magjepsëse — te kjo grua e vogël gjithçka ishte magjepsëse — pastaj tha:

– Më duket se jam dehur… Nga dolët ju? Para tri orësh as që e merrja me mend se ekzistonit. Madje as nuk e di ku hipët. Në Samarë? Po s’ka rëndësi… A më merren mendtë mua, apo po marrim ndonjë kthesë?

Përpara kishte terr e drita. Nga terri u binte në fytyrë një erë e fortë, e butë, ndërsa dritat rendnin diku anash: vapori, me një kapardisje vollgiane, përshkruante vrullshëm një hark të gjerë, duke rendur drejt një skele të vogël.

Togeri ia mori dorën dhe e çoi te buzët. Dora, e vogël dhe e fortë, mbante erën e lëkurës së nxirë nga dielli. Dhe zemra iu ndal, njëherësh nga ëndja dhe nga tmerri, tek mendoi sa i lidhur e i zeshkët duhej të ishte krejt trupi i saj nën atë fustan të lehtë prej liri, pas një muaji të tërë të kaluar shtrirë nën diellin e jugut, mbi rërën e nxehtë buzë detit (ajo kishte thënë se po vinte nga Anapa).

Togeri mërmëriti:

– Të zbresim…

– Ku? – pyeti ajo e habitur.

– Këtu, në këtë skelë.

– Përse?

Ai heshti. Ajo e vuri përsëri kurrizin e dorës në faqen e nxehtë.

– Çmenduri…

– Të zbresim, – përsëriti ai si i topitur. – Ju përgjërohem…

– Ah, bëni si të doni, – tha ajo, duke u kthyer mënjanë.

Vapori, që kishte marrë vrull, u përplas butë me skelën e ndriçuar zbehtë dhe ata për pak sa nuk ranë mbi njëri-tjetrin. Sipër kokave u fluturoi skaji i një litari; pastaj vapori u tërhoq prapa, uji vloi me zhurmë dhe gjëmuan dërrasat e zbarkimit… Togeri u turr të merrte bagazhet.

Pas një minute kaluan përmes zyrës së vogël, të përgjumur, dolën në rërën e thellë, ku rrotat zhyteshin gjer në bosht, dhe hipën në heshtje në një karrocë të hapur me qira, të pluhurosur. Ngjitja e butë përpjetë, mes fenerëve të rrallë e të shtrembër, nëpër rrugën e zbutur nga pluhuri, iu duk e pafund. Por ja, arritën lart, dolën në qytet dhe karroca nisi të trokëllinte mbi kalldrëm; ja një shesh, ndërtesa zyrtare, kulla e vrojtimit të zjarreve, ngrohtësi dhe aroma të një qyteti të vogël provincial në natën e verës…

Karrocieri ndaloi pranë hyrjes së ndriçuar, pas dyerve të hapura të së cilës ngrihej thikë një shkallë e vjetër druri; një shërbëtor plak, i parruar, me një këmishë rozë me jakë anash dhe me redingotë, mori pa qejf bagazhet dhe u nis përpara, duke çapitur me këmbët e rrafshuara nga vitet.

Hynë në një dhomë të madhe, por tmerrësisht mbytëse, të përvëluar gjithë ditën nga dielli, me perdet e bardha të lëshuara në dritare dhe me dy qirinj të pandezur mbi tryezëzën nën pasqyrë — dhe, sapo hynë e shërbëtori mbylli derën, togeri iu turr asaj me aq vrull dhe të dy u mbytën në puthje me një dalldi të tillë, sa për shumë vjet më pas do ta kujtonin atë çast: asnjëri prej tyre nuk kishte përjetuar kurrë në jetë diçka të tillë.

Në orën dhjetë të atij mëngjesi me diell, të nxehtë e të lumtur, me kumbimin e kambanave të kishave, me pazarin në sheshin përpara hotelit, me erën e sanës, të katranit dhe, sërish, me tërë atë përzierje të ndërlikuar aromash që mbush një qytet provincial rus, ajo — ajo grua e vogël pa emër, që nuk ia tha asnjëherë emrin dhe që, me shaka, e quante veten “e panjohura e bukur” — u largua.

Fjetën pak; por në mëngjes ajo u la e u vesh në pesë minuta dhe, kur doli nga pas paravanit pranë shtratit, ishte e freskët sikur të ishte shtatëmbëdhjetë vjeçe. A ndihej në siklet? Jo, fare pak. Vazhdonte të ishte e çiltër, gazmore dhe — tashmë — e matur.

– Jo, jo, i dashur, – tha ajo, kur ai i kërkoi ta vazhdonin udhën së bashku, – jo, ju duhet të qëndroni këtu e të prisni vaporin tjetër. Po të vazhdojmë bashkë, do të prishet gjithçka. Do të më vinte shumë keq. Ju jap fjalën e nderit se nuk jam aspak ajo që mund të keni menduar se jam. Kurrë nuk më ka ndodhur asgjë që t’i ngjante qoftë edhe sadopak kësaj dhe nuk do të më ndodhë më kurrë. Sikur m’u err mendja… Ose, më saktë, të dyve na zuri diçka si pika e diellit…

Dhe togeri u pajtua me të çuditërisht lehtë. Me zemër të lehtë e të lumtur, e çoi deri në skelë, pikërisht në kohën kur po nisej vapori rozë i shoqërisë “Samoljot”; e puthi në kuvertë para të gjithëve dhe mezi arriti të hidhej mbi urën e zbarkimit, të cilën tashmë po e tërhiqnin mbrapsht.

Po aq lehtë e pa merak u kthye edhe në hotel. Por diçka tashmë kishte ndryshuar. Dhoma pa të iu duk krejt tjetër nga ç’kishte qenë kur ajo ndodhej aty. Ishte ende plot me të — dhe bosh. Ishte e çuditshme! Ende ndihej aroma e kolonjës së saj të mirë angleze, ende mbi tabaka rrinte filxhani i saj i lënë përgjysmë, kurse ajo tashmë nuk ishte më… Dhe zemra e togerit u shtrëngua befas nga një valë aq e butë përmallimi, sa ai nxitoi të ndizte një cigare dhe bëri disa herë ecejake nëpër dhomë.

– Ç’aventurë e çuditshme! – tha me zë, duke qeshur e duke ndier se sytë po i mbusheshin me lot. – “Ju jap fjalën e nderit se nuk jam aspak ajo që mund të keni menduar se jam…” Dhe tashmë kishte ikur…

Paravani ishte shtyrë mënjanë, shtrati ende nuk ishte rregulluar. Dhe ai ndjeu se tani thjesht nuk kishte fuqi ta vështronte atë shtrat. E fshehu pas paravanit, mbylli dritaret që të mos dëgjonte zërat e pazarit dhe kërcitjen e rrotave, uli perdet e bardha që gufonin nga era dhe u ul në divan… Po, ja ku mbaroi kjo “aventurë udhëtimi”!

Iku — dhe tashmë është larg; me gjasë, rri në sallonin e bardhë me xhama ose në kuvertë dhe vështron lumin e stërmadh që shkëlqen nën diell, trapet që vijnë përballë, ranishtat e verdha, largësinë vezulluese të ujit e të qiellit, gjithë atë pafundësi të Vollgës… Dhe lamtumirë — tani përgjithmonë, përjetë… Sepse ku mund të takohen më?

“Nuk mundem, – mendoi ai, – nuk mundem që, pa pritur e pa kujtuar, të shfaqem në atë qytet ku ajo ka të shoqin, ku ka vajzën trevjeçare — ku, me një fjalë, ka gjithë familjen dhe gjithë jetën e saj të zakonshme!”

Dhe ai qytet iu duk një qytet disi i veçantë, thuajse i ndaluar, dhe mendimi se ajo do të vazhdonte të jetonte atje jetën e saj të vetmuar, ndoshta duke e kujtuar shpesh, duke kujtuar takimin e tyre të rastësishëm, aq kalimtar, kurse ai nuk do ta shihte më kurrë — ky mendim e shtangu dhe e tronditi. Jo, kjo s’mund të ndodhte! Do të ishte një gjë tepër e çmendur, e panatyrshme, e pabesueshme! Dhe ndjeu një dhimbje të tillë, dhe e gjithë jeta që i mbetej përpara pa të iu duk aq e kotë, sa e pushtuan tmerri dhe dëshpërimi.

– Ç’dreqin! – mendoi ai, duke u ngritur e duke nisur sërish të ecte nëpër dhomë, ndërsa përpiqej të mos hidhte sytë nga shtrati pas paravanit. – Po ç’është kjo që po më ndodh? Ç’kishte ajo aq të veçantë dhe çfarë kishte ndodhur, në fund të fundit? Vërtet, sikur më kishte zënë pika e diellit! Dhe, mbi të gjitha, si do ta kaloj tani, pa të, një ditë të tërë në këtë humbëtirë?

Ai e mbante ende të tërën në kujtesë, me çdo veçanti, edhe më të imtën; kujtonte erën e lëkurës së saj të nxirë nga dielli dhe të fustanit të lehtë prej liri, trupin e saj të lidhur, tingullin e gjallë, të çiltër e të hareshëm të zërit të saj…

Ndjesia e kënaqësive që sapo kishte përjetuar prej gjithë hireve të saj femërore ishte ende jashtëzakonisht e gjallë brenda tij; por tani mbizotëronte, megjithatë, kjo ndjenjë e dytë, krejt e re, ajo ndjenjë e çuditshme, e pakuptueshme, që nuk ishte shfaqur aspak sa kohë qenë bashkë, të cilën as që mund ta kishte marrë me mend se ekzistonte brenda tij kur dje nisi atë njohje që, siç mendonte, do të ishte vetëm një zbavitje, dhe për të cilën tani s’mund t’i fliste më!

“Dhe, mbi të gjitha, – mendoi ai, – nuk do t’ia thuash dot më kurrë! E ç’të bësh, si ta kalosh këtë ditë të pafundme, me këto kujtime, me këtë vuajtje pa rrugëdalje, në këtë qytezë të harruar nga Zoti, mbi po atë Vollgë vezulluese, nëpër të cilën e kishte marrë me vete ai vapor rozë!”

Duhej të gjente shpëtim: të merrej me diçka, ta hiqte mendjen, të shkonte diku. Vuri me vendosmëri kasketën, mori kamxhikun e kalërimit, përshkoi me nxitim korridorin e zbrazët, me mamuzet që i cingërinin, dhe zbriti me vrap shkallët e pjerrëta, deri te hyrja… Po, por ku të shkonte?

Te hyrja rrinte një karrocier i ri, me një kaftan të hijshëm, dhe pinte qetë një cigare. Togeri e vështroi me hutim e habi: si ishte e mundur të rrije kaq qetë në ndenjësen e karrocierit, të pije duhan dhe, në përgjithësi, të ishe një njeri i zakonshëm, i shkujdesur, indiferent?

“Me sa duket, vetëm unë jam kaq tmerrësisht i palumtur në mbarë këtë qytet”, mendoi ai, duke marrë udhën drejt pazarit.

Pazari tashmë po shpërndahej. Kushedi përse, ai u end ca nëpër bajgat e freskëta, mes qerreve e ngarkesave me kastravecë, mes tasave e poçeve të reja; gratë, ulur përdhe, e thërrisnin kush e kush më parë, merrnin poçet në duar, u trokitnin me gishta e i bënin të tingëllonin, për t’i treguar sa të forta ishin; burrat ia shurdhonin veshët duke i bërtitur:

– Ja, kastravecë të dorës së parë, zotëri!

E gjithë kjo ishte aq e marrë, aq pa kuptim, sa ai iku me vrap nga pazari. Shkoi në katedrale, ku tashmë këndonin me zë të lartë, hareshëm e me vendosmëri, me ndjenjën e detyrës së kryer; pastaj eci gjatë, duke u vërtitur nëpër kopshtin e vogël, të nxehtë e të lënë pas dore, në buzë të rrëpirës së kodrës, përmbi shtrirjen e pamatë të lumit, të çelët si çeliku…

Spaletat dhe kopsat e tunikës ishin nxehur aq fort, sa nuk mund t’i prekte. Brezi i kasketës, nga brenda, ishte qull në djersë; fytyra i përvëlonte…

Kur u kthye në hotel, hyri me ëndje në sallën e ngrënies në katin përdhes, të madhe, të zbrazët e të freskët; me po atë ëndje hoqi kasketën dhe u ul në një tryezë të vogël pranë dritares së hapur, nga e cila hynte vapa, por sidoqoftë ndihej njëfarë rryme ajri; porositi botvinja me akull…

Gjithçka ishte mirë; në gjithçka kishte një lumturi të pamatë, një hare të madhe: edhe në atë zheg, edhe në gjithë erërat e pazarit, edhe në tërë atë qytezë të panjohur, edhe në atë hotel të vjetër provincial, ishte ajo — ajo hare; e njëkohësisht zemra po i bëhej copë-copë.

Ai piu disa gotëza vodke, duke i shoqëruar me kastravecë të kripur lehtë, me kopër, dhe duke ndier se do të pranonte pa u menduar dy herë të vdiste që të nesërmen, sikur me ndonjë mrekulli të mund ta sillte atë sërish pranë vetes e të kalonte me të edhe një ditë — pikërisht ditën e sotme — ta kalonte vetëm për këtë, vetëm për këtë: t’i rrëfente sa me dhembje e sa me ngazëllim e dashuronte, t’ia provonte në ndonjë mënyrë, ta bindte… Përse t’ia provonte? Përse ta bindte? Nuk e dinte përse, por kjo i ishte më e domosdoshme se vetë jeta.

– Më qenkan shfrenuar fare nervat! – tha, duke mbushur gotëzën e pestë me vodkë.

E shtyu botvinjën tutje, porositi një kafe të zezë, nisi të pinte duhan e të mendonte me ngulm: ç’duhej të bënte tani, si të shpëtonte nga kjo dashuri e beftë, e papritur? Por të shpëtonte prej saj — këtë e ndiente tepër fort — ishte e pamundur. Dhe befas u ngrit përsëri me ngut, mori kasketën dhe kamxhikun e kalërimit dhe, pasi pyeti ku ndodhej posta, u drejtua me nxitim andej, me fjalinë e telegramit tashmë të formuluar në mendje:

“Që nga ky çast, e gjithë jeta ime, përgjithmonë, deri në varr, është e juaja, në dorën tuaj.”

Por, kur mbërriti te ndërtesa e vjetër me mure të trasha, ku ndodheshin posta dhe telegrafi, u ndal i tmerruar: ai e dinte qytetin ku banonte ajo, e dinte se kishte të shoqin dhe një vajzë trevjeçare, por nuk dinte as mbiemrin, as emrin e saj! Dje, gjatë darkës dhe në hotel, e kishte pyetur disa herë për këtë, dhe çdo herë ajo kishte qeshur e kishte thënë:

– Po ç’ju duhet të dini kush jam e si quhem?

Në cep të rrugës, pranë postës, ishte vitrina e një atelieje fotografike. Ai vështroi gjatë portretin e madh të njëfarë ushtaraku me spaleta të rënda, plot thekë, me sy të dalë, ballë të ulët, favorita çuditërisht madhështore dhe një gjoks tejet të gjerë, të mbuluar krejt me dekorata…

Sa e huaj, sa e frikshme bëhet gjithçka e përditshme, e zakonshme, kur zemra është goditur — po, pikërisht goditur, tani e kuptonte — nga ajo e tmerrshme “pikë e diellit”: nga një dashuri tepër e madhe, nga një lumturi tepër e madhe!

I hodhi sytë portretit të një çifti të sapomartuar: djaloshi, me redingotë të gjatë e kravatë të bardhë, me flokët të qethur shkurt si furçë, rrinte gatitu, krah për krah me një vajzë në tyl nusërie; pastaj e kaloi vështrimin te portreti i njëfarë zonjushe të bukur e çapkëne, me kasketë studenti të vënë pjerrtas…

Pastaj, i brejtur nga një zili e dhembshme ndaj gjithë atyre njerëzve të panjohur për të, që nuk vuanin, nisi të vështronte me ngulm përgjatë rrugës.

– Ku të shkoj? Ç’të bëj?

Rruga ishte krejt e shkretë. Shtëpitë ishin të gjitha njësoj: të bardha, dykatëshe, shtëpi tregtarësh me kopshte të mëdha; dukej sikur në to s’kishte frymë njeriu. Një shtresë e trashë pluhuri të bardhë mbulonte kalldrëmin; e gjithë kjo të verbonte, gjithçka ishte përmbytur nga një diell i nxehtë, flakërues e i hareshëm, por që këtu dukej sikur ndriçonte më kot.

Në largësi, rruga ngrihej, bënte kurriz dhe ngulej në horizontin pa re, të përhimët e me një vezullim. Në gjithë këtë kishte diçka jugore, që të kujtonte Sevastopolin, Kerçin… Anapën. Kjo ishte veçanërisht e padurueshme.

Dhe togeri, kokulur, duke picërruar sytë nga drita, me vështrimin ngulur te këmbët, duke u lëkundur e duke u penguar, me mamuzet që i kapeshin njëra me tjetrën, mori rrugën e kthimit.

U kthye në hotel aq i dërrmuar nga lodhja, sikur të kishte bërë një marshim të stërgjatë diku në Turkestan a në Saharë. Duke mbledhur fuqitë e fundit, hyri në dhomën e tij të madhe e të zbrazët. Dhoma ishte rregulluar tashmë, e zhveshur nga gjurmët e fundit të saj — vetëm një karficë flokësh, që ajo e kishte harruar, rrinte mbi tryezëzën pranë shtratit!

Ai hoqi tunikën dhe vështroi veten në pasqyrë: fytyra e tij — ajo fytyrë e zakonshme oficeri, e përhimët nga nxirja, me mustaqet e zbehta, të zbardhura nga dielli, dhe me të bardhat kaltëroshe të syve, që nga nxirja e fytyrës dukeshin edhe më të bardha — kishte tani një shprehje të ethshme, të çmendur; ndërsa në pamjen e tij, me këmishën e hollë të bardhë dhe jakën e ngritur të kollarisur, kishte diçka rinore e thellësisht të mjerë.

U ngrit pa ngut, pa ngut u la, ngriti perdet, i ra ziles dhe kërkoi samovarin e llogarinë; piu gjatë çaj me limon. Pastaj urdhëroi të thërrisnin një karrocier e të nxirrnin bagazhet dhe, teksa ulej në karrocën e hapur, mbi ndenjësen e saj kuqërreme, të zbehur nga dielli, i dha shërbëtorit plot pesë rubla.

– Me sa duket, zotëri, qenkam unë ai që ju solla mbrëmë! – tha hareshëm karrocieri, duke marrë frerët.

Kur zbritën në skelë, mbi Vollgë po kaltëronte tashmë nata e kaltër e verës; shumë dritëza shumëngjyrëshe qenë shpërndarë mbi lumë dhe dritat vareshin në direkët e vaporit që po rendte drejt skelës.

– Ja, ju solla tamam në kohë! – tha karrocieri me një ton lajkatues.

Togeri i dha edhe karrocierit pesë rubla, mori biletën dhe doli në skelë… Përsëri, si mbrëmë, u ndie përplasja e butë kur vapori preku skelën dhe një marramendje e lehtë nga lëkundja nën këmbë; pastaj fluturoi litari i ankorimit, u dëgjua zhurma e ujit që vëloi e vërshoi përpara nën rrotat e vaporit, i cili ishte tërhequr pak prapa… Dhe vapori, tashmë i ndriçuar kudo, plot me njerëz e me erën e gatimeve, iu duk jashtëzakonisht mikpritës e i këndshëm.

Pas një minute, vapori vazhdoi të rendte përpjetë lumit, në po atë drejtim ku ishte larguar edhe ajo më herët po atë mëngjes.

Muzgu i errët i verës po shuhej larg përpara dhe pasqyrohej në lumë, i mugët, i përgjumur e shumëngjyrësh; larg, nën të — nën atë muzg — lumi vezullonte ende aty-këtu me valëza që dridheshin, ndërsa dritat e shpërndara rreth e rrotull në errësirë rrëshqisnin e rrëshqisnin prapa.

Togeri rrinte ulur nën tendë, në kuvertë, duke u ndier sikur ishte plakur dhjetë vjet.

Alpet Detare

1925

Përshtypja ime për librin:
Diktaturat i kanë frikë POETËT!  Gjatë diktaturës komuniste në SHQIPËRI,janë burgosur dhe janë pushkatuar POETË;që nga TRIFON XHAGJIKA e më  tej:GENC LEKA e VILSON BLLOSHMI. Lista e të burgosurëve edhe më e gjatë: FREDERIK RRESHPJA,PANO TAÇI;VISAR ZHITI e për mos vazhduar më tej.I vetmi POET që u var në shekullin XX-të në botë,është HAVZI NELA. Litari nuk vari Poetin,por lirinë e fjalës së lirë,nga e cila frikësohej.
Lexuesi që nuk di plotësisht se kush ka qenë HAVZI NELA,duhet të lexojë këtë libër,të shkruar me shpirt nga BAJAME HOXHA(ÇELIKU). Tek e lexoj vetëm për informim, arrij në një përfundim. Lexoj këtë dhe më duket se ajo”qyqja” mitologjike që bën”ku-ku” duke shprehur dhimbjen për vëllan,është kjo BAJAMJA që vë kujen dhe e qan melotshpirti. Se poezia del nga shpirti dhe mos kujtoni se janë pak lotë.një det i tërë me plot 268 faqe. Kushdo që lexon,mbushet me mornica dhe ndjen dhimbje. BAJAMJA qan me lotë për”vëllan”,se ka të njëjtën ADN shpirtërore me HAVZI NELËN. BAJAMES ia vranë fëmijërinë;ia vranë rinin; ia vranë dhe dashurinë,por jo vetëm nuk u përul,por bijë e një familjeje me gene ATDHETARI,jo vetëm çau midis vuajtjeve dhe persekutimit dhe si ajo fara elite që çan gurin e buis,jo vetëm buisi,por lulëzoi fuqishëm duke u bërë një zë i fuqishëm në LETËRSINË SHQIPE,sa me poezinë dhe po aq me prozën.
Nëse do dëgjohej mendimi im për librin, duhe të ndodhë kështu: mu tek  busti i MARTIRIT HAVZI NELA.duhe “betonuar” dhe maketi i këtij libri, si dëshmia më madhore për të treguar  se HAVZI NELËN e kemi”gjallë” dhe na frymëzon me guximin e paepur.
BAJAME! Ato”kotët” e tu përmjet vargjeve, ma rrritën tensionin  dhe veç të uroj vetëm të mira!
Të përqafoj
Përparimi

Tiranë,26 gusht 2026

Telajo është
ai vendi magjik
ku mbarojnë fjalët,
e piktori lë të shpërthejnë
me vrull ëndrrat.

Imagjinata endet
lugjeve të dëshirave.
Lumturia ka ngjyrën e vet,
dhembja e ka të sajën.

Loti mbetet i ngrirë,
e dashuria shpërthen
përtej kornizash,
derisa, papritur,
në një cep të telajos,
e njeh veten.

E nganjëherë,
një penel i vetëm
mjafton të trazojë
heshtjen e një shpirti.

Një e kuqe
për atë që digjet ende;
një blu
për atë që s’u tha kurrë;
e një e bardhë
për plagët
që mësuan të heshtin.

Në telajo
nuk ka frikë,
as “duhet”,
as “s’bën”.

Atje edhe dhimbja
gjen të drejtën
të bëhet e bukur.

Atje zemra
nuk pyet askënd
para se të flasë.

Dhe piktori vazhdon…
Hedh ngjyrë mbi ngjyrë,
ëndërr mbi plagë,
dashuri mbi heshtje.

Pa korniza.
Pa maska.
Pa frikë.

Në fund,
sheh veten
në pikturë,
pa censurë…

Bekim I. Blaku
Berlin, 28 gusht 2026

VOAL- Shkrimtari i madh sicilian lindi më 2 shtator 1840, në Catania (disa thonë në Vizzini, ku familja zotëronte prona), nga Giovanni Battista Verga Catalano, një pasardhës i degës kadete të një familjeje fisnike, dhe Caterina di Mauro, një anëtare e borgjezisë kataneze. Verga Catalanos ishin një familje tipike “galantuomini”, domethënë fisnikë provincialë me burime të kufizuara financiare, por të detyruar të dukeshin mirë duke pasur parasysh pozicionin e tyre shoqëror. Shkurt, portreti perfekt i një familjeje tipike direkt nga romanet e Vergës. Tabloja përfshin edhe grindje me të afërm të pasur: hallat beqare, “mumjet” lakmitare dhe xhaxhai Salvatore, i cili, për shkak të pasurisë së tij të lidhur, e kishte trashëguar të gjithë pasurinë, me kusht që të mbetej i pamartuar, për ta administruar atë në dobi të vëllezërve dhe motrave të tij. Mosmarrëveshjet me shumë gjasa u zgjidhën në vitet 1840, dhe marrëdhëniet familjare ishin të mira më pas, siç zbulohet nga letrat e shkrimtarit dhe përfundimi i një martese familjare midis Marios, vëllait të Giovanni-t, i njohur si Maro, dhe Liddës, vajzës së paligjshme të Don Salvatore-s dhe një gruaje fshatare nga Tèbidi. Pas përfundimit të arsimit fillor dhe të mesëm nën drejtimin e Carmelino Greco-s dhe Carmelo Platania-s, Giovanni Verga ndoqi mësimet e Don Antonino Abate-s, një poet, romancier dhe patriot i zjarrtë, drejtues i një studioje të lulëzuar në Catania. Në shkollën e tij, përveç poezive të mjeshtrit, ai lexoi klasikët: Dante, Petrarca, Ariosto, Tasso, Monti, Manzoni, dhe veprat e Domenico Castorina-s, një poet dhe romancier nga Catania, për të cilin Abate ishte një komentator entuziast.

Në vitin 1854, për shkak të një epidemie kolere, familja Verga u zhvendos në Vizzini dhe më pas në tokat e tyre në Tèbidi, midis Vizzini-t dhe Licodia-s. Këtu ai përfundoi romanin e tij të parë, “Dashuria dhe Atdheu”, të filluar në vitin 1856 në moshën pesëmbëdhjetë vjeç. Megjithatë, nuk u botua në atë kohë, me këshillën e Kanonit Mario Torrisi, i cili kishte qenë student i Vergës. Me kërkesë të babait të tij, ai u regjistrua në Fakultetin e Drejtësisë në Universitetin e Katanias, por tregoi pak interes për studimet ligjore. Ai i braktisi studimet në vitin 1861 për t’iu përkushtuar karrierës së tij letrare, i inkurajuar nga nëna e tij. Në vitin 1860, Giovanni Verga u regjistrua në Gardën Kombëtare të krijuar pas mbërritjes së Garibaldit në Katania, duke shërbyer për afërsisht katër vjet. Ai themeloi dhe e redaktoi atë vetëm për tre muaj, së bashku me Nicolò Niceforo dhe Antonino Abate, gazetën politike javore “Roma degli Italiani”, me një axhendë të unifikuar dhe anti-rajonaliste. Në vitin 1861, ai filloi të botonte romanin e tij “I Carbonari della Montagna”, mbi të cilin kishte punuar që nga viti 1859, me shpenzimet e tij me Galatola, një botues në Katania. Në vitin 1862, u botua vëllimi i katërt dhe i fundit i librit, të cilin autori ia dërgoi, ndër të tjerë, Alexandre Dumas. Ai kontribuoi në revistën “L’ltalia contemporanea”, me shumë mundësi duke botuar atje një tregim të shkurtër, ose më saktë kapitullin e parë të një rrëfimi realist. Vitin pasardhës, shkrimtari pësoi një humbje familjare: humbjen e babait të tij të dashur. Në maj, ai udhëtoi për herë të parë në Firence, kryeqytetin e Italisë që nga viti 1864 dhe qendrën e jetës politike dhe intelektuale. Ai qëndroi atje të paktën deri në qershor. Kjo periudhë shënoi shfaqjen e pabotuar “I nuovi tartufi” (14 dhjetor 1886, shfaqet në krye të draftit të dytë), e cila iu dorëzua në mënyrë anonime Konkursit Dramatik Qeveritar.

Në vitin 1867, një epidemi e re kolere e detyroi atë dhe familjen e tij të strehoheshin në pronat e Sant’Agata li Battiati. Por më 26 prill 1869, ai u largua nga Catania për në Firence, ku do të qëndronte deri në shtator. Ai u njoh me rrethet letrare fiorentine dhe filloi të frekuentonte sallonet e Ludmilla Assing dhe zonjave Swanzberg, duke rënë në kontakt me shkrimtarë dhe intelektualë të kohës si Prati, Aleardi, Maffei, Fusinato dhe Imbriani (autori i fundit i kryeveprave që mbeten pak të njohura deri më sot). Rreth kësaj kohe, ai filloi miqësinë e tij me Luigi Capuana, një shkrimtar dhe intelektual nga Italia Jugore. Ai gjithashtu takoi Giselda Fojanesi-n, me të cilën u kthye në Siçili. Ai filloi të shkruante “Storia di una capinera” (e cila më vonë do të botohej në pjesë në revistën e modës “La Ricamatrice”) dhe dramën “Rose caduche”. Ai korrespondonte rregullisht me familjen e tij, duke dhënë informacion të detajuar rreth jetës së tij në Firence (nga një letër e vitit 1869: “Firence është vërtet qendra e jetës politike dhe intelektuale në Itali. Këtu jetohet në një atmosferë të ndryshme […] dhe për t’u bërë diçka duhet […] të jetosh mes kësaj lëvizjeje të pandërprerë, të bëhesh i njohur dhe të jesh i njohur, shkurt, të thithësh ajrin e saj”).

Në vitin 1867, një epidemi e re kolere e detyroi atë dhe familjen e tij të strehoheshin në pronën e Sant’Agata li Battiati. Megjithatë, më 26 prill 1869, ai u largua nga Catania për në Firence, ku qëndroi deri në shtator. Ai u njoh me rrethet letrare fiorentine dhe filloi të frekuentonte sallonet e Ludmilla Assing dhe zonjave Swanzberg, duke rënë në kontakt me shkrimtarë dhe intelektualë të kohës si Prati, Aleardi, Maffei, Fusinato dhe Imbriani (autori i fundit i kryeveprave që mbeten pak të njohura deri më sot). Gjatë kësaj periudhe, ai filloi një miqësi me Luigi Capuana, një shkrimtar dhe intelektual nga Italia Jugore. Ai gjithashtu takoi Giselda Fojanesi, me të cilën u kthye në Siçili. Ai filloi të shkruante “Storia di una capinera” (e cila më vonë do të botohej në pjesë në revistën e modës “La Ricamatrice”) dhe dramën “Rose caduche”. Ai korrespondonte rregullisht me familjen e tij, duke dhënë informacion të detajuar rreth jetës së tij në Firence (nga një letër e vitit 1869: “Firence është vërtet qendra e jetës politike dhe intelektuale në Itali. Këtu jetohet në një atmosferë të ndryshme […] dhe për t’u bërë diçka duhet […] të jetosh mes kësaj lëvizjeje të pandërprerë, të bëhesh i njohur dhe të jesh i njohur, shkurt, të thithësh ajrin e saj”). Në nëntor të vitit 1872, Giovanni Verga u transferua në Milano, ku qëndroi, megjithëse me kthime të shpeshta në Siçili, për rreth njëzet vjet. Falë prezantimit të Salvatore Farina dhe Tullo Massarani, ai frekuentonte tubimet më të njohura letrare dhe shoqërore: ndër të tjera, sallonet e Konteshës Maffei, Vittoria Cima dhe Teresa Mannati-Vigoni. Ai u takua me Arrigo Boito, Emilio Praga dhe Luigi Gualdo, miqësi që çuan në një kontakt të ngushtë dhe të frytshëm me temat dhe çështjet e lëvizjes Scapigliatura. Ai frekuentonte gjithashtu familjen e botuesit Treves dhe Cameroni. Me këtë të fundit, ai u përfshi në një korrespondencë me interes të madh për qëndrimet e saj teorike mbi verizmin dhe natyralizmin dhe vlerësimet e saj të prozës bashkëkohore (Zola, Flaubert, Vallés, D’Annunzio).

Në vitin 1874, pas kthimit të tij në Milano në janar, ai pësoi një krizë dëshpërimi: më 20 të muajit, Treves kishte refuzuar “Tigre reale”, gjë që pothuajse e shtyu të vendoste të kthehej përgjithmonë në Siçili. Megjithatë, ai e kapërceu shpejt krizën duke u futur në jetën shoqërore milaneze (edhe këtu, letrat e tij drejtuar familjes janë dokumente të vlefshme, të cilat ofrojnë një përshkrim të detajuar të marrëdhënieve të tij me botën e botimeve, si dhe festave, festave dhe shfaqjeve teatrale), duke shkruar kështu “Nedda” në vetëm tre ditë. Novela, e botuar më 15 qershor në “Rivista italiana di scienze, lettere e arti”, ishte një sukses i madh dhe i papritur për autorin, i cili vazhdoi ta quante atë “një mjerim të vërtetë” dhe nuk tregoi interes, përveç atij financiar, në zhanrin e tregimeve të shkurtra. “Nedda” u ribotua menjëherë nga Brigola, si një fragment nga revista. I inkurajuar nga suksesi i skicës dhe i nxitur nga Treves, Verga shkroi disa nga tregimet “Primavera” në vjeshtë, midis Catania-s dhe Vizzini-t, dhe filloi të planifikonte skicën detare “Padron ‘Ntoni” (e cila më vonë do të përfshihej në “I Malavoglia”), pjesën e dytë të së cilës ia dërgoi botuesit në dhjetor. Ndërkohë, ai mblodhi tregimet e shkurtra që kishte shkruar deri në atë pikë në një vëllim, duke i botuar ato me Brigolën nën titullin “Primavera ed altri racconti”. Romani përparoi ngadalë, pjesërisht për shkak të një goditjeje tjetër të rëndë emocionale: humbjes së Rosës, motrës së tij të preferuar. Më 5 dhjetor, nëna e Giovanni-t, të cilën ai e kishte shumë përzemër, vdiq. Kjo ngjarje e hodhi atë në një krizë serioze. Më pas ai u largua nga Catania për në Firence dhe më pas në Milano, ku ai rifilloi pa pushim punën e tij. Në vitin 1880, ai botoi “Vita dei campi” (Jeta në Fusha) me Treves, një përmbledhje me tregime të shkurtra që ishin shfaqur në revistë midis viteve 1878 dhe 1880. Ai vazhdoi të punonte në “Malavoglia” dhe në pranverë i dërgoi kapitujt e parë Treves, pasi kishte prerë dyzet faqet e para nga një dorëshkrim i mëparshëm. Pas gati dhjetë vitesh, ai takoi Giselda Fojanesi-n, me të cilën filloi një marrëdhënie që do të zgjaste rreth tre vjet. “Di là del mare” (Përtej Detit), epilogu i “Rustikanit”, me shumë gjasa paralajmëron marrëdhënien e tij romantike me Giseldën, duke përshkruar evolucionin dhe fundin e saj të pashmangshëm. Vitin pasardhës, “Malavoglia” u botua më në fund nga Treves, megjithëse u prit mjaft ftohtë nga kritikët. Ai filloi korrespondencën me Edouard Rod, një shkrimtar i ri zviceran që jetonte në Paris, i cili do të botonte përkthimin frëngjisht të “I Malavoglia” në vitin 1887. Ndërkohë, ai zhvilloi një miqësi me Federico De Roberto-n. Ai filloi të planifikonte “Mastro-don Gesualdo” dhe botoi “Malaria” dhe “Il Reverendo” në revistë. Ai ia kishte propozuar këto vepra Treves në fillim të atij viti për ribotimin e “Vita dei campi” për të zëvendësuar “Il come, il quando ed il perché”.

Projekti për të adaptuar “Cavalleria Rusticana” për skenë filloi gjithashtu; për këtë qëllim, ai forcoi marrëdhënien e tij me Giacosa-n, i cili do të ishte “kumbari” i debutimit të tij teatral. Në jetën e tij private, ai vazhdoi marrëdhënien e tij me Giseldën, e cila u nxor nga shtëpia e tij nga Rapisardi për zbulimin e një letre kompromentuese. Filloi një miqësi e gjatë dhe e dashur me Konteshën Paolina Greppi (do të zgjaste përtej fundit të shekullit: letra e fundit daton më 11 maj 1905). Viti 1884 ishte viti i debutimit të tij teatral me “Cavalleria Rusticana”. Drama, e lexuar dhe e refuzuar në një mbrëmje milaneze nga një grup miqsh (Boito, Emilio Treves, Gualdo), por e miratuar nga Torelli-Viollier (themeluesja e “Corriere della Sera”), u shfaq për herë të parë, me protagoniste Eleonora Duse si Santuzza, me sukses të madh më 14 janar në Teatro Carignano në Torino nga trupa e Cesare Rossi-t. Publikimi i drafteve të para të “Vagabondaggio” dhe “Mondo piccino”, bazuar në draftet e romanit, përfundoi draftin e parë të “Mastro-don Gesualdo”, për të cilin një kontratë me Casanova-n ishte finalizuar tashmë. Më 16 maj 1885, shfaqja “In portineria”, një adaptim skenik i “Il canarino” (një tregim i shkurtër nga “Per le vie”), u prit ftohtë në Teatro Manzoni në Milano. Filloi një krizë psikologjike, e përkeqësuar nga vështirësia e vazhdimit të “Ciclo dei Vinti” dhe, mbi të gjitha, nga shqetësimet financiare personale dhe familjare, të cilat do ta mundonin për vite me radhë, duke arritur kulmin në verën e vitit 1889.

Giovanni Verga ia rrëfeu dekurajimin e tij Salvatore Paola Verdura-s në një letër nga Milano më 17 janar. Kërkesat për hua nga miqtë u bënë më të shpeshta, veçanërisht nga Mariano Salluzzo dhe Konti Gegè Primoli. Për t’u çlodhur, ai kaloi periudha të gjata në Romë dhe njëkohësisht punoi mbi tregimet e shkurtra të botuara nga viti 1884 e tutje, duke i korrigjuar dhe zgjeruar ato për përmbledhjen “Vagabondaggio”, e cila u botua në pranverën e vitit 1887 nga Barbèra në Firence. Përkthimi frëngjisht i “I Malavoglia” u botua po atë vit, gjithashtu pa sukses kritik apo popullor. Pasi qëndroi në Romë për disa muaj, ai u kthye në Siçili në fillim të verës, ku qëndroi (përveç udhëtimeve të shkurtra në Romë në dhjetor 1888 dhe fund të pranverës 1889) deri në nëntor 1890, duke alternuar qëndrimin e tij në Catania me qëndrime të gjata verore në Vizzini. Në pranverë, ai përfundoi me sukses negociatat për të botuar “Mastro-don Gesualdo” në “Nuova Antologia” (por në korrik ai u nda nga Casanova, duke u bashkuar me shtëpinë botuese Treves). Romani u botua në revistë nga 1 korriku deri më 16 dhjetor, ndërsa Verga punoi intensivisht për rishikimin ose rishkrimin e gjashtëmbëdhjetë kapitujve. Ai kishte filluar ta rishikonte atë që në nëntor. Sidoqoftë, “mërgimi” i tij sicilian vazhdoi, gjatë të cilit Giovanni Verga iu përkushtua rishikimit, ose më saktë, rishkrimit të “Mastro-don Gesualdo”, i cili do të botohej nga Treves në fund të vitit. Ai botoi tregimet e shkurtra që do të mblidhte më vonë në “Ricordi del Capitano d’Arce” në “Gazzetta letteraria” dhe “Fanfulla della Domenica”, dhe deklaroi vazhdimisht se ishte në prag të përfundimit të një komedie. Ai takoi Konteshën Dina Castellazzi di Sordevolo, ndoshta në Villa d’Este, me të cilën do të mbetej i afërt për pjesën tjetër të jetës së tij.

I inkurajuar nga suksesi i “Mastro-don Gesualdo”, ai planifikoi të vazhdonte menjëherë “Ciklin” me “La Duchessa di Leyra” dhe “L’onore Scipioni”. Gjatë kësaj periudhe, filloi padia kundër Mascagni-t dhe botuesit Sonzogno për të drejtat e versionit operistik të “Cavalleria Rusticana”. Megjithatë, në fund të tetorit, ai udhëtoi për në Gjermani për të ndjekur shfaqjet e “Cavalleria”, e cila ishte megjithatë një kryevepër muzikore, në Frankfurt dhe Berlin. Në vitin 1893, pas një zgjidhjeje me Sonzogno-n, u përfundua padia për të drejtat e “Cavalleria”, të cilën Verga e kishte fituar tashmë në Gjykatën e Apelit në vitin 1891. Shkrimtari kështu mori afërsisht 140,000 lireta, duke kapërcyer më në fund problemet financiare që e kishin munduar gjatë dekadës së kaluar. Ndërkohë, ai vazhdoi negociatat, të filluara në vitin 1891 (por që në fund nuk përfunduan me sukses), me Puccini-n për një version operistik të “La Lupa” me një libreto nga De Roberto. Ai u vendos përgjithmonë në Catania, ku qëndroi deri në vdekjen e tij, përveç udhëtimeve dhe qëndrimeve të shkurtra në Milano dhe Romë. Në vitet 1894-1895, ai botoi përmbledhjen e tij të fundit, “Don Candeloro e C.”, e cila përfshin tregime të shkurtra të shkruara dhe të botuara në revista të ndryshme midis viteve 1889 dhe 1893. Në vitin 1895, ai dhe Capuana u takuan në Romë me Emile Zola-n, një figurë kryesore në letërsinë franceze dhe një përkrahës i lëvizjes letrare të Natyralizmit, një poetikë shumë e ngjashme me atë të Verizmit (në fakt, mund të thuhet se kjo e fundit është “versioni” italian i këtij të fundit).

Në vitin 1903, fëmijët e vëllait të tij Pietro, i cili kishte vdekur po atë vit, iu besuan kujdesit të tij. Verga e ngadalësoi gjithnjë e më shumë aktivitetin e tij letrar dhe iu përkushtua me zell kujdesit për tokat e tij. Ai vazhdoi të punonte në “Duchessa di Leyra”, nga e cila vetëm një kapitull u botua pas vdekjes nga De Roberto në vitin 1922. Midis viteve 1912 dhe 1914, ai ia besoi De Robertos skenarët për disa nga veprat e tij, duke përfshirë “Cavalleria Rusticana” dhe “La Lupa”, ndërsa vetë e shkroi tregimin e shkurtër “Storia di una Capinera”, duke menduar gjithashtu për një version teatral. Në vitin 1919, ai shkroi tregimin e tij të fundit të shkurtër, “Una capanna e il tuo cuore”, i cili u botua gjithashtu pas vdekjes në “Illustrazione Italiana” më 12 shkurt 1922. Më në fund, në vitin 1920, ai botoi një botim të rishikuar të “Novelle rusticane” në Romë, botuar nga “La Voce”. Në tetor, ai u emërua senator. I goditur nga paraliza cerebrale më 24 janar 1922, Giovanni Verga vdiq më 27 të të njëjtit muaj në Catania në shtëpinë në Via Sant’Anna, 8. Ndër veprat e botuara pas vdekjes, përveç dy të përmendurave, janë komedia “Rose caduche”, në “Le Maschere”, qershor 1928 dhe skeçi “Il Mistero”, në “Scenario”, mars 1940./Elida Buçpapaj

Verë, 2026

(Mbi efektin e saj përmasor në hapsinë arbnore dhe Europë)

Nuk dyshoja për asnjë çast në qëndrueshmërinë dhe kulturën atdhedashëse të Lëvizjes protestuese në Tiranë.

I druaja, megjithatë, kurtheve që mund të bluante mendjeliga e Edvin Ramës antikombëtar.

Ai, madje, i lutej paganisht dhe diellit për të djegur si një saç mbi Dhéun shqiptar që, ashtu, e sfilitur, Protesta ngulmëtare, Institucioni i saj popullor, tani 90 ditorë, të shthurej ngadalë.

Një pritmëri kotnare, aq unike dhe e pashpresë, për sojin e tij që rrëzimin e kanë fat të parashkruar përfundimtar.

E frymëzuar hyjnisht, Lëvizja, prandaj, ka lënë pas shumë motërzime bote për rezistencë ndaj Hajnisë dhe Tiranisë.

E tillë, gjallërisht e vendosur, rinia kryengritëse

ka hyrë në kronikat e ardhmërisë. Sepse, tashmë, është bërë leksion shkollor në literaturën politike të lirisë.

Shtegu i hapur thërret. Dhe fitorja poashtu. Më e afërt se kurrë…

Por arbnorët kudo në trojet e tyre dhe gjithandej rruzullimit, duhet të mbajnë sytë drejt Tiranës.

Dhe, pa u shmangur asnjëherë, të mbështesin fuqishëm me të gjitha mjetet e mënyrat, rininë vëllazërore.

Sepse ajo, e shenjta, përpiqet heroikisht për Kombin mbarë.

Pa Shqipëri të lirë, të kamur e të fortë, s’mund të gëzojë askush, asnjë shqiptar i vetëm jashtë saj…

Por dimensioni i Protestës, ndërkaq, që rrezaton kulturë e shpresë gjithandej, vete matanë rrethojës kombëtare.

Është një mision më i madh se Sheshi Skënderbe dhe më i lartë Alpet Shqiptare.

Ballkani ishte përherë një gur ku Europa zinte në thua e, shpesh, rrëzohej dhe, për t’u mëkëmbur, duhej shumë gjak i pafajshëm njerëzor.

Ndaj rënja e Ramës vetmon dhe rrethon të Keqen, regjimin fashistoid të Vuçiqit në Ballkan.

E rrethon, pra, me qeveri e shtete ku demokracia

rikthehet tek gurra e saj e kulluar.

Dhe e vetmon, sepse Serbia mbetet gropë e fundme e ujrave të zeza të Azisë në Europë.

A nuk shkruajnë shqiptarët e lirë, prorë e sërish, historinë e Europës?

Gjithsesi e gjithmonë!

R.

Më së fundi,Poeti dhe Shkrimtari ADNAN MEHMETI,vjen para lexuesëve me librin “Simfonia e udhëtimeve”. Për librin ka shumë nominime nga autorë të ndryshëm,por unë zgjodha një metaforë nga POETI SPANJOLL,LORKA(1898-1936) që ka thënë:”Çdo libër është një oborr.  Lum ai që di si ta mbjellë dhe me ato”lule” ushqen shpirtin e vet”. Kështu ndodh,faqe pas faqeje,në librin “Simfoni e udhëtimeve”. Autori “ushqen shpirtin e vet” dhe nuk kursehet që të na “ushqejë” dhe ne,lexuesit,me këtë nektarlulesh shumëngjyrëshe.  Ky”oborr” (po të futemi nën lëkurën e LORKËS,sigurisht) nuk është dhe aq i vogël. I madh si vet shprti i auorit dhe”lulet” janë shumëngjyrëshe.

                                                            *
Udhëtimi është i gjatë: përshkon Amerikën,Kanadan, Meksikën dhe kudo feksin përjetimet e autorit.  Përshkruan çfarë i sheh syri,por,tej realitetit, shquhet njeriu i penës:në prozë dhe,kur ky realitet prek “pejzat e shpirtit”, shpërthen me vargje. Duke e parë me këtë sy,hyj në hamendësime, dhe them:-Pse ndodh kështu? Dhe tak më vjen ndërmend thënia e NIÇE:-Kemi artin që të na shpëtojë nga realiteti. Autori në këto udhëtime,nuk është kronikan dhe aq. Në këto udhëtime ai është dhe historian, dhe arkeolog, dhe folklorist dhe,mbi të gjitha,POET që e shpirtëron mbresën nga një shtet në shtetin tjetër;  nga një qytet në tjetrin; nga një ishull,në tjetrin. Po të përdorja pak një gjuhë nga matematika,mund të them:” Emëruesi i përbashkët i gjithë këtyre udhëtimeve, është postulati:  Asgjë njerëzore nuk është e huaj për mua”. Dhe me të vërtetë:në këtë” Simfoni udhëtimesh” gjen histori si ato”vende e popuj”; gjen doke e  rite që nga lashtësia e deri në ditët tona. ADNAN MEHMETI  nuk është vetëm udhëtar,por një  studiues skrupuloz i historisë në vendet ku shkel.  Si krjues serioz, ai në këtë libër ka bërë atë që ka thënë ZARA MHIC (1927-1990),Doktoresha e Filologjisë nga ESTONIA që thotë:” Ja cila është detyra themelore e çdo njeriu të kulturuar: të mos lejoj që të zhduket ajo pjesë e historisë,dëshmitar i së cilës,ësht dhe vet ai”. Po,që nga lashtësia,PINDARI ka thënë;-Prova e çdo njeriu,qëndron në veprën e tij. Dhe vepra që po citoj,është si një dokument,ku shihet ashiqare: Poeti dhe Shkrimtari,ADNAN AHMETI.

                                                   *
Nga perifrazimeve drejt e tek libri.  “Vatra  e shkrimtarit,nuk është
shkolla,por njerëzimi,-thëtë EMERSON.Dhe autori,aty mes njerëzve,e ngriti këtë”simfoni” ku i gjen që të gjitha dhe mungon vetëm  muzika.
Fillon me MISISIPIN,gati lumi më i madh në botë, që ka qenë,së pari  port përskllevërit nga Afrika,por dhe më shumë se kaq…,tani tek autori,shpërthen poeti:” Për lumin e qeshur/ që u futet fushave,shtëpive e deri tek”gratë e përdala që qajnë për dashuritë e paputhura”. Në qytetin Xhekson “takon” Mark TUEN atë humorist aq të madh që veç”TOM Sojerit” e HEKËLBERt Fini ka lënë ca thënie shumë domethënëse dhe,ngaqë jam pak i dhënë pas tij,s’kam si lë pa përmendur;” Nga hidhërimi lind humori i madh” dhe tjetra:” Unë e di  që librat e mirë,janë verë,kurse të miat  janë ujë. Por shumica e njerëzve ujë pijnë!!!”
Në ÇIKAGO,në qytetin SULFUR:”Kujdes nga korkodilat”.Vendësit i pjekin në hell.
Në TENESI “takon” kënëgtarin famoz,ELVIS PRESLI dhe veç tij ,Doktor MARTIN LUTER KING që,pasi”Shoh një ëndërr” e pushkatuan në vitin 1968. Vetëm në vitin 1975,me dekret të Presidentit Xhonson,zezakët fituan barazinë me të bardhët(Ëdndra e DR:MARTIN LUTER KINGUT

Në  Arkansas një takim me PRESIDENTIN e shquar,BILL  KLINTON që saj tij,KOSOVA  fitoi pavarësinë. Prekëse” prishja e protokollt” për t’i shprehur mirënjohjen që ngre lart sa PRESIDENTIN,aq dhe miërnjohësin që ka gjakun nga ato treva. Në atë mori udhëtimesh,autori  Në Boston evokon figurën e NOLIT që”kurdisi” PRESIDENTIN UILLSON që një”zë” ta

kishte për të mbrojtur SHQIPËRINË. Diku flet për një PRESINDET tjetër si KEVIN KOLLIZH që në shtator të vitit 1928 ka ndihmuar MBRETIN ZOG për të ardhur në Fron/
Në Teksas, sa flet për”litarin e kaubojsit”,tak dhe qëndron tek një shtëpi vogël. Kjo shtëpi e vogël ka një histori të madhe.Në atë shtëpi të vogël në vitin 1836,dyqind burra nga TEKSASI,u vranë për liri.
Aty.i prekur në shpirt,shpërthe POETI:
_Një shtëpi e vogël,
E zhveshur nga mobiljet
Si një klithmë e madhe dëshmon…
Dhe hisori të tjera vazhdojnë:
Me poetin LOGFELLOY” ai që lufton luftën e lufton/,spas NOLIT për poemën për “SKËNDERBEUN”.
Poetin tjetër,EDGAR ALLAN POE me “Korbin” e tij.
*

Në  TEKSAS   ka  pasazhe nga takimi i parë i SHOQATËS së SHKRIMTARËVE SHQIPTARO-Amerikanë ku auori,u laurua me”Pena e artë” për poezi.Për mos u larguar nga ky moment,është vendi për një kortezi,për KALORSIN E POEZISË MBARËKOMBËTARE SHQIPTARE;GJEK MARINAJ(mtafora është imja) që në vitin 2001 e krijoi këtë shoqatë dhe, po GJEK MARINAJ zgjodhi PRESIDENT të SHOQATËS,ADNAN MEHMETIN dhe kryetarët e SHOQATËS,çdo dy vjet me qarkullim.

                                     *
Nuk munda ta mbyll  këtë ese time,pa qendruar në DETROIT apo Michigan jo vetm se ka një komunitet të madh shqiptarësh,por se attje është PJETËR JAKU me bashkëshorten ELINDA MARKU që mbajnë gjallë një bërthamë të madhe krijuesësh në prozë e  poezi.
“Simfonia” e Udhtimit,të ADNAN MEHMETIT vazhdon dhe me pasazhe të tjera,por unë” jam plak e jam zhgatërru/rrugët e gjata,s’janë për mu.”
I uroj autorit jo vetëm jetë të gjatë,por dhe krijmtari të mbarë!

                                                  Tiranë,25 gusht 202

-Agim Gjakova, një Krijimtari pa Kufi…

Në pranverën e këtij viti, ndodhesha në Tiranë, dhe një telefonatë nga mikja ime e ndritur e fisnike, Kozeta Mamaqi, e cila më ftonte në promovimin e një serie veprash, prozë e poezi të autorit dimensional, mikut të saj, Prof. Agim Gjakovës!

“Takimi im i parë” me Prof. Agim Gjakovën e ka zanafillën në rininë time të hershme, kjo ndodhi krejt rastësisht, si një “bashkëbisedim intim” me poezinë dhe prozën e tij të shquar. Në atë kohë studioja në Gjuhët e Huaja, -në atë auditor ku vite më parë kishte kryer studimet e larta për Gjuhë dhe Letërsi Angleze edhe Profesori i nderuar.

Sa herë gjendem në atdhe ftesat për të marrë pjesë në promovime libri, i mirëpres me ndjesinë e një kënaqësie të vecantë të fuqisë së librit, sepse bën jo vetëm bashkë shkrimtarë, poetë dhe dashamirës të artit e letërsisë, porse ndjen atë lidhjen njerëzore dhe empatinë e pastër, për të përjetuar dhe kuptuar botën krijuese të dijes dhe respektit për autorin, mendërisht dhe shpirtërisht, një moment vlerësimi dhe mirënjohje edhe për ata që e duan dhe e shkruajnë letërsinë. Ftesa për promovimin e veprës së Prof. Agim Gjakovës ishte një mundësi harmonie, besimi dhe e shkëlqyer për të kaluar disa orë të këndshme, produktive e plot kulturë. Aty gjendeshin, bashkëbiseduan dhe vlerësuan letërsinë e Prof. Gjakovës plot shkrimtarë, poetë, publicistë të njohur, miq e kolegë të kahershëm e të rinj të tij. Secili prej tyre shprehte fjalën e tij/saj, për këtë njeri fisnik, modest e fjalëndritur, për letërsinë e tij të pasur, jo vetëm në sasi – mbi dhjetra e dhjetra libra të botuar – por edhe të realizuar denjësisht, cilësisht e krejtësisht të veçantë. Madje për Profesor Gjakovën u theksua se; “letërsia e tij meriton shumë më tepër vlerësim dhe vëmendje!”

Prof. Agim Gjakova është një nga figurat më interesante dhe jetëgjatë të letërsisë shqipe, ka një histori njerëzore dhe krijimitari të jashtëzakonëshme. Të shkruash dhe të sjellësh në vëmendjen e audiencës së lexuesve dhe kombit shqiptar, biografinë krijuese dhe bukurinë e gjuhës shqipe të pasur të prozatorit, dramaturgut, skenaristit, publicistit, dhe poetit Agim Gjakova, do të thotë të hysh në një botë ku arti i fjalës gërshetohet me thellësinë e dijes universale, që reflekton shpirtin e pathyeshëm rebel, prek zemrat dhe lartëson ndjenjën e përkatësisë kombëtare.

Udhëtimi krijues i shkrimtarit të shquar Prof. Agim Gjakova nis aty ku fillon kurreshtja jonë për letërsinë, që në bangat e shkollës, ai nuk u mbyll kurrë brenda një kornize të vetme, porse sfidoi veten dhe fjalën shqipe në çdo zhanër: Vjershëtor dhe Tregimtar, që preku shpirtin e lexuesit të ri dhe të rritur, Novelist dhe Romancier, ku ndërtoi struktura të ndërlikuara dhe personazhe të gjallë, Eseist dhe Studiues, që analizoi me mprehtësi shoqërinë dhe letërsinë, Folklorist i talentuar, ku mblodhi dhe ruajti thesaret e shpirtit popullor.

Prof. Agim Gjakova deri më tani ka botuar mbi 30-ë libra duke përfshirë dhjetra romane, romani i tij i fundit “I pabinduri”, dhe “E dashura e katër djemve”, e dhjetra e dhjetra përmbledhje me poezi, prozë, publicistikë, dhe vecmas në letërsinë dokumentare.

Ajo që e bën të veçantë profilin e tij është guximi intelektual, dhe mjeshtri i rrëfimit të një shpirti rebel të paepur, në çdo rresht të shkruar, ai ecën në fillin e hollë midis të mundshmes dhe të pamundshmes; si një mjeshtër i vërtetë i rrëfimit, ai arriti të kthejë vështirësitë e kohës në art të qëndrueshëm.

Prof. Agim Gjakova është një erudit, prozator profilik, dhe poet modernist, që nuk mjaftohet vecse me frymëzimin e castit dhe ndjenjat personale, ai ndërton urat mes epokave, lidh të shkuarën klasike me shqetësimet moderne të kohës që ai jeton, ndërton urat e komunikimit përherë “Në kërkim të së vërtetës”, mes poezisë, prozës, publicistikës, filozofisë, historisë, mitet e lashta dhe heronjtë. Ritmika dhe ngrohtësia e stilit të tij krijues, reflektojnë shpirtin e pathyeshëm dhe lidhjen e vecantë me Atdheun dhe Historinë, kompromisi që ai ka bërë me admiruesit e shumtë të veprës së tij.

Në letrat shqipe, kombëtare, ballkanike dhe ato ndërkombëtare, figura të tilla emblematike si Prof. Agim Gjakova, përfaqësojnë panteonin e mendimit human, qytetari, dije dhe mëncuri, që shpalosin një erudicion të jashtëzakonshëm. Sinteza e lirizmit poetik dhe letërsisë dokumentare në veprat e Prof. Agim Gjakovës përfaqësojnë modelin unik në letërsinë bashkëkohore shqipe, që harmonizojë dy pole shpesh të largëta: lirizmin e thellë dhe saktësinë dokumentare.  Gjakova nuk mjaftohet me pasqyrimin e ftohtë të fakteve, ai i vesh ato me një ndjeshmëri të lartë njerëzore, që ngjarjet reale të mos mbeten thjesht kronika, por të kthehen në përjetime shpirtërore për lexuesin. Si një shkrimtar që dëshmoi dhe krijoi nëpër faza vendimtare historike, Gjakova shërben si urë lidhëse mes tri epokave: Historisë modern, ku vendoset baza e stilit të tij- realizmit socialist, prej nga trashëgon vëmendjen ndaj kontekstit social dhe letërsisë postkomuniste, ku fiton lirinë e plotë të shprehjes dhe analizës objektive. Kulmi i tij pubicistik dhe artistik identifikohet në fushën e letërsisë dokumentare, një “gërshetim hibrid” mes letërsisë artistike -fantazisë dhe ndjenjës- dhe asaj dokumentare -faktit dhe dëshmisë -mbrohet nga një aureolë e fortë integriteti professional. Prof. Agim Gjakova na dëshmon se e vërteta historike dhe bukuria estetike mund të bashkëjetojnë pa e cënuar njëra-tjetrën.

-Metafora e Shpirtit të Lirë dhe Rebel, që nuk u përkul kurrë në  “Vargje Gjakoviane”.

Të jesh poet apo vetë termi poezi në kuptimin thelbësor të fjalës, nënkupton atë që ta shohësh botën me ndjeshmërinë e bukurisë të një shpirti artistik, ku cdo përjetim apo emocion njerëzor buron nga ndjeshmëria impulsive e shpirtit të lirë, talentit dhe pjekurisë artistke, e cila ekziston brenda gjithckaje njerëzore dhe në akord me lirinë e të shprehurit shndërrohet në një poezi gjallëruese që shkon përtej vargjeve të shkruara. Mes dhjetra vëllimeve me poezi unë zgjodha të analizoj atë – i titulluar “Poezia 19”, të prozatorit, dramaturgut, skenaristit, publicistit, dhe poetit të shquar të kombit, Prof. Agim Gjakova,

Struktura e këtij vëllimit poetik është ndërtuar në cikle të ndjeshme përmes emërtimeve metaforike dhe numerike, që mbartin një peshë të madhështisë simbolike dhe filozofike. Cikle poetike që përfaqësojnë një nga shtyllat më intime dhe më dramatike të lirikës së poetit, ato mbartin një peshë të rëndë biografike, duke pasur parasysh se poeti jetoi nën dy diktatura dhe u dëbua nga Kosova në Shqipëri, ku u përball me izolim dhe përndjekje. Vëllimi përmban poezi lirike, me ton qytetar, intelektual, patriotik, kujtime, mall, dhimbje, dashuri, të cilat shprehin ngazëllimin dhe enthusiazmin e një komuniteti të brishtë, në rastin tonë si te vëllimi poetik “Poezia 19”, një fitore e arritur në liri, progresin social, romantizmin, frymëzimin e frymëzuese, deklamimin e bukurisë shpirtërore e trupore në vjershërimin klasik.

Çdo cikël poetik përfaqëson një temë të vetme në lidhje me Prof. Agim Gjakovën si individ dhe si poet i një shpirti të trazuar dhe kryengritës, i cili ka sfiduar regjimet dhe ka vuajtur përndjekjet, kjo eksperiencë jetësore reflektohet thellësisht në strukturimin e poezisë së tij.

Eksperiencat jetësore dhe përkushtimi krijues, si ciltërsia e ndjenjave, humbja, dhimbja, vetmija, dashuria, shpresa, intimiteti, ngazëllimi apo enthusiazmi- këto sentimente të jetës, -poeti e ndjen të nevojëshme t’u japë zë duke i hedhur në vargje e poezi. Poezia e Prof. Agim Gjakova është rrëfyese, -jo abstrakte-ajo del nga realiteti aktual i botës që jetojmë dhe thjeshtësia e jetës së përditshme. Gjenialiteti i ambicies së tij si poet balancohet nga një ndjenjë e ftohtë absurditeti, me shkëndija talljeje të butë me veten, nga muzat, meditimet dhe spekulimet rreth jetës, gjërat e përjetëshme të ekzistencës humane, – jetës e vdekjes.

Veprat poetike të tij janë madhështore, pa hezitim po përdor termin “vargje gjakoviane”, ku përfshihen poezi lirike, erotike, poezia e dashurisë për atdheun, Shqipërinë e Kosovën, për vendlindjen dhe poezi me tematikë sociale, historike dhe refleksive që amplifikojnë stilin ekspresiv të dhimbjes së bukur –dashurisë! Poeti Gjakova blasfemon në emër të instiktit njerëzor, me konceptimin mistik të lexuesit për botëndijimin, botëperceptimin dhe arritjen e një poeti të shquar, duke e vendosur madhështinë e epikës reale, përmes integritetit të gjuhës së pastër, strukturës fizike dhe kulturës thellësisht poetike që dëshmohen prej secilit cikël në kontekstin e poezive.

Libri nis me poezinë lirike e titulluar  “Gruas sime”, autori përshkruan karakterin e zgjuar, dhe të ngrohtë – por edhe të sertë, të një gruaje të bukur fizikisht, unike, vitale dhe shpirtbukur, -një grua e mrekullueshme për ta pasur pranë edhe në kohë të vështira; “shigjetim i agut nëpër këto vite të gjatë/ ndërsa qielli im ishte fytyra jote nëpër hekura/ hapësira më mbeteshin buzëqeshjet e tua të rreshkura”.

Forca frymëzuese dhe shpërthyese e Gjakovës është e ndërthurur me kujtimet personale, dhe përfaqëson një nga simbolikat më intime dhe dramatike të lirikës së tij, për të shprehur atë universalen, ekzistencën e burrit dhe gruas–dashurinë dhe frymëzimin!

Në këtë cikël, figura e gruas ngrihet përtej një subjekti të thjeshtë lirik dhe romantik, ajo shndërrohet në një simbol të mbijetesës dhe besnikërisë. Gjakova shpërfaq një ton intim, të drejtëpërdrejtë dhe jashtëzakonisht të sinqertë, -të zhveshur nga patetizmi. Prof. Gjakova e di fare mirë se njerëzit fillojnë të mplaken kur heqin dorë nga dashuria, andaj ai i lutet bashkëshortes: “Buzëqesh edhe njëherë për mua”- me një gjuhë e ndjenjë të ngrohtë por të përzishme, ku dashuria shërben si e vetmja strehë përkundrejt egërsisë së botës së jashtme; sepse  “drita mbi fytyrë tremb terrin e egër në një skutë/ dhe vështrimin e luanit dalngadalë me zbutë”, – për të shprehur atë universalen, ekzistencën e burrit –dashurinë, vazhdimësinë e jetës.

Kjo është edhe arësyeja pse Prof. Gjakova zhvendoset nga vargu në varg në cdo moment të ditës, sepse poeti dhe gruaja, dashuria e jetës së tij, aty gjejnë vetveten; “buzëqesh edhe njëherë për mua, /si një karvan thneglash mendimet ma pickojnë trurin, / helmin ma thith si shpendi kokërr për kokërr gruri.”

Këto vargje të mirë-vendosura në strofë, i japin rrjedhë procesit të transformimit të dukshëm; mendimi e ndjek këtë proces-në fakt e nxjerr dhe e prezanton atë, – si një kompleks mamorfozash të imazhit që është treguar. Kursi logjik i këtij transformimi që ndihet shpesh si një ndjenjë faji të pafajshëm i poetit, i cili, për shkak të idealeve dhe fateve të tij politike, e ka ekspozuar edhe qënien e saj më të shtrenjtë ndaj stuhive të jetës, në përpjesëtim të vetë ndryshimit.

Në poezinë  “Gruas sime”, “buzëqeshja” shpreh optimizmin dhe forcën për t’i mbijetuar errësirës së jetës, është një metaforë e fuqishme që përcjell mesazhe shprese, intimiteti, dhimbje dhe trishtimi të përmbajtur dashurie. “Buzëqeshja” nuk është thjesht një shprehje fizike, por një dritare shpirtërore që zbulon kontrastin mes botës së brendshme të poetit dhe realitetit.  Për të sfiduar padrejtësitë, dhe fatin e tyre, Gjakova fsheh një plagë e dhimbje të madhe shpirtërore me një qetësi therrëse, ironie e revolte, ai shpreh ngrohtësi, afrimitet dhe magjinë e çasteve romantike; “buzëqesh edhe njëherë për mua, /le të më lëvizin ngjyrat përtej kohës më thellë, /ah cfarë ndjesish, vrullesh, shpërthimesh të valëta ndjell!”

Poezia “ Gruas sime” kontraston “për një buzëqeshje gjithkujt ja kam zili”, / -teksa gjen ngushëllim me bukurinë dhe ndjenjë përhershmërie në “buzëqeshjen dhe sytë e gruas së tij”, vend ku “vecse ai mund të hyjë”, ngaqë “ka vite zemra e ka harruar atë stoli!” Prof. Gjakova na sugjeron se kujtimet, vizionet dhe ëndërrimet, ofrojnë strehë nga kalimi i kohës dhe përkohshmëria e jetës, porse ato nuk do të vdesin kurrë!

Secili cikël poetik si bosht strukturor ka simbolikën e numurit “Shtatë”, përdorimi i përsëritur i këtij numri nuk është i rastësishëm. Në letërsi dhe mitologji, ky numër përfaqëson plotësinë, ciklin e mbyllur kozmik (shtatë ditët e krijimit) dhe transformimin e plotë, ndërsa Poeti Gjakova, përmes këtij numri, ndërton një univers poetik të mbyllur dhe të vetë-mjaftueshëm. Në mënyrë të ngjashme, stili i shkrimit të Gjakovës është një strukturë pothuajse ritualistike, i thjeshtë, i shkruar në vetën e parë dhe pothuajse bisedor e lidhur me numrin “shtatë”-mitologjik dhe biblik që e con lexuesin në zbulimin e jetës së tij, përpjekjet me makthin e historisë e atdheut, që përfaqëson kulmin e tronditjes ekzistenciale dhe kombëtare të autorit.

Përmes cikleve; “Shtatë Ditë”/ “Shtatë Net”/- numuri “shtatë” është ura lidhëse midis reales dhe mitikes, që Poeti Gjakova luan me dualitetin Ditë/ Natë/, kalimin nga errësira e natës, ku dhimbja dhe makthet gdhihen te zgjimi i ditës, dhe shpirti dërgohet sërish në frontin e përballjes me realitetin e vështirë.

Në poezinë e titulluar “Nata e shtatë – (“Ëndërrimi i Shtatë”) –Nata dhe Ëndrra, janë hapësira ku poeti gjen lirinë absolute për të dëgjuar “të gjithë zërat” e shtypur nga realiteti. Andaj poeti përdor elemente të natyrës si “lumi” për të përshkruar zërat e brendshëm të njeriut; gurgullon, këndon, mallkon, grindet; “Disa thonë se lumi gjëmon, /se gurgullon, /se cicërinë, /se këndon/ se tallet, / se zemërohet/ se flet përcart, / se mallkon/ se grindet, /se përkëdhel, / bie në gjumë, / ku ta gjej atë lumë, /t’ia dëgjoj të gjitha zërat.”

Cikli “natë-ditë” na tregon se krijimtaria e Prof. Gjakovës refuzon të mbetet statike; ajo është në lëvizje të përhershme, ashtu si vetë natyra. “Nata” lidhet me ëndërrimin, meditimin, kujtimet e hidhura të së shkuarës dhe zërat e brendshëm, ndërsa “Dita” sjell zgjimin, përballjen me realitetin e vrazhdë dhe dërgimin e shpirtit e të zjarrmisë drejt qiellit e botës së prekshme, një përballje ekzistenciale me të vërtetën.

Ciklet poetike: “Shtatë Lule” / “Shtatë Puthje” paraqesin esencën e shpirtit të lirë dhe botës shpirtërore më lirike, më intime dhe më filozofike të Gjakovës. Ato shpërfaqen si një dialog me veteveten që merr formën e monologut intim – gërshetimin e ndjenjës së thellë mes dashurisë njerëzore; “puthjet” dhe bukurisë shpirtërore të natyrës;  “lulet” që paraqesin sinqeritetin emocional dhe një raport mbi strukturën e ciklit mitik dhe ritual, të numurit “shtatë”. Metafora të fuqishme që simbolizojnë bukurinë, rritjen shpresën, lidhjen njerëzore dhe rilindjen e natyrës së ndjenjave. “Shtatë Puthje”, një titull metaforik e lirik që kapërcen erotiken e thjeshtë, ato janë ura mes dy brigjeve (sipas Jakov Xoxes te “Lumi e vdekur” – “Një e puthur mbyll dy brigje e cel dy zemra”) -që nuk janë vecse akti fizik njerëzor, por një element mistik, që përfaqëson shtatë pika takimi midis shpirtit të poetit dhe botës, pajton shpirtin e Gjakovës me fatin, dhe njerëzit që e rrethojnë.  “Shtatë Puthje” këtu shndërrohen në një bekim ekzistencial, në kërkimin e dashurisë dhe të paqes pas një dëshpërimi apo traziatje të gjatë shoqërore e personale.

Puthja është dashuri, dhe paqe që vjen pas stuhive të jetës; “Po puth tokën…/ Po puth detin e shkumëzuar. / Po puth pyllin, /Po puth pragun e shtëpisë, /Po puthë vreshtin, /Po puth shtegun e fëmijërisë, / Po puth fotografinë e nënës.”

“Shtatë Lulet” simbolizojnë zvetënimin, bukurinë, por edhe brishtësinë e jetës e të memories. Çdo “lule” është një stacion poetik që prek një dimension të veçantë të jetës: dashurinë, vendlindjen, vuajtjen, besnikërinë dhe qëndresën.

Ciklet poetike; “Shtatë Rrezatime” / “Shtatë Udhëtimet” mbartin një peshë të rëndësishme simbolike dhe filozofike, mëncurinë dhe shpirtin e poetit; rrezatimi nënkupton energji, dritë, zgjimin intelektual dhe filozofik si një strehë shpirtërore për të gjetur qetësinë dhe përfaqësojnë pastërtinë, rininë dhe mbijetesën e shpirtit njerëzor përballë dhunës, shtypjes dhe persekutimit;

Vargjet e “Shtatë Rrezatime” janë simbole të dritës dhe dijes, rrezatime të mendimit të lirë, dhe shpresës që depërton përmes errësirës;  (Syzeza)…

Kall pyllin, /copëton hënën, /ndrit yllin. / (Harkvetulla)…ma skizon një rrudhëz, / si zbulim marramendës. / (Buzëkuqja)… ma mpreh dëshirën, / m’i shti ethet, / …në vorbill ngacmimesh. / (Qafëgastarja)…e ma hedh tutje mugëtirën, /ma vërtitë tërë rruzullimin. /

Ndërsa te cikli “Shtatë Udhëtimet”- madje poeti e shoqëron edhe me nëntituj sikundër  – “Vesi im i parë/ dytë/ tretë/ katërt/ pestë/ gjashtë/ dhe shtatë në shpirt” – shpreh përshkallëzimin emocional të tij që mbart pjekurinë shpirtërore, sekretin dimensional të dashurisë dhe dhimbjes njerëzore. “Vesi” është dialogu unik dhe lirik i ndjenjës, rrugëtimit shpirtëror të vazhdueshëm i poetit mes udhëtimeve dhe endjes së tij; “në mbretërinë e amëshuar të ndjenjave”/… porse….”nuk ndalet së udhëtuari” derisa -“dhe gjej shëmbëllimin e dashurisë”-vargëzon poeti.

“Vesi” nis nga i pari që shfaq pikënisjen e ndjenjës, pafajësinë, fëmijërinë ose shkëndijën e parë të vetëdijes, tek “i dyti” takimin me dashurinë apo botën që e rrethon, “i treti” kulmon me ndjenjat rinore, zjarrin e brendshëm dëshirat dhe energjinë krijuese, “I katërti” na rrëfen pikën e kthesës, “I pesti” reflekton; urtësi, vështrimin te vetvetja, pranimin e fatit të jetës ashtu sikundër vjen –ai fat i shkruar diku në “të tretat e lindjes, e ardhjes në këtë botë”, derisa arrin atë pjekurinë e stuhive emocionale te “Vesi i gjashtë” përtej reales, materiales, mistikes, artit dhe lirisë së plotë shpirtërore.

Te “Vesi i shtatë” arrin paqen absolute, mes hyjnores, njerëzores dhe përjetësisë së kujtesës.

Cikli “Shtatë Udhëtime” simbolizon vlerat njerëzore, që lidhen drejtpërdrejtë me kalvarin, persekutimin politik e social, sakrificat për të qenë i lirë, për të vërtetën e madhe, identitetin, kujtesën, integritetin dhe dinjitetin kombëtar. Poeti udhëton përmes krahëve dhe mëndjes së shëndetshmë, për t‘i gjetur kuptimin e jetës, drejtësinë e lirinë absolute në një botë të trazuar përtej mureve të censurës.  “Shtatë Fluturime” reflektojnë aftësinë e poetit Gjakova për t’i kthyer përvojat personale në përvoja universale, kombinimi i artit me filozofiken, artistiken, psikiken dhe shpirtëroren, lirinë e shtegëtimit të pandalshëm të shpirtit njerëzor drejt të panjohurës dhe të bukurës, ku fluturimi shihet si një mjet për të kapërcyer kufijtë dhe izolimin. Te cikli “Shtatë Tundime”, Prof. Gjakova shpërfaq dualitetin njerëzor midis rënies –tundimit- dhe ringritjes, përplasjet në jetë me dobësitë e veta, dëshirat, sfidat e brendshme, dilemat morale dhe vuajtjen ekzistenciale, përmes sprovave historike dhe politike që ka kaluar autori dhe populli që nga izolimi, përndjekja dhe mbijetesa.

Te “Shtatë Ligjërime”, Prof. Agim Gjakova shquhet për ndjeshmërinë ndaj fateve historike, social-politike të atdheut që përbëjnë edhe një shtyllë kryesore të motiveve e përvojave të tij. Poeti komunikon me figurat historike dhe mitet historike për të gjetur forcë; mali, shqiponja dhe shkëmbi shërbejnë si simbole të paluajtshmërisë, të identitetit, kthimin tek rrënjët, për të kujtuar historinë, gjuhën dhe trashëgiminë etnike, cdo “ligjërim” është një akt rezistence intelektuale dhe qytetarie!

Te  “Shtatë të Dhimbëshmë” -poeti Gjakova ndërton një monolog të brendshëm mbi dhimbjen e tokës, duke përdorur metafora të natyrës, lumi që gjëmon apo mallkon, malet, breshëri për të pasqyruar trazirat e shpirtit jo vecse të tij, por të cdo bashkëatdhetari. Cikli poetik i dhimbjes fillon me poezinë “Dhembja e parë” (NANA) -ja si vargëzon poeti;

“…më dridhen buzët”, / më njomen sytë, / më shungullojnë veshët, / më meket goja.”

Në mënyrë të ngjashme, stili i shkrimit të Prof. Gjakovës është informal, i thjeshtë, i shkruar në vetën e parë dhe bisedor; “të thërras e nuk më përgjigjesh, /drithërimë, zjarrmi, ftohtë akull, / ngarend, të të arrij, /por/ooo…/është hija jote bir.”

Poeti Gjakova shpërfaq atë që kritikët e quajnë “poezi me këmbë në tokë, troç dhe pa doreza”, ai shpreh dhimbjen për fatin e Kosovës dhe Shqipërisë, duke goditur hipokrizinë shoqërore, humbjen e vlerave njerëzore dhe deformimin e idealeve të lirisë nga udhëheqësit analfabetë apo tradhtarët, siç e thotë te “Dhimbjet nuk mashtrohen si njerëzit”.  

Përmes gërshetimit të dy cikleve; ”Shtatë Ligjërime“/ “Shtatë të dhimbëshme”, Gjakova vendos një ekuilibër me elementet mitike, dhe paktin e shpirtit intim, melankolik, reflektiv, herë-herë rebel, e i guximshëm, herë-herë provokues dhe reformator, i fenomeneve të jetës, plagët që mbart një popull, dhe duke shtrytëzuar verbin poetik, me energji shprehëse, intensitet të vrullshëm, shqipton me zërin e vet poetik, lirik dhe estetik; zërin dhe dinjitetin që nuk lejojnë tjetërsimin e tij. Kjo dyshe poetike mbetet një dëshmi e fuqishme e mbijetesës shpirtërore dhe kombëtare.

Te cikli “Shtatë të Kundërta” simbolizon filozofinë e kontrasteve të mëdha të jetës dhe realitetit politik e shoqëror, mes të mirës e së keqes, dhe pavarësisht “të kundërtave”, cikli përçon mesazhin e nevojës për ekuilibër dhe zgjim shpirtëror të individit dhe kombit.

Cikli  “Shtatë Vrragë”, vetë fjala “vrragë” nënkupton një shenjë, plagë të mbetur apo gjurmë vuajtjeje. Ato tregojnë se çdo sakrificë ka lënë një gjurmë të pashlyeshme te poeti dhe tek identiteti kombëtar, duke kujtuar burgjet, persekutimet dhe dhunën e genocidin etnik.

Cikli “Shtatë Nostalgji” përfaqëson botën e ndjeshme, shpirtin e lënduar, dhe fyerjen e inteligjencës së poetit.

Prof. Gjakova e kthen mallin (nostalgjinë) për tokën për shtëpinë, prindërit, rrugicat me kalldrëm të Çarshisë, shokët e rinisë, lirinë e humbur, dhe për njerëzit që e rrethonin, -në durim, kurajo dhe frymëzim, për të mbajtur gjallë identitetin kombëtar. Nostalgjia këtu nuk është thjesht një ndjenjë passive, lirike, erotike apo romantike, por një formë rezistence shpirtërore, që poeti nuk mund ta shohë e prekë, andaj e sjell atë përmes vargjeve.

Cikli “Shtatë cilësitë” – paraqet karakterin e fortë dhe qëndrestar para furtunave dhe stuhive të jetës; “Shpartalloj të gjitha shpikjet e së ligës, / me detin e përballimit”/ – dinjitetin e ndërgjegjes së poetit; “ a më thoni ku shitet ndërgjegja, /t’i shpenzoj edhe paratë e fundit, / t’ua dhuroj dykëmbëshve që u dridhet dora!”

Krenaria alias (burrëria) është motiv tejet i fuqishëm që paraqet lidhjen me rrënjët, vendlindjen dhe identitetin, andaj poeti Gjakova vlerëson dhe mbron vlerat, traditat dhe historinë e popullit të tij: “ ta vështroj dreqin në sy, / ta dridh dheun si tërmet, /…”më falni njerëz, / që nuk linda nga balta”!

Prof. Gjakova është mjeshtër i artikulimit të integritetit emocional, moral dhe atij artistik që krijon një harmoni të plotë midis vlerave që vetë poeti ka në jetën reale dhe vlerave që ai mbron përmes vargjeve të tij.  Prof. Gjakova shkruan me vërtetësi, sinqeritet të plotë dhe pa kompromise, ai i qëndron besnik zërit të tij unik, përshkruan ndjenjat njerëzore, gëzimin, dhimbjen, vret frikën ashtu sic janë në të vërtetë, pa i zbukuruar apo ekzagjeruar ato në mënyrë të rreme. Bota poetike e Prof. Agim Gjakovës konsiston në vizionin, shpirtëror, real e virtual të ekzistencës humane, e arësyeshme brënda përmbajtjes gjenetike nga tradita e besimi, hapësira e koha, në të cilën krijon atë lidhjen e fortë të besimit midis vetë atij dhe lexuesit, duke e bërë poezinë të ndihet e gjallë, e fuqishme dhe e pavdekshme; “askush s’mund të ma lëvrojë qenien /…”më falni njerëz, / që nuk linda nga balta!”

Poezia e Prof. Agim Gjakovës funksionon përmes kodeve numerikë, dhe metaforave të shumta, -kur ai ndërthur jetën-lulet, ndjenjën-puthjet, dhe dritën –rrezatimet, -poeti me mjeshtëri artistike e filozofike ndërton një manifest të qëndresës shpirtërore, duke na rrëfyer se pavarësishit kalvarit të netëve të gjata të vuajtjeve e sakrificave, njeriun gjen forcë dhe energji të rilindë e të zgjohet…

Poeti Agim Gjakova flet qartshëm për kufirin midis artit dhe jetës, ku iluzioni bindës i artit lëkundet. Poezia e tij eksploron tensionin midis natyrës së përkohshme të ekzistencës fizike dhe cilësisë së qëndrueshme të ëndrrave, të cilat mund të ofrojnë ndjenjë përhershmërie dhe arratisjeje.

“Nuk gjej mënyrë si t’ua fshij fëlliqësitë,  – dhe na lejon të shohim diçka që lëviz rreth realitetit dhe imagjinatës;  “vec t’i përcoj në hapësirë, / t’i pranojë ndonjë planet i marrosur.”

Vargjet e cituara më lart flasin për dëshirën e poetit për t’u shkëputur nga vuajtjet njerëzore dhe për të gjetur qetësi në natyrë. Kjo poezi pasqyron një melankoli të thellë për ikjen nga realiteti i lodhshëm.

Titujt numerikë dhe metaforikë dëshmojnë se njeriu, pavarësisht copëtimit shpirtëror apo thyerjeve historike, kërkon gjithmonë një strukturë dhe një pikë zgjimi për të gjetur kuptimin e ekzistencës së tij.

-Prof. Agim Gjakova: Historia dhe Atdheu, –Një Trashëgimi që Vazhdon edhe Sot…

Poeti i shquar Agim Gjakova i ka kushtuar një vëmendje të admirueshme gjuhës shqipe jashtëzakonisht të pasur, të pastër, të drejtpërdrejtë dhe të punuar mirë, “me këmbë në tokë”, por thellësisht figurative. Ai nuk përdor një thurrje klasike rime; ai preferon vargun e lirë por me një ritëm të brendshëm të diktuar nga anafora dhe paralelizmi strukturor. Ndarja në kapituj numerikë i jep librit karakterin e një obelisku letrar, ku çdo varg mbështet tjetrin.  Stili i tij i veçantë letrar ndërton një urë të natyrshme komunikimi midis dy dialekteve kryesore të shqipes. Struktura gramatikore, zhargoni dhe shtrirja gjuhësore, koha e foljeve dhe drejtshkrimi i fjalëve, tregojnë se autori ka njohuri të shkëlqyera e profesionale të gjuhës shqipe.  Origjina dhe jeta e tij mes Kosovës e Shqipërisë, arësimin e hershëm e kryen në vendlindje –Kosovë- dhe pas dëbimit të familjes së tij, ai mbaron studimet e larta në Universitetin e Tiranës, për gjuhë e letërsi angleze, më pas ai punoi për dekada si redaktor e skenarist, që e bënë Prof. Gjakovën zotërues të shkëlqyer të toskërishtes dhe gjuhës standarde, dhe një mbrojtës të flaktë i pastërtisë së gjuhës shqipe, që shmangte fjalët e huaja të panevojshme duke shfrytëzuar burimet e brendshme të të dy dialekteve.

Si në poezi e prozë, Prof. Gjakova nuk e braktis forcën, ritmin dhe leksikun e gegënishtes, porse ai e pasuron atë me strukturën dhe butësinë e toskërishtes. Romanet dhe poezitë e Prof. Gjakovës përherë hapin dyert, dhe përherë mbërrijnë te lexuesi. Ajo që shkëlqen në krijimtarinë dimensionale të tij, është pasioni i përjetshëm i Prof. Gjakovës për poezinë dhe letërsinë. Pasioni i tij i paepur dëshmon se letërsia e mirë i mbijeton çdo stuhie, një trashëgimi që vazhdon edhe sot, kur kthejmë kokën pas në udhëtimin e tij krijues, shohim një monument të pasur letrar. Për shumë breza lexuesish, emri i tij nuk është thjesht një emër në kopertinë, ai është një udhërrëfyes përmes botëve të ndryshme letrare.

Figura e vlera kombëtare dhe historike të tilla si Poeti e Shkrimtari i Shquar Prof. Agim Gjakova, duhet të vlerësohen më krenari e dinjitet kombëtar, për artin dhe kulturën, letrat shqipe dhe brezat e ardhshëm, ai na mësoi se shkrimtari nuk është thjesht një vëzhgues, por një dëshmitar i epokave dhe kohës së vet.

I mencur, i matur, aktiv dhe me një shpirt të madh, edhe pse me nëntë dekada mbi supe, Prof. Agim Gjakova vazhdon të na japë vepra brilante nga shpirti, talenti dhe pasioni i tij krijues, – shpirtin e tij të lirë dhe rebel, që nuk u përkul kurrë, përherë në emër të humanes dhe dashurisë njerëzore.

Prof. Agim Gjakova mbetet një personalitet shumëdimensional që ka lënë gjurmë të pashlyeshme në kulturën tone.

Vepra e Trashëgimi e tij jeton e plotë, duke frymëzuar sot e kësaj dite brezat e ardhshëm, dhe studiuesit e historisë kombëtare.

Raimonda Moisiu-SADE

Author/Freelancer

Gusht, 2026

Jacksonville Florida USA

MËNGJESI NË BJESHKË

Te kroni i ftohtë  në Bogë

Herët lava sy e faqe

Aromë pishe, ndieja freskun shpirtëror

Me ujë u ngopa si deve për rrugë të gjata

Shikimet prekshin majave të kaltërta

Zemra buçiste me ritmin e lodhur

Në lartësi një shqiponjë krahapur

Notonte në qiellin e kaltër pafund

Liri pa kufi ndieja në shpirtin tim

Ëmbël më frymonte  bjeshka

Si kurorë nusërie në stinën  verore…

VALLJA E KETRAVE

I shtrirë në barin e njomë

Ajri i pishës më përkundte gjumin

Një valle ketrash atje mes dy pishave

Ndiqnin njëri tjetrin me shpejtësi

Grimconin ushqim me dhëmbët e mprehur

Sa maratonë e këndshme  loja e tyre

Sytë nuk i ndaja nga ajo valle e hareshme

Degëve të  larta të pishnajës së gjatë

Gjumë i ëmbël më kishte vjedhë ditën

Ketrat kishin mbaruar lojën e ditës

Ora kishte shpejtuar ecjen

Ditë e bukur shkoi me shpejtësi

Nata çapit kujtimet në heshtje

Nuk dij a flëjnë  edhe ketrat…..

VIJA AEROPLANËSH NË QIELL

Qielli i kaltër ngjante si syprinë deti

Kur shikoja lart nga  një pllajë e gjelbër

Grafik vizatuar  nga tym aeroplanësh

Rrugëtimeve të meridianëve të botës

Mendimeve të mia ziheshin hallet e jetës

Në heshtje grindesha me dreqin e të birit të dreqit

Faji jetim rrugëve të botës  mbetur

Përplasej ndërgjegjes së sëmurë njerëzore

Sa gjatë shikova qiellin e kryqëzuar

Të tymosur me helmin e teknologjisë së përsosur

Nata në  bjeshkë më mbështolli në gjirin e freskisë

Ika nga një botë në tjetrën…

Ëndrrat rreth  mendimeve si xixëllonja vere

Shtrëngoja dhëmbët, përtypja asgjënë

Vijat e tymit nga qielli ishin tretur

Mendimet ishin shkrirë në gjumin e natës

As lehjen e qenve  nuk e kam dëgjuar

Në mëngjes rreze dielli përmes vrimave

Preken bebëzat e mia të  hareshme

Ditë e re, hap i ri, larg ecje ditore…

Rugovë, korrik, 2026