VOAL

VOAL

Historia e panjohur e Pano Taçit- Nga poezia që i “dhuroi” 24 vjet burg, te gruaja që e braktisi dhe “çmimet” me të dënuarit…

December 11, 2019
blank

Komentet

blank

“Ishin në një varkë sa një mizë!”- Ish-ushtari që dëshmoi në Hagë për incidentin në Kanalin e Korfuzit rrëfen prapaskenat

AFRIM IMAJ/ Ka pak kohë që ka ndërruar jetë Lutfi Cane, njëri nga dëshmitarët shqiptarë të procesit të bujshëm të incidentit të kanalit të Korfuzit. Rrëfimi i tij në Hagë ka qenë sa unikal, aq dhe interesant. Zhurma në vite për ngjarjen e ka eklipsuar emrin e tij. Rastin në redaksi na e solli kineasti Ilia Dede, kur botonim një cikël nga dosja e incidentit që solli përplasjen e madhe.

blank 

“Përtej dokumenteve që zbardhni, mos harroni se keni dëshmitarë të gjallë!”, na rekomandoi ai me një sjellje fisnike dhe një pasdite shtatori, bashkë me të trokitëm në derën e dëshmitarit që nuk i kishte qëlluar kurrë të fliste për atë që kishte parë me sy në mesditën e 22 tetorit 1946.

Në apartamentin e dëshmitarit disi të harruar diku përballë Shkollës së Kuqe në Tiranë, u ulëm shtruar e folëm gjatë për historinë e asaj përplasje që 80-vjeçari, me një kujtesë brilante për nga mosha, e kujtonte me detaje…

Atë që ka parë mesditën e 22 tetorit ‘46 në kanalin e Korfuzit, e ka raportuar fillimisht tek eprorët e Sarandës. Pastaj e kanë thirrur zyrtarët e Tiranës dhe ka rrëfyer për ta gjerë e gjatë. Më vonë e kanë njoftuar se do të shkojë në Amerikë për të dëshmuar në OKB. Madje, ka përfituar dhe një kostum për t’u paraqitur aty sa më denjësisht.

Ajo që ka ndodhur me Lutfi Canën, ish-ushtarin e kufirit nga Smokthina e Vlorës, është një histori interesante që fillon e mbaron me të vërtetat e incidentit të Korfuzit. Dëshmia e tij për ngjarjen e bujshme, është pjesë e përjetimeve rrëqethëse nga çastet e shpërthimit të anijeve britanike në ujërat shqiptare. I ka qëlluar t’i ndjekë ato nga deti, madje shumë pranë zonës së shpërthimit, ka komunikuar nga afër me ushtarët e huaj gjatë tragjedisë dhe ka prekur me dorë trupat e copëtuar.

Një moment ka mbetur edhe vetë në kurthin e vdekjes, por fati kishte qenë me të. Llahtaria e asaj dite nuk i është shqitur nga sytë tërë jetën.

Në rrëfimin për “Panorama”, 80-vjeçari Lutfi Canaj na tregonte si u gjend në zonën e shpërthimit, kush e urdhëroi për të lajmëruar anijet britanike, çfarë komunikoi me ekuipazhin e tyre, cili ishte reagimi i marinarëve në çastet e tragjedisë, çfarë dinte për minat e vendosura në det, si u dokumentua ngjarja nga eprorët e tij dhe pse iu refuzua udhëtimi në Amerikë ku do të dëshmonte për incidentin..

Njëra nga dëshmitë e palës shqiptare për incidentin e Kanalit të Korfuzit në Gjykatën Ndërkombëtare mban firmën tuaj. Në çfarë rrethanash dhe me çfarë statusi u bëtë pjesë e këtij procesi të bujshëm?

Unë isha një dëshmitar që kisha parë ngjarjen nga afër. Pas asaj që ndodhi mesditën e 22 tetorit, na thanë se do të shkonim për të dëshmuar në OKB. Fillimisht na thirrën zyrtarët e Tiranës. U ulëm shtruar me ta. Shkruam me kujdes detajet e ngjarjes. Në një zyrë të mbyllur folëm orë të tëra për shpërthimin në ujërat e Sarandës. Në fund, njëri ndër ta, na porositi mos të largoheshim pa marrë rrobat e reja që ishin përgatitur posaçërisht për ne. Ashtu bëmë.

Sa erdhi makina me to, i veshëm me kujdes dhe dolëm. Kur mbërritëm në repart, shokët i çuditi pamja jonë. Qenkan bërë dhëndurë bandillët, thumbuan ata. Vetëm kaq është pak, ia kthyem ne dhe aty për aty u përmend faktin që së shpejti do udhëtonim për në Amerikë. Ideja e kësaj vizite ishte lajmi më interesant i takimit me zyrtarët e Tiranës. Ishim vetëm 20 vjeç dhe kuptohet mënyra si i përjetonim ato çaste…

blank
Lutfi Cane, kur ishte me detyrë në Ministrinë e Brendshme

Pra, u thirrët për të dëshmuar atë që patë nga Saranda ditën e incidentit…

Në Sarandë ka pasur me mijëra që e kanë parë shpërthimin e asaj dite nga toka. Unë me dy të tjerë e kemi ndjekur nga deti, bile vetëm pak hapa larg. Sa herë e kujtoj, më rrëqethet trupi e çuditem si mbetëm gjallë…

Si u ndodhët në det në çastin e shpërthimit?

Në det dolëm kur pamë anijet që dolën nga Korfuzi dhe morën kursin për nga Saranda. Na urdhëroi komandanti dhe u nisëm me skaf për t’u prerë rrugën. Njësiti ynë ishte pjesë e postës së kufirit, që pasluftës kishte marrë detyrën e ruajtjes së ujërave territoriale. Gati çdo ditë anije të ndryshme kapërcenin kufirin dhe afroheshin në brigjet tona. Me ato mjete të pakta që kishim, na duhej t’u vendosnim “postbllokun” në det. Dilnim, u bënim thirrje, u kujtonim shkeljen dhe i shoqëronim deri sa kalonin ujërat neutrale. Në përgjithësi deri në atë periudhë operacione të kësaj natyre ishin zgjidhur pa incidente, pavarësisht provokimeve të ndryshme. Megjithatë, gjendja mbetej kritike…

Kur flisni për situatë kritike, keni parasysh vetëm rastet e lundrimit të anijeve të huaja në ujërat tona…

Në atë periudhë, ujërat tona shkeleshin shpesh nga anije luftarake, cisterna e peshkarexhe të ndryshme. Mjaft syresh bëheshin miq të paftuar, kryesisht nga mungesa e orientimit, por kishte dhe raste të qëllimshme. Ky lloj kaosi në hapësirën detare, krijonte një situatë pasigurie, që bëhej më kërcënuese nga gjendja e luftës e shpallur nga Greqia. Ditaditës përballeshim me të papritura të ndryshme. Ajo e 22 tetorit me anijet britanike ishte njëra ndër to…

Si reagonit ndaj anijeve të huaja kur kalonin në thellësi të ujërave tona?

Me mjetet modeste që kishim, dilnim në det dhe u bënim thirrje duke u kujtuar se kanë kaluar kufirin. I vëzhgonim sa tërhiqeshin dhe ktheheshim në bazë. Të paktën deri në ditën e incidentit, raste të tilla i kemi mbyllur pa shqetësime…

blank
Lutfi Cane, kur kryente shërbimin ushtarak
në bazën ushtarake në Sarandë

E keni fjalën për anijet greke…

Kemi pasur para incidentit të 22 tetorit një përplasje me një anije tjetër britanike. Ndryshe nga shkeljet e tjera, këtë herë apeli ynë u shpërfill hapur nga pala tjetër. Këtij qëndrimi ushtarët e baterisë bregdetare ju përgjigjën me zjarr të menjëhershëm. Pati, me sa më kujtohet, përplasje të forta lidhur me këto veprime. Nuk e di si u mbyll zyrtarisht, por ishte diçka e mirë që nuk pati viktima.

Pra, ka pasur dhe një incident tjetër me anijet britanike para atij të 22 tetorit…

Në mos gaboj, ai ka ndodhur diku nga mesi i majit të ‘46- tës, disa muaj para shpërthimeve të Korfuzit. Në këtë rast nuk pati shpërthime minash, nuk pati të vrarë e të lënduar. Po vetëm një zjarr paralajmërues në drejtim të anijes britanike…

Të vijmë tek incidenti i 22 tetorit. Ju pohoni se keni qenë shumë afër zonës së shpërthimit, madje keni komunikuar edhe me marinarët britanikë para incidentit…

Ne shkonim për të lajmëruar anijet e huaja që lundronin në ujërat tona dhe ramë në zonën e minuar bashkë me to. Një moment thamë se na përpiu deti. Nëna ime, ç’kanë parë sytë e mi. Anija sa një mal mbi dallgë shkërmoqej sa hap e mbyll sytë. Pastaj britma e njerëz të copëtuar gjithandej. Vetëm në pak sekonda hapësira për rreth u mbush me uniforma e pajisje ushtarake, blloqe të shkatërruara e pjesë dërrasash të djegura.

Pra, inkursioni juaj në det, nuk ishte një lundrim rutinë, por i urdhëruar nga komanda e kufirit…

Ideja për të ndjekur nga afër anijet që dolën nga Korfuzi, lindi pas raportimit të vrojtuesit që ndiqte situatën në det. Si gjithmonë në të tilla raste, grupi i gatshëm përgatiste skafin dhe nisej për të lajmëruar anijen shkelëse që të korrigjonte kursin. Atë ditë përballja në det u shoqërua papritur me një tragjedie të tmerrshme…

Çfarë ndodhi konkretisht?

Njësiti ynë u nis me një skaf të vogël që e përplaste dallga sa andej-këtej dhe brenda pesë minutave u gjendëm tek anija e parë. Shpjet e shpejt zumë pozicion përballë saj dhe drejtuam grykën e mitralozit për andej. Nuk zgjati shumë dhe një uturimë e zgjatur i dha vrull anijes vërshimi së cilës na fluturoi 30-50 metra larg. Për fat skafi mbeti mbi ujë. Mblodhëm për një çast veten dhe u çuam në këmbë. Nazua, kolegu nga Sevasteri, lëshoi mitralozin në tokë dhe filloi të tundte flamurin që të lajmëronte palën tjetër për lundrimin e paligjshëm. Në pritje të përgjigjes, u dëgjua sërish një zhurmë shurdhuese që e bëri shpejtësinë e anijes të paparë.

Dallgët e tërbuara na përplasën tutje si një pupël. “O Luto, o burrë, se na mbytën!”, thirri i alarmuar Nazua duke i dhënë gaz motorit. Instinktivisht hodha sytë përballë kur ç’të shikoj. Anija që dukej si mal në këmbë na afrohej gjithnjë e më shumë si për të na kapur të gjallë. “Djall-o punë!”, thashë me vete i befasuar. Tashmë, nuk ishim ne në gjurmim të saj, por ajo që na ndiqte kërcënueshëm. Dueli fund e krye ishte i tmerrshëm: Skafi ynë në tërheqje, anija tjetër në sulm! Madje, në kushte krejtësisht të pabarabarta. Një moment na erdhi aq pranë, sa kujtuam se na mbyti. Pikërisht atëherë ndërroi kurs dhe mori drejtimin për nga

blank
Faksimile e dokumentit me dëshmine e
komandantit të bazës së Sarandës në Gjykatën e Hagës

Nuk ra në mina anija e parë?

Minat shpërthyen gjatë afrimit të anijes së dytë që vinte pas saj. Ky ishte dhe momenti më i rëndë. Ende nuk kishim marrë veten nga përballja me anijen e parë, kur u shfaq tjetra. E madhe, e shpejtë, agresive si dhe ajo. Në pak minuta u gjend te këmbët tona me një zhurmë marramendëse. Nuk bëhej fjalë të komunikonim me të, pa le ta urdhëronim për të ndërruar kurs. Mëndja na punonte vetëm si t’i shpëtonim goditjes fatale. Të ftohtit dhe paniku na ishin futur në palcë. Çast pas çasti prisnim fundin e tmerrshëm.

Sakaq, u dëgjua një shpërthim i madh. Në pak sekonda tymi pushtoi gjithçka. Anija përballë që u këput në mes ngjante si një kalë i ngordhur. Mbi dallgë nuk dukeshin më shkumë të bardha, por tesha ushtarake dhe gjymtyrë të copëtuar. “Luto, vëllai, çfarë ndodhi?”, dëgjova zërin e Nazos që më kapi për këmbe. “Tërmet, tërmet!”, ia ktheva unë duke u munduar të çohem. “Pa shiko se jam plagosur”, mërmëriti si me vete Nazua dhe vuri dorën në krahun e majtë që me sa dukej e kishte shembur gjatë shpërthimit. “Shyqyr që shpëtuam kokën, thuaj”, e qetësova duke e ndihmuar për tu çuar…

A komunikuat pas shpërthimit me marinarët britanikë?

Komunikimi ishte krejtësisht i pamundur. Së pari, nuk dinim anglisht, pastaj gjendja tronditëse pas asaj që ndodhi nuk na favorizonte për tu marrë vesh me ta. Duke menduar se ishte njerëzore, së paku për t’i pyetur për shëndetin, nxituam t’u afroheshim. Ashtu siç ishim përballë, u kthyem me fytyrë nga anija e goditur. Në kuvertë kishte dalë pjesa e marinarëve të mbijetuar dhe vështronte me dylbi. Përpjekjet për të vendosur kontakt rezultuan të kota që në fillim. Shpërfillja ndaj sinjaleve për t’u ofruar ndihmë, dukej e pakuptimtë dhe misterioze. Ç’të bënim? Të iknim kur aty kishte të vrarë, të plagosur, njerëz që lëngonin, ishte e rëndë. Të këmbëngulnim më tej, ishte e pamundur. Për çaste të tëra mbetëm të mbërthyer në mëdyshjen torturuese. Ndërkohë, pala tjetër nisi të reagojë në mënyrë të frikshme. Nga bashi i anijes hodhi një ganxhë të madhe mbi skaf dhe mundohej të na rrëmbente bashkë me të. “O boo, O boo!”, bëri Nazua i tmerruar.

“Ej, po na marrin peng!”, ia ktheva pa vetëdije duke parë krahun e skafit që kërciste nga shtrëngimi i dhëmbëve të çengelit. Kaq e patëm, thashë me vete, i bindur për më të keqen. E vetmja mundësi për të shpëtuar mbetej të braktisnim mjetin. Po ku të shkonim?! Të hidheshim në det, nuk dinim not. S’na mbetej gjë tjetër veç t’i nënshtroheshim fatit. E fati paskej qenë në anën tonë. Teksa arganella mblidhte zinxhirët për të na rrëmbyer lart, u këput pjesa e dërrasës ku ishte mbërthyer çengeli dhe skafi ra mbi ujë, si zogu nga kthetrat e skifterit. Menduam se më në fund shpëtuam, por nuk kishte qenë e thënë. “O burrë o Luto, të ikim”, thirri Nazua duke shtuar gazin e motorit. “Jepi, jepi!”, ia ktheva në formë urdhërore.

Aty për aty pashë nga anija e goditur me një ndjenjë urrejtje për gjestin e djallëzuar të ekuipazhit të saj. Ajo kishte nisur të lëvizte me shpejtësi në drejtimin tonë. Me sa dukej, ishim futur sërish në rrathët e rrezikut. Ne ec dhe ajo pas nesh, si një tigër i plagosur. Nuk mbaj mend sa vazhduan kështu, por më kujtohet që afër bregut skafi ngeci.

Pjesa e poshtme kishte mbështjellë me vete një trup njeriu dhe e kishte spostuar te krahët e motorit. Kjo kishte shkaktuar bllokimin e tij. Futëm duar anash dhe e nxorëm, por u tmerruam nga ajo që pamë. Ishte një kufomë pa kokë e krahë. Gjimastorka ushtarake dhe emblema e marinës mbi të, të linin të kuptoje se kishim të bënim me një ushtar britanik. Gjithsesi, nuk kishim kohë të mendoheshim gjatë. Rindezëm motorin dhe vazhduam lundrimin për në bazë. Pas nesh uturinte anija e goditur, e cila në afërsi të Limionit ngeci në cekëtinë.

Çfarë ndodhi më tej me anijen që ra në mina dhe a pati shpërthime të tjera atë ditë?

Ajo u imbarkua në afërsi të Limionit dhe qëndroi aty deri sa mbërriti një anije tjetër, e cila filloi ta tërheqë për nga Korfuzi. Pikërisht në kthim, rreth 800 metra nga bregu, ajo ra në mina. Ishte një tjetër katastrofë me dëme të pallogaritshme. Autoritetet tona ofruan ndihmë të menjëhershme, por ekuipazhi huaj refuzoi duke e zgjidhur gjithçka vet. Anija e porsaardhur, u detyrua të ndërroj rolin me anijen tjetër. Tanimë ishte kjo e fundit që e tërhiqte dhe ashtu pas njëra tjetrës afër mbrëmjes mbërritën në Korfuz. Mbaj mënd që shpërthimet e asaj dite në det thyen krejt xhamat e dritareve në Sarandë dhe rrethina…

Dokumenti: Çfarë ndodhi mesditën e 22 tetorit 1946

Dokumenti i parë zyrtar i autoriteteve shqiptare për incidentin në kanalin e Korfuzit mban datën 23 tetor 1946. Ai është hartuar mbi bazën e dëshmive të ushtarakëve që kanë ndjekur nga afër ngjarjen në terren dhe është nënshkruar nga komandanti dhe komisari i kapitenerisë së Sarandës. Pastaj është arkivuar në dosjen e zyrtarëve shqiptar të pranishëm në procesin e Gjykatës Ndërkombëtare që ka shqyrtuar denoncimin e palës britanike rreth shkaqeve për shpërthimin në kanalin e Korfuzit. Në të risillet me detaje kronika e plotë e ngjarjes së 22 tetorit 1946. Po çfarë kanë regjistruar nga ngjarja e bujshme autoritet ushtarake shqiptare…

RAPORTI ZYRTAR

Dje, në orën 13:35 u dukën në largësi anije lufte që vinin nga Korfuzi. Mbas pak u dallua flamuri i tyre anglez dhe u panë se ishin katër copë, një kryqëzor i lehtë që printe dhe pas tij dhe tre kaçeterpediniera. Dy kaçet e fundit rrinin larg nga dy anijet e para më tepër se tre milje. Në kalimin e tyre bateritë tona bregdetare nuk shtinë. Ndërsa kaçeterpedineri që vinte fill pas kryqëzorit, lundronte në jug të Baladhës, diku një mije e gjysmë larg ndeshi në orën 13:50 në një minë në anën e djathtë dhe u dëmtua shumë mbasi mori flakë. Sirena e anijes lëshoi zënin të gjatë për ndihmë nga anijet e tjera. Kryqëzori vazhdoi rrugën e tij, por shpejtuan lundrimin dy kaçat që ishin prapa dhe njëra prej tyre u ndal afër anijes së djegur, ndërsa tjetra vazhdoi lundrimin mbas kryqëzorit.

Anija e djegur mundi me u tërheq deri jashtë grykës Limionit dhe aty qëndroi e batume në të djathteë mbushur në tym e flakë. Anija tjetër i rrinte roje aty afër. Në këtë kohë në det motoskafi ynë MS 12, ku ishte imbarku komisari i kapitanerisë bashkë me një aspirant të M.P dhe u afrohen anijeve për me i pyet nga vinin dhe ku shkonin, por ata iu përgjigjën: “Raportin ua u japim më vonë”. Anija roje aty nga ora 15:05 filloi me rimorku anijen e djegur dhe në orën 15:15, ndërsa gjendej duke lundruar dy mije afër nga punta e Baladhës, anija roje që rimorkionte anijen e djegur ndeshi dhe ajo në një minë afër bashit dhe iu shkatërrua krejtësisht bashi deri te të tretat e topave të rëndë. Atëherë ndaluan të dyja anijet dhe qëndruan aty një kohë prej gati një gjysmë ore duke kërkuar me motoskafët e tyre njerëzit që kishin rënë në det gjatë plasjes së minave. Mbas pak anija e djegur tërhiqte anijen e dëmtuar në bash dhe lundruan deri në afërsi të Limionit, por përsëri u kthyen e kësaj here anija e dëmtuar në bash duke tërhequr anijen e djegur lundruan në drejtim të Korfuzit me ngadalësi të madhe. Aty afër orës 6 u kthyen dhe dy anijet e tjera luftarake që kishin vazhduar rrugën dhe u drejtuan për në Korfuz… Në brigjet e Limionit për rreth janë gjetur e tërhequr veshmbathje marinari e ndër to një xhaketë me garda togeri, një pallto, një palë pantallona dhe një palë këpucë. Nëpër det gjendeshin dhe libra të shkatërruar si dhe dërrasa. Sa sipër raportojmë për njoftim.

Oficeri i portit Koli Nano

Komisari i Kapitanerisë,

Toger Ramazan Peza

blank

Ngjarja tragjike e kampit të Tepelenës- “Në ministri u dha alarmi pasi, komandanti i burgut, Marku, kishte futur në ‘Xhip’ vajzën bukuroshe Katrinën dhe ishte nisur drejt…”

Nga Spartak Ngjela
Pjesa e parë
Spartak Ngjela ka lindur në Tiranë më 11 korrik të vitit 1948, ndërsa origjina e familjes së tij nga babai është nga Zagoria e Gjirokastrës, kurse nga nëna, nga Pojani i Korçës. Pasi mbaroi shkollën e mesme në gjimnazin “Petro Nini Luarasi” në Tiranë (ku asokohe mësonin pjesa më e madhe e fëmijëve të nomenklaturës e udhëheqjes së lartë të PPSh-së), Spartaku ndoqi studimet e larta dhe diplomua në Drejtësi në Universitetin Shtetëror të Tiranës. Pas diplomimit në vitin 1970, Spartaku u emërua si jurist (këshilltar ligjor) pranë gjykatave të rrethit të Vlorës e Durrësit dhe në vitin 1973, si punonjës shkencor pranë Institutit të Historisë në Akademinë e Shkencave të Shqipërisë, i porsahapur në atë kohë.

Në vitin 1975, pas arrestimit të babait të tij, Kiço Ngjela, (ish-ministër i Tregtisë për më shumë se dy dekada, i cili u dënua me 25 vjet heqje lirie me të ashtuquajturin “Grupi armiqësor-sabotator në Ekonomi”, ku bënin pjesë edhe dy zv/kryeministrat Avdyl Këllezi e Koço Theodhosi, si dhe ministri Vasil Kati, etj.), u arrestua edhe Spartaku, ndërsa familja, u internua në Selenicë të Vlorës. Po kështu disa vjet më pas, arrestohet dhe dënohet edhe vëllai i tij, Sokol Ngjela, (Linci), “për agjitacion e propagandë kundër pushtetit popullor” dhe gjatë viteve ’80-të, të tre pjesëtarët meshkuj të familjes Ngjela, vuanin dënimin në kampet dhe burgjet e regjimit komunist të Enver Hoxhës dhe pasardhësit të tij, Ramiz Alisë.

 

Arrestimi dhe dënimi i Spartakut në vitin 1976, me akuzën “për agjitacion e propagandë kundër pushtetit popullor”, nuk erdhi thjesht prej dënimit të babait të tij, Kiço Ngjela, por sepse edhe ai vetë, ishte një nga “fëmijët problematikë” të ‘Bllokut’ të udhëheqjes së lartë të PPSh-së, gjë e cila u vërtetua edhe me qëndrimin dinjitoz, që ai mbajti në kampe dhe burgje gjatë gjithë periudhës së vuajtjes së dënimit, (1975-1991) si në Ballsh e Burrel, ku ishte vazhdimisht në konflikt të hapur, jo vetëm me autoritetet e burgut, por edhe me udhëheqjen e lartë, pasi herë pas here ai i dërgonte letra udhëheqjes, siç ishin ajo për gjetjen e proces-verbalit të mbledhjes themeluese të Partisë Komuniste Shqiptare (ku Enver Hoxha nuk figuronte si sekretar i përgjithshëm), apo letra dërguar Ramiz Alisë në vitin 1988, ku i kërkonte rehabilitimin e Padër Gjergj Fishtës.

Qëndrimi i Ngjelës në kampe dhe burgje, përveç bashkëvuajtësve të shumë të tij, konfirmohet edhe nga një dokument sekret i Punëtorit Operativ të Burgut të Burrelit, Piro Nuredini, dërguar në vitin 1982 eprorëve të tij, ku ai ka bërë disa karakteristika, për disa prej të burgosurve më problematikë për regjimin, që vuanin dënimin aty (si: Pjetër Arbnori, Spartak Ngjela, Abdulla Sallaku, Gjet Kadeli, Daut Gumeni, Avni Aliko, etj.), ku ai shkruan: “Spartak Ngjela, i tërbuar kundër Partisë dhe kundër komandës. Është i ndershëm realisht, vdes për Anglinë”. Spartaku së bashku me të atin, Kiçon, u liruan nga burgu në fillimin e vitit 1991, me të fundit të burgosur të ndërgjegjes, që dolën nga burgjet e atij regjimi.

Në fillimin e viteve ’90-të, Spartak Ngjela u angazhua në jetën politike, fillimisht me partinë Lëvizja e Legalitetit, ku në qeverinë e Stabilitetit në vitin 1997, mbajti postin e ministrit të Drejtësisë për disa muaj dhe në vitet në vijim, për disa legjislatura (2001 – 2009) si deputet dhe funksionarë i lartë i Partisë Demokratike të Shqipërisë. Në 12 dhjetor të vitit 2008, Ngjela themeloi partinë “Ligj dhe Drejtësi”, të cilën për disa vite e drejtoi vetë si kryetar i saj. Po kështu gjatë kësaj periudhe kohe, krahas studios së tij ligjore si avokat, Ngjela, është angazhuar edhe në fushën e publicistikës, duke qenë i pranishëm me shkrimet e tij në shtypin e përditshëm dhe ka botuar disa libra, si dy romanet: “Shpella e vrasjes” (1994), “Helena R”, (1999), “Hakmarrja e një gruaje” (2018), apo “Përkulja dhe rënia e tiranisë shqiptare – 1957 – 2010” (2011), në disa vëllime, etj.

Shkrimi që kemi përzgjedhur për botim këtu, është marrë nga libri i tij, “Shpella e vdekjes”, i cili është bazuar mbi ngjarje reale të jetuar në periudhën e diktaturës komuniste në Shqipërinë e Enver Hoxhës, në vitet e para të pasluftës.

Fragmente nga libri “SHPELLA E VRASJES”

Nata sa vinte po bëhej më e errët, ndërsa përballë qytetthit pas kaq e kaq vjetësh, kështjella fekste nga dritat e nuk i ngjasonte më fare atij guri të zi e të vetmuar që i kishte tëhuajtur kohës. Ajo tani, për banorët e asaj ane befas, kishte marrë jetë e në mend u çohej vrik mendimi i trishtë sapo që shihnin dritat – aty brenda dihej se ishin mbyllur gjithë ata të internuar, ca të lëkurur në të vërtetë, tërë ajo mori njerëzish që vetë, me sytë e tyre, i kishin parë që së largu tek zbrisnin atë pasdite vjeshte nga kamionët e viheshin në radhë për të hyrë brenda në kështjellë.

E sa për kështjellarët, asgjë nuk kishte ndryshuar, ngaqë në mendjen e tyre nuk bëhej asfare dallim midis qytetthit që e kishin aq pranë dhe gjithë vendit: bile çdo pikë e globit për ta, ishte e barazlarguar nga kështjella e tyre, përderisa nuk kishin asnjë grimë mundësie që të bënin qoftë dhe një çap të vetëm tej murit të gurtë. Për ata njerëz kishte vetëm natë, ditë, roje, kështjellarë dhe pritje…!

– Ndaaal”! Briti befas, m’u në të ngrysur, një roje, me zë aq të fortë, sa u duk për një çast se gjithçka u shkul vendit. Ishte e para britmë kjo e asaj nate, prandaj dhe bëri aq e aq përshtypje. Ajo mandej sikur u thëthit nga guri i sheshit të kështjellës, gjëmoi aty për një grimë kohe, gjersa u përandit dalëngadalë si jehonë e mori dhenë. Në shesh ra prapë qetësia e parë, që prishej rëndom vetëm nga goditjet e çapit të njëtrajtshëm të gardianit të brendshëm. Gup… gup gup…!

Gjithsesi ca hapa të rëndë ata, që s’e humbisnin hiç ritmin nga britmat e herëpashershme të rojeve ushtarë, të cilët, përgjithësisht, zgjateshin me kast në tingullin “a”, që ta nxirrnin jashtë krejt si sokëllimë fjalën: Ndaaal! përsëritur e përsëritur aq shpesh kjo atë natë të parë nga njëri te tjetri:

“Ndaaal”! bërtiste roja përmbi portën e madhe, mandej i’a pasonte po ashtu, bile më fort, ai tjetri që ndodhej aty sipër përmbi mur, ku një si brryl merrte kthesën e parë të qerthullit kështjellor. E kështu me radhë, kur e kur, nga të gjitha truprojat e gurta, zëri i rreptë vërsulej me shkulma mbi kazermat e të internuarve. Ndaaal!

– O Zot! – murmuriste herëpashere me vete Katerina Pogu, tek i dëgjonte. Ajo s’ishte mësuar me ato britma therëse, ndaj i dukeshin tamam-tamam si, ca urdhra vdekjeje-zjarr, për shembull, një britmë e egër që i jepte më në fund komandën togës së pushkatimit, menjëherë pas saj, mes krismash, binin përdhe gjithë të pushkatuarit, të masakruarit, aty, pse jo, edhe m’u aty rrëzë murit të ftohtë të asaj kështjelle.

Por shumica e të internuarve as që pyesnin fare për to. Ata ishin mësuar e kjo u dukej diçka krejt normale, si të gjitha veprimet që ishin të detyruar të kryenin gjatë ditës. Se mos i bezdisnin ca më pak morrat që u lëvrinin nëpër trup ditën e natën! Njëlloj gjithçka, e njëjta gjë, – si britmat e ushtarëve, si bilbilat e policëve, si fjetoret që kutërbonin nga era e mykur – edhe ajo copë bukë që e hanin thatë ose me pak kripë. E pra, s’kish dallim fare se jeta ecte po njëlloj si edhe atëherë kur qenë mësuar të jetonin krejt ndryshe; me zjarr, me banjë e me çarçafë të larë.

Hiç mos u mërzit, Katerinë – i pat thënë atë ditë Katerina Pogut një grua e njohur, – hiç fare mos u mërzit, se vetë do ta shohësh që shumë shpejt, do të mësohesh e gjithçka do të të duket krejt normale.

Po si mund të mësohet njeriu me këtë ferr?! – pyeti ajo dikur veten gjithë dyshim e drojë porsa që përcolli nëpër mend fjalët e asaj gruaje, dhe vështrimin e treti sakaq thellë përsëri nëpër gjysmë muzgun e fjetores.

Të gjitha gratë e fëmijët e vegjël ishin shtrirë e në fjetore nuk fijonte më asnjë lloj zhurme, veç ndonjë psherëtime apo rënkimi të lehtë. Përgjithësisht, gratë e internuara në atë kështjellë, ishin të reja në moshë. “Ndaaal!” u dëgjua për një çast zëri i rojes që ishte aty pranë. O Zot! Tha sërish Katerina, por vështrimin megjithatë nuk e hoqi nga fjetorja.

Prapë heshtje. Thellë dëgjoheshin hapat e gardianit. Gjithçka dukej si e pushtuar nga humbja. Po fle lodhja, belbëzoi shurdhët ajo gjithë duke menduar se këtej e tutje kështu do të kalonte çdo natë – larg jetës, aty, peng në një kështjellë ku ngadalë do të vinte t’i fashitej dhe vetë shpresa, e pritja më në fund do të shuhej, për të mos u ndier më thuajse fare. Një drithmë e lehtë ia morrnicoi pastaj gjithë trupin, tek e mendoi veten në një fund të atillë. Por, aty për aty, i’u dha befas e pyeti nëpër dhëmbë me pak zë: po ai?

E nesërmja gdhiu qetë, si ngaherë, uniformisht në të gjithë hapësirën e shtetit, njerëzit të përgjumur siç qenë dëgjonin këndezët, dëgjonin zilet e orëve, dëgjonin këmbanat e kishave e çoheshin për të filluar ditën. Njëlloj po kështu edhe banorët e qytetthit jugor nuk e kishin prishur terezinë më parë se të gdhinte, ndonëse aty rreth orës 01.00 një “Xhip”-s, si i tërbuar, kishte çarë zhurmën mes përmes qytetthit të tyre.

Në të vërtetë atë ulurimë e pati dëgjuar vetëm fallxhorja plakë Hane Egjiri. Dhe “Bretku”, kishte mallkuar ajo e shtrirë siç kish qenë në errësirën e dhomës së saj të vogël, se në të katër vjetët e fundit, qe mësuar me zhurmën e ca makinave të tilla, që bridhnin netëve për të mbartur të arrestuarit. “Ngrënçi kokën tuaj”, kishte thënë më pas e qe kthyer në krahun tjetër mes rënkimesh, nga ato të zakonshmet e saj që e mbushnin dhomën për çdo natë.

Por në Ministrinë e Brendshme, u ngrit tensioni që në orët e para të mëngjesit. Në radiogramin që i drejtohej ministrit thuhej:

“Komandanti i të internuarve në kështjellën e jugut, Mark Ashta, pasi ka marrë me vete dhe të internuarën, Katerina Pogu, është larguar me “Xhip”-in e tij në drejtim të kufirit grek. Rrëmbimi i të internuarës dhe akti i ikjes, ka ndodhur pak pas mesit të natës”.

Menjëherë u dha urdhri për gjendje alarmi në të gjithë atë zonë kufitare: u përforcua kufiri me trupa vullnetare, u gjet vendi ku qe lënë “Xhip”-si, u identifikuan gjurmët e pas tyre, u përcaktua menjëherë dhe drejtimi nga kishin marrë të ikurit. Por, ajo që i qetësoi në fund krerët e Ministrisë së Brendshme, ishte pa dyshim fakti i sigurt se, në vijën kufitare kishte njëzetë e katër orë që, s’ishte konstatuar asnjë lloj shkeljeje.

Domethënë të ikurit ndodheshin ende në tokën shqiptare.

– E dua patjetër të gjallë atë qen, – i tha ministri i Brendshëm zëvendësministrit R., ashtu siç qe në këmbë përballë tij disa çaste para se ky i fundit të merrte udhën për në Jug, ngaqë do ta udhëhiqte vetë operacionin për ndjekjen dhe kapjen e Mark Ashtës.

Por R., nuk i përgjigjej, ai e shihte veç në sy ministrin e vet dhe, nga mënyra se si kish qëndruar para tij – gatitu sigurisht – nga xhestet krejt të ndrydhura që bëri tek iku (një përkulje e lehtë e kokës, një sprapsje disa hapash gjer te dera duke qëndruar gjithmonë me fytyrë nga ministri), si dhe ajo: “Ditën e mirë shoku ministër”! që e shprehu përunjësisht e me ton të veçantë, kuptohej sheshit se me ç’seriozitet e kishte marrë detyrën speciale që po i ngarkonin atë mëngjes që në orën 07.30.

Në të vërtetë ai s’e kishte dashur kurrë Mark Ashtën, asnjëherë, dhe po të ishte vetëm në dorë të tij, Ashta s’do të vinte dot këmbë në Ministrinë e Brendshme. Po ç’t’i bënte ministrit! Ah, që s’më dëgjoi?! Ç’ne, atij i kishte hedhur trutë e gomarit ky birbo dhe ja tani, ia bëri proçkën. Ndaj duhet shkuar sa më parë në qytetin e jugut.

– Sofo! – i foli shoferit, – shpejt Sofo se nuk na pret puna… duhet të ecësh sa më shpejt që të jetë e mundur.

Pastaj prapë filloi të mendojë për ngjarjen.

Ishte e bukur ajo kuçkë, tha dikur gjithë duke kujtuar sakaq fotografinë e Katerina Pogut, ashtu siç e kishte parë mbi tryezën e ministrit. Katerina Pogu. A ta kishte njohur qysh më parë Ashta atë grua të bukur? Një dashuri e vjetër, ndoshta, që ne s’e kemi ditur. E ku mund t’i dish mirë rrënjët e ndoca njerëzve të tillë! Eh! Psherëtiu dhe sërish mendja i shkoi te fotografia e gruas së bukur.

E pra, ka burra që flenë me gra të tilla. Dhe s’kanë hedhur një pushkë në luftë! Nejse, Mark Ashta, ç’është e vërteta, kishte luftuar. I’a mori mendtë ajo grua. Aq e bukur sa ishte ajo, çdo gjë mund të ndodhte. Po tani, ama, po të kapej, Ashta do të përfundonte në litar për tradhti të lartë.

– Shpejt Sofo, shpejt! – i briti edhe një herë shoferit, – se nuk na pret koha, dëgjon?

Shoferi përsëri nuk iu përgjigj.

Eh, Mark Ashta, Mark Ashta – tha më pas tek vuri re që makina nisi të ecte pak më shpejt – e dija se ti nuk do të qëndroje dot gjatë me ne. Dhe ndoshta thua se donte ashtu atë mendim të shprehur t’ia transmetonte lëvizjes së makinës. Po, po, tha pastaj, e dija që ç’ke me të. Eh sa herë kish dyshuar ai te Ashta, se nuk qenë të pakta rastet kur qe ndeshur me të. Dhe nuk se s’e kish parë si njeri të ditur, jo, përkundrazi, pikërisht për këtë e urrente.

Vetë R., s’kishte qenë më tepër se një fshatar me katër klasë. Por në luftë ishte dalluar si Komandant Brigade, e pra, s’ishte pak. Edhe Mark Ashta ishte treguar trim në luftë, por ai s’ishte i klasës. E si mund të kishte besim te një intelektual që e kishte mbaruar shkollën në Perëndim. Ja, kjo ishte pika e dobët. Kurrë nuk duhej të thirreshin në pushtet intelektualët. Kurrë! se kjo pastaj do të jetë vdekja jonë.

Ata s’na duan, ata na përbuzin, por ne jemi në pushtetin tonë, andaj duhet t’u tregojmë vendin. E ç’ishim ne? Ca fshatarë që ishim mësuar të flinim nëpër rrogoz, kurse tani i kemi të gjitha, gjithçka, gjithçka që na duhet: vila kemi, vetura kemi, rroga të mira kemi. Po ky? Ja ca birbo si ky, na përbuzin. Dhe në Ministrinë e Brendshme, ai e dinte se të gjithë e shihnin me dyshim Ashtën.

Tek e fundit kishte të drejtë: ç’duhej ai në Ministrinë e Brendshme, kur dihej që studimet i pat kryer për histori. Dhe ku pa., në Itali. Hajde mendje, hajde! Murmuriti nëpër dhëmbë dhe mori frymë thellë, se në ato çaste kishte ndier së brendshmi një si shuk kënaqësie: gjithçka do të shkonte për mirë.

E pra, pak e nga pak çështja do të sqarohej. Përditë e më tepër po provohej se intelektualët, ishte e pamundur që t’i qëndronin besnikë deri në fund revolucionit. Prandaj ai dhe shokët e tij të klasës, duhej të bashkoheshin patjetër tamam si një trup, për të mos lejuar kurrë që lart në udhëheqjen e partisë, të penetronin intelektualë.

“Intelektualëve duhet t’u bëhet jeta e padurueshme” – i kishte thënë atij ministri i Brendshëm, para disa ditësh; dhe atëherë R., menjëherë e kishte kuptuar sakt që lufta kundër tyre ishte ndezur e ashpër, sidomos aty lart, në gjirin e të mëdhenjve, ku dita-ditës po forcohej pozita e ministrit të Brendshëm.

E në fund të fundit çelësat e pushtetit i kemi ne, murmuriti duke luajtur nga vendi si i revoltuar, prandaj ne mund të shfarosim me gjithsej këdo, cilin të duam: se tani po shihet qartë që hija e dyshimit, po shpërndahet në të gjithë vendin. Asnjë, perveç nesh, punonjësve të Ministrisë së Brendshme, nuk do të jetë i sigurt.

Por, megjithatë, ngjarja e Mark Ashtës, kur e mendonte thellë-thellë, i lëndonte një si bezdi, një tis shqetësues që kishte frikë ta çante. Kush e kishte emëruar Ashtën në atë detyrë aq të rëndësishme? Ja, pikërisht kjo nuk i pëlqente se e dinte mirë që Mark Ashta, ish caktuar në atë vend me këmbënguljen e ministrit të Brendshëm. Eh, psherëtiu dikur, e dija unë, mendoi pastaj, e dinte mirë që ai maskara e kishte bërë për vete ministrin. Dhe ja, tani u bë yneri që prisja. Po ministri?

Eh! Në të vërtetë te ministri i tij e te askush tjetër i kishte mbështetur R., të gjitha shpresat. Atë e do partia. E duam ne. E duan jugosllavët, mendoi… se është i klasës, tha dhe prapë psherëtiu, megjithëse aty për aty i’a arriti që t’ia mbushë mendjen vetes se asgjë, asnjë forcë s’mund ta lëkundte dot pozitën e ministrit të brendshëm; se duhej ushtruar dhunë e pamëshirshme kundër intelektualëve – dhe të gjitha këto i dinte mirë ministri i tij. Prandaj duhej zënë me çdo kusht ai maskara… Mark Ashta.

Befas ngriti dorën dhe vështroi sahatin: ora ishte 08.20. Sipas shoferit i duhej dhe një orë udhë; një orë e gjysmë ndoshta. Filloi të dremisë. /Memorie.al/

blank

27 nëntor 1946- Dita e bashkimit doganor me Jugosllavinë

Më 27.11.1946 u nënshkrua në Beograd nga përfaqësuesit e qeverive të Shqipërisë dhe Jugosllavisë “Traktati mbi koordinimin e planeve ekonomike, bashkimin doganor dhe barazimin e monedhave, midis Republikës Popullore të Shqipërisë dhe Republikës Federative Popullore të Jugosllavisë”, i cili u ratifikua nga Kuvendi Popullor me ligjin nr.389, datë 27.12.1946.
Është e çuditshme se fillimisht lajmi i nënshkrimit të traktatit u mbajt i fshehtë. Njoftimi u dha me vonesë më 11.12.1946 në gazetën “Bashkimi”.
Vetëm në dy periudha ka pasur shteti shqiptar bashkime doganore: në vitet 1939-1943 me Italinë dhe në vitet 1946-1948. Më katastrofiku ishte ky me Jugosllavinë./Kastriot Dervishi
blank

Trakti origjinal i 28 nëntorit 1944, pa u numëruar mirë gjermani i fundit – Nga Kastriot Dervishi

Partia i kritikoi rreptë (pas një viti) komunistët shkodranë, ata të llojit që nga krevati vrisnin me një të shtënë mbi 300 gjermanë, për mosllogaritjen e saktë të numërimit në largësi të gjermanit. Vërtetë ata gjerman me sy nuk kishin parë, se mendjen e kishin te “reaksionarët”, por vigjilenca revolucionare duhej të ishte e para.
Bashkëlidhur trakti që hodhi më 28.11.1944 Komiteti Qarkor i PKSH-së për Shkodrën. Spikat rreshti humoristik në faqen e pasme: “Neve e dimë se ushtria gjermane nuk do të lozte nga Shkodra, sikur mos të kishte frikën e partizanëve dhe sikur këta të mos ta zbojshin me forcën e armëve”.
D.m.th. ushtarët e Dolfin do thyenin urdhrin e tij për tërheqje masive nga Ballkani dhe do rrinin vetëm në Shkodër?! Gëzuar shokë se ia vlen!
blank
blank
blank

Ismail Qemali 110 vjet më parë: DO TË MARR VAPORIN, DO TË SHKOJ NË SHQIPËRI

Ky shkrim është botuar 110 vjet më parë në gazetën e Parisit “Le Matin” dhe flet për aktin e jashtëzakonshëm të Ismail Qemalit, shpalljen e pavarësisë më 28 nëntor 1912 në Vlorë. Autor është Stéphane Lauzanne, kryeredaktori i gazetës, i cili e kishte njohur Ismail bej Vlorën në Stamboll.
〜 〜
Pasi luftoi pesë shekuj, Shqipëria do ta fitojë pavarësinë pa luftuar
Paris, 4 dhjetor 1912
Stéphane Lauzanne
Në Stamboll, gjatë dy javëve të para të luftës, ishte një njeri i cili thuajse nuk largohej për asnjë çast nga holli i hotelit ku rrinte. Ishte trupmadh, i fuqishëm, me flokë dhe mjekër të bardhë që ngërthenin brenda tyre dy sy në ngjyrë blu të thellë dhe mjaft shprehës. Rrethohej nga një grup i vogël njerëzish që diskutonin dhe komentonin pa pushim, ndërsa ai vetë qëndronte gjithnjë në heshtje.
– Shikojeni mirë këtë njeri, – më tha një ditë një diplomat që kaloi aty pranë. Një ditë ai do të jetë kryeministër e madje kryetari i një shteti që ende nuk ekziston. Në luftën ku është përfshirë Europa, ai do të jetë fitimtar pa e shkrepur njëherë…
Kështu e njoha Ismail Qemal Beun, ose më mirë e rinjoha, sepse kisha pasur nderin ta intervistoja 12 vjet më parë në Londër. Të dielën e kaluar mësuam nga një lajm se ai sapo ishte zgjedhur Kryetar i Qeverisë së Përkohshme të Shqipërisë.
Gjatë atyre dy javëve, kur nuk kishte ditë pa një betejë, Ismail Qemali vinte mbrëmjeve dhe më pyeste shkurt:
– Ndonjë të re?
I tregova një ditë se turqit i kishin mundur serbët (këtë e njoftuan nja dhjetë herë në Stamboll) dhe ai duket se u kënaq e më tha vetëm kaq:
– Sa mirë!
Por të nesërmen, rrota e lajmit ishte rrotulluar paksa, ashtu si ajo e fatit dhe unë i tregova se bullgarët kishin mundur turqit. Ai nuk shfaqi kurrfarë emocioni dhe më tha përsëri:
– Sa mirë!
I thashë: Si ka mundësi që, si atëherë kur turqit fitojnë, ashtu edhe kur munden qenka njëlloj mirë?
Ai vuri buzën në gaz, e vetmja buzëqeshje që i kisha parë ndonjëherë, dhe, me fjalë të qarta, serioze dhe të matura më shpjegoi mendimin e tij që ishte edhe opinioni i një populli të tërë.
– Shumë mirë, tha, sepse cilido qoftë fitimtari ose i munduri, ka ardhur ora që kam pritur gjithë jetën dhe që populli im ka pritur me shekuj – ora kur Shqipëria më në fund do të heqë zgjedhën dhe do të bëhet shtet i pavarur.
Provoni të prisni në Gadishullin Ballkanik, përgjatë Adriatikut, një rrip toke 400 kilometra të gjatë dhe 120 të gjerë, përfytyrojeni atë plot shkëmbinj, pa rrugë dhe pa ura, sa që në stinën e shirave, as karvanët nuk ecin dot nëpër shtigjet e mushkave. Përfytyroni pastaj një racë njerëzish që nuk kanë të bëjnë fare me racat sllave, greke, turke, romane, pra me askënd tjetër në Perandorinë Osmane, por që ka ruajtur pastërtinë primitive të atletit. Këtu duhet të keni parasysh se flasim për malësorët më të ashpër të botës, në luftë të vazhdueshme, por që zbatojnë megjithatë doket më të çuditshme të mesjetës, si zakoni që lejon një grua të udhëtojë e vetme nga një cep i krahinës në tjetrin pa u sulmuar apo pa u ngacmuar nga askush. Përfytyroni të gjitha këto dhe do të keni një ide për Shqipërinë.
Por e veçanta është se në këtë vend të egër, të pakultivuar dhe të ashpër, ku besimet fetare kryqëzohen në shumë sekte, ideja e kombit i ka rrënjët fort në Europë.
E pyesja shpesh Ismail Qemalin:
– Si do t’i bashkoni katolikët e veriut, myslimanët e qendrës dhe ortodoksët e jugut?
– Ata janë të bashkuar, – më përgjigjej, – nga kulti i përbashkët i atdheut, të cilin e mbajnë brenda tyre prej 600 vjetësh!
Dhe Ismail Qemali nuk ekzagjeronte aspak.
Kur dallga turke gllabëroi Azinë, në fillim të shekullit XV, dhe, pasi theu digën e Kostandinopojës dhe u përhap në Gadishull, raca që i bëri qëndresën më të fuqishme ishte ajo e Shqipërisë së lashtë, raca shqiptare. Taborreve osmane iu deshën 15 muaj për të marrë Shkodrën dhe, kur jeniçerët hynë në qytet gjetën kufoma grash mbi gërmadha. Këto ishin gra që kishin hedhur shtiza njëlloj si burrat. Por u desh shumë më tepër se kaq, u deshën 50 vjet për ta nënshtruar të gjithë vendin dhe asnjë sulltan nuk mund të mburret se e mposhti këtë vend të papërkulur.
Pesë shekuj më pas, më 1878, kur Europa, që e ka zakon të tregohet bujare me plaçkën e popujve, por dhe nuk ka frikë se këta popuj mund t’i zemërohen, i bëri dhuratë Serbisë territoret e Kurshumlisë dhe të Vranjës, ndërsa Malit të Zi i dha Gucinë dhe Plavën, një kryengritje e madhe tronditi malësinë shqiptare. U desh që Serbia të mbështetej tek armët për ta marrë dhuratën që iu bë dhe që Europa të dërgonte një flotë ndërkombëtare përpara Ulqinit, që Mali i Zi të merrte të tijën…
Shqipëria e zemëruar u kthye atëherë kundër sovranes së saj, kundër Turqisë, e cila kishte lejuar të sakatohej toka e Shqipërisë së vjetër. Shpërtheu një kryengritje e tmerrshme. Portës iu desh të dërgojë një ushtri prej 30 mijë njerëzish për të shtypur revoltën patriotike në rritje.
Më në fund, përsëri dje, kur me vullnetin e qeverisë së Turqve të Rinj, Shqipëria, e lidhur këmbë e duar, u vu përpara skuadrës së pushkatimit të Turgut dhe Shefqet Pashës, nuk munguan ofertat për ndihmë nga të dërguarit serbë dhe bullgarë për shqiptarët nën trysni. Dukej sikur shqiptarët nuk kishin rrugë tjetër veçse të hynin në aleancën ballkanike.
Por ata nuk e kuptonin kështu. Ata nuk donin të shkëmbenin një nënshtrim me një tjetër, qoftë edhe dhjetë herë më të butë. Ajo që ata donin ishte pavarësia, të cilën ndoshta më në fund do ta marrin…
Por shihni sa i çuditshëm dhe paradoksal është fati në jetën e popujve; kjo racë që ka luftuar prej gjashtë shekujsh për të fituar lirinë, do ta marrë atë pas një lufte ku ajo vetë nuk do të luftojë aspak!
Një mëngjes, (më 2 nëntor) takova Ismail Qemalin i cili po nisej me një torbë në dorë.
– Ku po shkoni kështu? – e pyeta.
– Do të marr vaporin. Do të shkoj në Shqipëri.
Para pak ditësh, siç e përmenda, dëgjuam lajmin se ai jo vetëm që kishte arritur, por që një kuvend burrash të njohur shqiptarë, i mbledhur në Vlorë, e kishte zgjedhur kryetar të qeverisë së përkohshme, ndërsa flamuri kombëtar shqiptar ishte ngritur mbi ndërtesat publike.
Me të njëjtën anije që u nis Ismail Qemali, u nisën edhe Nabi Beu, ambasadori i Turqisë në Itali dhe Hilmi Pasha, ambasadori në Austri. I pari shkonte për të vulosur paqen përfundimtare në Romë. Tjetri do të përpiqej në Vjenë të bënte të mundur shpërthimin e luftës së përgjithshme.
Ata kishin me vete valixhe të mëdha. Por bagazhi më i rëndë për nga shpresat dhe nga vendosmëria ishte ai brenda torbës së vogël të Ismail Qemalit…/Ilir Konomi
blank

Foto histori: Gurakuqi, Fishta, Mjeda Nga Leonora Laçi

Më 21 prill 1921 kishte filluar punimet parlamenti i parë shqiptar në Tiranë. Natyrisht që Marubët e Shkodrës nuk mund ta linin t’u ikte nga dora ky eveniment i rëndësihëm.

Në vjeshtën e vitit 1921, kishte arritur në Tiranë fotografi Kel Marubi, së bashku me aparatin e tij, për të bërë disa fotografi me deputetët shqiptarë, që të përjetësonte këtë ngjarje me rëndësi. Të gjitha këto fotografi të fiksuara në celoluid me këtë rast kanë një rëndësi të madhe dokumentare për Historinë eShqipërisë. Por megjithatë ata kurrë nuk u botuan ose nuk u cituan nga rregjimi i Enver Hoxhës, për shkak të paragjykimeve me të cilat rrethoheshin shumica e këtyre personaliteteve. Edhe në qoftë se ndonjera prej tyre botohej, ajo më parë retushohej në përputhje me kriteret ideologjike të kohës.

Mes bllokut të fotografive që bëri mjeshtri shkodran i fotografisë, bie në sy njera prej tyre: ajo që ka fiksuar imazhet e tre ikonave të kulturës sonë, Luigj Gurakuqit, Atë Gjergj Fishtës dhe Dom Ndre Mjedës. Kjo foto e realizuar me një mjeshtri artistike teë lartë u botua në shtypin e kohës duke hequr Fishtën nga vendi ku qëndronte mes Gurakuqit dhe Mjedës.

Duke vepruar në këtë mënyrë, krijohej një njollë e errët, një hapësirë e pakuptimtë mes dy miqve, duke i lënë ata larg njeri tjetrit. Të krijohej përshtypja se Gurakuqi dhe Mjeda ishin vendosur aty si me zor, si dy armiq, çka nuk është e vërtetë, sepse ato ishin miq të ngushtë që kishin bashkëpunuar në çaste vendimtare për fatet e kombit.

Duke retushuar Fishtën ato dëmtuan jo vetëm karakterin dokumentar të fotos, por edhe vlerat artistike të saj, e cila shquhej për zgjidhjen kompozicionale. Fotografia e masakruar, në këtë mënyrë, është e botuar në gaz.

Mësuesi më 18 nëntor 1966, fq. 3, në albumin “Gjurmime të historisë kombëtare në fototekën e Shkodrës”, Tiranë, 1982, fq. 160, si edhe në ndonjë vend tjetër.

Dom Ndre Mjeda dhe At Gjergj Fishta për Fe, Atdhe e Përparim

 

“Nata sa do e gjatë nuk mund ta ndaloj agimin për të dale”

SHKODER: Gjysma e dytë e shek XIX do të jetë e mbushur me ngjarje, episode, zgjime nga gjumi letargjik shumë shekullorë, levizje të cilat do jenë të nxitura në kuadër të Rilindjes Kombëtare Shqiptare e pararojë e Lidhjes mbar shqiptare të mbajur në qytetin historik të Prizrenit në vitin 1878 .

E përkatësisht në vitet 1866-1871 do të lindin dy bij të shqipes Ndre Mjeda e Gjergj Fishta ku ngjarje historike do shënohen e do skaliten më shkronja të arta në historinë e kombit Shqiptarë. Mjeda –Fishta dy bashkëudhëtarë në kalvarin e mundimshëm të vuajtjeve, mjerimit, mospërfilljes nën thundrën e një

Perandori obskurantiste, së bashku çan mes përmes errësirën për të ndriquar mendjen e kombit tonë, si dy pishtar të diturisë të pajisur me vizion, moral, guxim, virtyte e tradita të trashëguara që nga kanuni.

blank

Ndre Mjeda lindi në Shkodër ndërsa Fishta në Fishtë të Zadrimës, të parët e tyre ishin shpërngulur nga bjeshkët kreshnike të maleve të Pukës e Mirditës që janë të mbushura me bëma heronjësh. Prejardhja pati ndikim për të dy poetët Rilindas që nuk e mbrojtën atdhuen vetëm me penë por dhe me armë, oratori, zgjuarsi e duke vënë në shërbim të kombit gjithë bagazhin intelektual që përëvetsuan në shkolla të ndryshme europiane. Mjeda –Fishta vepruan aktivishtë për të përshpejtuara shkëputjen e Shqipëris nga qerrja Osmane. Të paralelizosh dy kolosë të letrave shqipe arrinë të kuptosh madhështin e secilit që për nga vepra qëndrojnë denjësisht përkrah njëri -tjetrit të papërkulur përballe sfidave të kohës.

Ishin themelues të shoqërive të para letrare “Bashkimi”e “Agimi”, delegat në Komisionin e Alfabetit në Manastir madje Fishta ishte Kryetar i Kngresit të Manastirit (1908)ose siq njihet ndryshe Kongresi i Abesë që do hartonte Alfabetin, Dy vizionarët Mjeda –Fishta ishin të vetdijshëm se një nga elementët që e bënte të qenësishëm një komb është dhe gjuha prandaj i dhanë rëndesi këtij elementi kyç për qenësinë e ruajtjen e identitetit kombëtar, kjo për arsye sepse të huajt i jepnin rëndësi përkatsis fatare duke njësuar fenë me kombësin e duke quajtur shqiptarët mysliman turq e ato ortodoks grek dhe katolikët latin. Është meritë e Rilindasvë si Mjeda e Fishta që me intelektin e tyre, arsimimin në shkolla të perendimit nuk e harruan prejardhjen e gjakun arbëror që i rridhte në vena por vepruan në shërbim të kombit Shqiptare aty ku kerkohej e pikërisht në çështjen e letrave shqipe e në çështjet politike ku hallka e zinxhirit ishte më e dobëta.

blank

Interesat kombëtare qëndronin mbi ato vetjake Mjeda thoshte “Ma mirë me kene se mu dukë”. Madje Mjeda ishte hartues i Statutit të Zgjeruar të Lushnjes në gusht të 1921 që ishte plotesim i mëtejshëm i vëndimeve të Kongresit të Lushnjës, duke qënë njohës i politikës europiane e ligjeve dhe poliglot mundi të shfrytzonte përvojen e shteteve demokratike për ta përdorur në Shqipëri. Mjeda ishte dhe njohës i thellë, studiues e kodifikues i kanunit ku përpiloi nje statut sa me te pranueshëm dhe per traditen e popullit e sa me afër realitetit shqiptare.

Dom Ndre Mjeda e At Gjergj Fishta qëndruan te palëkundshëm në bindjet e tyre ku perkrah inteligjencës shqiptare u shquan në drejtimin politik. Krijuan grupin e fletorën “Ora e Maleve “ku drejtues nderi i grupit u caktua Emzot Lazër Mjeda, ku bashkëpunuan Luigj Gurakuqi, At Gjergj Fishta , Dom Ndre Mjeda , Dom Loro Caka, Ernest Koliqi etj ky grup i krijuar në 1923 u formua si grup katolikësh opozitar për të dhënë kontribut në zhvillimet demokratike të vendit.

Ajo qe i karakterizon keta dy figura te shquara eshte fryma bashkëpunuese duke gjetë tek njëri -tjetri mbeshtetje dhe për çështje fetare si ne rastin e dialogut me deputetet ortodokse pra KOMBI qëndronte mbi besimet fetare duke ndjekur vijen e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit të atyre Rilindasve që u bënë mbrojtës të motos “Feja e shqiptarit asht shqiptaria “ ku bashkimin e popullit e shihnin si objektiv parësore pa berë dallime fetare e krahinore të gjithë të bashkuar rrethë nje flamuri. .

Ajo që i dallon Mjedën e Fishtën është se fakti se Mjeda nuk ishte një poet i ndaluar në vitet e diktaturës komuniste 1944-1990 ndryshe nga Fishta që veprat e tij u dogjën dhe eshtnat ju tretën sikur donin të fusnin minarën në thes por a është e mundur kjo?!

Mjeda –Fishta ikona të letërsis, mbrojtës të identitetit kombëtar Shqiptar, veprimtarë të përkushtuar e të palodhur për fe e atdhe e përparim, që nuk u ndalen para asgjëje, shembuj unikal, prototipa të pazëvendesushëm e të pavdekshëm.

blank

Le Figaro (1911)- Letra e Edith Durham për gazetarin francez André Duboscq : “Ju përshkruaj gjendjen e refugjatëve shqiptarë në Mal të Zi.”

Edith Durham (1863 – 1944)

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 19 Nëntor 2022

 

Le Figaro” ka botuar, të hënën e 2 tetorit 1911, në faqen n°6, letrën e Edith Durham drejtuar asokohe gazetarit francez André Duboscq në lidhje me gjendjen e refugjatëve shqiptarë në Mal të Zi, të cilën Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar:

blank

Burimi : gallica.bnf.fr / Bibliothèque nationale de France

Shkodër, 25 shtator.

 

Muajin e kaluar u kujtova lexuesve të “Le Figaro” këtë angleze, e cila prej njëmbëdhjetë vitesh po shëron plagët fizike dhe morale që turqit po hapin mes popullsive të Ballkanit. Thashë se e kisha gjetur zonjushën Edith Durham në Podgoricë – këtë qytet të vogël në kufirin malazez, i cili është bërë një qytet historik që kur u bë marrëveshja midis Turqisë dhe shqiptarëve – në mes të mjerimeve më të rënda, duke paguar bujarisht me personin e saj (duke kontribuar vetë), e informuar për detajet më të vogla të situatës së vajtueshme të refugjatëve dhe gjithmonë në lëvizje, gjithmonë mes dy vizitave bamirëse tek këta njerëz fatkeq.

 

Një ditë, pa dyshim, do të lexohet historia e kësaj fushate gjashtëmujore në Shqipëri; se ajo do të shkruajë në stilin aq magjepsës, aq prekës sa ne e njohim; por ndërkohë e kam për detyrë të botoj një letër që ajo më shkroi nga Podgorica, dy ditë pas largimit tim nga ai qytet. I detyrohem vetes që të mos mbaj për vete informacione me një vlerë të tillë për atë që ndodhi atje në 1911. Do të ishte e padrejtë nëse, për shkak se udhëtimi pesë-gjashtë ditor e ndan vendin tonë nga skena e ngjarjeve, opinioni publik francez të mos vihej në pozitë për t’i gjykuar ato.

 

Në vijm, lexuesit e “Le Figaro” do të gjejnë aty konfirmimin elokuent të përshkrimit të shkurtër që i bëra vetë dhe që shkurtësia e nevojshme e një artikulli më ndaloi ta zgjasja. Kështu që, si të thuash, kam vërtetuar paraprakisht se asgjë që do të lexojmë nuk është e ekzagjeruar.

 

Më 8 gusht, në Cetinje, mora letrën e mëposhtme :

 

Podgoricë, 7 gusht 1911.

 

Zotëri,

 

Je më kërkuat t’ju jap me shkrim disa detaje mbi gjendjen e refugjatëve shqiptarë në Mal të Zi. E vetmja vështirësi është të dish se ku të fillosh. Un kam vizituar deri në pesëdhjetë familje në ditë dhe secila dukej se ishte në një gjendje më të keqe se tjetra. Është e vërtetë që familjet e para që kishin emigruar para kryengritjes dhe kishin marrë me vete bagëtinë dhe orenditë e tyre nuk e pësuan aq shumë, por fatkeqit e mjerë që ikën në momentin e fundit nga shtëpitë e tyre të djegura, e gjejnë veten në një mjerim thuajse të pabesueshëm.

 

Në një stallë të vogël e të pistë gjeta, për shembull, tre plaka me pesë jetimë të vegjël, një të ve me shtatë fëmijë, një tjetër me katër fëmijë dhe dy të gra reja. Gjithsej, njëzet e tre njerëz që kishin mbi supe vetëm leckat e grisura dhe me erë të rëndë.

blank

Burimi : gallica.bnf.fr / Bibliothèque nationale de France

Një malazez bamirës u kishte huazuar disa lëkura delesh për shtrat dhe dy enë për të gatuar. Dhe kjo nuk është e jashtëzakonshme. Shumë refugjatë u detyruan të shisnin misrin që merrnin nga bamirësia e Malit të Zi për të blerë një copë bukë, pasi nuk kishin mjete për ta pjekur. Në çdo anë të lumit, shpellat ishin të mbushura me gra e fëmijë në varfërinë më të plotë, siç e patë vetë. Njëra nga këto gra më tregoi për shkatërrimin e shtëpisë së saj: “Erdhën ushtarët turq. Ne qëndruam në shtëpi, duke menduar se nuk do të na dëmtonin, por ata thanë : ikni, do të djegim shtëpinë. Ne ishim të tmerruar. Ushtarët më lejuan të merrja një trastë të madhe me misër dhe ta nxirrja jashtë. Kështu ata grumbulluan kashtë (barin) dhe dogjën shtëpinë tonë të varfër. Nëna e burrit tim, fëmijët e mi dhe unë u larguam sa më shpejt drejt kufirit. Por dy të vegjlit nuk mundën të shkonin aq larg, m’u desh t’i mbaja në krahë dhe të braktisja trastën.”

 

Me shumë vështirësi kisha filluar t’i veshja këta të varfër duke u shpërndarë tesha, gjilpëra dhe fije peri, por tani ata duhet të kthehen në shtëpitë e tyre të djegura, në pronat e tyre të shkatërruara. A mund ta imagjinoni një situatë më të dhimbshme se ajo e njërës prej atyre të vejave të gjora që vjen, pas një ecjeje ndoshta dy ditore, me pesë a gjashtë fëmijët e saj, para rrënojave të shtëpisë së saj, katër mure të nxira, pa çati, të pastrehë për të kaluar natën. Çfarë do të bëhet me të? S’ka dyshim se Turqia do t’i shpërndajë çdo familjeje paratë që i konsideron të nevojshme për rindërtimin e shtëpisë së saj; por një grua e tillë, dhe ka qindra të tilla, si do ta rindërtojë strehën e saj? Dhe vetë burrat, ku do të gjejnë drutë e nevojshëm! Shumica e shtëpive të djegura ndodhen në territore absolutisht pa pyje. E megjithatë, stina e shirave të dendur, që zakonisht fillon në tetor dhe pak para dimrit, po vjen dhe kujtoni se me gjithë përpjekjet e mia një pjesë e madhe e refugjatëve nuk kanë ende ndërresa dhe mbeten pa këpucë.

 

Qeveria turke u ka premtuar se do t’i furnizojë me misër gjithë dimrin, por pa rroba, batanije (mbulesa), vegla nuk mund të mbijetojnë; në qoftë se ata nuk marrin ndihma bujare. Një depozitë e gjërave më të nevojshme do të krijohej lehtësisht në Shkodër apo Tuz…

 

Zotëri, ju falenderoj për interesimin që keni treguar për njerëzit fatkeqë të cilët i ndihmoj me aq sa kam mundësi dhe ju lutem të pranoni etj.

 

Nënshkruar : E. Durham.

blank

Burimi : gallica.bnf.fr / Bibliothèque nationale de France

Me siguri që dikush do të pyesë veten, pasi të lexojë këtë letër, se si mund të ekzistojnë gjëra të tilla në kohën tonë. Megjithatë, ato ekzistojnë për shkak të pretendimeve fëminore dhe të pamëshirshme të xhonturqve, dhe pothuajse të gjithë njerëzit kompetentë që kam intervistuar, si malazezë ashtu edhe shqiptarë, besojnë se ato do të përsëriten vitin e ardhshëm. Ky është edhe mendimi im, sepse nuk ka gjasa që protokolli i Podgoricës të rregullojë marrëdhëniet mes turqve dhe shqiptarëve për një kohë të gjatë. Duhet marrë parasysh shpirti i zhurmshëm dhe dredharak i disave, temperamenti dhe zakonet e pavarësisë së të tjerëve.

 

Zonjusha Durham më tha se të nesërmen e shpalljes së Kushtetutës i tha një xhonturku të entuziazmuar : “Zotëri, që sot e tutje e keni tjetërsuar Shqipërinë përgjithmonë.” Në pranverë, kur shirat do të pushojnë, shtigjet do të thahen në male, kur do të mund të kalojnë natën në pritë në një zgavër në shkëmb, kur do të ngjiten pa frikë se mos rrëshkasin në një shkëmb vertikal, atëherë të shtënat e pushkës do të shpërthejnë vetë… Së fundi, më pyesin, si mendoni se do të përfundojë e gjithë kjo? Unë shoh shumë mënyra, njëra më duket veçanërisht e mundshme, por jam dakord me mendimin e diplomatit që e kishte për zakon të përsëriste : “Në politikë duhet të parashikosh vetëm ngjarjet e kaluara.” – André Duboscq.

 

blank

Comœdia (1932) Léon Rey, drejtor i misionit arkeologjik francez — gazetarit dhe shkrimtarit Pierre Lagarde: “Ja si i zbulova rrënojat e Apollonisë!” (Intervista e plotë dhënë në Shqipëri)

Një pamje e rrënojave të Odeonit në Apolloni — Burimi : gallica.bnf.fr / Bibliothèque nationale de France

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 18 Nëntor 2022

 

Comœdia” ka botuar, të martën e 1 nëntorit 1932, në ballinë, intervistën ekskluzive të gazetarit dhe shkrimtarit Pierre Lagarde me Léon Rey, drejtor i misionit arkeologjik francez në Shqipëri, në lidhje me zbulimet asokohe në Apolloni, të cilën Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar:

 

Si zbuloi një dhelpër shqiptare rrënojat e Apollonisë së lashtë

Zbulimet e bukura të një arkeologu energjik francez z. Léon Rey

blank

Burimi : gallica.bnf.fr / Bibliothèque nationale de France

Dielli përvëlon rrugën. Një re pluhuri, pas nesh, varet mbi ullinjtë, pastaj ngadalë shtrihet, si një vello dembele dhe ngjyrë gri, mbi tokën e thatë.

 

Këtu, dy zogj ndjekin njëri-tjetrin me një fluturim të pjerrët. Aty, shpërthen nga bardhësia një shtëpi e humbur, me peristilin e saj me kolona katrore.

 

Dhe befas, në cep të një hapësire të mbuluar nga hija e një lisi të mrekullueshëm, një tabelë e vogël në prag të një shtegu : Apollonia.

 

***

 

Apollonia! Qyteti i themeluar nga kolonët e Korkyrës (Korfuzit), gjashtë shekuj para erës sonë. Gurët janë aty. Gurë, kolona, shkallë, fragmente arkitekture që kazmat dhe lopatat zbulojnë çdo ditë e më shumë.

 

Dhe ja, zoti i vendit : z. Léon Rey.

 

Është një gjë mjaft prekëse, kur udhëton, kur sapo ke kaluar Italinë, Siçilinë, Maltën, Jugosllavinë, të takosh papritur atje, në Shqipëri, në anën tjetër të Adriatikut, këtë francez që ka vendosur çadrën dhe flamurin e tij në Pojan, afër Fierit.

 

Dy francezë — Heuzey dhe Daumet — ishin të parët, në 1861, që identifikuan me njëfarë saktësi vendodhjen e mundshme të Apolonisë. Ata kishin zbuluar në një manastir aty pranë, antikitete që ishin dëshmi. Por, nëse do të kishin ndonjë arsye për të pohuar: Apollonia është atje, toka, të paktën, e kishte mbajtur sekretin e saj, deri në ardhjen e një francezi tjetër që vazhdon punën e tyre : z. Léon Rey.

 

I gjatë, me një sy të gjallë, me mustaqe të shkurtra trekëndore, një gjest të shpejtë dhe të përzemërt, një helmetë koloniale që i bënte hije tipareve energjike të fytyrës së tij.

 

Para se të vinte këtu, Léon Rey kishte bërë gërmime në Maqedoni; Tani ai drejton gërmimet e Misionit Arkeologjik Francez në Apolloni. Dhe pikërisht me krenarinë e drejtuesit më bën të vizitoj rrënojat.

 

Një portik i gjatë i ndarë në dy galeri paralele, me kollonat që stolisin kapitelet jonike, me një formë harmonike që nuk gjendet askund tjetër; një Odeon kurioz i pajisur, siç dëshmohet nga struktura e tij, për evolucionin e koreve; një Auditorium për lexime, me stolat e tij, mbi të cilët Augusti ka ardhur me siguri të ulet dhe të mësojë…

 

— Ne zbuluam gjithashtu, më tha z. Léon Rey, statuja shumë të bukura : një burrë me një togë, një grua si muzë dhe një tjetër si Ceros, të dyja pa kokë, por të mbështjella me veshje të bukura stofi, një kokë burri me flokë kaçurrela, një kokë e një gruaje të re e cila duket se është e krehur sipas modës së “Directoire”, vazo të çmuara…

 

Ju nuk do të shihni asnjë nga këto. Statujat, kokat dhe vazot ndodhen në Fier, në arka dhe presin përfundimin e ndërtimit të muzeut që do t’i strehojë.

 

Ah, sikur të dinit gjithçka që gjendet ende këtu poshtë.

 

Dhe Léon Rey godet thembrën e tij në tokë, tokë kjo e cila gradualisht ia zbulon misterin e saj.

 

— Por çfarë vështirësish. Shikoni këtë Auditorium të nxjerrë në dritë këtu. Ky mur është gjashtë metra i trashë. Dhe aty, këto zgavra (vendstrehime) të pambuluara, kanë një formë të rrumbullakët, ndërsa në Athinë, për shembull, kanë formë katrore. E gjithë kjo është për t’i rezistuar shtytjes së tokës! Kodra po rrëshqet! Çdo vit, gërmimet e mia mbulohen! Dhe, sikur nuk mjafton, guri është i sëmurë dhe po shkërmoqet në ajër!

 

Ne kalojmë mbi boshte kolonash, fragmente muresh.

 

— Çdo gjë që mund të qëndrojë atje poshtë, çdo gjë do të mbesë. Dhe mjetet në dispozicion të misionit tonë nuk do të më lejojnë të zbuloj gjithçka që ka.

 

Një lloj keqardhje ndihet nëpërmjet intonacionit. Një lloj hidhërimi kalon, si shigjetë, nëpërmjet shikimit.

 

Por Léon Rey nuk është nga ata që ankohen (dorëzohen). Njeri aksioni mbi të gjitha, ai vepron. Dhe tashmë, ai mendon për copën e tokës që do të gërmojnë nesër, atje, pranë atyre dy gurëve të qoshes që bashkojnë, pa çimento, disa lidhëse prej hekuri…

 

— Kërkimet e para, thotë përsëri, i kam bërë në vitin 1924. Në fillim nuk gjeta asgjë. Dhe a e dini se si arrita në zbulimin e rrënojave të para nëntokësore të Apollonisë? Duke ndjekur një dhelpër.

 

Po e ndiqja kur papritmas u zhduk. Strofulla e saj, pa dyshim. Por krejt papritur, e shoh përsëri dhelprën time njëzet metra më tutje, ndërsa unë ende po e vrojtoja në dalje të strofullës së saj!

 

Kështu, përkulem, shqyrtoj këtë strofull të çuditshme, i jap disa goditje me kazëm dhe zbuloj një fragment të kanalizimeve të lashta të Apollonisë, që dhelpra ime e njihte shumë përpara meje!…

 

Dhe Léon Rey përqafon me sytë e tij, jo pa një butësi plot krenari, këto rrënoja që zbuloi dhe nga të cilat vazhdimisht nxjerr në dritë gjurmë të reja: Odeonin, portikun, Auditoriumin e Apolonisë.

 

Si nuk mendoi qeveria — nuk mund të mos e mendoja kur u largova nga Léon Rey dhe nuk mund ta shmang ta them sot — të nderonte këtë njeri që nga ana tjetër e Adriatikut kontribuon, duke ringjallur Apoloninë, në prestigjin dhe shkëlqimin e Francës ?

 

Zogu I, mbreti i Shqipërisë, e bëri Komandant të Urdhrit të Skënderbeut.

 

Por z. Léon Rey nuk është ende Kalorës i Legjionit të Nderit…

 

***

 

Dhe pikërisht në momentin kur i shkruaj këto rreshta, ndoshta atje, afër Fierit, nën diellin që praron ullinjtë dhe që shpërfytyron selvitë, Léon Rey, drejtor i misionit arkeologjik francez, zbulon atje, në tokën shqiptare, një monument të ri apo një statujë të re…

 

Pierre LAGARDE

blank

Foto histori: Is Boletini zbret në Vlorë

Isa Buletini zbret në Vlorë më 28 Nëntoorin 1912, me luftetarët trima Kosovarë

blank

blank

Historia tragjike e familjes Dema- Pas arratisjes së vëllait, Sazanit, nëna Vasfia, u torturua nga Sigurimi, duke e varur me kokë poshtë në një kovë plot me m…

Nga Matteo Tacconi
-“Jeta ime tragjike në ‘Gulagun’ shqiptar”, rrëfimi i Rudina Dema e bija e kolonel Hysni Dema, ish-Komandant i Xhandarmërisë në periudhën e Monarkisë së Zogut dhe pushtimit të vendit, i cili me ardhjen e komunistëve në pushtet, u detyrua të arratisej nga Shqipëria dhe familja e tij, bashkëshortja, Vasfie, me vajzat, Tefta, Vera dhe Rudina e dy djemtë, Sazani dhe Aliu, vuajtën persekutimin e gjatë në internime, deri në vitin 1991-

Në një pirg të madh dheu dhe bari të verdhë, të thatë, të djegur nga dielli, hapet përpara porta e hyrjes, është e gjitha e ndryshkur dhe pak përtej ka dy ndërtesa, që po shemben. Në anët e saj qëndrojnë disa ndërtesa, gjithashtu të zhveshura nga koha. Ato nuk kanë më dyer apo dritare. vetëm ca copa tullash brenda. Kështu shfaqet kampi i përqendrimit të Tepelenës, në jug të Shqipërisë. Në këto rrënoja, të ndërtuara nga ushtria italiane, gjatë Luftës së Dytë Botërore. Regjimi komunist shqiptar, mbylli qindra familje midis viteve 1949 dhe 1954: nëna, vëllezër, gra dhe fëmijë, të urryer nga Enver Hoxha, diktatori i Tiranës.

Të burgosurit ishin vendosur në dhoma të mëdha të përbashkëta. Ata flinin në dërrasa të forta prej druri në të nxehtin e verës, e të ftohtin e dimrit. Puna e detyruar ishte një masakër. “Ne ngjitshim malet prapa kampit, sharruam pemët, ngarkuam dru në shpinë, tufa të rënda për gratë, trungje të mëdhenj për burrat dhe i çonim përsëri në kamp. Kushtet e pasigurta higjienike dhe ushqimi i varfër, shtonin vështirësitë. Shumë të burgosur humbën jetën. Treqind fëmijë, që nuk ia dolën”, tregon Rudina.

Një memorial i vogël me gurë të bardhë, në mes të gjelbërimit, sikur bën homazhe për viktimat. Kampi u shpërbë pasi Kombet e Bashkuara, denoncuan kushtet ç’njerëzore për më shumë se tre mijë të burgosurit. Pasi dolën nga ky kamp, fati i tyre nuk ndryshoi. Ato vazhduan të shfrytëzoheshin në fusha të tjera, veçanërisht në ato rreth qytetit të Lushnjës në Shqipërinë e Mesme.

Rudina Dema, e lindur në vitin 1945, arriti t’i mbijetojë ferrit të Tepelenës. Ajo hyri në kamp në vitin 1949, duke qëndruar atje për dy vjet.

Kujtimet e asaj përvoje janë të zbehta, megjithatë disa episode janë të fiksuara mirë në kokë. “U rreshtuam me një filxhan në dorë, si në filmat për hebrenjtë në kampet e përqendrimit. I mbushën ato filxhan me supë gruri të fortë. Ndonjëherë gjenim krimba atje”, kujton ajo.

 

Dhe më pas tregon për marrëdhëniet me fëmijët e tjerë në kamp: “Bëmë topa balte dhe ia hidhnim njëri-tjetrit. Në kazermë flinim pranë njëri-tjetrit, të ngjeshur fort si sardelet”.

Rudinën e takova më 30 gusht 2017, gjatë një përkujtimi të organizuar në Tepelenë, nga ‘Autoriteti për Informim mbi Dokumentet e ish-Sigurimit të Shtetit 1944-1991’, agjencia qeveritare që, që nga viti 2016, është thelluar në historinë represive të regjimit më paranojak dhe më të dhunshëm në Evropën komuniste.

Ai regjim dënoi qindra njerëz me vdekje dhe mbuloi territorin me kampe dhe burgje të punës së detyruar, si dhe ngriti një aparat sigurimi dhe represioni, Sigurimi ishte bazuar në një rrjet gjigant bashkëpunëtorësh. Të gjithë spiunuan të gjithë; kaq shumë skelete në dollap.

Kujtesa, për këtë arsye, ka mbetur një çështje e ndjeshme edhe pas përfundimit të komunizmit në vitin 1991. Viktimat e regjimit kanë mbetur të margjinalizuar, duke mbajtur gjithçka brenda. Vetëm tani ata mund të fillojnë të tregojnë publikisht vuajtjet e tyre.

Ato të Rudina Demës, nuk kufizohen vetëm në Tepelenë, ku ajo kaloi një pjesë të gjatë të jetës së saj në kampe të punës së detyruar ose në provë. Në vitin 1985, kur diktatori Hoxha vdiq dhe konteksti politik u bë më pak i ngurtë, Ramiz Alia, pasardhësi, përgatiti disa reforma hapje ndaj botës së jashtme, por tepë të kufizuara. Megjithatë, Rudina vazhdoi të rrinte me frikë, se regjimi mund të kthehej sërish kundër saj.

Kështu në vitin 1991, kur nisën zbarkimet e mëdha të shqiptarëve për në Itali, në fillim të marsit ajo me burrin e saj Haxhiun dhe vajzën trevjeçare Megi, hipi në një nga anijet e mallrave, të cilat u nisën nga Durrësi për në Brindisi.

Komunizmi shqiptar ishte në kolaps dhe pikërisht qeveria e Tiranës, nuk kontrollonte më asgjë për këtë. Por Rudina mendonte se regjimi në fuqi, do të ishte në gjendje të rivendoste rendin dhe ndoshta, të shkaktonte një valë arrestimesh. Italia ishte një mundësi për të filluar nga e para dhe ajo donte ta shfrytëzonte atë rast.

Pak muaj pas zbarkimit, sërish në vitin 1991, Rudina, Haxhiu dhe Megi, u vendosën në Rieti. Ato nuk kanë lëvizur kurrë nga aty. Sot ato jetojnë në një banesë sociale modeste. Me ta është edhe Tommaso, djali që Megi kishte lindur dhjetë vjet më parë.

Në Tepelenë, Rudina më kishte përmbledhur shkurtimisht historinë e saj, duke përmendur kthesat historiko-politike të Shqipërisë komuniste, të cilat nuk isha në gjendje t’i kuptoja plotësisht, duke mos pasur njohuri të mjaftueshme për to.

Megjithatë, forca e fjalëve dhe e syve të saj, pak të trishtuar, por shumë depërtuese, më kishin bindur se kjo histori meritonte të dëgjohej. Dhe kështu shkova në Rieti, dy herë, për ta kuptuar dhe kornizuar më mirë.

Rudina është një nga pesë fëmijët e Hysni Demës, ish-kolonelit të ushtrisë së Zogut, Mbretit të Shqipërisë. Kur në vitin 1939 Italia fashiste e pushtoi Shqipërinë, kolonel Dema u internua në Toskanë të Italisë. Ai u kthye në atdheun e tij në vitin 1942 dhe mori role të rëndësishme në ‘Ballin Kombëtar’, organizatën nacionaliste e cila duke krijuar një aleancë taktike me pushtuesin nazist, që zëvendësoi atë italian në vitin 1943, u përpoq të pengonte partizanët e Enver Hoxhës të merrnin pushtetin.

Përpjekje e dështuar. Hoxha çliroi Shqipërinë në vitin 1944, duke u vendosur si autokrat. Dema fillimisht u fsheh, duke arritur më pas të arratisej nga vendi dhe të strehohej në Greqi, ku vdiq në rrethana ende të paqarta, në vitin 1954.

“Nëna ime ishte shtatzënë me mua, kur babai im, iku. Nuk e kam njohur dhe nuk e kam idenë se çfarë është dashuria atërore. Kur dëgjoj Megin, që i drejtohet Haxhiut si baba, mendoj: “Po çfarë do të thotë kjo? Çfarë do të thotë?” U zemërova shumë me atë baba, që nuk e pashë kurrë, .

Kam pasur një jetë të dhimbshme, pa lodra, pa përralla, pa liri. I thosha mamasë sime, Vasfies, se një baba i mirë, nuk duhet të lërë kurrë vetëm gruan dhe fëmijët. Ajo u acarua, më gjuajti me një shapkë dhe bërtiti: “Nuk të vjen turp?”

Hysni Dema është “barrë” i Rudinës, nënës dhe vëllezërve të saj, të gjithë më të mëdhenj se ajo: Tefta (1927), Vera (1930), Aliu (1933) dhe Sazani (1935). Në Shqipërinë e Enver Hoxhës, një “armik i popullit”, një “komplotist”, infektoi të gjithë familjen me statusin e tij.

“Pasi morën pushtetin, komunistët trokitën në derën e shtëpisë sonë të madhe në Tiranë, e kërkuan të na nxirrnin jashtë. Ajo shkoi me Verën, Aliun dhe Sazanin, në shtëpinë e Teftës dhe bashkëshortit të saj Shaqir Muça. Unë kam lindur atje, më 20 shkurt 1945”, kujton Rudina.

Pak muaj pas lindjes së Rudinës, familja Dema u transferuan në një kamp pune të detyruar në Berat. Jeta e tyre e mëparshme, e qetë dhe e rehatshme, nuk do të kthehej më kurrë. “Na ngarkuan në kamion si shalqinj dhe na morën. E kursyen Teftën, vetëm se ishte e martuar dhe nuk figuronte më në bërthamën tonë familjare”, tregon Rudina.

Gjatë tre viteve të ardhshme, Vasfia dhe fëmijët e saj u zhvendosën në kampe të ndryshme: Porto Palermo, Katër-Rrugët e Shijakut, një vend afër Durrësit dhe Krujës.

Më pas në vitin 1949 erdhën në Tepelenë. Një botë e ndarë, e tmerrshme. Tefta nuk mund t’i vizitonte më si në kampet ku ata kishin qenë më parë, kjo gjë ishte e pa mundur në këtë kamp. Nga takimet e munguara me të, Rudina ka një kujtesë të mirë. Nga fëmijët që vdiqën në kamp, ​​megjithatë, jo: “Kam dëgjuar vetëm të qarat e dëshpëruara të nënave”, shprehet ajo.

Në fillim të vitit 1951, regjimi komunist i Hoxhës vendosi të lirojë të gjithë fëmijët e Tepelenës, plus disa të burgosur jo aq shumë “të ndotur” politikisht. Rudina u largua nga kampi; familjarët e saj qëndruan aty.

“Mami më besoi në një familje në Krujë, mes të liruarve nga burgu. Ishin ditët e para të marsit. Na detyruan të hipnim në kamionë ushtarakë dhe na çuan në Tiranë. Arritëm natën, ishte shumë ftohtë dhe binte shi.

Na çuan në Sheshin “Skënderbej”, pikërisht në qendër dhe na shkarkuan para xhamisë. Fjetëm përpara xhamisë, nën strehën e sajë. Herët në mëngjes erdhi Imami dhe i zoti i familjes nga Kruja, pra kryefamiljari, më vjen turp t;ju them, por emrin nuk e mbaj mend, i shpjegoi se kush isha, duke i kërkuar të më çonte te Tefta”. Kleriku mysliman e siguroi se ai do të bënte maksimumin, por së pari duhej të recitonte lutjet. Pasi mbaroi, ai dhe Rudina shkuan në pazarin, që në atë kohë mbahej në njërën anë të sheshit. Ai u ndal në tezgën e një tregtari, që shiste kapele. Ai kishte qenë fqinj i Demave dhe i njihte shumë mirë. Imami i përshkroi situatën dhe ai nxori të birin të gjente Teftën. “Ndërsa prisnim, më dha një filxhan qumësht me pak bukë. E hëngra e uritur, si bishë, isha aq e uritur”, kujton Rudina. Pak më vonë erdhi Tefta dhe Rudina i’u hodh në krahë. “Motra më çoi menjëherë te një berber, për të prerë flokët: që ishin plot me morra”.

Dy motrat u bashkuan, por për Teftën ai gëzim nuk mund të ishte absolut. Ajo po kalonte kohë shumë të vështira. Vetëm pak ditë para ardhjes së Rudinës, më saktë më 1 mars, Leone Cieno, inxhinieri italian me të cilin ishte lidhur pas përfundimit të parakohshëm, të martesës me Shaqir Muçën, ishte dëbuar në Itali. Ai mbërriti në Shqipëri gjatë pushtimit fashist.

Pas luftës mbeti: nevojiteshin teknikë të mirë për rindërtimin. Jeta e tij ndryshoi më 19 shkurt 1951, ditën kur shpërtheu një bombë në oborrin e ambasadës sovjetike: skena me të cilën regjimi nisi një spastrim të ashpër, kundër intelektualëve dhe banorëve italianë, të gjithë të akuzuar, se ishin në shërbim të imperializmit perëndimor. Cienon e nxorën jashtë dhe Tefta mbeti vetëm, tetë muajshe shtatzënë. Më 31 mars lindi një djalë. Ai quhej Pierino.

Për disa vitesh Leone dhe Tefta mbanin një letërkëmbim. Ajo i dërgoi foto të Pierinos duke u rritur; kurse ai i dërgoi disa para. Më pas Shqipëria zgjodhi rrugën e izolimit total dhe çdo komunikim me botën e jashtme u ndalua. Leone nuk dëgjoi asgjë më shumë për Teftën dhe Pierinon.

Ai nuk i harroi, por rindërtoi jetën në Sardenjë, duke u martuar me një grua tjetër. Pierino u rrit pa baba, si Rudina. “Ai e ka njohur të atin vetëm në vitin 1990, duke shkuar për herë të parë në Itali, përpara se të vendosej përgjithmonë në vitin 1991. Nga ana tjetër, Tefta nuk e pa më Leonen, pasi ai vdiq pak para se edhe ajo të emigronte, në vitin 1993”, tregon Rudina.

Pas depërtimit të Leones në Itali, Tefta e gjeti veten me një djalë për të rritur e vetme dhe për t’u kujdesur për Rudinën. Ajo ishte formalisht e lirë, por Sigurimi Shtetit e mbante në survejim dhe një herë e provokoi atë: “Një natë disa oficerë hynë në banesë. Ata bënë disa pyetje. Njëri prej tyre ndezi një cigare; që i shkëlqeu në errësirë. Ata u larguan pas pak. Jeta për Teftën u bë e rëndë. Ajo u bind se herët a vonë, regjimi do ta lëndonte atë, mua dhe Pierinon.

Kështu, e rraskapitur emocionalisht, ajo mori një vendim drastik. Në fund të vitit 1954, u bashkuam me nënën dhe vëllezërit e mi, në kampin e Plugut, afër Lushnjës, ku ishin transferuar pas mbylljes së kampit të Tepelenës. Sapo mbërritëm atje, autoritetet e kampit i thanë Teftës, se ajo mund të qëndronte, por ajo do të duhej të thirrje çdo ditë në apelim, si të gjithë të burgosurit e tjerë”, kujton Rudina.

Ajo duhej të hiqte dorë nga liria, me fjalë të tjera. E njëjta gjë ishte edhe për Rudinën dhe Pierinon. “Motra ime ishte në dijeni të asaj që na priste, por jeta e saj, me Sigurimin e Shtetit në survejim, ishte bërë e padurueshme. Ajo mendoi se nëse do të duhej të vuanim vërtet, ishte më mirë ta bënim me të dashurit tanë, duke ndarë të njëjtin fat me ta”.

“Më duket e çuditshme që jemi në Itali, që kemi një makinë dhe kemi ujë të rrjedhshëm dhe lavatriçe në shtëpi. I vëzhgoj këto gjëra me kuriozitet, si një vajzë e vogël. Ndoshta vjen nga fakti se fëmijëria ime, e cila nuk ka filluar kurrë, është diku brenda meje, edhe nëse jam plakur tashmë”, shprehet Rudina.

Fëmijëria dhe adoleshenca: regjimi ia hoqi edhe atë Rudina Demës. Ajo i kaloi të gjitha në kampin e Savrës, ku do të qëndronte deri në vitin 1964. Ajo dhe familja e saj mbërritën atje pas nja dy vitesh në Plug.

Në rrethin e Lushnjës ndodhej edhe Savra. Gjatë ditës Rudina punonte token, për një kooperativë bujqësore, kurse në mbrëmje ndiqte shkollën. Diplomën e shkollës së mesme e mori me shumë sakrifica. Një jetë e mjerë, e vështirë. Ky kamp ishte më mirë se ai i Tepelenës.

“Atje të gjithë të burgosurit ishin në një dhomë të madhe. Në Savër na dhanë një dhomë për vete, për mua dhe familjen time. Ishte brenda një kasolle. Nuk kishim banjë, duhej të shkonim në oborr. Por të paktën ne ishim vetëm”, kujton Rudina.

Vëllai tyre Sazani, në vitin 1951, menjëherë pas lirimit të Rudinës nga kampi, arrin të arratiset nga Tepelena. “Ishte i shpejtë, ishte gjashtëmbëdhjetë vjeç, gjeti një mënyrë për të shpëtuar kontrollit të rojeve”. Menjëherë e kapën dhe kreu katër vjet burg në Gjirokastër. Pasi u lirua, ai arriti të arratisej në Jugosllavi. Më pas shkoi në Greqi, Itali dhe Gjermani. Më në fund në Shtetet e Bashkuara. Ai jeton në Misuri dhe është shtetas amerikan.

Pas arratisjes së Sazanit, e ëma Vasfie u torturua nga Sigurimi i Shtetit. “Ata e varën me kokë poshtë në një pemë, duke i vendosur një kovë plot me m… para fytyrës së saj. Na thuaj ku është djali yt, ose do të të fusim aty”, kërcënonin ata. Por ajo nuk e dinte dhe rojet nuk patën guximin të vepronin më tej.

Ajo pësoi një tjetër poshtërim në fshatin Plug të Lushnjes ku ishte e internuar, kur agjentët e Sigurimit të Shtetit i njoftuan për vdekjen e bashkëshortit të saj Hysniut. “Vdiq në Greqi”, thanë ata me përbuzje. Ata përdorën pikërisht atë fjalë: ngordhi.

Në vitin 1964, qeveria komuniste e Tiranës lehtësoi disi kontrollin e të burgosurve politikë me një masë prove. Përfituesit, mund të jetonin dhe të gjenin një punë brenda zonave të sigurta, të kufizuara nga autoritetet përkatëse të Ministrisë së Punëve të Brendshme që i mbikëqyrnin ata.

Nga ato dispozita lehtësuese, përfituan Rudina dhe Tefta. Aliu dhe Vasfia nuk e bënë kërkesën për masat lehtësuese dhe mbetën në Savër. Vera, nga ana tjetër, prej disa kohësh ndodhej në Tiranë, ku ishte martuar me Qazim Kuçën, shofer në një park kamionësh transporti. Edhe familjarët e tij kishin pasur probleme me regjimin dhe njiheshin me familjen Dema. Autoritetet i dhanë Verës lejen që të largohej nga kampi i Savrës dhe të jetonte me Qazimin. Dashuria, të paktën kjo, nuk ishte e ndaluar. Jo gjithmonë. Në vitin 1968, çifti pati një djalë, Engjellin.

Zona brenda së cilës Tefta dhe Rudina mund të gëzonin “shërbimin e provës”, (si familje e internuar), përfshihej midis qyteteve Lushnjë, Fier, Berat e Kavajë dhe Elbasan. Ata zgjodhën të shkonin tek kjo e fundit. “Tefta besonte se në atë qytet, një qytet i madh me një bazë të mirë kulturore, ne mund të gjenim një punë të denjë dhe të jetonim në paqe”, kujton Rudina.

Midis pritshmërive dhe realitetit, dallimi ishte e thellë. “Nuk ishte e lehtë të gjeje një punë të mirë, pasi kishim një reputacion të komprometuar për regjimin komunist në fuqi. Ne gjetëm punë vetëm në ullishtat e zonës dhe më vonë në një rrobaqepësi si punëtorë. Çdo ditë, në mëngjes dhe në mbrëmje shkonim në Degën e Punëve të Brendshme për t’u paraqitur, siç ishte rregulli për të internuarit. Më pas, opinion i vendasve ndaj nesh, filloi të përkeqësohej dhe ata më fanatikët e indoktrinuar, na quanin: “dy kurvat”.

Pierino nuk ishte me ta. Tefta e dërgoi në Tiranë te Vera, që të ndiqte një shkollë të mirë. Ajo donte t’i garantonte atij një të ardhme më të mirë, se e saja. Edhe Rudina në ato vite shkonte në shkollë, në mbrëmje, pas punës, siç bëri në Savër. Ai arriti të merrte diplomën e shkollës së mesme.

Vitet në Elbasan sigurisht nuk kanë qenë të lumtura, por Rudina ka një kujtim të këndshëm atje. Në vitin 1971, ajo arriti të marrë pjesë në një udhëtim me pagesë në det, në Vlorë, të ofruar nga regjimi, për një grup të rinjsh punëtorësh në rrobaqepësinë ku ishte e punësuar.

Për një kohë ata kishin bërë punë vullnetare në kodrat pas qytetit Elbasanit: shtetit i duheshin duar të forta për të punuar atë tokë të zymtë dhe për të mbjellë ullishte. Rudina nuk e kishte parë kurrë detin, dhe i kërkoi një zyrtari të Partisë së Punës, (partisë së vetme në kohën e komunizmit), ta shtonte edhe emrin e saj në atë në grup, me kusht, që ai udhëtim nuk do i nxirrte probleme asaj dhe ajo nuk do i detyroj asgjë atij.

“Ai merrej me të rinjtë dhe me punëtorët dhe e dinte se kush isha dhe nga vija, por duke qenë se isha e punësuar në rrobaqepësi, ai kishte një mendim të mirë për mua. Unë arrita ta bind atë”. Kështu Rudina zbuloi detin. “U ula këmbëkryq në plazh, shikoja valët dhe qaja. Ndjeva një ndjenjë të madhe lirie”.

Por Rudina kurrë nuk e kishte shijuar realisht lirinë, një liri të denjë dhe të plotë. Dhe ajo pak qetësi shpirtërore, që i ishte ofruar deri në atë kohë, në një moment të caktuar pushoi. E hoqën nga puna në vitin 1975. Ishte periudha e gjykimit dhe dënimit me vdekje të Beqir Ballukut, ministër i Mbrojtjes që nga viti 1952, i akuzuar për komplot kundër Hoxhës. Në Shqipërinë komuniste, ndodhte shpesh që grindjet e brendshme në krye të sistemit, të pasoheshin nga valë persekutimi në shkallë të gjerë.

Kështu ndodhi edhe atë herë. Rudina dhe Tefta u dërguan në një kamp në Belsh, një lokalitet në qarkun e Elbasanit. Dhe aty mbërriti edhe Pierino, i përzënë nga Tirana me gruan Ikbale, të martuar në vitet e mëparshme dhe fëmijën e tyre të porsalindur: që e quanin Leone, si emri i babait të Pierinos. Më vonë, çifti do të kishte edhe dy fëmijë, Uliksin dhe Anën.

Nga masat e reja kufizuese u prek edhe familja e Verës. Asaj i ra fusha e Grabianit, jo shumë larg Lushnjës. Aliu dhe Vasfia nuk u larguan nga Savra. Tre vjet më vonë, në 1978, Vasfia vdiq. Rudina e mendon çdo ditë.

“Në mëngjes, kur pi kafe, më shfaqet fytyra e saj. Reflektoj për jetën e një të mjeruari, që ajo bëri në kampet e përqendrimit. Ajo e gjeti veten pa asgjë, si zonja që ishte. Ajo kishte dhimbje të mëdha, por e mbajti atë brenda”, shprehet Rudina.

Në Belsh, Rudina punonte në një kooperativë bujqësore. “Ne kishim një rrogë të vogël, por pothuajse asgjë nuk mund të blihej me të. Kështu një natën shkova në arat e kooperativës, për të vjedhur presh, domate dhe spinaq”, kujton me dhimbje ajo.

Për nëntë vjet ajo bëri këtë jetë, në mënyrë të përsëritur dhe të trishtuar. Ngushëllimi ishte të kishte Teftën, motrën e saj të preferuar, për të cilën ushqeu një dashuri të pakufishme.

“Ajo të jepte përshtypjen e një gruaje zemërgur; ajo ishte gjithmonë serioze. Por po ta njihje mirë, po ta kuptoje nga brenda, nuk mund të shkëputeshe prej saj. Për mua ajo ishte mami, gjyshja, vëllai, babi, gjithçka”, shprehet Rudina.

Në vitin 1984, një pikë kthese: Rudinës iu dha sërish provë, këtë herë e vlefshme për të lëvizur në të gjithë territorin e Shqipërisë. Atë leje e kishte vetëm ajo, mes të afërmve të saj. Të gjithë të tjerët qëndruan në kampe, efektivisht deri në kohën e rënies së komunizmit. “Ndoshta, meqë nuk kisha burrë e fëmijë, kam qenë Dema më pak i rrezikshëm për regjimin”, kujton ajo.

Rudina shkoi të jetonte në Tiranë. Gjeti punë në një fabrikë tekstili të Kombinatit “Stalin”, zemra industriale e kryeqytetit në kohën e komunizmit, sot një periferi e shkatërruar dhe e harruar. Pas tre muajsh ajo u takua me Haxhi Manen, bashkëshortin e saj të ardhshëm, pesë vjet më i madh se ajo, po ashtu me një histori të dhimbshme pas tij.

Është një çam, siç e quajnë veten shqiptarët e veriut të Greqisë, i dëbuar masivisht në fund të Luftës së Dytë Botërore. Familja e Haxhiut ishte e pasur. Rudina u zhvendos në Durrës, ku banonte Haxhiu. Ata u martuan. Ajo gjeti punë në një rrobaqepësi; kurse ai si murator. Megi ka lindur në vitin 1988. Rudina e ka sjellë në jetë në moshën 43-vjeçare, Megin.

Për të, ajo vajzë e vogël ishte një dhuratë nga Zoti: Zoti i saj i krishterë. Ajo i ishte afruar prej kohësh katolicizmit. Takimi i parë me besimin ishte në Tepelenë. “Në fushë kishte edhe disa priftërinj, i pashë duke folur dhe duke u lutur. Isha i magjepsur prej tyre”.

Me kalimin e viteve, ndjenja e saj fetare u rrit. Rudina lutej fshehurazi, sepse në Shqipërinë komuniste ishte në fuqi ateizmi. “Kur mbërrita në Itali, doja të pagëzohesha. Unë e bëra këtë në vitin 1992, kurse Haxhiu, i cili e ruajti besimin e tij, atë mysliman, nuk pati asnjë kundërshtim”, kujton Rudina.

Edhe në Durrës, me një familje të sajën, me diktatorin Enver Hoxha, që nuk ishte më i kësaj bote (vdiq në 1985), Rudina vazhdonte të kishte frikë. “Nuk i thashë askujt nga isha, mbajta një profil të ulët. Ndjeva peshën e së shkuarës sime, të emrit tim dhe besoja se regjimi mund të më mbyllte sërish në kampe në çdo moment”.

Viti 1990 ishte një vit trazirash dhe pasigurie. Shpërthyen protesta të ndryshme. Në Tiranë në dhjetor studentët u ngritën në protesta kundër regjimit. Qeveria doli jashtë kontrollit të situatës. Në muajt në vijim, shumë shqiptarë e shfrytëzuan rastin për t’u larguar: drejt Italisë, nga deti. Ata nuk e dinin nëse komunizmi do të binte. Kur dyshonin, ata preferonin të udhëtonin. Italia, ëndrra perëndimore, liria.

Në fillim të marsit 1991, mijëra njerëz u vërsulën në portin e Durrësit dhe sulmuan anijet e ngarkesave të ankoruara atje. Ata urdhëruan komandantët të vendosnin të udhëtonin për në Brindizi, porti më i afërt i udhëtimit nga ku fluturonin dhe zogjtë, mes dy brigjeve. Ishte e vetmja mundësi për të kaluar Adriatikun sepse, në atë kohë nuk kishte tragete apo anije që bënin atë linjë. Deti ishte “një mur e pakalueshëm”, me ujë.

Midis datave 6 dhe 7 të muajit mars, 25 mijë shqiptarë zbarkuan në qytetin Salento. Rudina dhe Haxhiu udhëtuan në bordin e vaporit “Tirana”, një nga ata të marinës tregtare. Kur panë rrëmujën në portet e Durrësit, nuk u menduan shumë: vendosën të largoheshin.

“Nuk e dija se çfarë do të bëhej me mua, me ne, por e rëndësishme ishte të shpëtoja nga ai regjim, që nuk e mendoja se mund të binte. U veshëm. Haxhiu ishte me kostum dhe kravatë, unë kisha veshur një kostum të bukur. Shkojmë në Itali, nuk prezantohemi si lypës”, ​​menduam.

Por bashkë me refugjatët mbërritëm, pas një udhëtimi të gjatë dhe të lodhshëm, në një anije të mbushur me plot njerëz. Gjatë udhëtimit mendoja vetëm për vuajtjet e mia, por ndihesha e lirë, pak a shumë, si kur pashë detin për herë të parë në vitin 1971 në Vlorë”, kujton Rudina.

Në Itali, Haxhiu dhe Rudina pothuajse menjëherë morën statusin e refugjatëve politikë. Ata jetuan për një kohë në San Michele Salentino, në zonën e Brindisit, më pas u transferuan në Antrodoco dhe prej andej në Rieti, aty pranë. Është qyteti i tyre që nga viti 1991.

Shumë shpejt iu bashkua Pierino dhe familja e tij dhe më pas mbërriti edhe Tefta, në vitin 1993, pasi u pranua kërkesa e Pierinos, për bashkim me nënën e tij. Vera dhe Aliu, pasi u larguan nga kampet, përkundrazi mbetën në Shqipëri, të dy në Tiranë. Të dy ata dhe Tefta, kanë ndërruar jetë: Vera në vitin 2005, Tefta në 2011, Aliu në 2013-ën. Tefta është varrosur në Rieti.

Haxhiu dhe Rudina, tashmë janë në pension. Në Itali, ai vazhdoi të ishte murator, si në Shqipëri. Kurse Tefta punoi si shërbyese në disa shtëpi. Ajo merr një kompensim mujor vërtet modest, por nuk ankohet. “Këtu gjeta lirinë, miqtë, mundësinë për të thënë atë që mendoj dhe një banesë sociale. Me gjithçka kam kaluar, kjo më mjafton”, shprehet Rudina.

Në vitin 2000, Rudina mori nënshtetësinë italiane dhe vetëm atëherë donte të kthehej në Shqipëri. “Pasaporta italiane më jepte siguri, nuk e kisha më parë. Vënia e këmbës në Shqipëri nuk më emocionoi. Ajo tokë më kishte marrë gjithçka. I vetmi gëzim që ndjeva, ishte të shihja sërish familjen time”.

Ditët e sotme Rudina viziton rregullisht vendin ku ka lindur. Ajo ka një shtëpi në qendër të Tiranës, por ka qenë disa herë edhe në Tepelenë, te ish-kampi i internimit. E pyeta nëse pas gjithë këtyre viteve ajo ndjen dëshirën për t’i falur – një parim themelor i besimit të saj, në fund të fundit – atyre që ia hoqën lirinë.

“E diskutova edhe me priftin tim. Ai më tha se të falësh, është një proces i ngadaltë, që duhet bërë pak nga pak. Por nuk e di nëse, do të jem në gjendje ta bëj ndonjëherë. Mendoj se është e pamundur të falësh gjithçka”. /Memorie.al/

blank

“Il Giornale d’Italia” më 2 prill 1913: “Betejat diplomatike që iu desh të zhvillonte, për Ismail Qemalin do të kishte qenë më e lehtë ta kthente Evropën përmbys…”

Nga Alban Trungu
– Intervistë me z. Darling Vlora, për Ismail Qemalin, themeluesin e shtetit shqiptar –
24 janari është përvjetori i 167-të i lindjes së Ismail Qemalit që përkon edhe përvjetorin e 92-të të vdekjes së tij. Për të kujtuar figurën që udhëhoqi Rilindjen Kombëtare në shpalljen e Pavarësisë së Shqipërisë dhe kontributin e tij të paçmuar për kombin shqiptar, intervistuam Darling Vlorën, një prej stërnipave të tij. Darling Vlora jeton në Itali dhe ka organizuar dy ekspozita fotografike për Ismail Qemalin. Të parën në vitin 2009 në ambientet e shtëpisë së tij me rastin e 165 vjetorit të lindjes së Qemalit dhe, të dytën në Parma në nëntor të 2010-tës në bashkëpunim me Shoqatën Scanderbeg.

Kush është Ismail Qemali për Darling Vlorën?
Ismail Qemali, emri i plotë Ismail Qemal bej Vlora, është paraardhësi im. Gjyshi im, Qamil bej Vlora (babai i babait tim) ishte njëri nga djemtë e Ismail Qemalit. Pra, në vijë mashkullore, jam stërnip i tij.

blank

 

Ç’rol ka Ismail Qemali në historinë e shtetit shqiptar?
Në këtë rast më vjen në kujtesë një shprehje e Roberto Cotroneo-s për artistin e madh gjenovez Fabrizio De André: “L’architeto De André si serviva degli ingegneri perchè i conti tornassero, ma il disegno era suo”. Ismail Qemali është arkitekti i Pavarësisë Shqiptare; është Babai i Kombit dhe Themeluesi i shtetit shqiptar. Ky nuk është mendimi im, ky është mendimi i vet popullit, mendimi i atyre që e kanë njohur; mendimi i patriotëve shqiptarë që ju përgjigjën thirrjes së tij duke e mbështetur në veprën e madhe kombëtare.

Dhimitër Zografi, një ndër delegatët e Kuvendit të Vlorës, i cili e shoqëroi Ismail Qemalin nga Trieste deri në Vlorë dhe, bashkë me delegatët e tjerë nënshkroi Aktin e Shpalljes së Pavarësisë, shkruan: “Ç’ka bërë Ismail Qemali për Shqipërinë, ç’nder i do bërë dhe ku duhet ngritur emri i tij, atë mund ta gjykojë vetëm ai njeri që di dhe pa veprat e tij”. Qazim Kokoshi, një tjetër firmë në Aktin e Pavarësisë, më 12 shkurt 1919, përpara trupit pa jetë të Ismail Qemalit, Babait të Kombit, siç e quante ai, do i drejtohej popullit të pranishëm: “Juve që qetë në vitin 1912, o atdhetarë të dashur, juve jini edhe sot, më 28 të vjeshtës së tretë t’atij viti patë, bëtë dhe gëzuatë, patë luftën ballkanike me rrezik për ju, bëtë përpjekje të shpëtoni tokën t’uaj dhe u gëzuatë me fitimin e plotësimin e idealit. Ju, pra, jeni një histori e gjallë e Shqipërisë së re, por krijonjësi dhe heroi i parë i kësaj historie është Ismail Qemali”.

blank

 

Ferit Vokopola, një tjetër firmë në Aktin e Pavarësisë do shkruante në 100-vjetorin e lindjes së Ismail Qemalit: “Ismail Qemali, si biri i vetëm i Shqipërisë, rrëmbeu Flamurin, dolli në ballkon dhe e ngriti me dorën e vet, duke iu drejtuar popullit me fjalën e madhe patriotike, me të cilën i bëri të ditur Shqipërisë dhe Botës mbarë se në këtë çast vendimtar, nën radhët e Mbretërive të Mëdha e të vogla shtohej dhe një shtet i ri, që populli i vetë ishte një nga trashëgimtarët më të vjetër të Ballkanit. Atë unë e njoha dhe e pashë nër këto çaste vendimtare, shumë më të ndryshuar se herë të tjera… Ishte më parë një Yll e tani një Diell i botës shqiptare; ishte më parë një Luftëtar i Lirisë, një shërbëtor besnik i Kombit e tani një shpëtimtarë i Popullit”. Ky është Ismail Qemali vetëm në mendimet e tre prej firmëtarëve të Aktit të Pavarësisë, për mos u ndalur gjatë edhe në citimet e nënshkruesve të tjerë si Mustafa Kruja, Luigj Gurakuqi, Rexhep Mitrovica, etj. Të gjithë ata që ishin aty, të gjithë ata që nënshkruan Aktin e Pavarësisë shqiptare e njohën dhe e quajtën Babai i Kombit.

blank

 

Ismail Qemali ka qenë në shërbim të Perandorisë osmane për 50 vjet. Gjithashtu është një ndër liberalët e parë osmanë dhe në 1909 edhe themelues e Kryetar i Partisë Liberale. Edhe angazhimi i tij në forzat reformatore të Perandorisë është më i hershëm sesa ai në Rilindjen Kombëtare. Ç’e shtynte Ismail Qemalin të ishte liberal: autonomia më e madhe për vilajetet shqiptare apo ndërgjegjja e tij si shtetar osman?

blank

 

Kohët e fundit e kam ndeshur si një farë kritike faktin që Ismail Qemali i shërbeu Perandorisë Osmane. Ky këndvështrim, jo vetëm për mendimin tim, është krejtësisht i gabuar. Shërbimi i tij në Perandorinë Osmane përkon pikërisht në një kohë kur Shqipëria ishte pjesë e Perandorisë ndaj ai nuk i shërbeu asaj por vendit të tij. Gjatë gjithë veprimtarisë së tij në administratën shtetërore Ismail Qemali u shqua si njeri me ide liberale dhe reformatore. Ai hyri në administratë në moshën 16-vjeçare, kur kjo drejtohej nga burra të shquar e përparimtar si Mit’hat Pasha, Fuad Pasha e Ali Pasha. Megjithatë veprimtaria e tij duhet parë gjithmonë paralel dhe e lidhur ngushtë me përpjekjet e tij në dobi të Shqipërisë. Që në vitin 1864 atë e gjejmë në mbledhjet e organizuara në Stamboll për të formuar një shoqëri kulturore kombëtare për hapjen e shkollave shqipe dhe zhvillimin e letërsisë shqiptare.

blank

 

Si njeri largpamës Ismail Qemali, gjë që e ka deklaruar gjithmonë, ishte i bindur se me forcimin e Perandorisë i shërbente edhe vendit të tij. Ai bashkëpunoi me Mit’hat Pashën në hartimin e Kushtetutës së parë osmane, shpallur më 1876. Artikulli 108 i saj pranonte që «administrata e krahinave do të kishte si themel parimin e decentralizimit». Një nga idetë e Mit’hat Pashës, sigurisht me sugjerim të Ismail Qemalit, ishte krijimi i një Vilajeti shqiptar. Dhe, siç shihet, jemi dy vjet përpara Lidhjes së Prizrenit dhe gati 40 vjet përpara Pavarësisë. Fatkeqësisht Mit’hat Pasha u arrestua; Kushtetuta mbeti e pazbatuar deri më 1908 dhe vetë Ismail Qemali u internua. Pasi u lejua të kthehej në Stamboll, duke parë qëndrimin e pandryshuar të Sulltanit, Ismail Qemali vendosi të largohej përfundimisht nga Turqia, veprim që e kreu më 1900, duke iu kushtuar më pas tërësisht çështjes kombëtare shqiptare. Në letrën që i drejtonte Sulltanit, nga bordi i anijes angleze që do ta nxirrte në Europë shkruante: «Krimi im ndaj atdheut është dashuria ndaj tij».

blank

 

Sami Frashëri ose Semsedin Sami, konsiderohet nga historiografitë shqiptare e turke si nja nga themeluesit e nazionalismave të këtyre dy kombeve. Si shihet Ismail Qemali nga historiografia turke?

blank

 

Siç del edhe vetë në pyetjen tuaj, pjesa më e madhe (për mos thënë gati të gjithë) e rilindasve tanë, kush më shumë e kush më pak, shërbyen në administratën shtetërore turke por pa harruar asnjëherë vendlindjen e tyre. Ashtu si edhe Sami Frashëri, i cili me punën e tij i shërbeu dijes dhe kulturës së mbarë kombësive që jetonin në Perandorinë Osmane, edhe Ismail Qemali, kudo që shërbeu, u dallua si mbështetës i dijes dhe përparimit. Akoma edhe sot, nëpër vendet ku ai mbuloi postin e guvernatorit, kujtohet me respekt për veprat e tij, në hapjen e shkollave, kundër diskriminimit racor e fetar, etj. Po ashtu ai kujtohet me respekt si një figurë liberale, ndër të parët liberal të Perandorisë. Së fundi «Kujtimet» e tij janë botuar edhe në gjuhën turke, përveç një punimi me disa fjalime të tij në Parlament që është botuar shumë vite më parë.

Në dallim nga figura të tjera, duket sikur Ismail Qemali është shumë aktiv në Rilindjen Kombëtarë sidomos në vitet që paraprijnë Revolucionin e Xhonturqve. Si mund të shpjegohet kjo “vonesë”?

E drejtë. Duket sikur është aktiv në lëvizjen kombëtare më tepër në prag të Revolucionit, por nuk është ashtu. Gjithë veprimtaria e Ismail Qemalit është e lidhur ngushtë me origjinën e tij, me atdhedashurinë, me historinë e vendit dhe familjes së tij. Ishin këto faktorë që, bashkë me inteligjencën dhe përgatitjen e tij të rrallë, krijuan burrin e shtetit liberal i cili, ashtu siç e ka deklaruar gjithmonë, kërkonte që nëpërmjet forcimit të Perandorisë t’i shërbente gjithë kombësive që bënin pjesë në të, përfshirë këtu edhe Shqipërinë, pra ai dilte përtej përmasave kombëtare.

Por, nëse kemi një “ritardo” të tij në lëvizjen kombëtare shqiptare të para 1900-ës nuk duhet të harrojmë edhe faktin se ai ishte i internuar për 7 vjet rresht (1877-1884) dhe më pas, ashtu siç ka qenë edhe mendimi i historianëve si Luarasi, Xoxi, Naska, etj, ai u mbajt nga Sulltani qëllimisht larg Stambollit, pikërisht për të qenë larg veprimtarive kombëtare.

Në ekspozitën e fundit që ke organizuar në Parma mbi Ismail Qemalin, në bashkëpunim me Shoqatën Scanderbeg, më bëri përshtypjen një foto e 1908-ës, kur Qemali kthehet në Shqipëri e zgjidhet deputet në Parlamentin osman. Karroca e tij mbahet në krahë nga vlonjatët nga moli në qendër të qytetit. E donim kaq shumë në Vlorë?

Ismail Qemali kishte lindur në Vlorë ku familja e tij drejtonte Sanxhakun e vlorës që nga viti 1480. Pavarësisht se ai ishte larguar i ri nga Vlora asnjëherë nuk i kishte ndërprerë lidhjet me vendlindjen. Të gjithë shqiptarët që shkonin në Stamboll, gjenin gjithmonë mbështetjen e tij. Ai konsiderohej si përfaqësuesi më i shquar i familjes Vlora. Menjëherë pas shpalljes së kushtetutës populli i Vlorës, me anë të një telegrami, iu lut të kthehej në vendlindje. Ardhja e tij u kthye në një manifestim popullor. Një delegacion prej 39 vetave kishin shkuar ta prisnin në Korfuz. Në skelë kishte dalë ta priste gjithë populli i Vlorës. U mbajtën fjalime të ndryshme patriotike në nderim të tij; u zbrazën të shtëna topi, si në skelë ashtu edhe në qytet. Për të shprehur dashurinë dhe respektin e madh, që populli ushqente për birin e tij, karrocës së ismail Qemalit i hoqën kuajt dhe e morën në krahë përgjatë gjithë rrugës prej afro 2 km, deri në qendër të qytetit.

Në kujtesën e familjes Vlora, shqiptarët e fituan pavarësinë apo kjo ishte rezultat i politikës së ‘800-ës e cila bazohej në ekuilibrin midis fuqive të mëdha dhe kompensimin e fituesve?

Për mendimin tim, njëkohësisht bazuar edhe në “Kujtimet” e Ismail Qemalit dhe vlorajve të tjerë, shqiptarët e fituan dhe merituan krejtësisht Pavarësinë. 28 nëntori 1912 ishte kurorëzimi i luftërave shekullore të popullit tonë. Ata që hera herës e paraqesin Pavarësinë si një «dhuratë» të politikës europiane apo një zgjidhje të saj, nuk bëjnë gjë tjetër veçse denigrojnë veprën dhe sakrificat e patriotëve tanë dhe përpjekjet shekullore të shqiptarëve për pavarësi. Sigurisht gjatë Luftës I-rë Ballkanike, kur shqiptarët Shpallën Pavarësinë, ekzistonin kontradikta midis Fuqive të Mëdha të kohës të cilat, për të ruajtur ekuilibrin e tyre menduan jo të krijojnë por të mbështesin Pavarësinë e Shqipërisë. Pra këtu është një diferencë e madhe.

Ismail Qemali, gjatë lëvizjeve të tij në kryeqytetet europiane (tetor-nëntor 1912) në mbrojtje të çështjes kombëtare, arriti t’i bindë Fuqitë e Mëdha të mbështesnin aksionin e shqiptarëve dhe përfitimi që ai nxori nga kontradiktat dhe interesat e Fuqive duhet konsideruar padyshim si një arritje gjeniale. Pra a s’është edhe kjo një fitore më vete?

Pa dyshim që pavarësia e shqiptarëve ishte edhe në interes të vetë Europës. Në 2 prill 1913, në një artikull të gjatë në faqe të parë të prestigjiozes «Il giornale d’Italia», gazetari italian Benedetti shkruan: “Kauza e paqes i detyrohet shumë këtij njeriu që pati detyrën historike më të vështirë në betejat diplomatike më të cilën iu desh të përballej. Do kish qenë më e lehtë për të, të zhbënte Europën”.

Ismail Qemali udhëtonte shpesh në Itali. Që në fillim të 1900-ës, disa të përditshme italiane I dedikuan faqen e parë. Cilat ishin lidhjet e tij me Italinë?

Ismail Qemali udhëtonte shpesh në Itali, shpeshherë duke qëndruar gjatë nëpër qytetet italiane si Roma, Milano, Napoli, San Remo, etj. dhe kishte krijuar lidhje personale me mjaft personalitete italiane të kohës, midis të cilëve Markezin San Giuliano i cili më pas, pikërisht në prag dhe gjatë viteve të para të pavarësisë, ishte Ministër i Jashtëm i Italisë. Idetë e Ismail Qemalit, si në lidhje me të ardhmen e Shqipërisë si në lidhje me raportet italo-shqiptare, dalin qartë në intervista të ndryshme që ai ka lëshuar në shtypin italian, shumë herë publikuar nga periodikë prestigjioz dhe në faqet e para të tyre. Pavarësisht se lidhjet dhe miqësitë më të forta ai i kishte me burrat e shtetit anglez, përsa i përket të ardhmes së Shqipërisë ai kërkoi që të gjente mbështetjen kryesore tek Italia. Deri në fund të jetës Ismail Qemali shpresoj tek ndihma e sinqertë italiane dhe bëri të pamundurën që të tërhiqte vëmendjen si të qeverisë ashtu edhe të industrialistëve italianë për të bashkëpunuar me Shqipërinë.

Çfarë shkruanin gazetat italiane për Ismail Qemalin?

Ka artikuj të shumtë të shkruar në vite të ndryshme. Për shembull, menjëherë pas pavarësisë së Shqipërisë, e përditshmja “La Stampa” në faqe të dytë shkruan kështu:

“Në pritje të ngjarjeve që pashmangshmërisht do të ndjekin shpalljen e pavarësisë shqiptare, kurioziteti përqendrohet tek njeriu që është vënë në krye të lëvizjes që arriti qëllimin e saj, Kryetarin e Qeverisë së Përkohshme, Ismail Qemalin.

Ismail Qemali nuk është i panjohur në Europë e sidomos në Itali. Dashurinë për vendlindjen e tij e pagoi me persekutimet nga ana e Abdul Hamitit dhe më pas me internimin. Revolucioni i Xhonturqve e nxori nga vendqëndrimi i tij në Paris. Ai besoi në një shndërrim të Turqisë në një Konfederatë kombësish me të drejta të barabarta si Zvicra apo Austria. Historia e tre viteve te fundit, i dha te drejtë Ismail Qemalit. Por, para se vërehej shpërbërja e Turqisë, duke parashikuar fatin e rrezikuar të vendit të tij, vrapoi ne Romë e Vienë në mbrojtje të të drejtave të shqiptarëve, më pas shkoi në Durrës e Vlorë, ku Kuvendi i shqiptarëve e zgjodhi Kryetar të Qeverisë së Përkohshme.

Ismail Qemali është një plak simpatik, i gjatë, i kuq në fytyrë, me sy të çelët e të gjallë e me mjekër të bardhë. Figurë e shquar, vishet alla europiançe, kryesisht me një “redingote” të pakapshme. Mendje e ndritur, flet rrjedhshëm 5 gjuhë, kupton italisht por e flet me pak vështirësi. Është i informuar për çështjet ndërkombëtare dhe njeh personalisht politikanët europianë kryesore”.

Italia është vendi ku Ismail Qemali vdiq në 24 janar 1919, siç thuhet “në rrethana jo të qarta”. Pse gjendej në atë periudhë në Shqipëri e mund të ketë pasur një komplot kundër tij?

Saktësisht Ismail Qemali erdhi në Itali, nga Genova, më 9 dhjetor 1918 dhe mbylli jetën pikërisht në qytetin e Peruxhias, më 24 janar 1919.

Në përfundim të Luftës I-rë Botërore çështja e kufijve të Shqipërisë sigurisht do të shqyrtohej përsëri. Interesat e Italisë kishin qenë dhe ishin akoma të mëdha në lidhje me çështjen shqiptare ndaj, për të bashkërenduar veprimet qeveria italiane e ftoj Ismail Qemalin në Romë. Në atë kohë ai ndodhej në Spanjë dhe ishte zgjedhur nga shqiptarët e Amerikës si përfaqësues i tyre në Europë, në mbrojtje të çështjes kombëtare.

Më 23 janar 1919 ndërsa priste në Peruxhia, Ismail Qemali pësoi një hemorragji cerebrale dhe me gjithë kurimet e mundshme vdiq më 24 janar. Ka patur mendime të ndryshme mbi vdekjen e tij, e cila përkoi në një moment mjaft delikat për çështjen kombëtare dhe kur ndihma që pritej prej tij ishte e mjaft e rëndësishme. Sigurisht, si përfaqësues i çështjes kombëtare ai kishte edhe armiq, armiq të betuar të Shqipërisë, ndaj ekziston mundësia që të ketë patur edhe një komplot ndaj tij pikërisht nga qarqet antikombëtare.

Një fakt tjetër që bën përshtypje është prishja e varrezës së Vlorajve nga regjimi komunist. Në ç’vit ndodhi e përse?

Që nga viti 1500, kur pranë kalasë së Kaninës u varros Sinan Pasha, ish-Vezir i Madh i Perandorisë Osmane, njohur edhe si themeluesi i Familjes Vlora, edhe pjesëtarët e tjerë të familjes u varrosën gjithmonë aty duke u kthyer pak nga pak, në një varrezë madhështore familjare. Në të, midis shumë familjarëve të shquar, ishte edhe varri i një tjetër Veziri të Madh të Perandorisë, Ferid Pasha Vlora. Urrejtja e komunistëve ndaj familjeve të mëdha nuk njihte kufij ndaj, për të zhdukur çdo shenjë të mundshme, ata shkatërruan edhe varrezat e vlorajve, në vitet e para të “çlirimit”. Aty nga viti 1980 hapën edhe arkivolin e Ferid Pashait dhe trupin e tij të balsamosur, gati 70 vjet pas vdekjes, e hodhën në ferrat e varrezave të fshatit. Sot aty, përveç vend varrimit të Sinan Pashait, nuk ka mbetur asgjë dhe ajo madhështi ekziston vetëm nëpër foto për të dëshmuar krimin dhe shkatërrimin komunist.

Ndoshta ke qenë i pari që ka bërë një ekspozitë fotografike për Ismail Qemalin si në Shqipëri ashtu dhe jashtë saj. Bile të parën e ekpozove në ambientet e shtëpisë tënde në Sirtori me rastin e 165 vjetorit të lindjes që përkon edhe me 90 vjetorin e vdekjes. Duket sikur kujtesa historike e një burri shteti si Ismail Qemali në Shqipëri konsiderohet çështje familjare. Është kështu?

Është e vërtetë që kam qenë i pari që i kam kushtuar ekspozitë fotografike krejtësisht Ismail Qemalit. Herën e parë e organizova në ambientet e shtëpisë ku banoj. Ishte më tepër një pritje private, ku midis miqve të ftuar ishte edhe Konsulli i Përgjithshëm i Shqipërisë në Milano, Spartak Topollaj. Më pas, me mbështetjen e shoqatës “Scanderbeg” Parma, gjatë javës së kulturës shqiptare, që përkoi me Festën e Flamurit, organizuam një tjetër ekspozitë ku paraqita disa foto dhe artikuj nga shtypi italian mbi jetën dhe veprën e Ismail Qemalit. Unë nuk mendoj që “kujtesa historike” e një burri shteti, e aq më tepër e Ismail Qemalit, të mbetet apo kthehet një çështje familjare. Herë pas here, si kudo dhe ngado, ka momente antikombëtare, denigruese, indiferentizmi, etj., por janë gjithmonë momente kalimtare. Në kujtesën kombëtare emri dhe figura e Ismail Qemalit është ngulitur thellë, sepse emri i tij është i lidhur përjetësisht me Veprën e madhe kombëtare, Shpalljen e Pavarësisë, ndaj populli, ai që të pavdekëson, i ka thurur vargjet lapidar: “Unë jam Smail Qemali/ prapa më vjen Historia”.

Padyshim që është detyra e historianëve të shkruajnë historinë e vendit dhe figurave kombëtare dhe, në këtë rast, detyrë e familjarëve për t’i ndihmuar ata. Por, kur historianët bëjnë politikë, shkruajnë historinë në shërbim të saj ose heshtin (dhe ky fenomen fatkeqësisht ka ndodhur, ndodh dhe ka për të ndodhur) atëherë detyra e trashëgimtarëve është që ta tregojnë ata historinë e paraardhësve të tyre. Në këtë rast unë kam dhënë kontributin tim, aq sa kam mundur dhe do përpiqem ta jap edhe më pas. Pavarësisht nga prejardhja, për të cilën sigurisht që ndjehem krenar, figurën e Ismail Qemalit unë tashmë nuk e shikoj më të lidhur me aspektin familjar. Sigurisht lidhja familjare është një motiv më tepër që më shtyn të kontribuoj për të hedhur dritë akoma më shumë mbi veprën e tij por unë tashmë atë e shikoj krejtësisht si një figurë historike të cilën, ashtu si edhe figura të tjera të shquara kombëtare, brezi i sotëm e brezat në vazhdim duhet ti njohin sa më shumë për t’i patur si pika referimi sot e në të ardhmen.

Kush është objektivi i ardhshëm në angazhimin tënd për të “vënë në vend” kujtesën historike të Ismail Qemalit?

Pas vizitës që bëra në Kosovë, në tetor të vitit të kaluar, në bashkëpunim me prof.dr. Eqrem Zenelaj, shqiptar nga Kosova, i cili pas kërkimeve që ka bërë nëpër arkivat austriake ka gjetur mjaft dokumenta interesante dhe të rëndësishme, pjesa dërmuese të panjohura, mbi familjen Vlora, kemi në projekt një punim mbi gjenealogjinë dhe historinë e Familjes Vlora. Pra do jetë një punim që do hedh dritë jo vetëm për veprën e Ismail Qemalit por edhe mbi shumë personalitete të tjera të kësaj familje të cilët i dhanë nder e lavdi kombit tonë, histori, deri më sot, e lënë krejtësisht në harresë./Memorie.al/

blank

110 VJET – Nga Fritz RADOVANI

AT GJERGJ FISHTA O.F.M.

blank

HYMNI I FLAMURIT KOMBTAR

Porsi fleta e Ejllit t’ Zotit
Po rrehë Flamuri i Shqypnis,
E thrret t’ bijt e Kastrijotit
Me mbledhë tok nder çetë t’ ushtris.
Bini, Toskë, ju, bini Gegë!
Si dy rrfé, qi shkojn tue djegë!
A ngadhnyesë a t’ gjith deshmorë!
Trima, mbrendë! Me dorë! Me dorë!

Per mbas Flamrit t’ vet Shqyptari,
Kur rrokë armët per t’ drejta t’ veta,
Atje lufta ndezet zhari,
Atje anmiku vehet m’ t’ leta.
Bini, Toskë!…

Mbi njatë Flamur Perendija
Me dorë t’ vet Ai e ka shkrue:
“Per Shqyptarë do t’ jét Shqypnija;
Kush u a prekë, ai kjoftë mallkue!”
Bini, Toskë!…

Shka? A thue ‘i mend se atë tokë t’ bekueme,
Qi vetë Zoti na ka dhanun,
Sod me e shkelë kamba e poshtnueme
E nji t’ huej’t na kem m’ i a lanun?
Bini, Toskë!…

Ah; jo, kurr. Njiqind herë para
Kem’ me u shkri me gra, me fmi!
Kem’ me mbetë kortarë nder ara,
Se me shkelë lamë t’ huej’n n’ Shqypni.
Bini, Toskë!…

M’ kambë, Sokola të Shqypnis!
Flamri ynë, qé, n’ ajr po shtiellet
Si pol veshet t’ Perendis,
Kah na ban hije prej qiellet.
Bini, Toskë!…
Ma mirë dekë me u shue nen hije
T’ Flamrit t’onë në fushë t’ mejdanit,
Se me rrnue nji jetë robnije
Per nen sukuj t’ huejë t’ Balkanit.
Bini, Toskë!…

Armët e Besen na i njeh bota;
Trima n’ zâ kem’ pasun t’ Parët,
Luften né na e msoi Kastrjota:
Kè, thue, frigë do t’ kenë Shqyptarët?!
Bini, Toskë!…

Urra! Djelm, eh ‘u u dhashtë e mbara!
Sod a kurr, me dekë p’r Atdhé!
Flamri i ynë, qé, u nis perpara:
Ndimo, Zot, per Atmè e Fé!
Bini, Toskë!…

Hartimi i këtij Hymni asht ndoshta momenti ma i lumnueshem e ma guximtari për Poetin Kombtar. Malazezët mbas shtatë muejsh rrethim kishin hi në Shkoder. Megjithse këtyne iu desht me dalë, Fuqitë nderkombtare nuk
e ngritën Flamurin e Shqypnisë. Ishte nata e së kremtes së Shna’ Ndout,
12 Qershor 1913. Po mbushej gati moji që Fuqitë nderkombtare kishin marrë sundimin e qytetit (me 14 Maji). At Fishta , këshillue me disa bashkëvllazen
të vet, kishte vendosë me ngritë Flamurin e Shqypnisë, e në ketë entuzjazem kishte hartue edhe Hymnin, qi u kjé mësue njiheri fëmijvet të shkollës françeskane. Ndersa, pra, prej kumbonarjet të Kishës së Françeskanve të Gjuhadolit valvitej Flamuri ma i madh se katër metrash, fëmija me njiherë,
si u patne porositë perpara u shpërndanë çeta-çeta nepër rrugët e qytetit
tue këndue: “Porsi fleta…”.
Menjiherë erdh urdhni prej sundimtarit të qytetit, Kolonel De Philipps, qi t’a ulshin Flamurin, por Françeskanët nuk iu pergjegjën kurrsesi urdhnit të tij.
Ata kercnuen se do t’a zbresin Flamurin me topa!…
At Fishta ju pergjegjë: “Do t’ ishte nderimi ma i madh me u gjuejtë me topa
Flamuri ynë kombtar!”
***
1.Porsi fleta…Krahasim i bukur, plot dashuni e nderim! Gjithë sa herë Poetit i bjen me folë për gjuhë, kombsi, emblemë ka për të perdorë shprehje gati të mbinatyrshme. –rreh, valon, valvitet.
(Për këto shenime jam bazue tek komenti i At Viktor Volaj “Lirika”, në original. F.R.)
2. A ngallnjyesë…deshmorë: në vend të vargut të perparshëm, Bini, Lekë, bini Malcorë, asht koha e njizetepesë vjetorit, kur u diskutue çeshtja e Flamurit kombtar, i vumë ky me qellim me zhdukë çdo regionalizem në trojet tona.
3. Ndezet zhari,…merr flakë, digjet; – vehet n’t’lehta, ikë shpejt, (kambët e lehta e faqja e bardhë)… 4.Poeti ngulmon mbi të drejten qi ka Shqiptari për Liri dhe Demokraci. 5…kamba e t’huejt…Po na…
6.Me u shkri: me u shue. – Kortarë kortarë: kemi m’u ba copë e grima përpara, kurma kurma ashtu si pritet peshku ….Krahasime të cilat tregojnë pasuninë e gjuhës së Poetit.
7. Sokola: Perdorë gati gjithmonë në vështrimin metaforik për trima. – shtiellet: valon, valvitet. – Si pol veshet Perendis, tue përdorë nji gjuhë antropomorfike, Fishta e krahason Flamrin e Shqypnisë, si mos t’ishte mjaft fleta e Engjullit, po, edhe me petkun e Perendisë.
8. me u shue, me u shkimë, me mbarue, me dalë farët. – rrnue nji jetë, nji shembull akusativit të mbrendshem (lat. Aetatem vivere). – Per nen sukuj t’huej t’Balkanit: nen flamuj t’huej…. quejt në të përbuzun zhele, lvere, të popujve të huej të Balkanit, qi piksynojnë me marrë tokat t’ona padrejtsisht.
9. Trima n’zâ: Perballë kalimit të sa popujve nepër tokat t’ona, të Parët tonë kanë qindrue, tue mos i lanë me na përpi, me na zhdukë. Edhe pse Romakët patën shtrue Ilirinë, ishin Ilirët ata qi ia ngjiten dorën Romës së ligshtueme, tue marrë frenjtë e sundimit në dorë e tue i prij legjoneve për 150 vjet, – Kastrjota: Per një të katërt shekulli, Skenderbegu kjé Ai qi ndër të tana luftat i bani ballë anmikut Lindor t’Evropës në Kohën e Mesjetës, tue mos e lanë me ngulë kambë n’Atdhéun tonë.
Trimnia e Tij u ba legjendare menjiherë si mbrenda Atdheut tonë ashtu edhe jashtë ndër të huej.

“Një Festë e Perjetëshme per Shqiptarë në gjithë Boten!” F. Radovani.
Melbourne, 28 Nandor 2022.


Send this to a friend