https://1997-2001.state.gov/www/regions/eur/ksvo_rambouillet_text.html

a) Pristina SW                   	423913N0210819E
b) Pristina Airfield             	423412N0210040E
c) Vuctrin  North                	424936N0205755E
d) Kosovska Mitrovica            	425315N0205227E
e) Gnjilane NE                   	422807N0212845E
f) Urosevac                      	422233N0210753E
g) Prizren                       	421315N0204504E
h) Djakovica SW                  	422212N0202530E
i) Pec                           	423910N0201728E
j) Pristina Explosive Storage Fac	423636N0211225E
k) Pristina Ammo Depot SW        	423518N0205923E
l) Pristina Ammo Depot 510       	424211N0211056E
m) Pristina Headquarters facility	423938N0210934E

a) Kosovska Mitrovica SUP               425300N0205200E
1) Kosovska Mitrovica (2 locations)
2) Leposavic 
3) Srbica 
4) Vucitrn 
5) Zubin Potok

b) Pristina SUP                         424000N0211000E
1) Pristina (6 locations)
2) Glogovac
3) Kosovo Polje
4) Lipjan
5) Obilic
6) Podujevo

c) Pec SUP                              423900N0201800E
1) Pec (2 locations)
2) Klina
3) Istok
4) Malisevo

d) Djakovica SUP                        422300N0202600E
1) Djakovica (2 locations)
2) Decani

e) Urosevac SUP                         422200N0211000E
1) Urosevac (2 locations)
2) Stimlje
3) Strpce
4) Kacanik

f) Gnjilane SUP                         422800N0212900E
1) Gnjilane (2 locations)
2) Kamenica
3) Vitina
4) Kosovska
5) Novo Brdo

g) Prizren SUP                          421300N0204500E
1) Prizren (2 locations)
2) Orahovac
3) Suva Reka
4) Gora

    a.  be immune from legal process in respect of words 
spoken or written and all acts performed by them in 
their official capacity;
	b. be immune from national services and/or national 
military service obligations;
	c. be subject only to employment terms and 
conditions established by NATO; and
	d. be exempt from taxation on the salaries and 
emoluments paid to them by NATO.

Nga DASHNOR KALOÇI

Kur nuk kishin kaluar veçse dhjetë ditë nga mbajtja e zgjedhjeve të para pluraliste të 31 marsit dhe dy forcat kryesore politike, Partia e Punës dhe Partia Demokratike, së bashku me aletatët e tyre, të dala nga ato zgjedhje, ishin në prag të hapjes së Kuvendit të parë Popullor pluralist, Byroja Politike e Komitetit Qendror të Partisë së Punës të Shqipërisë, me në krye sekretarin e përgjithshëm të saj Ramiz Alia, (njëkohëssht mbante edhe postin e kryetarit të Presidiumit të Kuvendit Popullor të Republikës Popullore Socialiste të Shqipërisë), më datën 11 prill 1991, zhvilloi një mbledhje të gjatë, ku përveç ngjarjeve të 2 prillit në qytetin e Shkodrës, që ishte dhe pika e parë e rendit të ditës, diskutoi edhe për problematikat që po shfaqeshin me çeljen e seancës së parë të Parlamentit të parë pluralist, gjë e cila ishte një ngjarje tejet e veçantë, pasi ajo gjë ndodhte për herë të parë pas 45 vitesh të sundimit të regjimit komunist të Enver Hoxhës dhe pasardhësit të tij Ramiz Alia.

Siç do të shohim dhe nga proces-verbali në fjalë mbi zhvillimin e kësaj mbledhje të Byrosë Politike të Komitetit Qendror të PPSH-së, aty janë marrë në shqyrtim dhe janë diskutuar disa nga problemet më radikale të dramës politike që po kalonte Shqipëria në pranverën e vitit 1991, ku zbulohen qartë edhe prapaskenat e pushtetit komunist në fuqi me në krye Ramiz Alinë, që ishte në grahmat e fundit dhe po përballej me rënien e tij të pashmangshme, por me ngjarjet e përgjakshme siç ishin ato të 2 prillit në qytetin e Shkodrës, si dhe me sfidat e panjohura të pluralizmit politik.

Sa më sipër, ky dokument arkivor hedh dritë dhe ndriçon tre çështje kyçe që po trazonin kupolën drejtuese të vendit në ato ditë kritike: ku pjesa më interesante është ajo që lidhet me “arkitekturën” politike që po projektonte PPSH-ja, për Kuvendin e Ri, ku kishte 54 agronomë e 35 mjekë. Diskutimet për ndarjen e komisioneve parlamentare, studimi i përvojës bullgare, propozimi i figurave të reja si Kastriot Islami në krye të parlamentit, si dhe përgatitjet për përballjen me opozitën e re (Partinë Demokratike), zbulojnë qartë të gjitha përpjekjet dhe demarshet që po bënte PPSH-ja ende në fuqi, e cila po përpiqej të ruante kontrollin e pushtetit përmes procedurave kushtetuese dhe diplomacisë parlamentare.

Dokumenti në fjalë publikohet i plotë duke ruajtur të gjithë dinamikën e fjalimeve, terminologjinë e kohës dhe ndërhyrjet e anëtarëve të Byrosë Politike, duke filluar nga kreu i saj, Ramiz Alia, e me radhë Xhelil Gjoni, Adil Çarçani, Hekuran Isai, Spiro Dede e të tjerë. Po kështu me mjaft interes janë edhe diskutimet e krerëve më të lartë të PPSH-së, jo vetëm ndaj emrave të forcës së tyre politike që ata po përzgjidhnin në krye të qeverisë, instuticioneve kushtuetuese apo grupit dhe komisioneve parlamentare, si; Fats Nano, Haxhi Lleshi, Llambi Gegprifti, Ismail Lleshi, Petro Dode, Fehmi Avdiu, Çun Jonuzi, Ajli Alushani, Kleanthi Koçi, Pëllumb Kapo, Lush Përpali, Tahir Elezi, Lefter Xhuveli, Bilbil Jaupi, Lutfi Dautllari, Fatmir Zaloshnja, etj., por edhe me opozitën e kryesuar nga Partia Demokratike, ku ata flasin e diskutojnë me emra konkret, si p.sh. Aleksandër Meksi, Genc Ruli, Emin Myslu, Dhimitër Anagnosti, Petraq Kolevica etj.

Për më shumë rreth kësaj etj., na njeh dokumenti në fjalë i nxjerrë së-fundmi nga Arkivi Qendror i Shtetit Tiranë, (fondi i ish-Komitetit Qendror të PPSH-së), që publikohet për herë të parë dhe me faksimilet përkatëse nga Memorie.al, i cili në një farë mënyre tregon qartë të gjitha prapaskenat e tranzicionit shqiptar të asaj periudhe kohe, që padyshim përbëjnë disa nga ngjarjet më të rëndësishmet e Shqipërisë, që nga krijimi i shtetit, në 28 nëntorin e vitit 1912.

PROCES-VERBAL I MBLEDHJES SË BYROSË POLITIKE I MBAJTUR NË MBLEDHJEN E BYROSË POLITIKE TË KOMITETIT QENDROR TË PARTISË

Më 11 prill 1991

Rendi i ditës:

Mbi ngjarjet e Shkodrës më 2 prill 1991
Mbi qëndrimin ndaj kërkesave të sindikatave dhe organizatave e shoqatave që krijohen.
Problemet që dalin për hapjen e Kuvendit të ri pluralist.
(Rendi i ditës nuk ishte shpërndarë më parë)

Mungojnë shokët: Pali Miska, Vangjel Çërava, Xhemal Dymylja.

ZHVILLIMI I MBLEDHJES

SHOKU RAMIZ ALIA: Mendova të bënim këtë mbledhje të Byrosë për të diskutuar mbi gjendjen e këtyre ditëve dhe ç’detyra kemi përpara. Gjatë këtyre kohëve, siç jeni të tërë në dijeni, ndodhën ngjarjet e Shkodrës, ku u vranë tre veta, vdiq dhe një i katërt nga plagët që mori atë ditë; u dogj komiteti i Partisë i Punës të Shkodrës dhe, përgjithësisht, atje është krijuar një gjendje mjaft e vështirë.

Këto janë, sipas të dhënave që kemi deri tani, të cilat janë tepër kontradiktore, tepër të paplota, sepse hetuesia po punon, por me një stil shumë të ngathët. Siç duket, këto ngjarje ishin të provokuara. Aty, siç duket, ishte përgatitur me qëllim që të provokonin një incident, të cilin kundërshtarët tanë ta përdornin për të diskredituar partinë tonë. Dhe e dyta, për të krijuar një gjendje të nderë në Shkodër, duke synuar që ta konsiderojnë dhe Shkodrën si një bazë të veprimtarisë së tyre.

Ngjarjet kanë filluar në datën 1 prill, një ditë pas zgjedhjeve, kur turma njerëzish kanë dalë nëpër rrugët e qytetit të Shkodrës pa lejen e policisë, me parulla të ndryshme, sharje kundër partisë sonë, kundër zgjedhjeve, gjoja për falsifikim në zgjedhje etj. Kanë demonstruar rreth dy orë, pastaj në orët e vona të natës janë shpërndarë. Forcat e rendit nuk kanë kundërvepruar.

Ditën e dytë, më 2 prill, ngjarjet janë zhvilluar më ndryshe. Prapë janë bërë grumbullime të paligjshme, sidomos nga nxënës të dy shkollave të mesme të qytetit të Shkodrës, me të cilët janë bashkuar dhe masa të tjera njerëzish. Kanë ndjekur po të njëjtën taktikë: parulla, sharje, fyerje, britma etj. Në këtë rast ka ndërhyrë policia për t’i shpërndarë me mjete force, pa përdorur armët. Por më vonë, kur masa ka filluar të qëllojë me gurë kundër policisë, kur është afruar afër komitetit të Partisë, policia ka përdorur dhe armët, ka qëlluar.

Në këto veprime, dikush para, dikush më pas, kanë mbetur të vrarë tre veta dhe janë plagosur një numër i madh njerëzish. Pas këtij veprimi, masa ka sulmuar drejt Komitetit të Partisë, policia është futur në Komitetin e Partisë, pastaj me një urdhër është larguar prej andej, kurse turma ka hyrë në komitet, i ka vënë flakën, ka hyrë kat më kat, ka nxjerrë ç’ka dashur për të nxjerrë, ka djegur çka dashur për të djegur, ka prishur çka dashur për të prishur.

Xhemal Dymylja ka dalë nga prapa dhe mur më mur ka shpëtuar, kurse të gjithë të tjerët kanë dalë nga dera e përparme. Turma nuk i ka ngacmuar kur kanë dalë Bukurie Cungu, Adem Golemi e punonjës të tjerë të aparatit. Mbasi kanë kaluar një pjesë rruge, i janë sulur Gjergj Grabovës, e kanë rrahur e kërdisur keq fort, pastaj dikush e ka marrë, e ka futur në shtëpi të vet dhe nga një shtëpi në tjetrën e shpëtuan.

Natyrisht, e tërë kjo histori krijoi një gjendje shumë të acaruar në Shkodër, kaq sa në varrimin e atyre të treve thuhet se kanë marrë pjesë dhjetra-mijëra njerëz të revoltuar për atë që ndodhi. Juve e keni parë dhe në axhanset që kjo ngjarje në botë bëri një efekt shumë të keq. Versioni i forcave të opozitës, sigurisht ishte sipas oreksit të saj, sikur tërë kjo gjurulldi filloi sepse u vra një nga drejtuesit e Partisë Demokratike nga dikush nga brenda i komitetit të Partisë, se plumbi i ka rënë në kurriz dhe plaga është përpara etj., etj. të cilat natyrisht nuk mundet t’i vërtetojë veçse hetuesia.

Hetuesia është duke bërë punët e veta, por, e thashë, mjaft të ngadalta, megjithëse duhet thënë se janë mjaft të vështira sepse ai thotë njëri nuk thotë tjetri, autopsi kufomës nuk i është bërë, se nuk kanë lejuar, njerëzit nuk flasin, vetëm thonë që “kam parë një njeri me flokë, tjetri një njeri pa flokë”. Natyrisht, ka vështirësitë e veta dhe hetuesia.

Sidoqoftë ky është bërë tani një nga problemet më të vështira të kohës. Mua më erdhën përfaqësues të Sindikatave të Pavarura të Shkodrës dhe të qendrës, m’i shtruan këto çështje, siç më kanë ardhur dhe nga Partia Demokratike, kanë dërguar dhe protesta ku kërkojnë të hidhet dritë mbi këtë çështje, të gjenden shkaktarët e të tjera; Pastaj brenda në këtë histori ka sa të doni fantazira, sikur u zunë në komitetin e Partisë (së Punës) armë, mitraloza, frigoriferë me gjellë dhe rezervë ushqimore, që, si të thuash, zbukurojnë të tërë këtë histori.

Kjo ngjarje duhet sqaruar sipas të dhënave që do të kemi nga hetuesia. Deri sot është tepër e vështirë të sqarohet, se si thotë njëri nuk thotë tjetri dhe hetuesia akoma nuk ka arritur konkluzionet përfundimtare mbi këtë çështje, e cila tani është bërë, si të thuash, mollë sherri, se është e qartë që kërkohej dhe nga opozita për të krijuar precedencë për të acaruar situatat dhe për të krijuar probleme për të ardhmen. Në fakt e nxorën kokën dhe dje me dy evenimente.

Së pari, organizata e Sindikatave të Pavarura ka bërë një farë shkrese për Kryeministrinë, që ia dërgon për dijeni dhe Presidiumit të Kuvendit Popullor, në të cilën shtron 17 kërkesa, një ndër të cilat ku kërkon të shtohen 50 për qind pagat e të gjithë kategorive të njerëzve. Vazhdon duke thënë që më 14 prill të jepet konkluzioni për ngjarjet e Shkodrës, për të cilat duhet të mbajë një qëndrim të përcaktuar radioja, televizioni, shtypi, të bëhet gjyqi i hapura për shkaktarët e kësaj ngjarjeje e të tjera, se ndryshe kjo organizatë do të përdorë të tëra mjetet demokratike, duke përfshirë dhe grevën. Me një fjalë të imponojë mendimet e veta.

Evenimenti i dytë që nxori kokën ishte në një takim që patën Spiro, Ismail Lleshi dhe Fehmi Abdiu, me Partinë Demokratike lidhur me përgatitjet për sesionin e ardhshëm të Kuvendit Popullor. Në këtë takim, mbasi biseduam mbi procedurën dhe masat që duhen marrë, me qëllim që të vemi në Kuvend bashkërisht për të mos patur diskutime të kota lidhur me procedurat si, kush do ta kryesojë mbledhjen, formula e betimit e të tjera, për të gjitha ranë dakord, por thanë që ka mundësi që ata të mos vijnë në Kuvend, në qoftë se nuk jepen konkluzionet për ngjarjen e Shkodrës.

Shokët u thanë që për ngjarjen e Shkodrës ka organizma të veçanta që merren dhe nuk ka kjo lidhje me Kuvendin prandaj ata duhet ta rishikojnë këtë qëndrim. E mbyllën takimin duke mos dhënë ndonjë mendim të prerë nga ana e tyre. Sipas pikëpamjes së shokëve (tanë) ndonjëri nga ata është i lëkundur, por, sidoqoftë, kanë thënë që kanë presion nga baza për këtë çështje, prandaj janë në vështirësi. Po unë mendoj që ky është një program, një plan i tyre, që të hapë telashe dhe probleme para nesh.

Nga e gjithë kjo, duke pasur parasysh dhe opinionin ndërkombëtar, unë mendoj se ne kemi për detyrë ta sqarojmë situatën, të cilën vetëm organet e caktuara ligjore mundet të na i sqarojnë, nuk ka si sqarohet ndryshe. Gjendja në Shkodër është disi më e qetë nga ç’ka qenë. Neve vendosëm që ta shpërndanit Komitetin e Partisë të Shkodrës, sepse ai nuk iu përgjigj këtyre situatave. Kjo shpërndarje e komitetit të Partisë të Shkodrës u bë, dërguam atje shokë nga aparati i Komitetit Qendror, Muharrem Xhafën dhe një tjetër, që të ndihmonin për të punuar atje.

U caktua në krye të Komitetit të ri, Shaqir Vukaj, shok relativisht i ri në Shkodër dhe shokë të tjerë, të cilët kanë filluar të punojnë me 12-13 veta sa kanë atje. Kanë filluar të marrin kontakt me organizatat e partisë, me komunistë të veçantë në qytet e në fshat.

Të nesërmen që kjo gjë u botua në gazetë, mua më erdhi Xhemal Dymylja dhe në një mënyrë shumë ashtu, në formë proteste, pse në gazetë “Zëri i Popullit”, u tha që u shpërnda Komiteti i Partisë në Shkodër, për shkëputje nga masat e popullit, është treguar i paaftë në këto situata etj., kur në Komitetin e Partisë nuk u tha kjo gjë. Domethënë tërë halli i Xhemal Dymyles ishte, pse në gazetë doli në këtë mënyrë, kurse pse në Shkodër është krijuar ajo situatë dhe praktikisht ajo nuk është nën kontrollin tonë, kjo nuk e preokuponte fare shokun Xhemal!

Të them të drejtën, për mua kjo ishte një deziluzion komplet, që tregon se deri ku vete egoizmi dhe shikimi personal i çështjeve në këtë kohë kaq të vështirë, kur individët, për mua, nuk kanë asnjë vlerë, duke përfshirë këtu dhe veten time. Sepse nuk është më çështja as imja as tëndja, por është një problem i madh kombëtar, një çështje më e madhe nga “imja”.

Fatkeqësisht ja që paskemi dhe në radhët tona, në nivelet më të larta, shokë që nuk pyesin fare se ç’bëhet në dynja, për retorikë dinë të flasin për interesin e përgjithshëm, kurse kur vjen puna, shohin vetëm interesin e tyre, asgjë më tepër. Unë i fola Xhemalit. U sqarua apo nuk u sqarua, nuk e kam të qartë as unë, po për mua nuk ka rëndësi fare të sqarohem në këtë çështje, sepse nuk ka dyshim që Komiteti i Partisë i Shkodrës dhe Xhemal Dymylja, kanë përgjegjësi të veçantë për këtë situatë që është krijuar.

Sigurisht, nuk mund t’ia vesh të tëra atij, ka dhe gabime të tjerë atje, por sot për sot ky është realiteti dhe ky realitet gjeti Xhemalin zbuluar. Sot në Shkodër gjendja është e tillë që nuk ka gjë në dorë, një njeri që punon është Tereza Marubi, askush tjetër. Duhet thënë që ajo u tregua burrneshë, ka marrë frenat në dorë, diti të manovrojë, të mbledhë përfaqësuesit e feve dhe partive të ndryshme etj., me qëllim që të vendosë rregullin e qetësinë në qytetin e vet, në një kohë që nga Komiteti i Partisë asnjë lloj ndihme nuk pati.

Megjithatë kjo nuk do të thotë se pushteti në Shkodër funksionon, nuk funksionon hiç, organet e Punëve të Brendshme janë për faqe të zezë, në kuptimin e plotë të fjalës. Atje nuk ka pushtet, njerëzit rrihen pazarit, policët nuk ka, qëllohen, policë s’ka; dalin njerëzit me kobure në brez, fshatarit i therin kafshët, mbushen muret me gjithfarë parullash, policë nuk ka.

Situata është jashtëzakonisht e vështirë nga kjo pikëpamje, megjithëse Muharrem Xhafa, kur e dëgjuam, sot tregohej optimist, po unë e kuptoj që optimizmi i tij është i lidhur me atë, pesimizëm të ditëve të para, kur në Shkodër nuk dilte njeri pazarit; kurse tani kanë filluar të dalin.

Gjendja në Shkodër duhet medoemos të përmirësohet, në radhë të parë, organet e pushtetit të fillojnë punën, kurse partia, për mendimin tim, atje do riorganizuar nga e para komplet, se kështu siç është kjo parti nuk vlen. Atje duhet marrë kontakt një për një me komunistët që të mund t’u përgjigjen këtyre situatave. Kjo është për sa i përket çështjes së Shkodrës.

Çështja e dytë e rendit të ditës:

“Mbi qëndrimin ndaj kërkesave të sindikatave dhe organizatave e shoqatave që krijohen”

SHOKU RAMIZ ALIA: Lidhur me çështjen e parë (të dy momenteve të reja, grevës, në qoftë se nuk plotësohen 17 kërkesat dhe mospjesëmarrjes në Parlament) për të parën unë i thashë shokut Fatos (Nano, kryeministër), që të thërrasë ata të Sindikatave të Pavarura, me qëllim që të diskutojnë me ta, sepse duhet ndjekur rruga e diskutimit, e dialogut, me qëllim që të shkëmbejmë mendime dhe të evitojmë (ekseset).

Shokët tanë duhet të jenë të kujdesshëm, se, pavarësisht se si janë këto organizata, përgjithësisht unë do të shtroja një problem të këtillë: tani me pluralizmin po dalin si kërpudhat dhe do të dalin prapë, herë organizata, herë parti e herë shoqata të ndryshme, mirëpo kam përshtypjen se në të tëra këto po i quajmë armiqësore, kundërshtare dhe i lemë në fatin e tyre, deri organizatën “Çamëria”, ose Shoqatën e Miqësisë me Izraelin, me Amerikën etj.

Na duket sikur të tëra këto janë kundër nesh. Nuk është kështu, prandaj duhen qëndrime më korrekte dhe luftë e përpjekje për t’i tërhequr në anën tonë, se është tendenca për të nxjerrë shoqata të ndryshme. Ne jemi mësuar të ekzistojë një parti dhe të japë porosi ajo parti, po të mos japë porosi…! Pse? Tani nuk jep Partia porosi, atij i teket krijon një shoqatë. Ne duhet të mundohemi që t’i kemi nën kontroll ose të ndikojmë mbi to, jo t’i braktisim se për t’i braktisur është shumë e lehtë.

Këtu e kam fjalën dhe për organizatën e Sindikatave të Pavarura, të cilën, jo vetëm kam përshtypjen, po është fakt që Bashkimet Profesionale ekzistuese, i konsiderojnë armiqësore. Me siguri ato kanë pikëpamjet e tyre, janë kundër vendimeve të partisë sonë, me siguri, se dhe vetë kërkesat e peticionit tregojnë se nuk mund të thuash që janë në favorin tonë, ato bëjnë lojën e opozitës. Pavarësisht nga kjo, ne nuk duhet të pushojmë veprimtarinë tonë komuniste, me qëllim që këto organizata apo këta individë, t’i bëjmë për vete ose të ndikojmë mbi ta./ Mermorie.al

Në varrezat e Shpalit, në Mirditë u përkujtua dje 77-vjetori i masakrës së Qafës së Valmirit, një prej krimeve më të rënda të kryera gjatë regjimit komunist në Shqipëri, njoftoi Autoriteti për Informim mbi Dokumentet e ish-Sigurimit të Shtetit 1944-1991.

Familjarë të viktimave dhe përfaqësues të komunitetit u mblodhën për të nderuar kujtimin e 14 burrave që u ekzekutuan publikisht më 17 gusht 1949, pas një hetimi vetëm njëjavor dhe mbi bazën e “indicieve, prezumimeve dhe provave indirekte”. Katër prej tyre u varën në litar dhe dhjetë u pushkatuan në prani të qindra banorëve. Viktimat ishin burra nga zona të ndryshme të Mirditës, ndërsa më i riu ishte 24 vjeç dhe më i moshuari 67 vjeç. Në litar u varën Preng Dedë Kola nga Oroshi, Pjetër Dedë Vila dhe Pjetër Paloka nga Kaçinari, si dhe Dodë Mark Biba nga Kthella e Epërme.

Ndërsa u pushkatuan Nikollë Bardhok Bajraktari nga Rrësheni, Llesh Gjon Mëlyshi nga Malaj, Nikollë Llesh Bajraktari nga Oroshi, Ndrecë Mark Ndoj dhe Frrok Mata nga Kaçinari, Bardhok Dodë Gjini nga Proseku, Gjok Gjin Kaçi nga Bukmira, Gjergj Beleshi nga Kthella e Epërme, Ndoc Gjet Çupi nga Blinishti dhe Preng Shkurt Nikolli nga Oroshi. Masakra ndodhi në një periudhë represioni të ashpër ndaj Mirditës, pas vrasjes së deputetit Bardhok Biba. Si pasojë, regjimi komunist ndërmori masa ndëshkuese kolektive ndaj banorëve të zonës, duke dëbuar me forcë qindra familje dhe duke i internuar, ndër të tjera, në kampin e Tepelenës. Familjet e internuara u përballën me kushte të rënda jetese dhe humbje të shumta, veçanërisht mes fëmijëve. 77 vjet pas ekzekutimit, 14 viktimat vijojnë të prehen së bashku në një varr të përbashkët. Autoriteti për Informimin mbi Dokumentet e ish-Sigurimit të Shtetit 1944–1991 thekson se kujtimi i tyre mbetet një plagë e pambyllur për familjet, komunitetin dhe shoqërinë shqiptare. AIDSSH nënvizon nevojën që viktimat të trajtohen me dinjitet dhe që familjeve t’u krijohen mundësitë për t’i nderuar të afërmit e tyre në vendprehje individuale, sipas zgjedhjes së tyre. “Kujtesa është përgjegjësi. Dinjiteti i viktimave dhe e drejta e familjeve për t’i nderuar mbeten një detyrim i përbashkët”, thekson AIDSSH.

HAKËMARRJA PËR BARDHOK BIBËN

Më 17 gusht të vitit 1949 në Qafë të Valmirit në Mirditë, regjimi komunist ekzekutoi 14 burra nga disa zona të Mirditës, 4 prej të cilëve u varën në litar ndërsa 10 u pushkatuan. Ekzekutimi i tyre u bë nga shteti si hakmarrje për vrasjen e Bardhok Bibës, deputet i parlamentit të kohës dhe sekretar politik i komitetit të PP të kësaj krahine. Bardhok Biba u vra më 7 gusht 1949 në Qafë-Valmir nga Komiteti i Maleve (që e pranoi autorësinë duke lënë letër në trupin e pajetë), kundërshtarë të regjimit të cilët jetonin në arrati. Komiteti i Maleve ishte një grupim rezistence kundër regjimit, i përbërë nga kundërshtarë të regjimit që jetonin në arrati. Pas vrasjes së Bibës, autoritetet ndërmorën një fushatë represive në Mirditë, duke arrestuar disidentë gjatë natës nga disa fshatra, dhe duke dërguar dhjetëra familje në internim. Ndërsa gratë dhe fëmijët niseshin me kamionë drejt kampeve, burrat shkonin të lidhur me tela me gjemba drejt vdekjes. “Hapen dy gropa. Ata ishin të lidhur me pranga dhe kur binte njëri tërhiqte dhe tjetrin, ranë të gjallë brenda”. Prokurori Misto Bllaci kërkoi 20 vendime me vdekje në fillim, ndërsa Gjykata e Lartë Ushtarake në fund të procesit që zgjati nga data 11 gusht, kur u kryen arrestimet, deri më datën 16, kur u dha vendimi, ra dakord për 14 dënime me vdekje. Në vetëm pesë ditë proces hetimor u pranua në dokumentet e lëna pas se asnjëri nuk ishte i përfshirë në vrasje. 14 të burgosurit u dënuan si bashkëpunëtorë të të arratisurve. Pas masakrës së Qafë Valmirit qindra familje të zonës u internuan në kampin e Tepelenës, ku pak prej tyre ia dolën t’i nxirrnin fëmijët të gjallë. Dhjetë ditë më pas, me urdhër të Mehmet Shehut, Gjykata e Lartë Ushtarake ishte vendosur në Rrëshen dhe bëri një proces gjyqësor duke vendosur në kohë rekord dënimin me vdekje të 14 vetave, ndonëse, siç dëshmohet nga dokumentet, asnjë prej tyre nuk kishte qenë i përfshirë në vrasjen e deputetit Biba dhe as nuk kishte lidhje të drejtpërdrejtë me vendimin për vrasjen e tij. Të 14 viktimat mbetën në dy varret masive të hapura gjatë ekzekutimit për 40 vite, derisa eshtrat e tyre u rivarrosën në një varr monumental me 1991.

DOSJA HETIMORE

Vete dosja hetimore pranon se asnje prej tyre nuk ishte fajtor per vrasjen e sekretarit politik te Partise Komuniste te Mirdites, por hakmarrja ishte e ashpër. Me c’eshtjen merret drejtpërdrejt Mehmet Shehu dhe ka vetem nje hetues per 26 te pandehur. Gjykata e larte ushtarake me në krye Bilbil Klosin, merr vendim te formes se prere. Te arrestuarit dergohen ne kembe drejt Qafe Valmirit ku i pret nje vdekje e vështirë. Dokumentet e Gjykatës së Lartë Ushtarake i akuzojnë se kanë bashkëpunuar me “banda kriminale t’arratisurish” dhe kanë ndihmuar këta të plotësojnë planin e tyre armiqësor për të rrëzuar Pushtetin Popullor. Në dosje, ku shumica e fletëve janë të palexueshme për shkak zbehjes së bojës së germave, thuhet: “… në vargun e krimeve si vrasje, djegie, plaçkitje etj., të kryera nga këto banda që janë ndihmuar nga të gjithë këta të pandehur, shtohet dhe akti i poshtër dhe i shëmtuar i vrasjes së deputetit të popullit dhe sekretarit Politik të Komitetit PPSH për rrethin e Mirditës, Shoku Bardhok Biba, ndodhur më 7.8.1949 në vendin e quajtur Qafa e Valmirit ndërmjet katundeve Peshqesh, Simon, Kaçinar.” Procesi gjyqësor u mbajt nga Gjykata e Lartë Ushtarake e formuar nga Nënkolonel Bilbil Klosi, Kapiten I Sotir Spiro, Kapiten II Nonda Papuli, ndërsa pranë tyre ishte edhe prokurori i ushtrisë, Misto Bllaci. Vendimi u dha më më 16 gusht 1949 dhe siç zbardhet prej tij, të 14 viktimat janë të pafajshëm për vrasjen e Bardhok Bibës. Gjykata komuniste barazon autorin me bashkëpunëtorin dhe i dënon në bazë supozimesh. “Me veprimtarinë e tyre gjithë këta të pandehur kanë treguar në fakt se ata bëjnë edhe vetë këtë pjesë me këto banda, janë bashkëpunëtorë të tyre. Pjesëmarrja në banda nuk asht një akt formal por konsiston në vullnetin për të qenë pjesë e saj, vullnet i cili manifestohet me veprime te pajtueshëm me planet e bandës. Këtë vullnet e kanë treguar me punën e tyre të pandehurit dhe prandaj pavarësisht nga fakti i mosarratisjes konsiderohen si bashkëpunëtorë të bandave,” thuhet në vendimin e Gjykatës së Lartë Ushtarake. Gjykata bën me përgjegjësi civilët, ndërsa thotë në vendim se “sipas nenit 27 të P.P të gjithë të pandehurit janë përgjegjës për krimet e kryera nga këto banda, duke u dënuar secili konform nenit 57 të PP, simbas rrezikshmërisë personale”. Masat që u ndërmorën nga regjimi komunist pas vrasjes së Bardhok Bibës rezultuan në shkatërrimin e organizimit të brendshëm të Mirditës, lidhjeve të bajraqeve dhe familjeve të mëdha që drejtonin jetën shoqërore të krahinës pothuaj duke injoruar shtetin komunist. Paralajmërimi për atë që do të ndodhte shihet në vendimin e Gjykatës së Lartë, ku pranohet dënimi i të afërmve e miqve të atyre që regjimi i kërkonte dhe i njihte si autorë të vrasjes:

Padija e të pandehurve dhe rrethanat e tjera të ngjarjeve si dhe rrezikshmëria e secilit të pandehur vërtetohet me këto prova:

1. 1. Lidhjet personale me të arratisurit, lidhje gjaku ose miqësije.

2. Me të kaluarën e tyre të keqe dhe plotë aktivitet kundra pushtetit

3. Me faktin se nji pjes e tyre është hedhur për pak kohë në arrati dhe ashtu bashkuar me bandat kriminale

4. Me procesverbalet e mbajtura nga organet e hetuesisë.

5. Me dëshmitarët e thirrur e dëgjuarë para gjyqit dhe

6. Me pohimet e pjesshme të të pandehurve

Në bazë të dispozitave të përmendura, Gjykata, simbas kërkesës së Prokurorit, Vendos:

Deklaron fajtor për bashkëpunim me bandat e arratisura dhe i dënon:

1) Pjeter Dedë Vila, 2) Dod Preng Kol Gjomarkaj, 3) Dod Llesh Paloka, 4) Dod Marka Biba, 5) Ndrec Mark Ndoi, 6) Nikollë Bardhok Bajraktari, 7) Nikollë Llesh Bajraktari, 8) Llesh Gjon Melyshi, 9) Frrok Ndue Mata, 10) Bardhok Dod Lleshi, 11) Gjin Gjok Keçi, 12) Preng Shkurt Nikolli, 13) Gjergj Keq Beleshi, 14) Ndoc Gjergj Çupi 15) Ndue Gjon Fusha me vdekje

Ekzekutimi i dënimit për Pjetër Ded Vila, Dod Gjon Markaj, Ded Llesh Paloka dhe Ded Mark Biba do të bëhet me varje në litar, të tjerët do të ekzekutohen me pushkatim.

CITIM NGA VENDIMI:

“… ky akt i poshtër brenda kompleksit të veprimtarisë së tyre kriminale çmohet se është jashtëzakonisht i rrezikshëm dhe imponon për Pushtetin Popullor të marrë masa urgjente dhe të rënda, si dhe detyron Gjykatën e këtij pushteti të çmojë me drejtësi revolucionare rreziqet e veprës kriminale dhe të dënojë fajtorët konform me rrezikshmërinë e tyre.”. Ndërsa jep një vendim të formës së prerë më 16 gusht 1949, ku dënon me vdekje pa faj 14 shtetas, Gjykata e Lartë Ushtarake vendos t’i përjashtojë nga sekuestrimi i pasurisë meqenëse nuk kishin pasuri.

Të gjithë të dënuarit me vdekje humbasin të drejtat civile të përhershme. Të tjerët humbin të drejtën elektorale për 5 vjet. Përjashtohen nga konfiskimi i pasurisë të dënuarit mbasi nuk i rezulton Gjykatës të posedojnë pasuri. Ky vendim është i formës së prerë.

Rrëshen 16.8.1949

Pas 10 ditësh, të dënuarit u çuan për t’u ekzekutuar në të njëjtin vend ku ishte vrarë Bardhok Biba, rreth 2 orë nga Rrësheni. Për të parë ekzekutimin e tyre, ishte kërkuar të kishte sa më shumë njerëz. Të 14-të u futën në dy varre të përbashkëta ndërsa pranë tyre përgjatë gjithë regjimit komunist, do të vihej një përmendore e Bardhok Bibës. Sot, 77 vjet më pas, historia e tyre nuk është mbyllur. Ajo vazhdon në arkiva, në dëshmitë e familjeve, në kujtesën e Mirditës dhe në pyetjen se çfarë duhet të bëjë një shoqëri me një të kaluar të tillë. 14 burrat e Qafës së Valmirit janë pjesë e kujtesës së një vendi që ende përpiqet të kuptojë, dokumentojë dhe përballojë krimet e diktaturës. Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron kuptimi më i madh i përkujtimit.

/Gazeta Panorama 

Analiza historike e vendimeve të udheqjes së Operacioneve Speciale Britanike (SOE) në Shqipëri dhe Kosovë gjatë Luftës së Dytë Botërore tregon se si interesat ushtarake afatshkurtra dhe dinamikat e brendshme të zbulimit britanik ndikuan mbi fatin politik të rajonit.

Gjatë viteve 1940–1944, politika britanike ndaj rezistencës në Shqipëri u udhëhoq nga udhëzimi i Winston Churchill-it për SOE: “Vini flakën Evropës”.

Objektivi kryesor i Kabinetit të Luftës në Londër nuk ishte ndërtimi i sistemit politik të pasluftës, por goditja e menjëhershme e linjave të furnizimit të Boshtit me kosto sa më të lartë për Gjermaninë dhe Italinë. Në terren, kjo strategji krijoi një përplasje të thellë midis dy forcave kryesore.

Ushtria Nacional-Çlirimtare (UNÇ/LNÇ) e udhëhequr nga Enver Hoxha dhe Mehmet Shehu, (nën tutelën jugosllave) tregoi gatishmërinë për të sulmuar forcat e Boshtit, pavarësisht hakmarrjeve të rënda gjermane mbi popullsinë civile.

Nacionalistët (Balli Kombëtar, Legaliteti dhe bajraktarët e veriut), grupe kryesisht pro-perëndimore, ndoqën një strategji për ruajtjen e popullsisë nga hakmarrja gjermane. (Lufta e Zherkës nuk u transmetua asnjëherë në Londër) Synimi i tyre ishte mbështetja e një zbarkimi të mundshëm amerikan në Adriatik.

Meqenëse komanda britanike në Kajro dhe më vonë në Bari (ku thuhet se u manipuluan të dhënat) matën mbështetjen kryesisht me numrin e sulmeve dhe sabotimeve, pjesa më e madhe e armatimit, pajisjeve dhe floririt britanik u dërgua drejt partizanëve komunistë.

Hulumtimet e bazuara në arkiva (veçanërisht ato nga Roderick Bailey) tregojnë se kjo zgjedhje u diktua nga vlerësimi ushtarak i momentit dhe përparësitë e strategjisë aleate, jo thjesht nga ndikime ideologjike.

Kujtimet dhe raportet e oficerëve ndërlidhës britanikë (BLO) – si David Smiley (Albanian Assignment), Peter Kemp (No Colours or Crest) dhe Julian Amery (Sons of the Eagle) – tregojnë se komunistët e përdorën ndihmën ushtarake britanike për të zhvilluar një luftë civile paralele kundër rivalëve të tyre.

Lëvizja Kryeziu dhe Ali Brahimi në Tropojë e Gjakovë është shembulli klasik. Në Malësinë e Gjakovës, vëllezërit Kryeziu dhe Ali Brahimi organizuan një rezistencë pro-perëndimore, antinaziste dhe antikomuniste. Ata shpëtuan pilotë aleatë të rrëzuar dhe luftuan kundër trupave gjermane. Megjithatë, me zhvendosjen e politikës britanike drejt partizanëve, ndihma për Kryezinjtë mbeti e kufizuar, duke i lënë ata të ekspozuar ndaj sulmeve të brigadave të Mehmet Shehut dhe ushtrisë jugosllave.

Përtej pragmatizmit ushtarak, vendimet e SOE u diskutuan edhe në kontekstin e elementëve të majtë brenda aparateve britanike. James Klugmann, anëtar i Partisë Komuniste të Britanisë së Madhe dhe i lidhur me rrjetin e spiunazhit sovjetik në Cambridge, shërbeu si zyrtar inteligjence në seksionin e SOE për Ballkanin (kryesisht për Jugosllavinë) në Kajro.

Ai ndikoi tek raportet që favorizuan Titon. Vendimet kyçe u morën në nivele më të larta, bazuar në vlerësimin e situatës ushtarake.

Pas luftës, Kim Philby (kreu i spiunazhit sovjetik në MI6) dha informacione që dëmtuan Operacionin Valuable (1949–1953/56), operacionin anglo-amerikan për rrëzimin e komunizmit në Shqipëri. Roli i tij është i dokumentuar, por studimet e reja theksojnë se dështimi i operacionit pati edhe shkaqe të tjera. Ndër to edhe probleme të ekzekutimit të misionit dhe depërtimi i agjetëve Hoxhës.

Gjatë periudhës 1941–1944, Kosova iu bashkua Shqipërisë nën sundimin e Boshtit, duke krijuar një kompleksitet të madh gjeopolitik. Shumica e shqiptarëve të Kosovës e shihnin bashkimin si mbrojtje nga ri-pushtimi serb dhe ngurronin të luftonin kundër gjermanëve, pasi kjo mund të lehtësonte rikthimin e sundimit jugosllav, çka edhe ndodhi pas luftës.

Britania e Madhe nuk i njohu ndryshimet e kufijve të kryera nga fuqitë e Boshtit. Kur Londra vendosi të mbështeste përfundimisht Josip Broz Titon në Jugosllavi, misionet e SOE-së morën udhëzim të mos bënin asnjë premtim për vetëvendosjen e Kosovës.

Nacionalistët që kërkonin një Kosovë demokratike dhe pro-perëndimore mbetën pa mbështetje ndërkombëtare përballë ri-pushtimit nga forcat e Titos dhe brigadat e LNÇ-së.

Strategjia pragmatike e Britanisë e arriti synimin ushtarak afatshkurtër, dëmtimin e trupave gjermane në Ballkan por me një kosto politike të rëndë, çka çoi në konsolidimin e një regjimi diktatorial 45-vjeçar në Shqipëri dhe lënien e Kosovës nën sundimin jugosllav.

Ky rezultat ishte produkt i realpolitikës së luftës në përgjithësi, ku përparësia ishte fitorja mbi Boshtin, jo forma e qeverisjes pasluftës.

Burimet kryesore

Bailey, R. (2004). The Special Operations Executive (SOE) and British policy towards wartime resistance in Albania and Kosovo, 1940–44. PhD Thesis, University of Edinburgh.

Bailey, R. (2008). The Wildest Province: SOE in the Land of the Eagle. Jonathan Cape.

Smiley, D. (1984). Albanian Assignment.

Kemp, P. (1958). No Colours or Crest.

Amery, J. (1948). Sons of the Eagle.

Operacioni Valuable (Long et al.).

Historia e Shqipërisë së pas Luftës së Dytë Botërore është e mbushur me fate njerëzore që u ndërthurën në mënyrë tragjike me përplasjet politike të kohës.

Në vitet e para të pushtetit komunist, shumë prej atyre që kishin marrë pjesë në rezistencën antifashiste, që kishin kontribuar në jetën publike dhe që ishin zgjedhur për të përfaqësuar qytetarët në parlament, do të përfundonin të akuzuar si “armiq të popullit” dhe “agjentë të huaj”. Një prej tyre ishte Enver Sazani, mjeku i shkolluar në Francë, ish-partizani, deputeti i Legjislaturës së Parë dhe një prej të dënuarve në procesin e njohur si “Gjyqi i Deputetëve”. Jeta e tij ishte e shkurtër, por e lidhur me disa prej momenteve më të rëndësishme dhe më dramatike të historisë shqiptare të gjysmës së parë të shekullit XX. Ai lindi në Gjirokastër në vitin 1909.

Arsimin e mesëm e përfundoi në Liceun e Korçës dhe më pas shkoi në Francë për të ndjekur studimet universitare për mjekësi. Atje do të ndërtonte një pjesë të rëndësishme të formimit të tij profesional dhe intelektual. Në Francë studioi fillimisht në Montpellier dhe më pas në Lyon, ku u specializua edhe në fushën e patologjisë dhe radiologjisë. Ishte një brez shqiptarësh që, në atë kohë, kërkonte dijen dhe përvojën jashtë vendit për t’i sjellë më pas në Shqipëri. Sazani u kthye në atdhe me profesionin e mjekut, por shumë shpejt jeta e tij do të merrte edhe një tjetër drejtim: atë politik dhe antifashist. Enver Sazani i përkiste brezit të intelektualëve shqiptarë që e shihnin arsimin si një prej mjeteve kryesore për zhvillimin e vendit. Pas përfundimit me rezultate të shkëlqyera të Liceut të Korçës, ai vijoi rrugën e arsimit të lartë në Francë. Dy vite i kreu në Montpellier, ndërsa pjesën tjetër të studimeve në Lyon. Më pas kreu edhe dy vite specializim në patologjiradiologji. Për një Shqipëri ende të varfër dhe me një sistem shëndetësor të pazhvilluar, një mjek i formuar në universitetet franceze përfaqësonte një pasuri të rëndësishme profesionale. Sazani u kthye në Shqipëri jo thjesht si një profesionist i formuar, por si një intelektual që do të përfshihej në zhvillimet politike të kohës. Qëndrimi i tij në Francë kishte ndikuar edhe në formimin e tij politik. Sipas të dhënave të publikuara për jetën e tij, Enver Sazani ishte anëtar i Degës së Çlirimit Nacional të shqiptarëve të Francës në Lyon, në vitin 1933. Kjo përvojë do të lidhej më vonë me angazhimin e tij në rezistencën antifashiste në Shqipëri.

MJEKU QË U BË PARTIZAN

Kur Shqipëria hyri në vitet e luftës dhe vendi u përfshi nga pushtimi fashist, shumë intelektualë u përfshinë në forma të ndryshme të rezistencës. Enver Sazani ishte ndër ata që iu bashkuan lëvizjes partizane. Ai mori pjesë në çetën e zonës Krujë-Ishëm dhe më pas në Çetën e Pezës. Kështu, mjeku që kishte studiuar në Francë nuk qëndroi i shkëputur nga realiteti i luftës. Formimi i tij profesional u vu në shërbim të njerëzve dhe të forcave që luftonin kundër pushtuesve. Në përfundim të Luftës së Dytë Botërore, Sazani ishte pjesë e atij brezi që priste se fitorja mbi pushtuesit do të sillte një Shqipëri të re. Ai do të merrte pjesë në jetën politike të vendit dhe në vitin 1945 u zgjodh deputet në Legjislaturën e Parë. Por klima politike e Shqipërisë së pasluftës do të ndryshonte shumë shpejt.

ARRESTIMI I DEPUTETIT

Pas vitit 1944, pushteti politik në Shqipëri u përqendrua gjithnjë e më shumë në duart e Partisë Komuniste dhe drejtimit të saj. Në fillim, shumë prej njerëzve që kishin marrë pjesë në rezistencën antifashiste dhe që kishin mbështetur ndryshimin politik mund të kishin menduar se do të merrnin pjesë në ndërtimin e një shteti të ri. Por përplasjet brenda jetës politike u ashpërsuan. Në këtë klimë u vu në shënjestër edhe grupi i deputetëve opozitarë. Enver Sazani, i cili ishte zgjedhur deputet në vitin 1945, u bë pjesë e grupit të deputetëve që regjimi i konsideroi kundërshtarë politikë dhe më pas “armiq të shtetit”. Për të, kalimi nga mjek dhe deputet në të pandehur politik do të ishte i shpejtë dhe tragjik. Ai u arrestua bashkë me deputetë të tjerë opozitarë dhe u akuzua për veprimtari kundër shtetit dhe për lidhje me agjentura të huaja, të cilat, sipas akuzës, synonin rrëzimin e pushtetit të ashtuquajtur “popullor”. Kështu nisi një prej proceseve më të njohura politike të periudhës së parë të diktaturës komuniste shqiptare.

“GJYQI I DEPUTETËVE”

Procesi i njohur si “Gjyqi i deputetëve” u zhvillua më 27 shtator 1947 në sallën e kinemasë “17 Nëntori” në Tiranë. Ishte një proces me rëndësi të veçantë politike.

Në bankën e të akuzuarve ndodheshin deputetë të Legjislaturës së Parë, njerëz që vetëm pak vite më parë ishin pjesë e jetës publike të vendit dhe që tani përballeshin me akuza tepër të rënda. Në këtë proces u përfshi edhe Dr. Enver Sazani. Këshilli i Gjykatës së Lartë Ushtarake përbëhej nga Major Niko Çeta, kryetar, Kapiteni i I Nexhat Hyseni dhe Kapiteni i II Mustafa Iljazi, anëtarë. Vendimi do të ishte fatal për disa prej të pandehurve. Sazani ishte vetëm 38 vjeç. Procesverbali i gjyqit ruan edhe deponimet e Dr. Enver Sazanit. Në dëshminë e tij, Sazani tregon se kishte marrë pjesë në disa mbledhje ku diskutoheshin zgjedhjet dhe mënyra se si opozita do të vepronte përballë forcës së Frontit. Në një prej mbledhjeve, sipas procesverbalit, Shefqet Beja kishte argumentuar se Fronti ishte i fortë dhe se opozita kishte dy mundësi: ose të dilte jashtë Frontit dhe të kërkonte mbështetjen e misioneve anglo-amerikane për të ushtruar presion që zgjedhjet të zhvilloheshin në mënyrë të lirë, ose të përpiqej të vepron te brenda Frontit. Në këto diskutime përmenden emra të ndryshëm të figurave politike të kohës, ndërsa Sazani përshkruan edhe mënyrën se si, sipas tij, ishin organizuar kontaktet dhe komunikimet. Ai deklaron se kishte marrë pjesë në katër mbledhje dhe se diskutimet kishin të bënin me zgjedhjet dhe mënyrën e veprimit politik. Në një tjetër pjesë të deponimit, ai flet për një strategji politike që synonte kundërshtimin e çështjeve të propozuara në parlament. Procesverbali përmban edhe deklarime të tij për lidhjet me persona të arratisur dhe për kontakte me përfaqësues anglo-amerikanë. Ai përmend emra si Shefqet Beja, Salim Kokallari, Selaudin Totua, Kol Kuqali dhe persona të tjerë me të cilët kishte pasur kontakte ose diskutime. Por një nga pjesët më interesante të dëshmisë është ajo ku Sazani përshkruan edhe marrëdhëniet me mjekë të tjerë. Ai deklaron se kishte pasur takime dhe bisedime me doktor Irfan Pustinën, doktor Fejzi Hoxhën, Irfan Majunin, Qemal Karagjozin dhe të tjerë, me të cilët diskutonte dhe, sipas formulimit të procesverbalit, “i kritikonte indirekt Pushtetin”. Këto deklarime do të përdorëshin në procesin gjyqësor kundër tij.

DËNIMI ME VDEKJE

Në një moment të deponimit, Sazani deklaron se qëllimin e organizatës e kishte kuptuar që në mbledhjen e parë dhe se ai synim, sipas tij, do të arrihej përmes ndihmës së anglo-amerikanëve dhe lidhjeve me të arratisurit dhe të pakënaqurit. Ai gjithashtu shprehet se nuk kishte zhvilluar aktivitet tjetër përveç bisedimeve që kishte bërë me mjekët. Në procesverbal shfaqen edhe ndërhyrje të të pandehurve të tjerë. Hysen Shehu, për shembull, kundërshton një pjesë të deklarimit të Sazanit dhe thotë se Enveri kishte marrë pjesë në mbledhje edhe në praninë e Syrja Selfos. Në fund të procesit, Enver Sazani u dënua me vdekje. Më 10 tetor 1947, vetëm pak ditë pas gjyqit, vendimi u ekzekutua. Dr. Enver Sazani u pushkatua. Ai ishte vetëm 38 vjeç. Një mjek i shkolluar në Francë, një njeri që kishte marrë pjesë në luftën antifashiste dhe që ishte zgjedhur deputet, përfundoi para skuadrës së pushkatimit. Por tragjedia nuk përfundoi me vdekjen e tij. Në diktaturë, dënimi i një njeriu shpesh shtrihej përtej jetës së tij. Ai prekte familjen, të afërmit, fëmijët dhe brezat që vinin më pas. Në rastin e Enver Sazanit, familja do të përballej me një tjetër dramë, zhdukjen e trupit dhe pamundësinë për t’i dhënë atij një varr.

KËRKIMI I TRUPIT

Një prej episodeve më prekëse që lidhet me fatin e Enver Sazanit është kërkimi i trupit të tij pas pushkatimit. Sipas dëshmive të përcjella për këtë ngjarje, bashkëshortja franceze e Enver Sazanit, së bashku me bashkëshorten e Irfan Majunit, vajzën e Tefik Deliallisit, kërkuan vendin ku ishin ekzekutuar të dënuarit.

Vendndodhja ishte në breg të lumit, në zonën pranë asaj që më vonë do të njihej si zona e Uzinës Dinamo. Ato nuk kishin shumë për të udhëhequr kërkimin. Kishte vetëm dyshime, kujtime dhe shpresën e dëshpëruar për të gjetur një gjurmë. Ato nisën të gërmonin. Dhe, sipas dëshmisë, pas gërmimeve ndeshën rrobat që lidhen me të ekzekutuarit. Përballë frikës se edhe këto gjurmë mund të humbisnin, u përdor një mënyrë e thjeshtë dhe tragjike për të lënë një dëshmi për të ardhmen, emrat e tyre u futën në letra dhe letrat u vendosën në shishe. Ishte një përpjekje për t’i thënë së ardhmes, Këtu janë ata që u zhdukën. Por edhe kjo gjurmë nuk do të mjaftonte. Më vonë, ndërhyrja e mjeteve të rënda dhe e buldozerëve do të zhdukte çdo shenjë të vendit. Trupat, varri, gjurmët e ekzekutimit dhe dëshmitë materiale do të humbnin nën tokë. Në këtë mënyrë, regjimi nuk u mjaftua me vdekjen e njerëzve. Në shumë raste, ai tentoi të zhdukte edhe kujtesën fizike të vendit ku ata ishin vrarë. Pas rreth gjashtë muajsh nga pushkatimi i Enver Sazanit, bashkëshortja e tij franceze dhe vajza u kthyen në Francë. Kthimi nuk ishte një largim i zakonshëm. Ajo po largohej nga Shqipëria pa bashkëshortin e saj, pa një varr ku të mund të shkonte dhe pa një përgjigje të plotë për fatin e tij. Ajo mbeti me një histori ekzekutimi, me dëshminë e rrobave të gjetura dhe me një vend që më pas u zhduk nga ndërhyrjet e regjimit. Ndërkohë, pjesa e familjes që mbeti në Shqipëri do të përballej me një tjetër realitet. Familja e vëllait dhe e motrës së Enver Sazanit u përndoq, sipas dëshmive të familjes, gjatë gjithë periudhës së regjimit diktatorial. Për familjen e Enver Sazanit, kjo histori do të zgjaste shumë më tepër se jeta e tij. Ai u ekzekutua në moshën 38-vjeçare, por emri i tij dhe pasojat e dënimit të tij do të vazhdonin të jetonin në kujtesën e familjes.

NJOHJA E PAFAJËSISË

Pas rënies së regjimit komunist në Shqipëri, familjet e të dënuarve politikë kërkuan rehabilitimin dhe njohjen e pafajësisë së të afërmve të tyre. Mes tyre ishte edhe bashkëshortja e Enver Sazanit. Në vitin 1991, kur Ramiz Alia shkoi në Paris për të nënshkruar “Kartën e Parisit”, ajo i dërgoi një telegram ku kërkonte pafajësinë e bashkëshortit të saj. Kërkesa kishte të bënte me njohjen e padrejtësisë së dënimit dhe rikthimi i dinjitetit juridik të një njeriu të ekzekutuar nga regjimi. Përgjigjja që mori ishte se kërkesa e saj ishte zgjidhur juridikisht nëpërmjet ligjit nr. 7514, datë 30.9.1991. Por, sipas familjes dhe materialeve që dokumentojnë historinë e grupit të deputetëve, kjo përgjigje nuk përbënte një njohje konkrete të pafajësisë së Enver Sazanit dhe të të dënuarve të tjerë të grupit. Për familjen, kjo përgjigje ishte e dhimbshme, pas dekadash pritjeje, kërkesa për drejtësi po përballej përsëri me një formulim juridik që nuk i jepte asaj përgjigjen që kërkonte. Ishte një tjetër paradoks i historisë shqiptare, edhe pas rënies së diktaturës, rruga drejt njohjes së plotë të padrejtësive të saj do të ishte e gjatë dhe e ndërlikuar.

/Gazeta Panorama 

Nga drejtësia e cunguar te dështimi i dekomunistizimit

Në kujtesën politike shqiptare, “Gjyqi i kafes” është shndërruar në një nga shprehjet më të njohura për mënyrën se si u përball Shqipëria me trashëgiminë e diktaturës komuniste. Emërtimi lidhet me gjyqin e Nexhmije Hoxhës, bashkëshortes së diktatorit Enver Hoxha, dhe me akuzat për përdorimin e fondeve shtetërore, ndër të tjera për blerje e shpenzime që u bënë simbol i procesit. Por, me kalimin e viteve, “Gjyqi i kafes” ka marrë një kuptim shumë më të gjerë nga vetë procesi gjyqësor. Ai është shndërruar në një metaforë për të gjithë drejtësinë që Shqipëria u bëri krimeve të komunizmit.

Dhe pikërisht këtu nis problemi. Sepse “Gjyqi i kafes” nuk ishte e gjithë historia.

Ishte vetëm fillimi i një historie shumë më të ndërlikuar, e cila pati një moment të dytë, shumë më të rëndësishëm juridikisht: përpjekjen për të kaluar nga gjykimi i një individi për shpërdorim të pasurisë shtetërore te gjykimi i përgjegjësisë për krime kundër njerëzimit të kryera nga aparati i diktaturës.

Ajo përpjekje nisi, por nuk u përmbyll. Dhe dështimi i saj është një nga çështjet më të mëdha të pambyllura të tranzicionit shqiptar.

I. “Gjyqi i kafes”: 1991–1993

Nexhmije Hoxha u arrestua më 4 dhjetor 1991. Kjo datë ka rëndësi politike dhe historike. Arrestimi ndodhi gjatë Qeverisë së Stabilitetit, të drejtuar nga Ylli Bufi, pra përpara zgjedhjeve të marsit 1992 dhe përpara ardhjes së Partisë Demokratike në pushtet. Kjo e përjashton një nga keqkuptimet më të përhapura: se arrestimi i Nexhmije Hoxhës ishte thjesht produkt i qeverisjes së PD-së pas vitit 1992. Nuk ishte.

Edhe kronologjia e Ramiz Alisë është tjetër. Ai nuk u arrestua bashkë me Nexhmijen. Në gusht 1992 u vendos në arrest shtëpie dhe arrestimi i tij formal erdhi në shtator 1993. Kjo është e para ndarje që duhet bërë. Nexhmije Hoxha i përkiste një faze të parë të drejtësisë së tranzicionit. Dhe vetë natyra e akuzës e tregon këtë. Ajo nuk u gjykua për “krimet e komunizmit” në kuptimin juridik që do të merrte më vonë kjo shprehje. Nuk u gjykua për krime kundër njerëzimit. Nuk mund të dënohej juridikisht as thjesht sepse ishte gruaja e diktatorit, as sepse kishte qenë një figurë e lartë e regjimit. Gjykata duhej të gjente një vepër penale konkrete dhe të provueshme.

Dhe procesi u përqendrua te përdorimi i paligjshëm dhe përvetësimi i pasurisë shtetërore dhe shpenzimet e bëra në kundërshtim me rregullat. Kjo është bota juridike e “Gjyqit të kafes”. Në shkurt 1993 ajo u dënua me nëntë vjet burg; më pas Apeli ia shtoi dënimin me dy vjet. Më vonë, përmes ndryshimeve të dënimit dhe amnistive, koha e vuajtjes u shkurtua ndjeshëm.

Pra, “Gjyqi i kafes” mund të kritikohet politikisht, moralisht apo historikisht. Por nuk duhet ngatërruar me diçka që ai nuk ishte: nuk ishte gjyqi i krimeve kundër njerëzimit të regjimit komunist. Dhe pikërisht këtu nis keqkuptimi i madh.

II. Nga “kafja” te krimet kundër njerëzimit

Pas vitit 1992 u zhvilluan procese të tjera ndaj ish-funksionarëve të lartë. Ramiz Alia dhe ish-zyrtarë të tjerë u gjykuan për shpërdorim detyre dhe përvetësim të pasurisë shtetërore. Proceset e kësaj periudhe ishin të rëndësishme, por ende i përkisnin kryesisht logjikës së përgjegjësisë individuale për vepra konkrete. Pastaj erdhi viti 1995.

Dhe këtu ndodh kthesa që nuk duhet harruar.

Kodi Penal i ri përcaktoi veçmas gjenocidin dhe krimet kundër njerëzimit, përkatësisht në nenet 73 dhe 74. Në këtë mënyrë, për herë të parë po krijohej një instrument juridik për ta trajtuar represionin e diktaturës jo vetëm si një varg shkeljesh individuale të ligjit, por si një sistem krimesh të kryera kundër popullsisë civile për motive politike, ideologjike, racore, etnike ose fetare.

Më 22 shtator 1995 u miratua edhe Ligji nr. 8001, “Për genocidin dhe krimet kundër njerëzimit të kryera në Shqipëri gjatë regjimit komunist për motive politike, ideologjike dhe fetare”. Kjo ishte një kthesë thelbësore. Sepse tani pyetja juridike nuk ishte më: “Sa para shpenzoi ky funksionar dhe a i kishte të drejtë t’i shpenzonte?” Pyetja ishte: “A mban ky funksionar përgjegjësi për mekanizmin shtetëror të represionit, internimit, burgosjes, torturës dhe vrasjes?”

Nga “kafja” te krimi kundër njerëzimit. Nga përgjegjësia për një shpenzim të paligjshëm te përgjegjësia për një aparat shtetëror represiv. Kjo është arsyeja pse nuk mund të vendosen në të njëjtën kategori dy periudhat.

III. Vala e dytë: 1995–1996

Në dhjetor 1995 dhe janar 1996 erdhi vala e re e arrestimeve. Human Rights Watch dokumentoi 21 ish-zyrtarë komunistë të arrestuar nën akuzën e krimeve kundër njerëzimit, sipas nenit 74 të Kodit Penal. Në proceset e kësaj kohe u përfshinë figura të larta të hierarkisë komuniste dhe përgjegjësia e tyre lidhej me mekanizmat e represionit politik, përfshirë internimet.

Këtu duhet bërë një dallim i prerë. Nuk është e saktë të thuhet se të gjithë këta njerëz ishin thjesht pjesë e një “gjyqi të kafes”. Ata përfaqësonin një fazë tjetër të drejtësisë penale. Në këtë fazë, Shqipëria po përpiqej të bënte diçka që kishte rëndësi edhe përtej fatit të individëve: të përcaktonte juridikisht përgjegjësinë e një pjese të hierarkisë për krimet e shtetit komunist. Kjo përpjekje pati probleme serioze.

Drejtësia shqiptare ishte ende e brishtë, institucionet nuk kishin fituar pavarësinë dhe proceset u zhvilluan në një klimë të fortë polarizimi politik. Por problemi nuk zgjidhet duke mohuar nevojën për drejtësi. Një shtet demokratik duhet të jetë në gjendje të bëjë të dyja: të gjykojë krimin dhe të respektojë procesin e rregullt ligjor. Pikërisht kjo është drejtësia e tranzicionit. Jo hakmarrje. Jo amnisti kolektive. Jo drejtësi politike. Por përgjegjësi individuale, prova, gjykim dhe kujtesë. Dhe këto që kërkoheshin asokohe, ishin ende të freskëta e me bollëk.

IV. Çfarë ndodhi në vitin 1997?

Pastaj erdhi katrahura shtetërore e civile e1997-ës. Rënia e skemave piramidale solli një shpërbërje të rendit shtetëror. U hapën depot e armëve, u shemb autoriteti i shtetit dhe u godit rëndë sistemi penal. Në atë kaos, shumë procese u ndërprenë ose humbën mundësinë për t’u zhvilluar normalisht. Prandaj është më e saktë të thuhet se kriza e vitit 1997 ndërpreu dhe çorganizoi rëndë procesin e drejtësisë penale ndaj ish-funksionarëve të regjimit, sesa të thuhet në mënyrë absolute se “qeveria Nano i liroi të gjithë”, ndonëse ka hise të madhe dhe kjo më vonë, në puzzle-n e së vërtetës.

Fatos Nano vetë u fal më 14 mars 1997, në një situatë të përgjithshme kaosi dhe amnistish. Por këtu duhet të ndalemi te një pyetje shumë më e rëndësishme. Çfarë ndodh me një shoqëri kur një proces historik i drejtësisë ndërpritet përpara se të përfundojë? Ndodh që viktimat mbeten me ndjenjën se drejtësia nuk u bë. Ndodh që autorët ose bashkëpunëtorët e tyre mbeten të disponueshëm për jetën publike. Dhe ndodh diçka edhe më e rrezikshme: e kaluara fillon të negociohet politikisht.

V. Dekomunistizimi i papërfunduar

Dekomunistizimi nuk është vetëm rrëzimi i një busti. Nuk është vetëm ndryshimi i një emri rruge. Nuk është vetëm hapja e një muzeu. Dekomunistizimi i vërtetë kërkon: dokumentimin e krimeve; identifikimin e përgjegjësive individuale; drejtësinë për viktimat; hapjen dhe ruajtjen e arkivave; edukimin e brezave të rinj; kufizimin e aksesit në funksione shtetërore për kategori të caktuara të autorëve të aparatit represiv, kur kjo bëhet me ligj dhe në përputhje me standardet e shtetit të së drejtës; dhe, mbi të gjitha, një konsensus demokratik se diktatura nuk mund të relativizohet si një alternativë normale politike. Shqipëria bëri përpjekje në këtë drejtim. Në vitin 1995 pati ligje që synonin kontrollin e figurës dhe kufizimin e ndikimit të ish-aparatit komunist në institucionet publike. Por procesi nuk u konsolidua.

Më shumë se një dekadë më vonë, me riardhjen e PD në pushtet, Shqipëria iu kthye sërish çështjes së lustracionit. Ligji i dhjetorit 2008 për pastërtinë e figurës u përplas me probleme serioze kushtetuese dhe institucionale. Gjykata Kushtetuese iu drejtua Komisionit të Venecias në vitin 2009 dhe opinioni i këtij të fundit kritikoi aspekte të rëndësishme të ligjit shqiptar. Vetë fakti që në vitin 2008–2009 Shqipëria po përpiqej ende të zgjidhte probleme të trashëguara nga diktatura tregon se procesi i dekomunistizimit kishte mbetur i papërfunduar.

VI. Kur kujtesa institucionale bëhet problem politik

Këtu hyn një institucion që shpesh mungon në rrëfimin për tranzicionin: Instituti i Studimeve për Krimet dhe Pasojat e Komunizmit (ISKK), puna e të cilit nis në fund të vitit 2011. Dihet që ISKK nuk ishte gjykatë. Nuk kishte kompetencë të dënonte njerëz. Por kishte një funksion që një demokraci nuk mund ta anashkalojë: të dokumentonte krimin dhe pasojat e tij. Në këtë kuptim, Instituti përfaqësonte vazhdimin institucional të një pyetjeje që Shqipëria e kishte lënë përgjysmë në vitet ’90: Çfarë ka ndodhur realisht? Kush e ka bërë? Kush ka vuajtur? Dhe çfarë duhet të mësojë shoqëria prej kësaj?

Nën drejtimin e autorit të këtij shkrimi, ISKK u përfshi gjithnjë e më shumë në dokumentimin e dëshmive të ish-të burgosurve dhe të përndjekurve, në botime, studime dhe përpjekje për ta futur historinë e diktaturës në debatin publik. Por pikërisht këtu filloi edhe një përplasje e re. Dhe kjo përplasje është shumë domethënëse. Sepse një shoqëri mund të tolerojë një institut që merret me të kaluarën si muze. Por kur dokumentimi i së kaluarës fillon të prodhojë përgjegjësi konkrete në të tashmen, situata ndryshon.

VII. Operativi dhe informatori: hallka e harruar e dekomunistizimit

Në fund të vitit 2018, në Institutin e Studimeve për Krimet dhe Pasojat e Komunizmit u shtrua një pyetje që në debatin publik shqiptar ishte anashkaluar në mënyrë të çuditshme. Debati për pastërtinë e figurës dhe për trashëgiminë e Sigurimit të Shtetit ishte përqendruar kryesisht te informatorët dhe bashkëpunëtorët e tij. Por kush ishin njerëzit që i rekrutonin këta informatorë? Kush i drejtonte? Kush hartonte planet operative? Kush i përdorte informacionet e mbledhura? Kush i kthente dëshmitë, denoncimet dhe materialet e survejimit në procedura represive?

Përgjigjja ishte: aparati profesional i Sigurimit të Shtetit.

Pikërisht për këtë arsye, Instituti ndërmori një nismë institucionale për t’u kërkuar organeve të shtetit informacion mbi praninë e ish-kuadrove operative të Sigurimit në strukturat e administratës publike. Kërkesa nuk ishte një thirrje për hakmarrje politike, sepse e tham – ISKK – nuk ishte Gjykatë. Ajo mbështetej në Ligjin e Institutit të hartuar nga Kuvendi. në kuadrin ligjor të transparencës, informimit dhe kontrollit institucional. Pyetja ishte konkrete: a kishte në organikat e institucioneve publike persona që kishin shërbyer si oficerë operativë të Sigurimit të Shtetit, dhe a mund të bëhej kjo e ditur në përputhje me ligjin?

Në fazën e parë, disa institucione u përgjigjën dhe dhanë informacion. Më pas, sipas dokumentacionit të Institutit, përgjigjet u ndërprenë dhe kërkesa u ndesh me refuzime: i ranë shpejt në të. Meqenëse kjo përvojë dokumentohet me korrespondencën origjinale, ajo merr një rëndësi përtej episodit administrativ.

Sepse pyetja që ngrihet është kjo: Pse një shtet demokratik do të ishte më i interesuar të zbulonte emrin e informatorit të dikurshëm sesa të dinte kush ishte oficeri që e rekrutonte, e drejtonte dhe e përdorte atë? Kjo nuk nënkupton kurrsesi shfajësimin e informatorëve, por këkkon një hierarki të përgjegjësisë: të vendoset theksi mbi fuqinë shtrënguese të Sigurimit, me metodat e tyre të dhunshme të shantazhit dhe terrorit psikik e fizik mbi pozitën e dobët të rekrutëve informatorë.

Dhe këtu qëndron një prej paradokseve më të mëdha të tranzicionit shqiptar. Viktima e shantazhuar dhe informatori i rekrutuar nën presion mund të bëhej objekt i vëmendjes publike, ndërsa profesionisti i aparatit që ndërtonte dhe administronte mekanizmin represiv mund të mbetej i padukshëm në debatin publik.

VIII. Një institucion që filloi të bezdiste

Pikërisht këtu duhet parë edhe historia e përplasjes sime dhe ISKK me politikën. Sipas raportit vjetor të ISKK-së për vitin 2019, fushata denigruese kundër Institutit solli demoralizimin e bashkëpunëtorëve, intimidimin e dëshmitarëve dhe humbjen e besimit të një pjese të tyre te institucionet dhe te procesi i transparencës mbi krimet e komunizmit. Raporti e lidhte këtë klimë me sulme publike nga një grup deputetësh, një spektër i shtypit, një ish-komandant burgu dhe persona të tjerë që, sipas Institutit, kishin konflikt interesi me ligjin organik të tij.

Ky dokument ka rëndësi pikërisht sepse nuk është thjesht një kujtim personal i Tufës. Është raport institucional. Dhe pastaj vjen pjesa më e pazakontë.Në vitin 2019, ndërsa Tufa kërkonte që krimet e komunizmit të kalonin nga arkivi te drejtësia, vetë dokumentacioni institucional i fjalës së tij në Kuvend pësoi një fat simbolik. Fjalimi i tij n[ Raportin Vjetor të 5 qershorit 2019, sipas materialit të publikuar atëherë nga faqja e Kuvendit, ishte vendosur në video të ndara; pjesa ku parashtroheshin rekomandimet u paraqit veçmas. Më pas, pas largimit të Tufës nga Shqipëria, materiali nuk është më i aksesueshëm në atë formë. Kjo është një çështje që duhet trajtuar me shumë kujdes. Nuk duhet thënë pa provë se materiali “u fshi për ta zhdukur fjalimin”. Por mund të shtrohet pyetja: Si është e mundur që një dokument i një institucioni kushtetues, i lidhur me një seancë parlamentare, të mos jetë më i aksesueshëm në arkivin publik në formën në të cilën ishte publikuar?

Kjo pyetje është vetë pjesë e debatit mbi kujtesën institucionale. Sepse dekomunistizimi nuk ka të bëjë vetëm me atë që shteti vendos të publikojë. Ka të bëjë edhe me atë që shteti ruan. Një demokraci duhet të ruajë edhe dokumentet e debateve që e shqetësojnë. Sidomos ato.

XI. Kur pyetja institucionale zhvendoset te “herezia”

Ka një mënyrë të njohur për të shmangur një pyetje të pakëndshme: të mos i përgjigjesh pyetjes. Në vend të saj, sulmohet personi që e ka bërë. Në rastin konkret, pyetja mbi praninë e ish-kuadrove operative të Sigurimit në administratë nuk u shndërrua në një debat publik mbi transparencën institucionale. Konflikti u zhvendos në një terren tjetër: te shkrimet, botimet dhe interpretimet historike të mbi 100 vëllimeve studimore, memuaristike, dokumentare, dëshmive, albumeve, filmave dokumentare, serisë së Fjalorit Enciklopedik të Viktimave të Terrorit Komunist, mësimeve të lira mbi diktaturën komuniste që specialistët e ISKK filluan të mbanin nëpër gjimnazet e Tiranës dhe këmbënguljes për rishkimin e currikulave të shkollave nëntëvjeçare dhe gjimnazeve. Si kalë sulmi u vendos libri studimor “Krimet e komunistëve gjatë luftës” i historianit Çelo Hoxha, zëvendësdrejtor asokohe në ISKK, një studim i kryer mbi bazën faktike të letrave e dokumentave të vetë udhëheqësve të PKSH gjatë luftës.

Në këtë mënyrë, pyetja “Kush janë?” u zëvendësua me pyetjen “Çfarë po thotë Tufa?” Dhe më pas erdhi etiketa: “Ballist.”; “Përbaltës i Luftës Nacionalçlirimtare.”; “Pasardhës i Ballit Kombëtar.” Kjo nuk ishte thjesht një polemikë mbi interpretimin e historisë. Ishte një mënyrë për ta zhvendosur debatin nga dokumenti te identiteti i autorit. Nëse një studiues paraqet dokumente arkivore mbi krime të kryera gjatë luftës, pyetja akademike duhet të jetë: A janë dokumentet autentike? A janë interpretuar drejt? A janë kontekstualizuar? A ka kundër-dokumente? Pyetja nuk mund të jetë: “A është autori ballist?” Sepse kjo e fundit nuk është argument historik. Është etiketim politik.

VII. Nga kujtesa te kallëzimi penal

Rasti i Edmond Cajës është, në këtë pikë, jashtëzakonisht domethënës. Në qershor 2019, Agron Tufa, në cilësinë e drejtorit të ISKK-së, depozitoi në Prokurorinë e Krimeve të Rënda në Tiranë një kallëzim penal ndaj ish-komandantit të kamp-burgut të Qafë-Barit, duke kërkuar ndjekjen për “krime kundër njerëzimit”, mbi bazën e nenit 74 të Kodit Penal. Kallëzimi nuk u ngrit në boshllëk. ISKK dëshmonte se kishte në arkiv dokumente dhe dëshmi të shumta të ish-të burgosurve politikë.

Në deklarimet publike të asaj kohe, Tufa foli për dëshmi të shumta okulare dhe dokumentacion të arkivuar lidhur me dhunën dhe krimin e vrasjes në Qafë-Bari. Por ekziston edhe një element që e bën çështjen edhe më interesante.

Para kallëzimit institucional në Tiranë ishte bërë një kallëzim ndërkombëtar në Mynih, dhe më pas ai u pasua nga kallëzimi i ISKK-së në Prokurorinë e Krimeve të Rënda në Shqipëri. Kjo ishte përpjekje e parë ndërkombëtare për ndjekjen e një prej përgjegjësve të kamp-burgjeve komuniste. Dhe mendoj se këtu kemi diçka që meriton vëmendje të veçantë. Një krim i komunizmit po tentohej të dilte nga kufijtë e kujtesës dhe të hynte në territorin e drejtësisë. Reagimi nuk vonoi: një javë pas kallëzimit ndërkombëtar të Mynyhut, në mars 2019 u ekzekutua në mënyrë mafioze H.B, një ndër dëshmitarët okular të vrasjes së Sandër Sokolit në tortura, fill pas shtypjes së Revoltës në Kamp-Burgun e Qafë-Barit (21 maj 1984). Çështja e vrasjes së tij u mbyll shpejt me një alibi absurde e banale dhe nuk u hap më.

Kallëzimi ynë penal mbi Cajën pati një fat që nuk na habit: ditën e parë të punës kreu i sapozgjedhur i SPAK, prokurori që kishte dhënë dënime politike gjatë diktaturës, Arben Kraja, e mbylli çështjen me përligjje për “moskompetencë”.

Këto kallëzime penale janë shumë më tepër sesa një artikull kundër nostalgjisë komuniste. Ishte një përpjekje e vendosur për të pyetur: Nëse shteti shqiptar nuk e ka gjykuar këtë krim, a mund të kërkohet drejtësi në një juridiksion tjetër? Dhe nëse përgjigjja është po, atëherë kemi një provë se dështimi i drejtësisë shqiptare nuk është thjesht një problem i së kaluarës. Ai vazhdon të prodhojë pasoja.

IX. Kur kërkesa për kujtesë kthehet në çështje sigurie

Në fund të vitit 2019, pas muajsh sulmesh, shpifjesh e linçimesh nga zyrtarë të lartë deputetë, përfshij shantazhet, ndër to edhe të kryeministrit; pas kërcënimesh të përsëritura me vdekje femiljarisht; pas kallëzimeve në polici dhe padive penale ndaj 6 personave publikë politikë dhe një organi shtypi; pas kërkesës sime në Kuvend, në ambasadën e OSBE dhe një letre të Hapur mbrojtjeje për 14 Ambasada perëndimore dhe refuzimit ose mospërgjigjes së tyre, mu desh ta lë vendin dhe bashkë me familjen të kërkoj azil politik në Zvicër, duke qenë i bindur tashmë se askush nuk ishte i interesuar të më ofronte dhe siguronte qoftë dhe një të drejtë elementare – të jetës sime e të familjes.

Por le ta marrim gjithë fushatën e linçimit e kërcënimeve me vdekje ndaj meje e familjes sime në këndvështrimet me reletivizuese e madje dashakeqe e cinike, që dihet se nuk mungojnë asnjëherë, pavarësisht ankesave zyrtare në të gjitha hierarkitë institucionale, pavarësisht padive dhe kallëzimeve penale për të kërkuar drejtësi. Relativizojmë gjithçka e çdo gjë dhe, ndonëse nuk më pëlqen përqasja, ju kujtoj se zv. kryemnistri i Shqipërisë është larguar nga vendi për kërcënime me vdekje. Pra as ai nuk paska qenë në gjendje të mbrohet. Po mua dhe familjen time, kush do të na mbronte? Apo Taulant Balla, i cili, kur kërkova në një mbledhje të Institucioneve të Pavaruar të merrnin masa, të frenonin histerinë e disa deputetëve socialistë që shajnë çdo ditë, kërcënojnë me shuarje ISKK dhe kërcënojnë drejtorin e tij, – m’u përgjigj me cinizëm: “Shko në Gjykatë, shko në Prokurori, besoji institucioneve tona të reja të Drejtësisë së Reformuar, siç e provova me sukses unë pak ditë më parë”?

Le të ndalen skeptikët dhe cinikët thjesht tek fakti politik që nuk mund të anashkalohet: Drejtori i institucionit shtetëror të ngarkuar me studimin e krimeve të komunizmit u largua nga vendi dhe kërkoi mbrojtje jashtë Shqipërisë, duke deklaruar se ishte kërcënuar për shkak të veprimtarisë së tij. Kjo është e mjaftueshme për të ngritur një pyetje të rëndë: Çfarë ka ndodhur me shtetin demokratik shqiptar, nëse ai nuk është në gjendje të mbrojë as njeriun që dokumenton krimet e shtetit totalitar? Kjo nuk është më histori e vitit 1945. As e vitit 1960. As e vitit 1980. Është histori e vitit 2019.

Dhe pikërisht për këtë rasti im përbën një provë e gjallë të mosmbylljes, të mosdashjes për t’i mbyllur llogaritë me të kaluarën.

X. Si mbijeton një regjim pasi ka vdekur?

Kjo është pyetja më e vështirë. Komunizmi shqiptar nuk u rikthye si sistem politik. Nuk u rikthye Kushtetuta e vitit 1976. Nuk u rikthye Partia e Punës si parti-shtet. Por një regjim totalitar nuk mbijeton vetëm duke rikthyer institucionet e veta. Ai mund të mbijetojë edhe si kulturë politike me aleancat dhe përbetimet e vjetra – këlyshët e trashëgimisë së tij.

Kur krimi nuk gjykohet, ai relativizohet. Kur viktima nuk dëgjohet, autori mund të romantizohet. Kur arkivi nuk hapet, boshllëkun e mbush propaganda. Kur përgjegjësia individuale nuk përcaktohet, faji kolektiv bëhet më i lehtë për t’u manipuluar. Kur institucionet nuk pastrohen sipas ligjit dhe standardeve demokratike, kulturat e vjetra administrative mund të vazhdojnë në forma të reja.

Kësisoj aleancat dhe përbetimet e vjetra (me të gjithë mbetjet operative të ish-sigurimit nga fundvitet shtatëdhjetë deri në vitin 1991), shtrëngojnë rradhët në një front të përbashkët, tashmë jo ideologjik, por recidivist, trashëgimor, për ruajtjen e pushtetit dhe pasurimin me çdo mënyrë, me aktorë të vjetër në skenë të re. E përbashkëta e të gjitha veglave vrastare të diktaturave në përkushtimi e tyre ndaj padronëve të rinj është ferri i ndërgjegjes së trashëguar dhe bindja e verbër. Këtu kemi zhvendosjen e këtyre veglave nga diktatura te kartelet dhe çdo lloj krimi.

Dhe kështu komunizmi mund të mos rikthehet si ideologji zyrtare, por të shfaqet si mentalitet. Si klientelizëm. Si paternalizëm shtetëror. Si nënshtrim ndaj autoritetit. Si përçmim i individit përballë shtetit. Si relativizim i dhunës politike. Si nostalgji. Si mosbesim ndaj drejtësisë. Si bindja se pushteti është mbi institucionet. Si patronazhizëm. Në këtë kuptim, mosndëshkimi është edhe mekanizëm i trashëgimisë politike.

XI. “Gjyqi i kafes” si alibi

Kjo na kthen te Nexhmije Hoxha. Nuk është e nevojshme të mohojmë se ajo duhej të përgjigjej për veprat për të cilat u gjykua. Nuk është e nevojshme as të bëjmë apologji të saj. Dhe nuk është ky problemi. Problemi është tjetër: një gjyq për shpërdorim të pasurisë shtetërore nuk mund të jetë zëvendësim për gjykimin e krimeve të një regjimi.

Nëse e reduktojmë gjithë historinë e drejtësisë së tranzicionit te “kafja”, atëherë kemi bërë një padrejtësi të dyfishtë. I kemi bërë padrejtësi historisë së viktimave. Dhe i kemi dhënë një alibi të përsosur shoqërisë së sotme për të mos bërë pyetjen: Po krimet kundër njerëzimit ku janë? Ku janë hetimet? Ku janë dosjet? Ku janë gjykimet? Ku është përgjegjësia individuale? Ku janë vendimet gjyqësore? Ku janë arkivat? Ku është kujtesa institucionale? Dhe mbi të gjitha: çfarë mësuam?

XII. Drejtësia e tranzicionit nuk është hakmarrje

Këtu duhet bërë edhe një sqarim themelor. Dekomunistizimi nuk mund të jetë gjueti shtrigash. Një demokraci nuk mund të dënojë njerëzit vetëm për bindjet e tyre politike. Nuk mund të zëvendësojë provën me hakmarrjen. Ish-të përndjekurit politikë të komunizmit nuk kanë kërkuar për asnjë rast “hakmarrje”, por drejtësi. Nuk mund të përdorë gjykatat si armë partie. Dhe pikërisht për këtë arsye drejtësia e tranzicionit duhet të ishte (jetë) më e fortë se politika.

Ajo duhet të bazohet mbi ligjin, provat, përgjegjësinë individuale, procesin e rregullt dhe standardet e të drejtave të njeriut. Por kjo nuk do të thotë të mos bëhet drejtësi.Përkundrazi. Do të thotë ta bësh drejtësinë aq të fortë sa të mos ketë nevojë për hakmarrje.

XIII. Nga 1991 te 2019: një vijë e papërfunduar

Nëse i vendosim ngjarjet në një vijë të vetme kohore, tabloja bëhet e qartë:

1991: arrestimi i Nexhmije Hoxhës gjatë Qeverisë së Stabilitetit.

1992–94: procese ndaj figurave të larta të regjimit, kryesisht për vepra konkrete si shpërdorimi i detyrës dhe pasurisë.

1995: Kodi Penal dhe Ligji nr. 8001 krijojnë bazën për ndjekjen e gjenocidit dhe krimeve kundër njerëzimit.

1995–96: vala e arrestimeve dhe proceseve për krime kundër njerëzimit.

1997: kolapsi i shtetit dhe ndërprerja e rëndë e procesit.

2008–09: përpjekja e vonuar për lustracion dhe përballja e saj me problemet kushtetuese.

2011–19: ISKK përpiqet të institucionalizojë kujtesën, dokumentimin dhe studimin e krimeve.

2019: kallëzimi i Edmond Cajës në Tiranë, pas përpjekjes për ndjekje ndërkombëtare në Mynih.

2019: kërcënimet ndaj Agron Tufës, largimi i tij nga Shqipëria dhe kërkesa për azil politik në Zvicër.

Kjo nuk është historia e një “gjyqi kafeje”. Është historia e një drejtësie tranzitore të filluar, të ndërprerë, të rikthyer pjesërisht dhe të mbetur përsëri pa përfundim. A dështoi Shqipëria vetëm në ndëshkimin e disa kriminelëve të komunizmit, apo dështoi edhe në identifikimin dhe çmontimin e vazhdimësisë së aparatit njerëzor, institucional dhe kulturor që kishte prodhuar atë regjim?

XIV. Përfundim: A e kemi mbyllur llogarinë?

Ndoshta pyetja më e gabuar që mund t’i bëjmë sot historisë është: “A u dënuan disa komunistë?” Po, disa u dënuan. Disa u burgosën. Disa u hetuan. Por pyetja e drejtë është: A u vendos drejtësi mbi krimet e komunizmit? Dhe pastaj: A u ndërtua një sistem që e bëri të pamundur përsëritjen e kulturës së tij politike?

Këtu përgjigjja është shumë më e vështirë. “Gjyqi i kafes” nuk ishte domosdoshmërisht një fasadë. Por shndërrimi i tij në simbolin përfundimtar të drejtësisë ndaj komunizmit është bërë, me kalimin e viteve, një alibi e përsosur për të mos bërë pyetjen tjetër. Sepse Nexhmije Hoxha mund të gjykohej për një vepër konkrete. Por një shoqëri nuk mund ta mbyllë historinë e një diktature me faturën e kafesë.

Në vitin 1995 Shqipëria e kishte kuptuar këtë. Prandaj krijoi një bazë juridike për krimet kundër njerëzimit. Në vitin 2019, Agron Tufa u përpoq ta kthente sërish këtë parim në një kallëzim konkret penal. Nga Qafë-Bari në Mynih e në Tiranë, nga arkivi te dëshmia, nga dëshmia te kallëzimi penal — ishte një përpjekje për t’i dhënë fund një borxhi të vjetër të shtetit shqiptar.

Por në fund, njeriu që drejtonte institucionin e kujtesës u largua nga vendi dhe kërkoi azil politik. Kjo nuk është prova e vetme e dështimit të drejtësisë së tranzicionit. Por është një nga simbolet më të fuqishme të tij në kohët më të vona.

Sepse një demokraci nuk e përfundon dekomunistizimin kur rrëzon monumentin e diktatorit. E përfundon atë kur krimi emërtohet, dokumentohet, gjykohet; viktima dëgjohet; arkivi ruhet; institucioni mbrohet; dhe shoqëria arrin në një marrëveshje morale se diktatura nuk mund të relativizohet më si një formë normale qeverisjeje.

Nëse kjo nuk ka ndodhur plotësisht, atëherë komunizmi nuk është rikthyer. Por një pjesë e tij ka mbetur. Jo si regjim. Si mentalitet. Si aleancë e krimit për kartelet, korrupsionin, vjedhjen e pasurive publike, patronazhizmin, farsën elektorale, sundimin me çdo mjet e mënyrë, shitjen e interesave kombëtare, tehuajësimin e qytetarit të dërmuar, asfiksinë, veleritjen e tij dhe shpopullimin e pandalshëm të Shqipërisë.

Dhe kjo është arsyeja pse “Gjyqi i kafes” si pikënisje nuk duhet të jetë fundi i debatit. Duhet të jetë pikërisht fillimi i pyetjes mbi atë që nuk u gjykua.

P.S: E hapur për mediat dhe portalet

HALIL RAMA / SAKIP CAMI- Fillimi i viteve ’70-të të shekullit të kaluar njohu zhvillime dramatike në gjirin kupolës udhëheqëse të asaj periudhe, kur diktatori shpikte njëri pas tjetrit të ashtuquajturit “grupe armiqësore”. Në këtë kuadër, nisi dhe u realizua edhe fshesa e hekurt në ushtri.

Njëri nga drejtuesit e lartë ushtarakë, gjenerallejtënant Rrahman Parllaku – Nderi i Kombit (ish zvëvendës ministër i Mbrojtjes dhe zëvendës Shef i Shtabit të Përgjithshëm të Ushtrisë), që u dënua dhe vuajti 17 vite në burgun famëkeq të Burrelit, (ndërkohë që Beqir Balluku, Petrit Dume e Hito Çako u pushkatuan) pas ’90-tës, u bë iniciues i zbardhjes të së vërtetës në Gjykatën më të lartë të kohës. Ai lë si tesmanet falsitetin e gjyqit politik dhe mungesën e provave të fajësisë së këtyre gjeneralëve, të vërtetuar me Vendimin e Gjykatës së Kasacionit të Republikës së Shqipërisë Nr.119 datë 20.07.1994 që shpall pafajësi dhe hedh poshtë akuzat edhe të Kodit të atëhershëm Penal. Parllaku ka lënë të shkruara kujtimet e tij, për të dëshmuar makabritetin e udhëheqjes komuniste, disa prej të cilave iu përkasin të famshmeve “teza dhe antiteza të Mbrojtjes” që i hëngrën kokën “grupit puçist”.

DYSHIMET E HOXHËS TEK MEHMETI

Koha vërtetoi se kjo shoqëri mes këtyre dy figurave kryesore të partisë dhe shtetit , pra e dyshes Shehu – Balluku, e trembte E.Hoxhën që rrezikun e karrikes së tij e ka kërkuar gjithmonë te njerëzit më të afërt. Dyshimet kryesore i kishte tek M.Shehu, pasi e njihte ndikimin e tij në ushtri.

Lidhja e ngushtë e M. Shehut me B. Ballukun, Ministër i Mbrojtjes, ia përforconin dyshimet, prandaj krijoi e nxiti përçarjen mes tyre, deri sa gjeti edhe “shkaqet” për t’i groposur njëri pas tjetrit, por më e keqja ishte se bashkë me ta groposi edhe gjithë lidershipin e Ushtrisë Shqiptare.

Tensionimi i marrëdhënieve mes Kryeministrit dhe Ministrit të Mbrojtjes e rëndonte gjendjen e ushtrisë, pasi Kryeministri ishte zëri kryesor në Këshillin e Mbrojtjes ku zgjidheshin problemet kryesore të Forcave të Armatosura.

Ministri i Mbrojtjes e përjetoi me dhimbje gjendjen e krijuar dhe këtë e pohoi edhe E.Hoxha, kur, gjatë dënimit të Ballukut deklaroi se ai i kishte kërkuar të largohej nga detyra për arsye shëndetsore, por ai nuk ia kishte aprovuar. Me sa kuptohet, që atëherë e kishte vendosur ta lironte e më vonë ta eliminonte fizikisht.

Ushtria përfundimisht po shkonte drejt shkatërrimit. Po shpërndaheshin pika hapje në të gjitha fshatrat e vendit, po I ngarkoheshin detyra që nuk kishin asnjë lidhje me objektivat e saj. Ndërtoheshin kazerma për strehim, kudo ku ajo shkonte, pa u lëvruar fondet e duhura për to, pasi duhej zbatuar parrulla: “Çdo gjë ta bëjmë me forcat tona”.

EKLIPSIMI I KOMANDANTËVE

Parllaku tregon: Ne mendonim se duke i ngritur këto probleme që kishin të bënin me forcimin e mbrojtjes së vendit, Ministria dhe Këshilli i Mbrojtjes do të na mirëkuptonin e do të na lehtësonin nga punimet e shërbimet që dëmtonin përgatitjen e gatishmërinë luftarake, por në fakt po ndodhte e kundërta. Kërkesat tona po shikoheshin me dyshim, po përgjoheshin nga Sigurimi i Shtetit dhe mendimet tona po vlerësoheshin si kundërvënie ndaj vendimeve të partisë dhe ideve të Enver Hoxhës, prandaj Hoxha vendosi që, në kuadër të të ashtuquajturave reforma që shpalli Byroja Politike e Partisë në 24 dhjetor 1965 dhe në Letrën e Hapur të Komitetit Qendror të Partisë në 24 mars 1966, drejtimin e ushtrisë ta marrë në dorë Partia. Këto vendime të quajtura reforma goditën direkt principet mbi të cilat organizohej e vepronte ushtria. Komandantëve iu hoq e drejta për të komanduar e drejtuar sipas zbatimit të rregulloreve ushtarake të mbështetura në norma ligjore që e veçojnë ushtrinë, në dallim me strukturat e tjera shtetërore e shoqërore, si një organizëm të rregullt dhe me disiplinë, ku urdhëri i komandantit ishte ligj për vartësit. Urdhëri I sanksionuar me ligj i jepte komandantit të drejtën të çonte në luftë mijëra e miliona njerëz të gatshëm për sakrificën sublime në mbrojtje të atdheut. Vendimet e partisë ua hoqën komandantëve, të të gjitha rangjeve, të drejtën për të komanduar të vetëm. Për t’i zhveshur komandantët nga këto të drejta, u hoqën edhe gradat ushtarake që përcaktonin pozitën e hierarkinë ushtarake, që bënin vartësin në gradë t’i bindej superiorit pa e ditur funksionin e tij, pasi grada jepej bazuar në kulturën, përgatitjen profesionale dhe aftësitë e treguara në kryerjen e detyrave. Shkallët e karrierës ushtarake ngjiteshin jo vetëm nga shkolla e kryer, por edhe nga nivelet e komandimit. Nuk mund të komandosh regjiment, pa komanduar batalion apo të komandosh divizion pa komanduar regjiment, e kështu me radhë drejt njësive më të larta. Këto rregulla dhe kjo eksperiencë tepër e nevojshme për të drejtuar jetë njerëzish u shkelën në ushtrinë tonë, pasi urdhëri i komandantit nuk kishte më vlerë pa firmën e komisarit, i cili vinte nga jeta civile me një shkollë ose kurs partie. Në bazë të vendimeve të partisë duhej kudo firma e komisarit.

Në këto kushte po ktheheshim prapa, te ushtria e dikurshme partizane. Ushtrinë po e çonim në fshat dhe duhej t’i përshtateshim gjendjes së fshatit. Fillimisht, në detyrat e komisarëve të njësive të mëdha u emëruan disa nga ish-komandantët e këtyre njësive, kuadro me përgatitje e përvojë drejtimi. Për mendimin tim, kjo u bë nga udhëheqja e partisë për t’i dhënë funksionit të komisarit vlerë dhe autoritet në masë dhe për të na mikluar me idenë se, edhe tani që do të drejtojë partia, përsëri në krye do të jenë ushtarakët e mirëfi lltë. Nga ana tjetër, ushtarakët e vjetër komandues ishin më të pranueshëm në zbatimin e “reformave” nga komandat dhe efektivat vartëse. Gjithashtu, ata ishin krijuesit e ushtrisë dhe po e drejtonin atë prej njëzetë vitesh, dhe këto fakte nuk i anashkaloi udhëheqja e partisë kur i zgjodhi si komisarë, megjithëse ata nuk mund të shkëputeshin nga komandimi unik dhe drejtimi i ushtrisë sipas rregulloreve. Me organizimin e ri, Parllaku u emërua Komisar i Forcave Ushtarako – Detare, dhe më pas po me këtë detyrë në Komandën e Korpusit të Tiranës, me komandant shokun e tij të ngushtë Vaskë Gjinon. Shkatërrimi i gjithçkaje erdhi me formimin e komiteteve të partisë në të gjitha komandat, regjiment e lart dhe në byrotë e organizatave të partisë në batalion, grup e poshtë.

HARTIMI I TEZAVE TË MBROJTJES NGA SHEHU

Në mbështetje të “reformave në ushtri”, Mehmet Shehu formuloi projekt-tezat e Këshillit të Mbrojtjes.

Projekt-tezat u përgatitën nga Kryeministri, që kishte qenë komandant i njësive më të mëdha të Ushtrisë Nacionalçlirimtare në luftë dhe kishte kulturë e eksperiencë ushtarake. Puna e tij u vlerësua shumë nga Komandanti i Përgjithshëm Enver Hoxha, që në të njëjtën kohë kritikoi Ministrin e Mbrojtjes kur tha: “Keni vite që nuk mundët të përgatisni një material të tillë, kurse shoku Mehmet Shehu brenda tre muajve na dha një vepër shkencore, projekt-tezat që do t’i vlejnë përgatitjes së forcave të armatosura”

Megjithë kritikat e Enver Hoxhës drejtuar Ministrisë së Mbrojtjes, projekt-tezat u pritën me entusiazëm e u vlerësuan lart nga Shtabi i Përgjithshëm, sikur kritikat të mos i adresoheshin Shtabit të Përgjithshëm, që ishte përgjegjës direkt për përpunimin e zhvillimin e Artit Ushtarak në Forcat e Armatosura. U la të kuptohej se sfida ishte personale dhe se Shehu po i kthente Ballukut sfidën që ai i kishte bërë, për hapjen e tokave të reja.

Edhe kuadrot e larta të ushtrisë i pritën fillimisht mirë projekt-tezat, me mendimin se tani do të kishin një material bazë mbi të cilin do të zhvillohej ushtria dhe mendimi ushtarak. Shpresën për zhvillimin e mendimit ushtarak e shkencor ua ngjalli letra përcjellëse e projekt-tezave, që u dërgohej komandave të njësive dhe që ishte e firmosur nga Enver Hoxha me cilësinë e Sekretarit të Komitetit Qendror të Partisë dhe Komandantit të Përgjithshëm të Forcave të Armatosura. Në shkresën përcjellëse thuhej: “Po ju dërgojmë këto projekt-teza të Këshillit të Mbrojtjes, t’i studioni, të thelloheni në to, të bëni vërejtje dhe propozime për korrigjime, që sipas ndryshimeve e plotësimeve tuaja, projekt-tezat të bëhen teza.”

Në letrën përcjellëse të projekt-tezave, nga Enveri lihej hapur vazhdimësia e mërive mes Kryeministrit dhe Ministrit të Mbrojtjes, pasi kërkohej nga Ministria e Mbrojtjes dhe kuadrot kryesore të ushtrisë, të bëheshin vërejtje dhe propozime për ndryshime e plotësime të projekt-tezave të përgatitura nga Kryeministri. Pra, përsëri po vihej Ministri i Mbrojtjes kundër Kryeministrit. Në të vërtetë, gjatë studimit të projekt-tezave, në përmbajtjen e tyre, ushtarakët nuk gjetën atë që prisnin. Në to vazhdonte mbështetja e idesë aventureske të Hoxhës: “Luftë kundër të gjithëve edhe kundër dy superfuqive ushtarake NATO-s e Traktatit të Varshavës të marra së bashku.”. Projekttezat nuk kishin një bosht të qartë. Në to shkruhej për luftën pozicionale aktive siç e kishin planizuar për të vepruar po të kërkohej mbrojtja e vendit.

RAPORTI QË NUK I PËLQEU UDHËHEQJES

Pas një viti pune në drejtim të përgatitjes luftarake, bënë inspektimin dhe vlerësimin e rezultateve të arritura në procesin stërvitor për të gjitha njësitë dhe rezultatet nuk ishin të kënaqshme. Binte në sy fakti që rezervistët që kishin kryer shërbimin e detyrueshëm ushtarak kur ushtria ishte në kazerma, kishin rezultate më të mira në të gjitha lëndët e përgatitjes luftarake, pasi gjatë shërbimit 2-3-vjeçar stërvitja e tyre kishte qenë intensive dhe shprehitë e fituara i kishin rezistuar kohës. Në raportin e përgatitur pas inspektimit, u vu në dukje rënia e cilësisë së përgatitjes luftarake dhe dobësimi i rregullit e disiplinës që cënonte gatishmërinë luftarake. Si shkak kryesor u theksua shpërndarja e efektivit në shumë pika hapjeje dhe ngarkimi i tyre me shumë punime e shërbime që nuk iu linin kohë për stërvitje.

Raporti u diskutua në udhëheqje dhe në Kolegjiumin e Ministrisë dhe për të nuk pati ndonjë vërejtje të veçantë.

Parllaku i propozoi Ministrit të Mbrojtjes dhe Shefi t të Shtabit të Përgjithshëm, para analizës vjetore me kuadrot e ushtrisë, që një kopje të këtij raporti t’ia dërgonin Këshillit të Mbrojtjes me shpresë që gjatë analizës, të ishte i pranishëm Kryeministri për të dëgjuar mendimet e tyre dhe të komandantëve të njësive, mbi dëmet që po i sillte ushtrisë shpërndarja, punimet në bujqësi, në ndërtim e në shërbime të tjera, me qëllim që të binin dakord me ta e të ndihmonin në frenimin e këtij fenomeni. Pas dy-tre ditësh, Parllakun e telefonoi Kryeministri, i cili nuk kishte gjetur në zyrë B. Ballukun e P. Dumen dhe pasi u informua nga Parllaku se çfarë kërkonte konkretisht, e pyeti për inspektimin. Parllaku e vuri në dijeni për rezultatet jo të mira, për analizën vjetore, për raportin që kishin përgatitur dhe se mund t’i dërgonte një kopje. Të nesërmen, me anë të një telefonate, M. Shehu i tha se e kishte lexuar raportin, ishte njohur me gjendjen jo të mire që kishin gjetur komisionet në njësi e reparte dhe se kopjen e raportit nuk do t’ia kthente, por do t’ia kalonte për dijeni Enver Hoxhës. Informoi Ministrin e Mbrojtjes dhe Shefi n e Shtabit të Përgjithshëm që raportin ia kishte dërguar Kryeministrit, por atyre nuk iu erdhi mirë që ishte vënë në dijeni më pare Kryeministri dhe sidomos Komandanti i Përgjithshëm. Nga ana tjetër, Parllaku ndihej i qetë, pasi kërkonte ta lehtësonte ushtrinë nga punimet e shumta që po ia zinin frymën dhe nuk kishte përse ta fshihte gjendjen e krijuar. Ndërkohë, Drejtori Politik, Hito Çako, kishte dërguar në Komitetin Qendror të Partisë një raport mbi gjendjen moralo– politike të efektivit të ushtrisë dhe mbi disa probleme të stilit dhe të metodës të drejtimit nga udhëheqja e Ministrisë së Mbrojtjes, për të cilat kishin lindur diskutime.

E ASHTUQUAJTURA KONSULTË PËR USHTRINË

Këto raporte u bënë objekt i një konsulte të organizuar nga Komiteti Qendror i Partisë, që u drejtua nga Hysni Kapo, Sekretar i Komitetit Qendror të Partisë. Në konsultë ishin thirrur komandantët e drejtorët kryesorë të llojeve të armëve e shërbimeve në ministri, si edhe komandantët e komisarët e njësive kryesore të ushtrisë. Diskutimet e konsultës u përqëndruan në gjendjen e përgatitjes luftarake të efektivave e të kuadrit ofi cer, si edhe të problemeve të tjera të jetës dhe veprimtarisë së trupave. Në konsultë mungonte Ministri i Mbrojtjes, por shumica e kuadrove të ushtrisë radhitën arsyet e uljes së cilësisë në përgatitjen ushtarake, duke theksuar se ofi cerët në vend që të merren me stërvitje, u zihet koha me drejtimin e punimeve operative ekonomike, se jetojnë larg familjeve dhe u mungojnë kushtet për jetesë normale, studim e përgatitje. Hysni Kapos nuk i pëlqyen diskutimet që e vinin theksin te arsyet objektive të rënies së nivelit të përgatitjes luftarake. Në fjalën e tij, ai tha se vështirësitë me të cilat përballet ushtria pas “reformave revolucionarizuese” dihen, por duhet të kapërcehen deri në stabilizimin e reparteve në vendet e reja të dislokimit.

Gjithashtu, ai tha se kishte edhe shumë mungesa subjektive që nuk mund të justifikoheshin me ato objektive, siç ishin ngritur nga Parllaku në raportin “Mbi gjendjen e përgatitjes luftarake”, pas inspektimit vjetor. Për çudinë e të gjithëve, Shefi i Shtabit të Përgjithshëm të Ushtrisë, Petrit Dume, aprovoi në një farë mënyre mendimet e H. Kapos, duke theksuar të metat e metodës së drejtimit në Ministrinë e Mbrojtjes, në një kohë që ushtarakët kërkonin të frenohej shpërndatja e mëtejshme e ushtrisë në pika hapjeje dhe lehtësimi nga detyrat e shumta jashtë destinacionit ushtarak që po e shkatërronin atë. Parllaku, mendimet e tij, i kishte shprehur hapur në raport dhe ato u mbështetën nga shumica e pjesëmarrësve në konsultë. Ai diskutoi për mendimet që kërkonin shkurtimin e kohës së përgatitjes të studentëve për oficerë në shkollat ushtarake dhe që mbështeteshin nga Hysni Kapo, në një kohë kur Parllaku kërkonte të zgjateshin edhe një vit studimet e tyre dhe kishte rënë dakord me Ministrinë e Arsimit për të shtuar në programet mësimore edhe disa lëndë universitare, në mënyrë që diploma e shkollave ushtarake të bëhej e barazvlefshme me atë të disa instituteve apo fakulteteve. Qëllimi i Parllakut ishte të ndihmoheshin oficerët, që në rast paaftësie ose të daljes në lirim të parakohshëm, të kishin mundësi, sipas diplomës të përftuar, të punonin në institucionet e tjera. Zëvendësi i Parllakut, gjeneral i kulturuar e oficer karriere me akademi të lartë ushtarake, ishte për shkurtimin e kohës së studimit.

U dëgjuan edhe absurditete si në rastin kur një komisar dha shembullin se si një ushtar që kishte mbaruar shkollën e nënoficerit e komandonte togën më mirë se oficeri. Parllaku u detyrua të sqarojë se studentët ushtarakë janë si të gjithë studentët e tjerë që mbarojnë shkollat e mesme. Në universitete zgjerohen njohuritë kulturore dhe bëhen profilizimet në drejtime të caktuara shkencore, e njëjta gjë vlente edhe për studentët ushtarakë, që profilizoheshin sipas armëve, vazhdonin akademitë ushtarake dhe zhvillonin njohuritë e artit ushtarak, si shkencë e të gjitha shkencave. Oficeri përgatitet të drejtojë jo vetëm togën, por duke bërë karrierë do të përgatitet për të komanduar edhe batalion, brigadë, divizion dhe në bazë të aftësive edhe njësi më të mëdha. Nëse arti ushtarak do të vlerësohej si të gjitha shkencat e tjera, atëherë duhet t’i jepej koha e duhur për studim, si mjekut, inxhinierit, etj. Në sallë pati tension dhe krahasimi i Parllakut nuk i pëlqeu Hysni Kapos, por ai vazhdoi. Diskutimet e oficerëve përqëndroheshin kryesisht te përgatitja e gatishmëria luftarake, jo te mbjellja e patateve apo te tufat e bagëtive, pasi përgatitja për mbrojtjen e vendit ishte shqetësimi kryesor.

ANALIZA NË BYRONË POLITIKE

Pas kësaj konsulte, u bë mbledhja e Byrosë Politike të Komitetit Qendror të Partisë, ku u analizua gjendja në ushtri sipas përfundimeve të konsultës dhe raporteve të dërguara nga MM. Në mbledhje ishte i ftuar dhe Rrahman Parllaku.

Diskutuan të gjithë anëtarët e Byrosë Politike të KQ të PPSH, të cilët u përqëndruan te raporti i Drejtorisë Politike, që ngrinte probleme të stilit e të metodës të drejtimit në ushtri, gjithmonë duke u spostuar nga problemi kryesor që ishte përgatitja e gatishmërisë luftarake të ushtrisë dhe kritikuan B. Ballukun e P. Dumen, si drejtuesit kryesorë të ministrisë. Parllaku kritikohej, pasi në raportin mbi gjendjen e përgatitjes e të gatishmërisë luftarake, të metat e dobësitë e konstatuara i kishte justifikuar me shkaqe objektive dhe jo me të meta të drejtimit, që kishin dalë si të meta kryesore gjatë analizës së zhvilluar. Gjithashtu kritikohej për pikëpamje jo të drejta në lidhje me politikën për përgatitjen e oficerëve. Kritikat iu adresuan direkt nga Enver Hoxha, gjatë konkluzioneve të tij. Parllaku bëri një ndërhyrje gjatë fjalës së tij, që u cilësua pa takt nga të pranishmit, pasi nuk kishte ndodhur ndonjëherë që të ndërpritej fjala e E. Hoxhës, por në atë moment ndërhyri Mehmet Shehu, i cili i dha të drejtë, pasi stërvitja donte shumë dije dhe energji. M. Shehu tregoi se në fund të një stërvitjeje të zhvilluar në një repart të Vlorës, komandantët e togave e të kompanive i kishin patur rrobat sikur sapo kishin dalë nga uji. Ndërhyrja e tij e lehtësoi disi Parllakun.

Nga kjo analizë, shumë ushtarakë dolën me vërejtje. Shpërndarja e mëtejshme e ushtrisë vazhdoi. Detyrat në punime bujqësore, në ndërtime e në fortifikime u shtuan. Kjo lloj taktike tashmë po shtonte edhe efektva për shërbimin roje. Koha për stërvitje u reduktua në maksimum. Gatishmëria luftarake e fuqia mbrojtëse e vendit u dëmtuan rëndë. Vendi ishte i ekspozuar para rrezikut për dështimin që mund të sillte katastrofë, pasi tani nuk kishte mbetur më asnjë repart gatishmërie që të priste goditjet e para të armikut, derisa të vihej në gatishmëri ushtria e të bëhej mobilizimi i rezervistëve dhe kompletimi i ushtrisë. Mehmet Shehu, gjatë analizës, të metat e ushtrisë ia ngarkoi kryesisht Beqir Ballukut dhe u përpoq ta largonte atë nga detyra e drejtuesit kryesor të ushtrisë, pasi diheshin marrëdhëniet e tyre të acaruara. Por kjo nuk u arrit dhe në fund të mbledhjes së byrosë, ai propozoi të rishikohej struktura organizative e Ministrisë së Mbrojtjes, për t’iu përshtatur më mirë kushteve të zhvillimit të ushtrisë pas zbatimit të reformave. Propozimi u pranua nga byroja dhe u vu si detyrë të bëhej një studim, që do t’i paraqitej për aprovim Këshillit të Mbrojtjes.

ZHVESHJA NGA KOMPETENCAT

Në bazë të këtij vendimi, në fillim të vitit 1971, Këshilli I Mbrojtjes aprovoi projektin për riorganizimin e Ministrisë së Mbrojtjes, paraqitur nga grupi i punës. Në strukturën e aprovuar u hoqën nga vartësia e Ministrit të Mbrojtjes të gjitha drejtoritë e shërbimeve e llojeve të armëve. Në vartësi direkte të Shefit të Shtabit të Përgjithshëm kaluan Komanda e Mbrojtjes Kundërajrore të Shtetit, Komanda e Flotës Luftarake–Detare, Komanda e Artilerisë, e Tankeve dhe drejtoritë, e xhenios, e përgatitjes luftarake, e teknikës dhe e autotraktorëve. Në vartësi direkte të ministrit mbeti Shefi i Shtabit të Përgjithshëm, që tashmë ishte drejtori kryesor i ushtrisë dhe Drejtoria e Prapavijave të Ushtrisë. Për të ndihmuar Shefin e Shtabit të Përgjithshëm në organikë u emëruan dy zv. ministra. Njëri ishte Rrahman Parllaku, që do të kishte në vartësi Drejtorinë Operative, të zbulimit, të organizim–mobilizimit, të ndërlidhjes, të kimisë, si edhe degën e topografisë e të shërbimeve, kurse zëvendësi i dytë do të ishte Mendu Backa, i cili do të kishte në vartësi Drejtorinë e Xhenios, të fortifikimit xhenier, atë teknike, industrinë ushtarake, si dhe të autotraktorëve.

Motivimi i largimit të Ministrit të Mbrojtjes nga drejtimi direkt i komandave dhe drejtorive të armëve u bë gjoja me arsyen se ai ishte shumë i ngarkuar me detyra të larta partie dhe për arsye shëndetësore, por kjo nuk ishte e besueshme për ushtarakët, që e dinin se marrëdhëniet e Shehut me Ballukun nuk ishin të mira. Kështu, duke mos e larguar dot përfundimisht nga detyra, drejtimi efektiv i ushtrisë po i besohej P. Dumes, si një person më i përshtatshëm për të. Edhe në kushte pune shumë të vështira për ushtrinë, kuadri ofi cer po përpiqej me mish e me shpirt për të inkuadruar efektivin që kryente shërbimin aktiv me atë rezervist dhe po bëheshin përpjekje maksimale për të shfrytëzuar kohën në kryerjen e stërvitjeve të gatishmërisë luftarake. Njëkohësisht, punohej ditë e natë për sistemimin e efektivit në vend–dislokimet e reja, nëpër pikat e hapjes. Puna këmbëngulëse e efektivit oficer çoi në arritjen e disa rezultateve në përgatitjen luftarake të vitit 1970–1971, të cilat u paraqitën si suksese të riorganizimit të udhëheqjes së Ministrisë së Mbrojtjes.“Në mbledhje ishte i ftuar dhe Rrahman Parllaku.

/Gazeta Panorama 

65 vite më parë, në orën 01:54 të datës 13 Gusht 1961 filloi ndërtimi i Murit famëkeq të Berlinit. Pavarësisht nga ngjarjet e shumta, tronditëse dhe zhgënjyese  gjatë këtyre dekadave dhe pas shembjes së tij më 9 nëntor 1989, ajo ditë e ruan rëndësinë e saj epokale. Edhe pse po bëhet sërish ” modë” ngritja e mureve të shumtë  me emra të frikshëm kudo; siç e përshkruan aq bukur edhe te poezia ”Muret ” poeti ynë i madh Xhevahir Spahiu, ato janë mure fizike, xhami, hekuri, ideologjike, racore, gjinorë, krahinorë, migratorë, etj.

Muri i Berlinit ishte shumë më tepër se sa e tregon emri. Në fakt, ai ishte  impiant gjigand ndarës dhe vdekjeprurës 156 km; përbëhej nga katër breza;  i parë 4 m i lartë ishte me beton dhe tela me gjemba; brezi i dytë që njihej dhe si « zona  e vdekjes » shkonte 80 – 100 m thellësi dhe kushdo do të shkelte aty do të kapej gjallë  ose do ta zinte korenti elektrik; brezi  i tretë ishte plot transhe ndërsa brezi i katërt ishte një trase e pakalueshme. Muri vrojtohej në  gjithë gjatësinë e tij nëpërmjet  302 kullave të vrojtimit, nga të cilat 32 ishin në qytetin e Berlinit.

Ai Mur vërtet që kufizoi ndjeshëm arratisjen e gjermanolindorëve drejt perëndimit, por ndërkohë ai mega absurd ishte katastrofë e vërtetë për imazhin e lindjes komuniste. Ai demaskoi në sytë e gjithë botës dështimin e ” vitrinës së socializmit lindor” përballë suksesit të RFGJ-së me mrekullinë ekonomike dhe shtetin social.

Eshtë folur dhe shkruar shumë për këtë Mur famëkeq; autori i këtyre radhëve, krahas shkrimeve të tjera ka botuar edhe Librin ”Berlini pa Mure” ( 2009) Në këtë shkrim,  po ndalemi në efektet e  ngritjes së Murit, në reagimin dhe kundërshtimin e menjëhershëm të popullatës, nga brenda dhe nga jashtë, duke shfrytëzuar të gjitha mjetet, rrugët dhe mënyrat për kapërcimin e tij.

Gjatë 28 viteve të tij, Murin e kapërcyen me mijra vetë, ndërsa 134 u vranë në përpjekjet e tyre  në kërkim të lirisë. Dëshmori i parë i Murit, Peter Fechter ra më 17 Gusht 1962 në rrugën “Bernauer Strasse”; pikëriësht aty ku ndodhet  Memoriali i Murit, ku çdo vit zhvillohen homazhe në ditën e ngritjes dhe rënies së tij. Ndërsa dëshmori i fundit, 20 vjeçari Christian Gueffroy ra më 5 shkurt 1989.

Ngritja e Murit  u shoqërua me shumë incidente, aksidente por dhe momente emocionuese, për të cilat janë shkruar me qindra libra, këngë, poezi dhe filma. Këtu po ndalem në tri raste të njohura të cilat përmenden më shpesh në këtë 65 Vjetor.

Policioti Hans Conrad Schumann

Kapërcyesi i parë i bujshëm i  Murit të Berlinit ishte roja kufitare në pjesën lindore të Berlinit, 19 vjeçari Hans Conrad Schumman. Më 15 Gusht 1961, vetëm dy ditë pas ngritjes së Murit midis rrugës « Ruppiner dhe Bernauer Strasse » diku në qendër të Berlinit, Schumman i kapërceu me guxim telat me gjëmba i inkurajuar nga thirjet e vazhdueshme që vinin nga pjesa perendimore e Berlinit « hajde këtu, hajde këtu! » i ndihmuar edhe nga një makinë policie patrullimi e RFGJ-së.  Fotoja e fotografit të ri  Peter Leibing e shkrepur me  një aparat « Exact »  u botua te ”BILD” dhe  bëri «  xhiron e botës» Si shkak i indinjatës së Schumman-it u bë  kur  një vajzë të vogël që kishte shkuar te gjyshërit e saj në pjesën lindore nuk e lejuan të të kthehej sërish  te familja e saj. Më vonë ai u vendos në Bavari. Por jeta e tij u kthye në një kalvar vuajtjesh psikologjike, për shkak të presionit të vazhdueshëm nga pjestarët e familjes që e qortonin për veprimin e tij. Sepse dihen pasojat e hakmarrjes së rregjimit lindor ndaj tyre. Ra në depresion deri sa vdiq në vitin 1998 kur ishte vetëm  58 vjeç.  Pavarësisht nga këto peripeci,  ai i qëndroi deri në fund  pohimit të tij se « vetëm kur kapërceva Murin jeta ime u bë plotësisht e lirë”.

Hapësi i tuneleve të nëndheshme

Gjatë gjithë asaj periudhe pati shumë qytetarë berlinoperendimorë, të cilët ndihmuan me të gjitha mjetet ata që donin të iknin në Perëndim.

Një ndër më të shquarit e tyre ishte  Hasso Herschel, i cili u nda nga jeta këtë qershor në moshën 91 vjeçare. Bashkë me shokë të tjerë ai hapi tre tunele poshtë Murit të Berlinit. Kështu, vetëm përmes “Tuneli 29“ në vitin  1962 kaluan në perëndim  29 vetë,  midis tyre edhe vetë motra e Herschel.

Ky tunel ishte vepër e vërtetë arti. Ai u bë edhe film me titullin “Tuneli“, ku dokumentohet ikja dramatike nëpërmjet tij Ai ishte nga Dresdeni dhe ishte dënuar me burgim disa vite, por kaloi me një pasaportë fallco në perëndim dhe prej andej ndihmoi edhe të tjerë për t’i shpëtuar tiranisë së kuqe.

Herschel vlerësohet si njeriu që  më shumë se kushdo tjetër mendohet se ka ndihmuar  rreth 1000 vetë në kapërcimin e Murit.

Dy zonjushat e Murit

Rasti i tretë por me fund të lumtur ndodhi më 13 Gusht 1961; kur dy vajza 15 vjeçare gjermane, shoqe shkolle në gjimnaz u afruan te njera tjetra dhe shtrënguan duart në formën e një lamtumire mbi murin që po ngrihej dhe po i ndante si shumë e shumë të tjera. E para nga e djathta e fotos më poshtë është Kriemhild Meyer, kurse tjetra nga e majta, Rosemarie Badaczevski. Kjo e fundit e kishte apartamentin në një godinë shumëkatëshe me ballkon nga pjesa perendimore; sipas planit të babait të saj që ishte në perëndim, ajo rrëshqiti poshtë ballkonit me litar më 19 Gusht 1961. Kriemhild mbeti në lindje por u largua më vonë në perëndim.  Ai takim ato ditë bëri bujë të madhe. Fotoja e tyre kishte dekada që qëndronte në Muzeun ‘Treptow‘ në pjesën lindore të Berlinit. Vitet e fundit, Muzeu kishte bërë shumë demarshe  për t’i  gjetur e bashkuar simbolikisht ato dy vajza. Më në fund, të dyja “ zonjushat e Murit” siç njihen në publik u gjetën një e nga një në distance kohore, sepse Kriemhild banonte prej vitesh në Zvicër ku kishte punuar si dekoratore. Ndërsa Rosemaria jetonte  pranë Hamburgut, ku kishte punuar si sekretare në një universitet.

Më 15 Qershor 2019,  këto dy shoqe  u ritakuan pas 58 vitesh në katin e tretë të Muzeut në Treptoë, aty ku janë ekspozuar dhe fotot e tyre. E pamundur të përshkruhej gëzimi dhe emocioni i tyre, i stafit të Muzeut dhe publikut gjerman. Ai takim dhe fotoja pranë fragmentit  të Murit në po atë vend ku u ndanë 58 vite më parë, në Harzer Strasse, në kufirin midis lagjes Treptower dhe Neukëln, “ pushtoi” faqet e para dhe kronikat televizive të atyre ditëve dhe në vazhdim.

Si shumë e shumë shembuj të tjerë të ngjashëm, edhe  rasti i “ dy zonjushave të Murit” dëshmon qartë dhe bindshëm se megjithë suksesin fare të përkohshëm, nuk ka mur, gardh dhe pengesë, sado të gjatë e të sofistikuar qoftë që të ndajë njerëzit.

Këtë mesazh e dha Kancelarja Merkel në fjalimin e saj të zjarrtë më 19 Maj 2019 përpara 20.000 studentëve dhe profesorëve të Universitetit elitar të Harvardit. Ajo bëri thirje që “në vend të nacionalizmit të zgjedhim globalizmin, në vend të unilaterizmit multilaterizmin, në vend të mbylljes hapje, në vend të proteksionizmit tregtar, të hapim tregjet dhe në vend të mëndjengushtësisë mëndje të hapura.“

Presidenti që sfidoi Murin e Berlinit

Ngritja e Murit të Berlinit  zhgënjeu dhe tronditi thellë jo vetëm berlinezët në të dy anët  e tij por dhe gjithë Perëndimin; sepse u duk sikur  ëndra e madhe e ribashkimit gjerman po shuhej. Por jo, se përtej Atlantikut ndriçonte një dritë e madhe shprese. Presidenti mitik Kenedi fluturoi drejt Berlinit më 26 Qershor 1963 me premtimin monumental për mbrojtjen e vlerave të demokracisë, të solidaritetit dhe të ribashkimit. I shprehu këto mesazhe me shumë emocione por dhe bindshëm, me oratorinë e tij të pashoqe, pikërisht aty, pranë Murit. Berlini oshëtiu atë ditë nga brohoritjet entusiazte “ Kenedi” “Kenedi”!

Me fjalimin e tij historik, mes egzaltimit të gjysëm milionë berlinezë perendimorë të pranishëm, që nisi dhe u mbyll me deklarimin lapidar në gjermanisht “ Ich bin ein Berliner” – “Jam Berlinez”  Kenedi dhe SHBA-të i thurën një himn madhështor Berlinit të ardhshëm të Europës së Ribashkuar, të etur për liri dhe paqe.

Vërtet që ky fjalim i konsideruar si më emblematiku i Luftës së Ftohtë kishte vetëm 685 fjalë; por me karizmën e tij të rrallë, Presidenti i 35 i SHBA-ve i dha zjarr aspiratës gjermane të ribashkimit; duke tronditur Berlinin dhe muret ndarës.

Atyre që kishin iluzione për komunizmin, ai iu drejtua ironikisht, qartë dhe thjeshtë: “ Le të vijnë ta shohin në Berlin!”

Vërtet që disa muaj më vonë e vranë Kenedin, por jo vizionin, ëndrën dhe premtimin e atij “ Berlinezi” të madh. Atë e mbajtën dhe përcollën më tej  pasardhësit e tij, sidomos Presidenti Reagan, kur më 12 Qershor 1987, nga Portat e mbyllura të Brandenburgut i lëshoi thirjen kushtrim Gorbaçovit për ta shembur atë Mur dhe për t’i hapur ato porta; në vijim, me hapat dhe vendimet e tyre epokale ishin “të mëdhenjtë” e botës –  Bush, Thatcher, Kohl, Mitteran dhe Gorbaçhov që më 9 Nëntor 1989 udhëhoqën shembjen e Murit famëkeq me të gjitha rrjedhojat e tij të njohura historike.

Tani, vërtet që po ngrihen gjithandej mure ndarës dhe pengues. Madje, edhe ndonjë urë bashkuese  po kthehet në mur pengues dhe ndarës, për fat të keq edhe në Ballkanin Perendimor. Kjo ka ndodhur në Mitrovicë me urën e famshme mbi Lumin Ibër, një vepër e vërtetë arti me financime edhe nga BE-ja. Mirëpo, për vite të tëra deri tani vonë ajo është kthyer në një mur të madh pengues vetëm e vetëm që të mos i prishet mideja dhe humori politik Beogradit.

Konventa e Alpeve ndërton ura bashkuese!

Duke ardhur në terrenin tonë, një ndihmesë të madhe në shembjen e mureve, gardheve dhe pengesave të tjera  vazhdon të japë Konventa Ballkanike dhe Gazeta e Alpeve. Kjo falë një seri projektesh, prgramesh dhe nismash të tjera; me synim shembjen dhe shmangien e mureve dhe gardheve ndarës dhe pengues ekzistues në çdo aspekt; midis veriut dhe jugut,  Shqipërisë dhe Kosovës, të moshuarve dhe rinisë,  shtetit dhe shoqërisë, midis atyre që e duan dhe e mbrojnë si sytë e ballit mjedisin, gjelbërimin dhe shkatërruesve/betonuesve të tij. Në këtë betejë madhështore janë shquar mijra qytetarë të Alpeve, njerëz të thjeshtë patriotë. Kjo ndihmesë e çmuar është prezantuar dhe promovuar me cilësi elitare  dhe në shumë veprimtari me jehonë të gjerë sociale, mjedisore, publike dhe mediatike. Në krye të këtyre proceseve kanë qenë me pasion dhe përkushtim pjestarë dhe drejtues të Konventës, me  vlera, virtyte, pasione dhe profesione nga më të ndryshmet.

Në Alpet tona kreshnike kanë lindur, kanë zhvilluar veprimtarinë dhe rrezatojnë imazhin dhe veprën e tyre politikanë të shquar, shkrimtarë dhe poetë të talentuar të formatit ndërkombëtar, afaristë të zotë dhe bujarë, diplomatë dhe  ambasadorë brilantë në metropolet dhe organizatat  më të rëndësishme ndërkombëtare,  mendimtarë, gjuhëtarë dhe filozofë të shquar, arkitektë, ndërtues dhe luftëtarë sypatrembur. Bashkë me këngëtarë, valltarë  dhe instrumentistë të famshëm që vazhdojnë të shkëlqejnë  në skenat më të mëdha  muzikore dhe operistike të vendit dhe të botës, sportistë me emër në të gjitha llojet, etj.

Lista e këtyre personaliteteve anti-mur është tejet e gjatë, por publiku ynë i njeh ata edhe falë promovimit në faqet dhe rubrikat  cilësore të Gazetës së Alpeve, të cilën e drejton me pasion të pashuar publicisti, eseisti dhe veprimtari  i palodhur patriot, zoti Ramiz Lushaj. Në vijim të eventeve të mëparshme, Takimi Ballkanik i kësaj Konvente i zhvilluar në muajin Maj në Valbonën e magjishme dhe evente të tjera gjatë vjeshtës, me praninë edhe të personaliteteve të spikatura nga Brukseli janë dëshmitë më të freskëta të angazhimit dhe rezultateve mbresëlënëse të Konventës Ballkanike të Alpeve në shembjen e mureve dhe gardheve;  mbi të gjitha zëvendësimin e  tyre me ura dhe nyje bashkuese, kudo, por mbi të gjitha në kokat dhe mendjet e njerëzve dhe shoqërive tona.

E pra, pikërisht për të tillë mure bashkues, lidhës dhe  integrues e jo për blloqe ndarës dhe pengues  njerëzit kanë sot  nevojë  më shumë se kurrë.  Ky  është mesazhi më i rëndësishëm  që jep ky  65 Vjetor i ndërtimit të Murit famëkeq të Berlinit.

E Mërkurë, 02.15.2012, 09:55am (GMT+1)

Ata ishin disa djem nga Bujani i Tropojës që bënin një bisedë mes shokësh. Vetë mosha adoleshente e tyre ish te shkak për një debat më se të sinqertë. Gjithsesi në atë moment as që u shkonte në mendje se pikërisht ajo bisedë e bërë aty në thellësi të maleve të Tropojës, do të bëhej shkaku i një kalvari të stërmundimshëm vuajtjesh dhe peripecish. Nuk do të vononte që gjithçka ishte thënë aty të mësohej saktësisht nga sigurimi i shtetit të asaj kohe. As më pak dhe as më shumë por tema e tyre kishte në epiqendër vetë udhëheqësin komunist Ramiz Alinë. Ishte viti 1983 kur ai kishte pak kohë që kishte përfunduar vizitën e bujshme në rrethin e tyre të Tropojës. Çuditërisht, atyre djemve edhe pse të vegjël, e ndjenin se u ishte mërzitur jeta nga sistemi komunist. Megjithëse të rinj dhe duke jetuar shumë larg Tiranës, në kushtet e transportit të atëhershëm, ata e parashikonin dhe e kuptonin se Enver Hoxha numëronte ditët e fundit të jetës. Tashmë sipas tyre, pengesë për rrëzimin e komunizmit ishte vetëm Ramiz Alia të cilin do të kishin bërë mirë që gjatë kohës që kishte kaluar në rrethin e tyre të mund ta asgjësonin. Kaq ide ishte dashur që fantazia e tyre djaloshare të kalonte nga një variant atentati në një tjetër, se si mund të ishte eliminuar Ramiz Alia. As që mund ta mendonin se vetëm me atë bisedë të atyre çasteve ata do të bëheshin të njohur në të gjithë Shqipërinë, madje rreth portretit të tyre në të gjitha krahinat e vendit do të thureshin subjekte me frymëzim legjendash. Ishte momenti kur me shpejtësinë skëterre, u përhap lajmi se “Shoku Ramiz i paska shpëtuar në fije të perit atentateve të mirëorganizuar në Veri të Shqipërisë për t’i marrë atij me çdo kusht jetën”.

E çuditshme dhe e pabesueshme ngjarja e ndodhur si në filmat hollivudianë ku në qendër të tyre qëndrojnë heronjtë tragjikë, por në Shqipërinë e vogël që bie shumë larg Hollivudit, subjekti s’ka qenë artistik por një ngjarje e vërtetë.
20-30 djem në prangat e policisë ndërkohë që disa prej tyre morën dënimin kapital “Vdekje me Pushkatim”. Dy prej tyre u falën nga dënimi kapital.
Ky ishte pak a shumë bilanci i ngjarjes që pasoi vizitën e bujshme të Alisë në veri-lindje të Shqipërisë, Kukës, Has, Tropojë etj.
Lajmi se në veri kishin funksionuar dy grupe armiqësore shumë të rrezikshme që donin të bënin atentat ndaj udhëheqësit, u bë jo vetëm i besueshëm, por filloi të zgjerohet dhe të lustrohet me episode legjendash. Njëri grup u kap në takimin e Hasit pikërisht kur Alia po hipte në tribunën e mitingut ndërsa tjetri në Tropojë. Të paktën ky është lajmi i përhapur me bujë dhe ai që besuan njerëzit. Por, askush nuk mësoi asnjëherë se ai i Tropojës paskishte qenë vetëm një bisedë të rinjsh të përmendur në fillim të këtij epilogu ndërsa tjetri në Has nga sa mësohet sot paska qenë një konflikt mes dy rivalëve që s’kishin as një lidhje me atentatin për të cilin u akuzuan.
Gjithsesi, dy prej të rinjve të Tropojës të dënuar nga Gjykata e Lartë me “vdekje me pushkatim” u është falur jeta nga Presidiumi i Kuvendit Popullor, Kryetar i të cilit ishte vetë Ramiz Alia. Ata janë dy kushërinj të parë Isuf dhe Skënder Haluci.
Isufi fatkeqësisht nuk jeton më ndërkohë që kontaktojmë me Skënder Halucin i cili tashmë është dekretuar gjyqtar në Vlorë.
Një ndër shkaqet që Skënder Haluci pranon të flas për opinionin publik është fakti se ndjehet i shqetësuar që sërish vijohet të deformohet dhe të mos dihet mirë e vërteta. Ai merr shkas edhe nga një intervistë të dhënë për atë ngjarje nga vetë sekretari personal i Ramiz Alisë zoti Guro Zeneli i cili sipas Halucit nuk është fare i qartë mbi atë çka ndodhur në të vërtetë në ato ditë terrori mbi popullin e Hasit dhe të Tropojës gjatë dhe pas turit politik të Ramiz Alisë në ato krahina.
Për më tepër le të ndjekim vetë intervistën e zotit Haluci.

Zoti Haluci, është folur shumë për atentatin që do t’i bëhej Ramiz Alisë në Has gjatë turit të vizitave që ai bëri në vitin 1983 në veri të vendit. Jo vetëm atëherë por edhe shumë vite më vonë e kam dëgjuar shumë herë faktin se një person është kapur në mitingun e Hasit me granat në xhep dhe është dënuar me vdekje por që më mbrapa është falur nga Ramiz Alia. Është thënë gjithashtu se ai person është quajtur Skënder Haluci, pra jeni ju. Çuditërisht në këtë mënyrë e konfirmo edhe para disa ditësh vetë ish- sekretari i Ramiz Alisë gjatë një cikli intervistash që dha për “Gazeta Shqiptare”.
U zgjata disi në hyrje të pyetjes sime për të të bërë të qartë pak a shumë atë që duam të sqarojmë nëpërmjet intervistës suaj. Thjesht, vetëm ju mund të na shpjegoni të vërtetën.
Ju kuptova qartë zoti Veliu. E vërteta e atentatit dhe e gjithë asaj historie është krejt ndryshe nga sa e dëshmoi ish-sekretari i Ramiz Alisë, Guro Zeneli. Unë e ndoqa intervistën e tij dhe pashë që ai kishte marrë përsipër të bënte lustrimin e figurës kriminale të Ramiz Alisë, duke ua paraqitur atë shqiptarëve si një udhëheqës dhe politikan shumë njerëzor. Guro Zeneli, të cilin fatmirësisht nuk e kam njohur, po vazhdon t’i shërbejë me besnikëri edhe pas vdekjes padronit të tij diktatorit të fundit komunist në Shqipëri Ramiz Alisë. Sipas këndvështrimit të tij është normale pasi me sa mësova e paska marrë nga Saranda dhe e çoi në paradhomën e tij me kompetenca të jashtëzakonshme. Por Zoti Guro nuk duhet të gënjejë opinionin publik se kjo nuk i shërben askujt. Nuk e kuptoj se përse masmediat shqiptare i kushtojnë kaq shumë rëndësi këtyre figurave të regjimit Sllavo-Komunist shqiptar si Enver Hoxha, Mehmet Shehu, Kadri Hazbiu, Ramiz Alia etj monstra të tipit të tyre, që masakruan pa mëshire për mëse 45 vjet mijëra shqiptar të pafajshëm vetëm për fjalën e lirë, për prirjet perëndimore të tyre, për besimin e tyre tek Zoti. Sapo na u hoq nga ekranet televizive “Enver Hoxha” i Blendi Fevziut, sapo u mbushën ekranet e televizioneve dhe faqet e gazetave me akuzat e Nexhmie Hoxhës për humbjen e ditarit personal të Enver Hoxhës, gazeta juaj fillon një Dossier me bamirësitë që sipas Guro Zenelit na paska bërë Ramiz Alia. Nuk është normale dhe e moralshme që të fyhet në këtë mënyrë inteligjenca e shqiptarëve sepse shqiptarët e dinë mirë se kush kanë qenë këta monstra politik.
Që ju jeni akuzuar si atentator i Ramiz Alisë i mbetur në tentativë, ndërkohë që jeni njohur në gjithë Shqipërinë me emër, këtë nuk besoj se ka gënjyer, ashtu siç nuk ka gënjyer që jeni dënuar me “Vdekje me Pushkatim” dhe që ju ka shpëtuar nga plumbi Ramiz Alia apo e kam gabim?
Besoj se nuk ka gënjyer edhe për faktin se në periudhën pas viteve ’90 kur u arrestua Ramiz Alia dhe ish-udhëheqja më e lartë e shtetit komunist pikërisht ju jeni caktuar për të kryesuar trupin gjykues ndaj tyre por që keni dhënë dorëheqjen. Nuk e di nëse kam qenë i gabuar në këto fakte që ju citova?
Është e vërtetë se faktet që thatë juve, qëndrojnë saktësisht ashtu si i thatë, pavarësisht se nuk i shpjeguat mirë.
Çfarë shpjegimi?
Në radhë të parë nuk jeni i qartë për sa ka disiformuar ish-sekretari i Ramizit. Sepse e vërteta është krejt ndryshe. Krejt ndryshe qëndron e vërteta mbi ato që ish-sekretari e quan “atentat” dhe krejt ndryshe është fakti i arrestimit tim ashtu siç është krejt ndryshe fakti pse Ramiz Alia më ka shpëtuar nga ekzekutimi, ndërkohë që Kolegji Ushtarak i Gjykatës së Lartë të Republikës Popullore Socialiste të Shqipërisë më kishte dënuar me “Vdekje me Pushkatim”.
Por unë do të thoja madje mjaft i revoltuar që sekretari i Ramiz Alisë nuk thotë të vërtetën për rastin se përse u fala unë që sipas tij, unë qenkam falur nga Ramiz Alia se ai nuk donte ta përuronte atë vizitë të tij në veri duke i faturuar një vdekje madje ka ngulur këmbë për mua që të mos pushkatohesha.
Të lutem mund të më thuash saktësisht se si ka qenë e vërteta se mendoj se do të ishte me shumë interes edhe për opinionin për të hequr çdo aludim apo hamendësim? Ju thash që sekretari i tij ishte shumë larg vorbullave kryesore ku juve ju plasi sigurimi kështu që të vërtetën absolute mund ta deklaroni vetëm ju.
Unë e kam bërë të qartë edhe herë tjetër në masmedia se Ramiz Alia e përgjaku veriun dhe jo nuk donte ta përgjakte si pretendon Guro Zeneli. Gjatë dhe pas asaj vizite të paharruar për Hasjanët dhe Tropojanët, në Has dhe në Tropojë janë arrestuar, torturuar dhe dënuar me afate të gjata burgimi mbi 30 veta. Nga pranvera e vitit 1983 kohë kur ka ndodhur turi politik për promovimin e Ramiz Alisë si pasardhësin e Enver Hoxhës, pasi në atë kohë thuhej së Enver Hoxha ishte në gjendje të keqe shëndetësore fizike dhe mendore, deri në pranverën e vitit 1985 janë pushkatuar disa persona nga kjo zonë të cilët do mundohem t’i kujtoj me emra, Tom Ndoja dhe Sokol Sokoli pushkatuar pas revoltës që kishte ndodhur në Burgun e Qafë-Barit në maj të vitit 1984, Shkëlzen Doçi pushkatuar më duket me 9 prill 1985 në kohën kur po jepte shpirt krimineli Enver Hoxha, pa harruar këtu edhe Hasjanët që u ekzekutuan pas vizitës së Ramiz Alisë në Has. Më e tmerrshmja që ta dijë dhe ish sekretari i Ramizit është se ata Hasjanë dhe Tropojanë shumica prej tyre të rinj që u arrestuan, torturuan dhe u dënuan me afate të gjata burgimi nuk kishin të bënin fare me atentatin imagjinar për të cilit flet Guro Zeneli. Atentate të tilla ishin vetëm në mendjen e Ramizit dhe të sigurimit të shtetit. Këtu qëndron për mendimin tim edhe një nga arsyet që ka ndikuar tek Ramiz Alia dhe Presidiumimi Kuvendit Popullor që unë të mos ekzekutohesha duke e kthyer dënimin nga “Vdekje me Pushkatim” në dënim me “25 vjet heqje lirie”.
Nuk e kuptova arsyen e faljes suaj?
Siç e theksova edhe më lart, gjatë viteve 1983, 1984, 1985 nga krahina ime ishin pushkatuar 6-7 veta. Pas lirimit nga burgu kam mësuar se Sekretari i Parë i Komitetit të Partisë së Rrethit tonë, në një takim që ka pasur më Ramiz Alinë i ka thënë atij se pushkatimet që janë bërë në Veri, nuk janë pritur mirë në popull, veçanërisht pushkatimi me dt, 9 Prill i Shkëlzen Doçit, i cili ishte nga një familje e njohur dhe e lidhur shumë me regjimin. Një xhaxha i Shkëlzenit në atë kohë ka qenë anëtar i Komitetit Qendror të PPSH. Po e pyes Guron pse nuk ia fali jetën Ramiz Alia Shkëlzen Doçit, pas takimit që pati me xhaxhain e tij, një ish-bashkëluftëtar i Ramizit gjatë luftës? Për mendimin tim kjo është një nga arsyet që ne nuk u ekzekutuam në tetor të vitit 1985, pas dënimit me “Vdekje me Pushkatim” nga Kolegji Ushtarak i Gjykatës së Lartë të Republikës Popullore Socialiste të Shqipërisë.
Ju kuptoj madje shikoj se jeni goxha i irrituar me pasaktësitë që mund të ketë pasur dhe që jam i bindur që këto pasaktësi i ka pasur sekretari i Ramiz Alisë përderisa ju që jeni aktori kryesor i subjektit thoni se është krejt ndryshe. Meqenëse jemi në kontakt me mijëra lexues të “Gazeta Shqiptare”, mund të na i sqaroni të vërtetat absolute? Së pari, doja të thoja si ka nisur historia dhe a ka pasur një rast atentati në mitingun e Hasit?
E vërteta është se në Has është kapur një person me granatë por që ai s’kishte të bënte fare me Ramiz Alinë e aq më shumë të mund të kishte përgatitur një atentat. Ai faktikisht ka pasur një sherr banal me dy bashkëqytetarë të Hasit.
Më interesantja ishte se këtë fakt e kanë ditur shumë mirë edhe njerëzit e sigurimit që i arrestuan ata djem me akuzën e bujshme se kishin qëllimin për atentat ndaj Ramiz Alisë. E thashë edhe më lart se atentati ishte vetëm në mendjen e Ramiz Alisë dhe sigurimit famëkeq të shtetit shqiptar të asaj kohe.
Zoti Haluci, thatë se ka pasur dijeni sigurimi se djali me granatë në Has nuk kishte qëllim për Ramiz Alinë megjithatë e arrestoi me atë akuzë të tmerrshme. Si ta kuptoj përse e bënë këtë veprim?
Pikërisht për këtë jam i irrituar unë me atë sekretarin që quhet Guro Zeneli që thotë se “nuk u përgjak veriu”. Ta kesh të qartë ti dhe i gjithë publiku sot e përgjithnjë se ata persona që u arrestuan në Has gjatë dhe pas vizitës së Ramiz Alisë nuk kanë bërë asnjë veprim për të vrarë Ramiz Alinë. Këtë armë-mbajtje pa leje sigurimi i shtetit e përdori për të ngritur alibinë e një atentati të dështuar si pasojë e vigjilencës së lartë të sigurimit të shtetit për ruajtjen dhe sigurimin e jetës së udhëheqësve të partisë dhe të shtetit. Faktet sa për dijeni të shokut Guro dhe të opinionit janë krejt ndryshe. Kukësi, Hasi dhe Tropoja u përgjakën dhe u masakruan barbarisht pas turit politik të Ramiz Alisë në këto krahina në pranverën e vitit 1983. Vrasjet dhe arrestimet në këto zona jo vetëm nuk u ndaluan por u shtuan sidomos pas ardhjes në pushtet të Ramiz Alisë, mos harroni këtu ekzekutimin barbar që iu bë poetit Avzi Nela i cili u var në mes të Kukësit. Ku ishte në atë kohë shefi yt o shoku Guro? Jeni në një moshë të thyer dhe është mirë që nëse vendosni të flisni thoni të vërtetën mbi ata çka mund të keni parë dhe dëgjuar se kështu i shërbeni më mirë shpirtit tuaj dhe ish-shefit tuaj. Shqiptarët kanë nevojë të dinë të vërtetat që kanë ndodhur gjatë 45 viteve sado të hidhura që të jenë.
Nuk e di zoti Haluci nëse ju jeni në dijeni se çfarë u bë me personin e kapur në Has me granatë në xhep i cili siç deklaroni ju është etiketuar për të ngritur alibinë mbi ekzistencën e grupit armiqësor të Hasit.
Me sa di unë nga të thënat e të burgosurve nga Hasi me të cilët kam jetuar në Burgun e Burrelit ai dhe një tjetër janë pushkatuar, më vjen shumë keq që aktualisht nuk jua kujtoj dot emrat se ka kaluar një kohë e gjatë. Di vetëm se shumë të tjerë u dënuan me afate të gjata burgimi dhe ata të cilët i mbijetuan burgut u liruan në fillim të viteve ’90 pas përmbysjes së regjimit komunist në Shqipëri.
Ju keni njohur njeri nga ai grup i Hasit?
Kam qenë në burg me një burrë shumë të mirë që quhet Xhem Sefolli i cili jeton akoma në Has, dhe deri tani nëse nuk abrogohet ligji për dëmshpërblimin e ish-të dënuarve politik nga regjimi komunist, as ai dhe as ata që u pushkatuan dhe as ata që u dënuan dhe vuajtën afate të gjata burgimi nuk përfitojnë asnjë lek si dëmshpërblim sepse janë dënuar si terrorist. Megjithatë qeveria ka paraqitur në parlament një projekt-ligj për disa ndryshime në ligjin “Për dëmshpërblimin e ish-të dënuarve politik nga regjimi komunist” ku mund të zgjerohet rrethi i përfituesve përfshi këtu edhe grupin “armiqësor” të Hasit.
Sa vjeç ishte ky atëherë?
Mund të ketë qenë rreth 50 vjeç.
Me sa kam informacion një pjesë a atyre që u arrestuan për atentatin imagjinar ndaj Ramiz Alisë, kanë pranuar se kanë dashur që të vrasin Ramiz Alinë gjatë vizitës në Has.
Ndërkohë, juve thoni se nuk kanë pasur fare të bëjnë. Si ta kuptoj?
Ore, po si mund të vepronin ndryshe nën ato tortura çnjerëzore që ata provuan mbi kurrizin e tyre?! E keni idenë se çfarë mund ndodhte në qelitë e burgjeve shqiptare kur sigurimi të arrestonte dhe të akuzonte se kishe menduar të vrisje udhëheqësin e partisë e të shtetit. Nuk ju reziston dot barbarizmave që të bëjnë. Kështu që edhe për të shpëtuar nga torturat mund të pranosh edhe vdekjen.
Le të ndalimi te ngjarja juaj personale zoti Haluci. Mësuam deri tani se nuk jeni ju personi që u arrestuat në mitingun e Hasit por që gjithsesi jeni arrestuar dhe dënuar me vdekje me të njëjtën akuzë. Si ka rrjedhur ngjarja?
Unë me disa shokë të gjithë të moshës nën 26 vjeç, njëri prej tyre ishte kushëriri im Isuf Haluci, i njohur si njeri shumë i zgjuar dhe i shkathët. Ishim duke bërë një bisedë interesante por që ajo do të bëhej shkak që të vërshonin mbi ne plot 13 akuza të cilat ishin të mjaftueshme që Kolegji Ushtarak i Gjykatës së Lartë i atyre viteve të na çonte menjëherë drejt skuadrës së pushkatimit, pra të na dënonte me vdekje.
Por cilat ishin ato biseda që bënit juve në mes të Tropojës që e paskan irrituar aq shumë shtetin e atëhershëm?
Sa për dijeni ne ishim nga familje të persekutuara barbarisht nga regjimi komunist. Që nga viti 1948 deri sa u shemb regjimi komunist shqiptar burgu politik shqiptar nuk ka ngelur pa pasur në qelitë e tij anëtarë të familjes time. Mua me ka vdekur babai në moshën 46 vjeç në dhjetor të vitit 1975 ndërkohë që vuante dënimin e dytë në Burgun e Burrelit pasi ishte ridënuan në revoltën e të burgosurve të Spaçit të vitit 1973. Pas vizitës së Ramiz Alisë në Tropojë në pranverën e vitit 1983, sigurimi i shtetit ishte i interesuar për të sajuar edhe në Tropojë një atentat imagjinar ndaj Ramiz Alisë. Për këtë alibi kush më të përshtatshëm se ne që rridhnim nga familje të persekutuarish do të ishte më i besueshëm për alibinë e tyre. Pas vizitës së Ramizit në Tropojë unë dhe shokët e mi kemi diskutuar vazhdimisht rreth kësaj vizite, duke shfaqur mendimin se sikur të vritej ky, regjimi merrte fund sepse për Enver Hoxhën thuhej se ishte i mbaruar. Madje fantazia jonë filloi të prodhonte mënyra dhe ide se ku dhe si mund të asgjësohej më mirë dhe me thjesht. Ki parasysh se ne ishim disa rinj plot fantazi dhe të pakënaqur nga jeta sepse nuk kishim asnjë hapësirë për të jetuar të paktën si të tjerët. Nuk e di nëse e përfytyroni atë lloj bisede që mund të bëjnë disa rinj por që kishim një të veçantë nga bashkëmoshatarët tanë në të gjithë Shqipërinë. Mendonim se si do t’ja bënim për të shpëtuar nga regjimi.
Ngjarja që ju përshkruani zoti Haluci dhe vizitat e Alisë në rrethet e veriut të cilat ju sa i përmendët, kanë qenë në vitin 1983. Si mund të përmbysnit sistemin komunist sipas jush duke vrarë Ramiz Alinë ndërkohë që atëherë jetonte Enver Hoxha?
Më vjen keq por unë nuk kam pretenduar kurrë se mund të përmbysja regjimin komunist të asaj kohe, por që në atë kohë kam qenë i bindur se regjimi komunist në Shqipëri nuk është i përjetshëm dhe se çdo ditë po i afrohej fundit. Ne kishim shokë e miq edhe në Tiranë dhe kur vinim ndonjëherë në Tiranë flitej hapur se Enver Hoxha në atë kohë ishte në gjendje të rëndë shëndetësore fizike dhe mendore. Në Tiranë flitej hapur mes të rinjsh. Këtë mëndim na e përforcoi edhe më shumë turi i Ramiz Alisë nëpër Shqipëri gjatë vitit 1983. Ky tur politik nuk linte mëdyshje tek askush se Ramiz Alia do të ishte pasardhësi i Enver Hoxhës.
Dhe ju mendonit të shpëtonit Shqipërinë duke vrarë Ramizin?
Ne mendonim të shpëtonim veten. Ne ishim të rinj por nuk e di, e ndjenim dhe e kuptonim se duhej të bënim diçka. Nuk mund të pajtoheshim me atë sistem gjakatar. As me atë fukarallëk të paimagjinuar. Persekutimi dhe hallet na kishin ndërgjegjësuar së tepërmi aq sa të mendonim edhe gjëra të tilla. Ne në atë kohë na punonte mendja vetëm si të shpëtonim nga regjimi. T’i drejtoheshim kufirit nuk mendonim se shpëtojmë sepse të kaloje në Jugosllavi ishe automatikisht i kthyer dhe i kalbur në burg. Unë personalisht e kisha provuar njëherë. Kështu sipas mendimit tonë vdekja e Ramiz Alisë ndërkohë që Enver Hoxha ishte në ditët e fundit të jetës do të përshpejtonte përmbysjen e regjimit.
Sigurisht, ju vetëm aludonit tashmë që Ramizi kishte përfunduar vizitat?
Patjetër, por që neve diskutonim vetëm për hallet tona. Dhe kjo gjë na çonte mendjen deri te Ramizi. Pra ishte një bisedë dhe kaq.

Zoti Haluci, u ndalët goxha nga numri i kaluar në lidhje me përpjekjet tuaja për të mos jetuar në Shqipërinë komuniste. Madje të shkoi edhe mendja se përse nuk i bëtë atentat Alisë gjatë vizitës së tij në Tropojë. Pse kishit aq mllef për sistemin, kishit arsye? E them këtë, se të jesh kaq i betuar, do të thotë se duhet të kesh një shkak më shumë se të tjerët, që të bëhesh kaq i shqetësuar që jeton në atë sistem.
Si thua ti, nuk kisha arsye për ta urryer atë regjim?! Kur unë isha vetëm 5 vjeç, babai im për të shpëtuar nga arrestimi është detyruar të arratiset nga Tropoja, së bashku me mua dhe vëllain tim më të madh që atëherë ishte 9 vjeç dhe ka shkuar në ish-Jugosllavi, në Vuthaj të Malit të Zi tek vëllai i tij, i cili ishte arratisur që në vitin 1952. Kam provuar burgjet komuniste duke filluar në moshën 5 vjeç, disa ditë në Titograd, sot Podgoricë, pastaj pasi na kthyen pas 9 muajsh, kam kaluar disa ditë në burgun e Shkodrës dhe disa ditë në qelitë e tmerrshme të burgut të Bajram Currit. Mua dhe vëllain na lanë të lirë për arsye moshe, kurse babain e dënuan me 15 vjet burgim. Si thua ti, Z. Veliu?!
Sa vjeç keni qenë kur jeni arratisur?
Kam qenë vetëm 5 vjeç. Më mori babai me vete, të shpëtonim nga ai regjim i padurueshëm.
Po si ka mundësi, kur ju u ndodhët sërish në Shqipëri?
Na kthyen komunistët jugosllavë. Sigurimi i shtetit shqiptar kishte marrëdhënie të shkëlqyera me UDB-në Jugosllave dhe pas 9 muajsh na kthyen në Shkodër.
Sa vjet burg bëri babai?
Babai im nuk arriti të dilte më nga burgu. Ai pas kthimit nga Jugosllavia u dënua 15 vjet burg. U ridënua përsëri në vitin 1974, pasi mori pjesë aktive në revoltën e të burgosurve politikë të Spaçit. Ishte vetëm 46 vjeç kur ndërroi jetë në dhjetor të vitit 1975, ndërkohë që vuante dënimin në Burgun e Burrelit. Pas kësaj, unë si u rrita, madje kur isha rreth moshës 20 vjeç, duke mos pasur asnjë të ardhme për jetën, mendoja çdo ditë që të arratisesha nga Shqipëria për të shpëtuar njëherë e mirë nga regjimi.
Nuk kishit prapë frikë nga UDB-ja?
Nuk tentova kurrë më të arratisesha nga kufiri me ish-Jugosllavinë, sepse e dija se përsëri do më kthenin. Në vitet 1982-1983 kam shkuar disa herë në Gjirokastër për t’u arratisur në Greqi, sepse grekët nuk të kthenin. Kështu që ndërsa rrinim në Tropojën e përvuajtur nga komunizmi, edhe pse ishim të njomë mendonim si të mund të shpëtonim prej atij regjimi gjakatar. Dhe këtu dolëm te historia të cilën jua përshkrova pak më lart, kur gjashtë muaj si kishte ikur Ramizi ne diskutonim se kishim bërë gabim që s’kishim ndërmarrë ndonjë lloj atentati ndaj tij dhe kështu që pas vdekjes së Enverit, sipas nesh, do të mund të përmbysej komunizmi.
Dhe thatë se pas asaj bisede ju u arrestuat. Si u mësua?
Ne e dinim se ishim gjithmonë të survejuar nga sigurimi i shtetit. Por, siç e dini, sigurimi i shtetit ka qenë i tmerrshëm atëherë. Ku s’i ka pasur spiunët dhe bashkëpunëtorët. Bisedat dhe veprimet tona ishin të njohura për sigurimin e shtetit dhe përfundimi dihet, një arrestim spektakolar. Një demonstrim force përpara popullit të Tropojës, kur na nisën për në Tiranë, duke na nxjerrë në sheshin kryesor të qytetit të lidhur me pranga dhe me litarë, nga Dega e Punëve të Brendshme deri në mes të sheshit ku ishte autokolona e makinave që do na sillte në Burgun e Tiranës.
Kur u arrestuat?
Ka qenë mesnata e 24 nëntorit 1983-it, pra plot gjashtë muaj pasi Ramiz Alia ishte larguar shëndoshë e mirë nga Tropoja. Arrestimi është një histori më vete. Sepse nuk erdhën sikur do të arrestonin dy të rinj, por sikur po arrestonin super kriminelin e botës. E ngjashme me atë aksionin që dimë për kapjen e Bin La Denit. Ishin forca të tëra speciale të 326-ës së famshme, të mbështetura nga mjete të blinduara dhe lloje të ndryshme armësh duke e rrethuar shtëpinë nga të gjitha anët. Atë natë në shtëpinë time u arrestuam unë dhe djali i xhajës tim, Isuf Haluci, i cili siç mund të keni dëgjuar, është vrarë me 29 shkurt të vitit 1992 në urën e Tragetit të Tropojës, ndërkohë që po përcillte drejtuesit kryesorë të Partisë Demokratike, të cilët ishin në Tropojë për të hapur fushatën elektorale të kësaj partie për zgjedhjet politike të 22 marsit të vitit 1992.
Po si mendoni ju, përse bënë një “spektakël” të tillë?
Demonstrim force, për të terrorizuar tropojanët, për të thënë se kapëm dhe asgjësuam një grup armiqësor shumë të rrezikshëm. Ti duhet ta kesh dëgjuar që është përmendur shumë “Grupi i Tropojës”, që gjoja do të vriste Ramiz Alinë.
Sa muaj hetuesi bëtë?
Plot 26 muaj hetuesi, në hetuesinë speciale në Tiranë, nën tortura çnjerëzore nga një grup hetuesish të zgjedhur në të gjithë Shqipërinë dhe të njohur si hetuesit më gjakatarë që kishte Shqipëria në atë kohë. Disa prej tyre janë edhe sot në organet e drejtësisë, të cilët siç e kam thënë edhe herë të tjera, kanë marrë pjesë aktive në gjurmimin, arrestimin, hetimin, torturimin, dënimin dhe ekzekutimin e shumë shqiptarëve për motive krejtësisht politike. Në përfundim të hetuesisë, një mal me akuza, komplet Kodin Penal të asaj kohe, pjesën “krimet kundër shtetit”.
Mundeni t’i kujtoni?
Po përpiqem, “tradhtia ndaj atdheut në formën e kryerjes së porosive të agjenturave të huaja, (CIA-s dhe UDB-së); “agjitacion e propagandë kundër pushtetit popullor”; “sabotimi i ekonomisë socialiste”; “tentativa e arratisjes jashtë vendit”; “armëmbajtje pa leje”, si dhe “shkelja e dispozitave mbi arin e valutën” etj.
Hetuesia thatë përfundoi pas 26 muajsh?
Pas 26 muajsh, Kolegji Ushtarak i Gjykatës së Lartë me juridiksion fillestar na dënoi me “Vdekje me Pushkatim”. Pastaj gjithë trungu i familjeve tona, plot 18 frymë, do të përfundonin në internim në Kotë të Vlorës, ndërkohë që unë dhe Isufi do të rrinim nën pushtetin rraskapitës të superprangosjes nga duar e këmbë, si dhe me kokën të mbështjellë nga helmeta metalike. Pra në kushtet e njeriut që pret të ekzekutohet.
Por si arritët t’i “shmangeshit” plumbit të skuadrës së pushkatimit?
Historia e thesarit ishte edhe një përpjekje e fundit për të kthyer situatën në favorin tonë. Nga ana tjetër, Isufi, duket gjatë gjithë zhvillimit të gjyqit e vuante shumë faktin se bashkë më të po shkoja edhe unë drejt dënimit me vdekje. Ishte katër vjet më i madh në moshë se unë. Duket, ndihej përgjegjës. Ndërkohë, unë e kisha vënë re se ai gjatë gjithë zhvillimit të gjyqit, ishte përpjekur që të devijonte akuzat që më përfshinin edhe mua. Saktësisht mohoi të gjitha akuzat, duke i quajtur të montuara, por edhe pohoi gjithashtu, sido që të vinte puna, se Skënderi, pra unë, nuk ishte i përzier me asnjë prej tyre. Mori gjithçka përsipër vetë.
Ju do të thoni se alibia e arit që Isufi hodhi mbi tavolinën e sigurimit në atë kohë nuk ka qenë një ide e momentit, por një veprim i menduar dhe ideuar prej kohësh?
Unë jam i bindur se më shumë se për veten, Isufi e kishte menduar planin e vet deri në imtësi, duke përllogaritur provokim-vëzhgim rezultati edhe kundër-reagimet e kundërshtarëve. Ai kishte menduar t’u jepte një provë të fortë njerëzve, që kishin në duar fatin e jetës së tij dhe jetës sime, me qëllim që ata të nisnin të besonin seriozisht në historinë e legjendës së thesarit.
Fillimisht, që të besonin se e kishte seriozisht për thesarin, Isufi u tha atyre të Sigurimit të Shtetit se ku gjendej një pjesë fare e vogël e tij.
Në të vërtetë, ishte marrë Isufi me flori, që i shkoi mendja te një alibi e tillë, duke ditur se do të besohej?
Me Isufin në atë kohë bënim tregti me anë të florinjve, që i mblidhnim në zonën e Tropojës dhe i dërgonim jashtë vendit me anë të shoferëve të kamionëve të tregtisë së jashtme, të cilët, kur ktheheshin, na sillnin mall, orë e sende të tjera, çikërrima të ngjashme, por shumë të kërkuara në tregun e kohës.
Pra Isufi, në një farë mënyre e njihte floririn dhe se duhet të ketë pasur, ndryshe nuk mund të përdorte një alibi të tillë, apo jo?
Para se të na arrestonin, kujtoj se kishim gjendje 23 monedha floriri, që Isufi i mbante të fshehura në murin e shtëpisë së tij, në Bujan, pas një tulle që duhej hequr. Pas arrestimit tonë, duke e ditur se kishim nëpër duar florinj, policia dhe Sigurimi kontrolluan të gjitha vrimat e mundshme, me mjete të sofistikuara të kohës, përfshi edhe mina apo metalkërkues, madje e mbajtën shtëpinë të rrethuar për një javë, por pa mundur të gjenin ndonjë gjë të vlefshme. Kështu Isufi, në zbatim të planit të tij, u rrëfeu krerëve të Ministrisë së Brendshme të asaj kohe se ku gjendej “një pjesë fare e vogël e thesarit”. Ata shkuan në shtëpinë e tij në Bujan dhe i gjetën 23 monedhat pikërisht pasi hoqën tullën që u kishte thënë Isufi. Duket, saktësia e informacionit dhe e vërteta e vërtetuar, bindi krerët e Ministrisë së Punëve të Brendshme që të besonin tek pjesa tjetër, te thesari i Bujanit, i fshehur në një zgavër të lumit Valbonë.
Kështu, më 22 shtator, Krerët e Sigurimit të Shtetit së bashku me Isufin u nisën për në Tropojë.
U rakorduat juve me Alibinë e Isufit? Pra a ju morën në pyetje para se të shkonin për të verifikuar atë çka u sajonte Isufi?
Para se të niseshin për në Tropojë, ata të Sigurimit më morën në pyetje. Ndërsa unë bëra lojën e Isufit, djalit të xhaxhait, që e adhuroja. Më pyetën për thesarin dhe u thashë se nuk dija asgjë. Kështu më kishte mësuar Isufi. Ne, por edhe të gjithë të burgosurit e tjerë, komunikonim ditë e natë me anë të një kodi që ishte shpikur në burg, i ngjashëm me atë MORS, ku një germë e caktuar e alfabetit kishte një numër goditjesh përkatëse në murin ndarës të qelive. Ndërsa ditën e dytë të marrjes në pyetje, duke bërë sikur u theva nga presioni, u rrëfeva xhelatëve se e dija se Isufi kishte një sasi floriri, por u thashë se nuk e dija se ku e mbante të fshehur. Duket ky pohim i bindi përfundimisht ata të Sigurimit dhe të Ministrisë së Punëve të Brendshme, se Isuf Haluci nuk i mashtronte për “thesarin”.
Pas kësaj, kishin arsye të shkonin?
Shpura e policisë dhe disa krerë të Sigurimit të Shtetit kishin udhëtuar për gjatë gjithë natës për në Tropojë. Isufin e kishin lidhur këmbë e duar me hekura, ndërsa në dy krahët i rrinin dy policët më viganë të Repartit Special nr. 326, një nga të cilët ishte kampion në sportin e mundjes, të cilët i njoh edhe sot dhe më kanë folur për këtë udhëtim.
Siç më tregoi Isufi më pas, dy policët që e kishin marrë përsipër sigurimin e tij, njërën dorë e kishin të lidhur me pranga me dorën e tij. Kështu kishin udhëtuar gjatë gjithë natës me makinë, kështu kishin ecur përgjatë shtratit të Valbonës, kështu kishin parë shfaqjen për gjetjen e thesarit në vendin ku përroi i Shydenicës bashkohet me lumin e Valbonës duke krijuar një zgavër gjigante.
Me të mbërritur te vendi i thesarit, te gropa në lumë, ku Isufi kishte treguar me gisht vendndodhjen e thesarit, një polic, që bënte zanatin e palombarit, ishte zhveshur për t’u veshur me kostumin e zhytjes të stilit të vjetër, të përbërë edhe nga një skafandër që vendosej në kokë. Pasi ishte bërë gati, edhe pse uji ishte i ftohtë brisk, polici ishte zhytur.
Si u kishte thënë Isufi se e kishte fshehur floririn?
Kujtoj se Isufi u kishte thënë se florinjtë, rreth 13 kilogramë, i kishte futur në një arkë metalike dhe se këtë, gjatë kohës së verës, kur niveli i ujit kishte rënë, e kishte lidhur me kavo çeliku pas një shkëmbi në fund të shtratit të lumit, në një tip zgavre.
Pse mendon se u tha se kishte 13 kilogramë dhe nuk u tha për shembull 15 apo 20. Mund të ketë ndonjë domethënie apo kot?
Më pas, këtë shifrën 13 kilogramë e kam peshuar shpesh në mendje dhe gjithmonë rezultati më ka dalë, se duhet të ketë pasur lidhje me 13 akuzat që Sigurimi i Shtetit kishte montuar në adresën tonë. Një profeci e zgjuar e Isufit. Por, le të kthehemi te kërkimi i thesarit. Polici që u fut në ujë ishte nga më të zgjedhurit e më të fuqishmit e Repartit Special Nr. 326. E njihnin të gjithë me emër, Xhiku. Por, u lodh shpejt duke u zhytur. Sepse lumi kishte pasur prurje të mëdha për shkak të shirave dhe për më tepër uji kishte qenë shumë i ftohtë. Për rrjedhojë, polici nuk kishte mundur të kërkonte me kujdes, të eksploronte që të gjitha zgavrat.
Mendon se edhe zgjedhja e një vendi të tillë të paeksplorueshëm për të ndërtuar alibinë nuk mund të ketë qenë rastësisht?
Ashtu është. Unë mendoj se zgjedhja e atij vendi për kërkimin e thesarit, ishte sërish pjesë e mendjes gjeniale të Isufit, pasi në atë zonë të Valbonës edhe në verë, kur ka pak ujë, është e vështirë të shkosh në taban të lumit dhe të eksplorosh të gjitha shpellat e nënujshme.
Pas disa orësh përpjekjeje, polici palombar ishte dorëzuar. Por, ishte dorëzuar, pa u bindur se kishte eksploruar gjithë zonën që Isuf Haluci qarkonte me gisht diku nën sipërfaqen e ujit të Valbonës. Pra, ishte dorëzuar, duke e lënë sërish enigmë të vërtetën e “thesarit”.

Zoti Haluci, e ndërpremë intervistën e numrit të kaluar pikërisht në momentin që specialët të mbështetur nga njerëz të përgatitur fizikisht dhe që bënin edhe polumbarin, po kërkonin dhe nuk mund të gjenin floririn e pretenduar nga yt kushëri Isufi dhe i mbështetur sipas legjendës nga ty. Jemi pikërisht në momentin që polumbari pasi rrëmoi në vorbullën e ftohtë dhe me prurje të shumta të ujërave dimëror pas më shumë se katër orësh doli dhe tha se nuk mundi të gjente gjë por edhe nuk mundi të rrëmonte dot guvat e shtratit të lumit. Ajo që doja të dija unë për ta rinisur këtë bisedë është se a ka reaguar Isufi i cili mbahej i superprangosur në breg të lumit, në këtë moment që është dorëzuar polumbari?
Në këtë kohë Isufi u ishte lutur ta linin atë që të zhytej me qëllim që të nxirrte thesarin. Madje u ishte lutur disa herë. Por, drejtuesit e këtij operacioni nuk e kishin lejuar. Duke pasur parasysh gjendjen e tij pasi Isufi, i katandisur kockë e lëkurë nga torturat, në pothuaj gjysmën e peshës së vet trupore, nuk do të kishte dalë i gjallë që andej. Ma kishte thënë që në momentin e parë që më tregoi për rrengun. Më kishte thënë se, sido që të vinte puna, së paku do të arrinte të shihte Tropojën për herë të fundit. Kështu që fjala e palombarit se nuk kishte mundur të kontrollonte gjithë shpellat në shtratin e lumit, sërish nuk i kishte lëvizur drejtuesit e Ministrisë së Brendshme, vetë ministrin Hekuran Isai, por edhe Drejtorin e Sigurimit, Zylyftar Ramizi, nga bindja se Isuf Haluci nuk i kishte mashtruar.
Si vepruan pasi nuk e lanë Isufin në idenë e vetë që të kërkonte ai?
Në përfundim të kërkimit pa rezultat, ata kishin urdhëruar që e gjithë zona që qarkonte pikë-takimin e Valbonës me përroin e Shydenicës të rrethohej me tela me gjemba e të ruhej me roje të armatosur. Të njëjtët ishin kujdesur gjithashtu të shmangnin të gjithë kuriozët, duke varur në disa pozicione të gardhit rrethues tabela që shkruanin se sipërfaqja e rrethuar ishte ekonomi ndihmëse e Degës së Punëve të Brendshme të Tropojës.
Pas kësaj thoni ju, u komunikuan anulimin e ekzekutimit tuaj?
Pas katër ditësh nga kërkimi në Valbonë, mua më nxorën nga qelia dhe më çuan në zyrën e hetuesisë. Aty pashë se kishin çuar edhe Isufin, djalin e xhaxhait dhe kuptova se diçka e madhe ishte duke ndodhur. Pasi ishte kthyer nga Tropoja, Isufi me anë të kodit tonë më kishte shkruar një fjali të vetme: “Më duket se ua futa”! Prandaj kur e pashë aty, në dhomën e hetuesisë, të them të drejtën u frikësova. Mendova se Sigurimi i Shtetit mund të kishte zbuluar dredhinë. Por, isha gabuar. Pak çaste më pas në dhomë u dha Ministri i Punëve të Brendshme, Hekuran Isai. Ministri nxori paketën e cigareve dhe na zgjati nga një, mua dhe Isufit. Unë nuk e kam pirë kurrë dhe refuzova. Ai më tha se unë kisha mbetur armik në një mënyrë ku duhet të ketë pasur edhe djallëzi, apo, për atë vetë, edhe humor. Por, kur je i dënuar me vdekje, kur jeta është në fill të perit, nuk e kupton, nuk e nuhat dot humorin e të tjerëve, për më tepër të xhelatit tënd. Ishte edhe koha kur sapo kishim mësuar se familjet tona, 18 frymë, i kishin internuar në Kotë të Vlorës. Ministri nisi të na sillte rrotull me ca histori pa rëndësi dhe në fund na tha se Presidiumi i Kuvendit Popullor, Kryetar i të cilit ishte Ramiz Alia, megjithëse ia kishim bërë shumë borxh Partisë e shtetit, na kishte falur jetën dhe se masa e dënimit do të ishte 25 vjet burg. Para se ne të merrnim veten, ministri lëshoi edhe një “megjithëse nuk e meritoni” duke u larguar.
Pra ju thoni se alibia e Isufit i kishte vënë në mendime autoritetet e atëhershme për t’ju falur jetën pasi kuptohet sipas tyre me ekzekutimin tuaj do të kumbisnin edhe shanset për të gjetur floririn. Nuk e di nëse u shpreha qartë zoti Haluci?
Karremi i thesarit kishte bërë punën e vet. Ne të dy të dënuarit me vdekje nga Bujani i Tropojës tashmë kishin shanse të vazhdonin të jetonin, madje falë moshës së re, kishin shanse edhe të jetonin si gjithë të tjerët, të lirë. Më 15 dhjetor 1985, mua më dërguan në burgun famëkeq të Spaçit, ndërsa Isufin, pak më larg, në burgun e Qafës së Barit. Por, ditët pa tortura për mua ishin fare pak. Pas dy muajsh, më 18 shkurt 1986, unë u transferova për në burgun e frikshëm të Burrelit. Burgu i Burrelit ishte më i tmerrshmi. Por, unë isha i ri dhe i fortë dhe me ndihmën e familjarëve të mi rezistova. Më vonë e kam menduar se mbyllja ime në burgun e Burrelit duhet të ishte vendosur dhe materializuar edhe si njëfarë presioni ndaj Isufit, që të mos ua dridhte.
Po Isufin, ku e dërguan të vuante dënimin?
Isufin nuk e lëvizën nga burgu i Qafës së Barit. Aty ai arriti ta merrte veten shpejt fizikisht. Madje nga 50 kilogramë peshë trupore që kishte ardhur, kishte rifituar me shpejtësi peshën e zakonshme, por edhe i kishte ardhur në vend zemra dhe guximi.
E kishin lënë të rinisnin kërkimet në verë si të uleshin prurjet e Valbonës?
Në fillim të verës së vitit tjetër, 1986, shpura e policëve ishte bërë sërish gati për të nisur kërkimet e thesarit në zgavrën që krijohet nga bashkimi i Valbonës me përroin e Shydenicës. Sepse ëndrra, ajo ëndrra e florinjtë e ministrit Hekuran Isai dhe të tjerëve vazhdonte.
Biseda e fundit për thesarin e Valbonës mes ideatorit të tij, Isuf Haluci, dhe krerëve të Ministrisë së Punëve të Brendshme, është zhvilluar në verën e vitit 1986 në ambientet e burgut të Qafës së Barit.
Besoj se Isufi tashmë që kishte rifituar jetën nuk i interesonte të vijonte albinë. Pra si ka vijuar biseda me të pasi erdhi vera?
Dikush nga Ministria e Brendshme ishte paraqitur për të biseduar me Isufin në burgun e Qafë-Barit. I kishin thënë Isufit se koha ishte ngrohur, se niveli i ujit të Valbonës kishte rënë dhe se ishte kishin planifikuar që të shkonin sërish, një nga ato ditë, të kërkonin për thesarin atje, te vendi. Por, Isufi që e kishte marrë plotësisht veten fizikisht, kishte bërë sikur nuk kuptonte. Tjetri ishte detyruar t’i kujtonte se ai, Isuf Haluci, kishte lënë një bisedë përgjysmë me shokun Hekuran Isai… për atë punën e thesarit. Por, përgjigja e fundit e Isufit, batuta e tij “ik ore, se nuk e kam floririn për Hekuran Isain” kujtohej pothuaj me eufori nga të gjithë të dënuarit e burgut të Qafës së Barit. Më tej Isufin e kishin rrahur keqas për gati dy javë. Kujtoj se e sollën në Burrel të masakruar. Por, sërish e mori veten shpejt.
Pra dolëm te pyetja ime e ripërsëritur disa herë gjatë vijimit të këtij subjekti kaq interesant se jeta juaj paska shpëtuar nga rrengu apo gracka në të cilën Isufi arriti të fuste sigurimin e shtetit të atëhershëm dhe vetë ministrin Hekuran Isai?
Është e vërtetë që ne të dy përfituam nga rrengu që Isufi thuri për ministrin Hekuran Isai dhe krerët e tjerë të Ministrisë dhe Sigurimit të Shtetit. Por, pas lirimit në qershor 1991, në vigjilje të vizitës në Tiranë të Sekretarit Amerikan të Shtetit, Xhejms Bejker, unë kam mësuar edhe për një tjetër rrethanë që mendoj se ka ndikuar shumë te Ramiz Alia në firmosjen e dekretit që e ndryshoi dënimin tonë, nga me “vdekje me pushkatim”, në “25 vjet heqje lirie”. Prandaj unë mendoj se veç rrengut të thesarit, në faljen e jetëve tona ka ndikuar edhe fakti i pushkatimit në të njëjtën periudhë i katër fatkeqëve nga kjo zonë.
Është thënë shumë zoti Haluci se pas viteve ’90 kur do të gjykohej udhë-heqja më e lartë e shtetit komunist dhe vetë Ramiz Alia, Nexhmije Ho-xha, Hekuran Isai e të tjerë, pikërisht juve jeni ngarkuar me drejtimin e trupit gjykues që do të gjykonte Ramiz Alinë. Detyrë që ju e keni refuzuar dhe keni dhënë dorë-heqjen. Është e vërtetë? Së pari, si mundët të profesionalizoheni në fushën e drejtësisë?
Është e vërtetë. Pas lirimit nga burgu në vitin 1991, në vigjiljen e vizitës së Sekretarit Amerikan të shtetit Xhejms Beiker në Tiranë, mitingun të të cilit me popullin e Tiranës e kam parë në televizion në shtëpinë e një mikut tonë që ishte liruar disa ditë para nesh në qytetin e Laçit. Menjëherë, kam filluar studimet në Fakultetin e Drejtësisë në Universitetin e Tiranës, me shkëputje nga puna. Kam përfunduar ciklin katërvjeçar me rezultate shumë të mira dhe jam diplomuar jurist në vitin 1995. Në vitin 1996 jam emëruar gjyqtar në Gjykatën e Rrethit Gjyqësor Tiranë.
Doja të dija në çfarë pozicioni juridik ndodheshit në momentin e arrestimit të Ramiz Alisë me të cilin tashmë me sa shikoj e solli jeta që ju të ndërronit rolet ku ai ishte në pozicionin e të arrestuarit dhe ju të përfaqësonit ligjin dhe drejtësinë e shtetit. Pra çfarë detyre keni pasur kur ai u arrestua dhe a është e vërtetë zhurma që po bëhet ngado se ju nuk keni pranuar të bëni gjykimin e tij?
Pas arrestimit të Ramiz Alisë diku nga fundi i vitit 1996 fillimi i vitit 1997 jam caktuar për të gjykuar çështjen penale në ngarkim të të pandehurve Ramiz Alia, Simon Stefani dhe Hekuran Isai. Kam dhënë dorëheqjen nga gjykimi i kësaj çështjeje bazuar në parimet themelore të drejtësisë dhe të dinjitetit njerëzor duke pasur parasysh edhe faktin se ishte Ramiz Alia, Kryetari i Presidiumit të Kuvendit Popullor i cili kishte firmosur dekretin për ndryshimin e dënimit të dhënë nga Gjykata e Lartë ndaj meje dhe djalit të xhaxhait tim, nga me “Vdekje me Pushkatim” në dënimin me “25 vjet heqje lirie”.
Kishit interpretim ligjor në shkaqet që parashtruat kur refuzuat gjykimin e Alisë?
Dorëheqja ime ka qenë edhe në respektim të plotë të neneve 15, 16, 17 e vijues të Kodit të Procedurës Penale të Republikës së Shqipërisë ku bëhet fjalë për “Rastet e Papajtueshmërisë me Funksionin e Gjyqtarit në Gjykim”. Në të tilla kushte pavarësisht nga shkaqet që e shtynë Ramiz Alinë që të vendosë për ndryshimin e dënimit tim dhe të kushëririt tim nga me “vdekje me pushkatim” në dënim me “25 vjet heqje lirie”, unë kurrsesi nuk mund të isha gjyqtari i tij. Po ju rrëfej se çfarë i ka thënë në fjalën e fundit pra se ta dënonin me vdekje prifti Dom Mark Hasi një gjykatësi shqiptar. “Me vendimin që po merrni ju nuk po më dënoni me vdekje, por ju po më shkurtoni jetën sepse kush ka lindur edhe duhet vdesë”. Kështu që Kolegji Ushtarak i Gjykatës së Lartë të Republikës Popullore Socialiste të Shqipërisë nuk po më dënonte me vdekje por po më shkurtonte jetën, gjë të cilën e ndaloi Ramiz Alia me dekretin e tij.
Si e komentoni shprehjen kur ju thonë se Ramiz Alia ju ka shpëtuar jetën?
Më vjen shumë keq kur më thonë se “Ramiz Alia të ka falur jetën”. Jetën ma ka falur Zoti, ndërsa Ramiz Alia nuk e lejoi Gjykatën e Lartë të ma shkurtonte.
E takuat Ramizin kur ishte i arrestuar?
Nuk e kam takuar asnjëherë dhe as nuk më ka shkuar ndonjëherë në mendje për ta takuar. Pavarësisht nga marrëdhënia ime me të, ai mbetet një diktator tipik sllavo-komunist shqiptar dhe një nga bashkëpunëtorët më të ngushtë të Enver Hoxhës.

(bw)