Qeveria e kryeministrit Péter Magyar do të hapë më 4 nëntor arkivat e shërbimeve sekrete të periudhës 1945–1989. Vendimi synon të hedhë dritë mbi rrjetin e survejimit të regjimit komunist, por historianët paralajmërojnë se dokumentet mund të zbulojnë histori të ndërlikuara familjare dhe bashkëpunime të imponuara përmes kërcënimeve…

Qeveria hungareze do të publikojë më 4 nëntor emrat e dhjetëra mijëra personave që shërbyen si informatorë të shërbimeve të sigurisë gjatë regjimit komunist. Sipas gazetës britanike The Guardian, autoritetet synojnë të përballen me të kaluarën e vendit dhe të forcojnë besimin e qytetarëve te institucionet demokratike.

Nga viti 1945 deri në vitin 1989, shërbimet hungareze të sigurisë përdorën një rrjet të gjerë informatorësh për të mbikëqyrur popullsinë dhe për të shtypur kundërshtimin politik. Disa bashkëpunëtorë vepruan nën kërcënime ose shantazhe, duke raportuar për fqinjët, miqtë, kolegët dhe madje familjarët e tyre. Të tjerë pranuan të bashkëpunonin në këmbim të përfitimeve personale.

Për dekada, autoritetet mbajtën të kufizuar qasjen në këto dokumente, të cilat ruhen në Arkivin Historik të Shërbimeve të Sigurisë Shtetërore në Budapest.

Kryeministri Péter Magyar premtoi gjatë fushatës për zgjedhjet parlamentare të prillit se do t’i hapte arkivat. Në shtator, qeveria e tij miratoi legjislacionin që mundëson publikimin e dokumenteve. Sipas sondazheve të cituara nga The Guardian, më shumë se dy të tretat e hungarezëve e mbështesin këtë vendim.

Ministri i Marrëdhënieve Shoqërore dhe Kulturës, Zoltán Tarr, e mbrojti nismën duke theksuar se një shoqëri demokratike ka të drejtë të njohë të kaluarën e saj.

Historianët vlerësojnë se dokumentet përmbajnë emrat e rreth 50 mijë deri në 60 mijë personave, prej të cilëve vetëm rreth 10% besohet se janë ende gjallë.

Megjithatë, arkivat nuk ofrojnë një pasqyrë të plotë të veprimtarisë së secilit person. Autoritetet disponojnë dosje të hollësishme për rreth 9 mijë individë dhe planifikojnë t’i publikojnë ato në shkurt 2027, pasi të heqin të dhënat personale që mbrohen me ligj.

Një pjesë e konsiderueshme e dokumenteve u shkatërrua gjatë kryengritjes antisovjetike të vitit 1956, ndërsa materiale të tjera u zhdukën gjatë tranzicionit politik të vitit 1989.

Historiani István Papp, drejtues i departamentit akademik të arkivit, e mbështet hapjen e dosjeve, por shpreh shqetësim për familjet që mund të zbulojnë për herë të parë përfshirjen e të afërmve të tyre në rrjetin e informatorëve.

Edhe Miklós Kiss, i mbijetuar i një kampi hungarez të punës së detyruar, beson se vendi duhej t’i kishte publikuar dokumentet shumë më herët, ashtu siç bëri Gjermania pas përfundimit të Luftës së Ftohtë.

Gjermania Lindore hapi dosjet e policisë sekrete Stasi në vitin 1992, Republika Çeke në vitin 2003, ndërsa Letonia publikoi dokumente të ngjashme në vitin 2018.

Çështja mbetet e ndjeshme edhe për politikën hungareze. Që nga vitet 2000, lista jozyrtare kanë përfshirë emra politikanësh dhe artistësh të njohur, duke shkaktuar polemika dhe kriza politike. Shumë prej personave të përmendur i kanë mohuar akuzat.

Historiani Domokos Szokolay shpreson që publikimi i dokumenteve të mos shndërrohet në një proces poshtërimi publik, por të ndihmojë shoqërinë të kuptojë rrethanat në të cilat njerëzit bashkëpunuan me aparatin e sigurisë.

Sipas historianëve, një emër në arkiva nuk mjafton gjithmonë për të përcaktuar përgjegjësinë individuale, pasi dokumentet mund të mos tregojnë nëse bashkëpunimi ishte vullnetar, i imponuar apo sa informacion kishte dhënë personi përkatës.

Hapja e arkivave pritet t’u japë qytetarëve hungarezë mundësinë të mësojnë më shumë për mekanizmat e survejimit të regjimit komunist, ndërsa debati mbi përgjegjësinë historike dhe mbrojtjen e privatësisë mbetet i hapur./Pamfleti