Shpëtim Kelmendi – Dimë që jeni lindë në vitin 1923. Po data e saktë, cila asht?
Gjon Shllaku – Jam lindë më 24 mars të vitit 1923, në kohën e Pashkëve. Ka qenë e enjtja e madhe, paçka se në letërnjoftim daton dhjetor, 1922.
Shpëtim Kelmendi – Cilat janë rrethanat që kanë mundësue lindjen e pasionit për përkthimin?
Gjon Shllaku – Fillimisht më duhet t’ju them se kam pasë fatin e madh me studiue për prift. Unë kam qenë jetim, e rrjedhimisht e kam pasë të pamundun me ndjekë shkollën. Kulturën dhe edukatën që kam marrë, ia kushtoj Seminarit Papnor, që e drejtonin Jezuitët. Për herë të parë, aty kam pa dhe kam mbetë i mahnitun nga “Poetët e mëdhej t’Italisë”, përkthye nga Ernest Koliqi, jam njoftë me dy kangë të Iliadës, të përkthyeme nga Frano Alkaj, me përkthimet e Henrik Lacajt e të tjerë. Të tana këto tekste të prume në shqip, unë i vija përballë origjinalit. Pikërisht fakti se këto përkthime më rezultonin të denja, bani të mundun që, dora-dorës, të lindej në mua dëshira me përkthye.
Shpëtim Kelmendi – Cili asht teksti i parë mbi të cilin keni punue, pavarësisht nëse mund të jetë fjala për tekst të përfunduem ose jo?
Gjon Shllaku – Teksti i parë mbi të cilin kam punue, ka qenë “Ben Hur” i Wallace, kur ende nuk i kisha mbushë të shtatëmbëdhjetë vjetët. Ishte një tekst prej 150 faqesh, i cili më pat dhanë kënaqësi të jashtëzakonshme. Por nuk u mjaftova me aq. Atë tekst e përpunova tri herë, tue ngulmue me zbulue sekretet e përkthimit, natyrisht tue u bazue edhe në përkthimet që i ishin ba këtij libri në gjuhë të tjera.
Shpëtim Kelmendi – Çfarë ndodhi me këtë tekst?
Gjon Shllaku – E randësishme asht se ai libër i dha formë pasionit tim mbi përkthimin. Në gjimnaz na jepnin si detyrë me zgjedhë e me përkthye vepra të autorëve latinë. Me këtë rast pata përkthye shtatëqind vargje nga “De rerum natura” të Lukrecit. Ky tekst, edhe pse ishte tekst i detyruem shkollor, më pëlqente së tepërmi. Pra, edhe kësaj radhe punova me kënaqësi. Lukreci asht një ndër poetët ma të fuqishëm të gjuhës latine, pararendës i Virgjilit dhe i Ovidit. Veç kësaj, Lukreci ka edhe profil shkencëtari, sepse ka shkrue mbi natyrën dhe kozmosin. Mund të thuhet se asht poet vizionar…
Mandej përktheva pjesë nga “Eneida” e Virgjilit, ndërsa ma vonë, kur mësova greqishten e vjetër, fillova të merresha me Homerin, Sofokliun, Euripidin, me pjesët korale. Këto punë i baja me shumë kënaqësi, kuptohet, gjithë tue u përpjekë me mësue sa ma shumë në lidhje me artin e përkthimit.
Shpëtim Kelmendi – Domethanë, ma së shumti keni përkthye për kënaqësinë tuej, e jo për t’u vu në radhën e përkthyesve të madhej?
Gjon Shllaku – E thashë edhe ma sipër: kënaqësia ime ka qenë gjithmonë në plan të parë.
Shpëtim Kelmendi – A keni provue me Shpëtim Kelmendirue tekste origjinale, pra me u marrë me krijimtari?
Gjon Shllaku – I frymëzuem prej autorëve të madhej grekë, unë jam përpjekë me shkrue edhe vepra të mia origjinale. Tue fillue që prej kohës së seminarit e deri kur jam arrestue, në moshën 22 vjeç, pata shkrue tri tragjedi. Njena ka në qendër princeshën Irenë, gruen që shkroi konfliktin mes Lek Zaharisë e Lek Dukagjinit, në dasmën e Mamicës. Një tjetër tragjedi asht me temë biblike dhe titullohet “Judita e Holofardi”. Holofardi ka qenë gjeneral i asirëve, kur këta pushtuen Palestinën. Judita ishte një vajzë çifute, e cila, e frymëzueme nga nji fuqi e mbinatyrshme, hyn në çadrën e Holofardit, të cilin arrin ta dehë e më pas ta therë me thikë, tue shpëtue kësisoj tanë Palestinën. Tragjedia tjetër titullohet “Skënderi dhe Zulejka”, dhe trajton kohën kur Skënderbeu ndodhej në Turqi. Skënderbeu dashunohet me Zulejkën, por kuptohet, asht fjala për nji dashuni të pamundun.
Shpëtim Kelmendi – Gjatë përvojës tuaj të gjatë si përkthyes, a ju ka qëllue të dështoni përballë ndonjë teksti, tue e lanë atë përgjysmë?
Gjon Shllaku – Jo, sepse jam marrë gjithmonë me tekste që ngërtheheshin në aftësitë e mia. Nuk kam pranue asnjiherë punë të porosituna. Kam punue gjithmonë me pasion, me shpirt, dhe nuk jam tërheqë mbrapsht nga puna me ndonji tekst. Por më kanë humbë shumë tekste.
Shpëtim Kelmendi – Si jeni trajtue në kohën e diktaturës? A jeni vlerësue në masën e duhun për punën që keni ba?
Gjon Shllaku – Me thanë të drejtën, deri dy vjet para se me dalë në pension, rrogën e kam pasë 4500 lekë të vjetra. Kam punue si kryenormist në “Xunktha”, ku për të njëjtën punë më kanë diferencue ndjeshëm prej kolegëve të mi. Nuk ndjehesha i sigurtë sa herë që në ndërmarrje vinin instruktorët e partisë. Merrnin vesh se kush isha, e fill mandej më pyesnin se si ishte e mundun që më kishin lejue të punoja aty. Kërkonin të më largonin nga ajo punë e të më çonin në ndërmarrjen e ndërtimit, për të ba beton, pavarësisht faktit se në vitin 1965, “Iliada” ime e parë, e botueme me nji tirazh prej 5000 kopjesh, të cilat ishin shitë menjiherë, nji tekst i përkryem, i cili duhej të më jepte autoritetin që meritoja. Më pas, “Iliada” u ribotue me nji tirazh prej 15 mijë kopjesh, të cilat u përpinë gjithashtu nga lexuesi.
Shpëtim Kelmendi – A keni përfitue gja prej këtyne botimeve në kuptimin financiar?
Gjon Shllaku – Në botimin e parë, po, ndërsa në botimin e dytë, kur qeshë i detyruem me e kthye tekstin në normën letrare zyrtare, s’më dhanë kurrgja.
Gjon Shllaku
Shpëtim Kelmendi – Cilat nga veprat që keni përkthye i konsideroni ma të randësishmet?
Gjon Shllaku – Veprat e Homerit, natyrisht. Por, nëse Homeri asht ai që asht, Homeri i tragjedisë quhet Sofokli. E kam plagë në zemër veprën e Sofokliut, të cilën e pata dorëzue në ambasadën greke, të përkthyeme në gegnisht. E pata dorëzue në bashkëpunim me fondacionin “Soros”, i cili kishte ba edhe sponsorizimin. Fatkeqësisht, nëpunësit e fondacionit “Soros” ma përçudnuen veprën. Si ma përçudnuen? Unë e kisha përkthye tekstin në dy versione: gegnisht e tosknisht. Vepra iu dha Vera Isakut, të shoqes së Agim Isakut. Ajo gjoja e redaktoi veprën, tue i ba dhjetë vargje gegnisht, dhjetë tosknisht, e dhjetë të tjera ku di unë se si. Fundja, le ta kishte lanë krejtësisht në tosknisht, sepse kësisoj vepra do të ruante një karakter të caktuam. Këtë fakt nuk e kam përfolë kurrë, dhe asht hera e parë që po e them në nji intervistë.
Shpëtim Kelmendi – A keni kopje të tjera nga ky tekst?
Gjon Shllaku – Posi jo. I kam të dy versionet: në gegnisht e në tosknisht.
Shpëtim Kelmendi – A mund të na thoni diçka rreth fjalorit Latinisht – Shqip, që po përgatisni? Ku e keni fillue këtë punë?
Gjon Shllaku – Tashma janë mbushë trembëdhjetë vjet qëkur e kam fillue këtë punë. Fjalori ka përmasa të mëdha, sepse përfshin jo vetëm periudhën klasike, periudhë e mirëfilltë letrare, por edhe periudhën paraklasike; përfshin dekadencën e kulturës latine, përfshin latinishten e mesjetës, latinishten kishtare, e cila asht përdorë nga etërit e kishës, si Shën Jeronimi, Shën Thoma Akuini etj. Kësisoj, kushdo që dëshiron me përkthye nga latinishtja ndonji tekst që gjendet mes latinishtes antike dhe asaj shkencore moderne, fjalët do të mundet me i gjetë në fjalorin tim. Mungojnë vetëm termat joautentikë dhe fjalët e latinizueme.
Shpëtim Kelmendi – Jeni në përfundim të kësaj pune?
Gjon Shllaku – Si urdhnon!
Shpëtim Kelmendi – Me sa fjalë parashikohet të jetë ky fjalor?
Gjon Shllaku – Me 65 mijë fjalë. Deri tashti kam 4500 faqe të daktilografueme. Çdo faqe ka 42 rreshta, e këtë e kam ba për të kursye letrën, e cila pothuajse gjithmonë më mungon.
Shpëtim Kelmendi – Shumica e lexuesve ju njohin si përkthyes i Iliadës. Për mendimin tim, por edhe të shumëkujt, kjo vepër do të mjaftonte për t’ju konsiderue përkthyes të madh. A do të ishit dakord me këtë vlerësim?
Gjon Shllaku – Si t’ju them… Kur njeriu ka vetëm një fëmijë, e shndërron atë në nji idhull të vetin, po kur ka ma shumë, duhet t’i trajtojë të gjithë me të njëjtën masë dashnie. S’di ç’mund të them ma tepër.
Shpëtim Kelmendi – “Iliada” asht zanafilla e letërsisë botnore, e praktikisht ka mbetë si model i parë për artistin e fjalës. Prej këtu, mendoj se përkthyesi i një teksti të tillë fillimor meriton respekt të veçantë. Ju, a ndiheni i respektuem në masën e duhun?
Gjon Shllaku – Unë njoh versionet origjinale të përkthimeve në gjermanisht e italisht. Në gjermanisht asht Johann Heinrich Voss ai që e ka përkthye Iliadën qysh para dyqind vjetësh, e pak a shumë në të njëjtën kohë, Iliada asht përkthye edhe në italisht nga Vincenzo Monti. Iliada asht përkthye edhe disa herë të tjera në këto gjuhë, por versionet e para të përkthimit mbeten të paarritshme. Natyrisht, këta përkthyes kanë qenë figura shumë të nderueme në vendet e tyne. Sa për mua, të vetmet vlerësime në kohën e diktaturës, i kam pas marrë nga një shkrim i Henrik Lacajt, ndërsa Engjëll Sedaj ka shkrue: “… Aq sa janë enigmatikë personazhet e Iliadës, po aq enigmatik asht edhe emri i përkthyesit të saj.”
Shpëtim Kelmendi – Me përkthimin e “Iliadës”, veç të tjerash, ju keni dhanë prova se gjuha shqipe asht gjuhë e fortë, e aftë me u përballë edhe me nji gjuhë tjetër të madhe, si greqishtja e vjetër. Ju jeni i pari që e pohoni këtë fakt nëpërmjet punës.
Gjon Shllaku – Gjuha shqipe asht aq e fortë me përkthye letërsinë antike e moderne, sa mund të çuditeshit. Duhet ta dini dhe të jeni të bindun, se fjalët e para me të cilat fillon Iliada, janë shqip (reciton në greqishten e vjetër vargjet e para: “Këndo hyjneshë mëninë e Akil Pelidit…”). Në origjinal asht: “menos” = mëni, mëri. Gjithashtu, kemi fjalët “thymos” = thumbos, nguc, zemëroj. Tashti, le të marrim fillimin e veprës “Odiseu” (reciton sërish në greqishten e vjetër: “Më dëfto muzë, njeriun me jetë të rrahun…”). “Andra” asht kallëzorja e “anir” = anir, njeri.
Vetëm te Iliada kam gjetë 170 fjalë shqipe . Kemi, për shembull, fjalën “Kronos” = krua, kroi, kroni. Kemi fjalën “daju” = daj, ndaj, me nda.
Shpëtim Kelmendi – Ju përktheni nga të gjitha gjuhët që njihni, apo nga disa?
Gjon Shllaku – Ma tepër kam përkthye nga frëngjishtja. Më pëlqen shumë kjo gjuhë. Qysh në moshën 19 vjeç kam përkthye nga vepra e Victor Hugo, ndërsa në moshën 21 vjeç kam përkthye “Martirët” e François-René de Chateaubriand, shtatëqind faqe roman. Ma vonë kam përkthye: “Berberi i Seviljes” dhe “Martesa e Figarosë” të Beaumarchais, poezi lirike të Victor Hugo, poezi të Alphonse de Lamartine, poezi të Alfred de Vigny etj. Me nji fjalë kam përkthye nji dynja libra nga letërsia franceze. Kam përkthye “Sidi” të Pierre Corneille, “Ester” dhe “Atali” të Jean Racine, që të dyja drama me temë biblike.
Shpëtim Kelmendi – Te mjaft artistë të sotëm ekziston mendimi se familja është pengesë serioze për ndërmarrje të mëdha si kjo juaja. Ju si mendoni? Çfarë ka qenë familja për ju?
Gjon Shllaku – Për mua familja ka qenë përkrahje, gruaja veçanërisht. Ajo e çmon punën time dhe i don librat e mi si fëmijë: i prek, i ledhaton, u fshin pluhurin. Ka adhurim për ta.
Shpëtim Kelmendi – A keni miq? Çfarë vendi zënë ata në jetën tuaj?
Gjon Shllaku – Kam dashamirë. Unë i due njerëzit dhe gjithmonë mendoj mirë për ta. Për me pasë miq duhet me qenë i përkushtuem, me pasë edhe kohë. Por, siç e dini, unë rri tanë ditën i mbyllun mbrendë. Mandej, për t’i ruejtë marrdhaniet me miqtë, duhet me marrë pjesë edhe në raste gëzimi, idhnimi, a ku di unë. Unë nuk kam kohë për gja tjetër, përveçse për punë.
Shpëtim Kelmendi – A keni besim te Zoti? Nëse po, si e shprehni këtë besim?
Gjon Shllaku – Shumë. I respektoj nji për nji Dhjetë Urdhnesat, që Zoti ua ka zbritë njerëzve. Për gjithçka të mirë që kam, i falem nderës Zotit! Mbi të gjitha për faktin se, pavarësisht moshës që kam, nuk e ndij të nevojshme me mbajtë syze. Shikoj shumë mirë. Të pamët më ka ndihmue shumë. Arrij ta kap edhe shkrimin ma të imët në shqip, latinisht, greqishte e vjetër e çka të jetë.
Shpëtim Kelmendi – A jeni i kënaqun me punën tuej të derisotme?
Gjon Shllaku – Jam shumë i kënaqun, sepse atë që kam andërrue pothuajse tanë jetën, e kam ba realitet. Qysh në vitin 1940, kur isha 17 vjeç, pata ble veprat e tre autorëve të famshëm të Greqisë së Lashtë: Sofokliut, Euripidit, Eskilit. Lexoja tragjeditë e tyne të përkthyeme në italisht, dhe andërroja që nji ditë t’i sillja këta autorë në gjuhën shqipe. Sofokliun e kam përkthye krejt; nga Euripidi kam përkthye veprat ma të mira, ndërsa nga Eskili kam përkthye “Prometeu i lidhun”.
Shpëtim Kelmendi – Me sa di, ju nuk jeni prej atyne njerëzve që ankohen herë mbas here e për çdo gja…
Gjon Shllaku – As mos e mendo! Unë jam shumë optimist. Kënaqem gjithmonë me pak.
Shpëtim Kelmendi – A ndiheni ndonjiherë i lodhun, i dëshpëruem e në mungesë dëshire për punë?
Gjon Shllaku – Kurrë! I lodhun fizikisht, po. Në kësi rastesh vetëm flej. Ju nuk e dini: unë kam pasë nji sëmundje të keqe. Më kanë operue disa herë dhe kam vuejtë përnjimend shumë. Por, edhe pse në gjendje të tillë, ashtu i mbështjellë me batanije dhe i rrethuem me borsa uji të nxehtë, nuk kam reshtë asnjiherë së punuemi. Ishin kushte të randa, por që prapëseprapë nuk arritën me m’shkëputë nga puna. Megjithatë, tash që mendohem, kujtoj se e kam pasë edhe unë nji gjendje të vështirë në jetën time. Ndodhi kur ma vonuan pesë vjet botimin e nji teksti, e që për ma tepër nuk e pashë kurrë ma me sy. Me atë rast i thashë vetes, por edhe grues sime: “Po e la krejt këtë punë! Nuk po e çmon kush përkthimin.”
Shpëtim Kelmendi – A i keni pasë bezdi kontaktet me drejtuesit e këtyne institucioneve?
Gjon Shllaku – Ou! Mos pyet! Shumë! Vetëm te Ndërmarrja e Botimit që drejtonte Drago Siliqi kam shkue gjithmonë me kënaqësi, sepse ai më donte shumë. S’e harroj kurrë qëndrimin pozitiv që ka mbajtë ndaj punës sime. Dragoja ka qenë promotori i botimit të Iliadës. Simbas meje ka qenë njeri ideal, nji mecenat i palodhun.
Shpëtim Kelmendi – Ç’mendim keni në lidhje me përkthimin në shqip? A mendoni se po punohet me seriozitet në këto kohë?
Gjon Shllaku – Nuk jam i njoftun me materialet që përkthehen sot. Më duhet të baj punën time, kështu që nuk kam kohë me lexue përkthimet e të tjerëve. As durim. Nuk jam në gjendje me lexue as librat që më sjellin të njoftunit e mi. Tashma kam nji defekt të madh: sa herë nisi me lexue më zen gjumi. Sidoqoftë, nivelin e përkthimit arrij ta dalloj edhe në hapsinën e dy faqeve tekst. Nëse përkthimi në shqip ka ecë përpara, nuk duhet të harrojmë se përtej këtyne arritjeve qëndron puna vetëmohuese e sa e sa përkthyesve dhe letrarëve të mirëfilltë, që ishin ma para. Në qoftë se për të qenë shkrimtar i mirë s’asht e nevojshme të jesh magazinë kulturore, me u ba përkthyes lypset të kesh shumë kulturë. Ja pse përkthyesit e mirë janë të pakët. Engjëll Sedaj mendon se niveli i përkthimit në Shqipni asht ma i naltë se sa tekstet e mirëfillta letrare që botohen. Unë për vete, deri kohë ma parë, i studioja me kujdes poetët shqiptarë, për të marrë prej tyne fjalë e shprehje të bukura. “Qerbelanë” e Naimit, për shembull, e kam lexue me shumë pasion.
Shpëtim Kelmendi – Me tanë atë përvojë që keni grumbullue në fushën e përkthimit, besoj se ju do të kishit shumë porosi për përkthyesit që po vijnë. Cilat mund të ishin këto porosi?
Gjon Shllaku – Kisha me u thanë se, pikë së pari, duhet ta studiojnë mirë gjuhën shqipe. Duhet me i njofte mirë autorët klasikë shqiptar, rapsoditë, kangët tona popullore, për me zbulue mendësinë, shpirtin, frymën e dashunisë që populli shqiptar ka arritë me e shndërrue në fjalë. Vetëm për me përkthye Iliadën, unë kam pas hartue nji fjalor prej 4000 – 5000 fjalësh. Gjendesha përballë nji ndërmarrjeje të madhe, ndaj më duhej të isha i sigurt.
Shpëtim Kelmendi – Nji fjalor i tanë në funksion të vetëm nji teksti?
Gjon Shllaku – Oh, sigurisht.
Shpëtim Kelmendi – Cilat janë veprat, që ndjeni nevojën t’i përktheni sa më parë?
Gjon Shllaku – Iliada më asht botue tri herë: dy herë në Shqipni e nji herë në Kosovë. Sofokliu nji herë. Do të doja të më botohej Euripidi me “Ifigjenia në Aulidë”, “Medea”, “Hipoliti” dhe “Alçesti”. Të tana këto vepra mund të përmblidhen në jo ma shumë se 250 faqe libër.
Shpëtim Kelmendi – Botimin e parë të “Iliadës” e keni ba në gegnisht. Për mendimin e një mase të konsiderueshme lexuesish, versioni gegnisht tingëllon ma bukur se ai në tosknisht, domethënë në standardin letrar. A bini dakord me këtë?
Gjon Shllaku – Sa herë kam shkrue në gegnisht, kam pasë shumë probleme në lidhje me botimin. E botimi më ka interesue shumë. Vetëm se duhet të keni të qartë diçka: edhe kur përdor variantin e gjuhës letrare, unë pothuajse prapë shkruej në gegnisht. Kjo ndodh për arsye se sintaksa, e cila përban bazën e nji gjuhe, asht gege. Nji “ë” apo nji “r” s’më prish fort punë. Unë mendoj se në tanë Shqipninë shkruhet gegnisht.
Shpëtim Kelmendi – Cilat janë përparësitë e gegnishtes në përkthim, gjithnji nëse, simbas jush, mund të flitet për përparësi?
Gjon Shllaku – Në gegnisht asht përkthye Dante Alighieri. Në gegnisht janë përkthye Homeri e Virgjili. Këta janë majat e letërsisë botore. E vërtetë se Shekspiri, nji tjetër gjigant, asht përkthye në tosknisht, nga Fan Noli, por në këtë rast bahet fjalë për nji shqipe artificiale. Fan Noli nuk ka jetue fare në Shqipni; kësisoj, ai nuk njeh shqipen e shqiptarëve që banojnë këtu, por shqipen e shqiptarëve që banojnë në Amerikë apo ndokund tjetër. Ai sjell nji tosknishte të vjetër, të papërpunueme, e jo tosknishten moderne.
Shpëtim Kelmendi – Pra, përparësitë e gegnishtes janë në poezi, në prozë, apo në të dyja njëherësh?
Gjon Shllaku – Gegnishtja i ka kultivue të gjitha gjinitë letrare. Gegnishtja ka romanin e parë, ka epikën ma të hershme e të tjera. Si kohë, Naimi vjen para Fishtës, por tetërrokëshi i tij nuk ka të krahasuem me atë të Fishtës. “Luftëtarëtë lëftuan” – thotë Naimi. Pse, tetërrokësh asht ky? Kurse Fishta të batërdis me tetërrokësh. Thotë ma shumë e ma fort.
Marrim edhe lirikën. A ka ndonji lirik të tosknishtes që mund të krahasohet me Mjedën? Poezia don përgatitje klasike, sidomos latine. Edhe greke, kuptohet, por këta shquheshin ma tepër si mendimtarë, ndërkohë që latinët i dhanë hov stilit poetik.
Shpëtim Kelmendi – Cilët janë përkthyesit e shquem shqiptarë, që ju i respektoni?
Gjon Shllaku – Ma së pari asht Ethem Haxhiademi. Çmoj Fan Nolin në përkthimin e “Don Kishotit”. Ka përdorë plot fjalë turke, por megjithatë ka punue mirë.
Shpëtim Kelmendi – Çfarë kishit me thanë në lidhje me ata që përkthejnë nga nji gjuhë e dytë, pra jo nga origjinali?
Gjon Shllaku – Kisha me thanë se ata lajnë tesha në nji ujë, ku dikush tjetër ka la përpara tyne. Duhet me përkthye vetëm prej origjinalit. Madje duhet me gjetë autorë, të cilët ndërkohë janë përkthye edhe në shumë gjuhë të tjera. Pse sheh edhe ndonji model tjetër përkthimor nuk asht keq. Thjesht kjo të ndihmon me u ndi ma i sigurt në punën tande.
Gjuha jonë shqipe asht e vjetër dhe e fuqishme. Unë nuk kam lanë fjalë pa përkthye te Homeri; madje në shumë raste kam përdorë nga tre a katër sinonime, vetëm me i dhanë sa ma shumë larmi përkthimit. Për shembull, kam përdor emrat: shtizë, ushtë, patërshanë, mëzdrak etj.
Shpëtim Kelmendi – Çfarë mendoni për “Odiseun” e Spiro Çomorës?
Gjon Shllaku – Mirë! Bukur! Spiro Çomorën e lexoj me qejf, sepse ai e njeh hekzametrin. Ata që nuk e njohin hekzametrin dhe nuk dinë me e skandue mirë, rrezikojnë me ra në kurthin e nji proze të pasistemueme. Hekzametri njihet pak, e kjo për arsye se nuk përfshihet në traditën e gjuhës shqipe. Mendoj se pa hekzametrin gjuha shqipe ka humbë shumë.
Shpëtim Kelmendi – Po ju, a e keni përkthye “Odiseun”?
Gjon Shllaku – Posi jo. Prej vitesh. Por ende nuk kam mundë me e botue.
Shpëtim Kelmendi – A mund të na thoni pse?
Gjon Shllaku – Në lidhje me këtë, besoj se kam diçka interesante me kallzue. Pothuajse në të njëjtën kohë kur unë çova Iliadën për shtyp, në Ndërmarrjen e Botimit, Spiro Çomora, dritë pastë, sepse s’asht ma mes nesh, e kishte përfundue së përkthyemi edhe ai Iliadën. Drago Siliqi, dritë pastë po ashtu, se as ai s’asht ma mes nesh, i tha Spiros që i kishte ra në dorë një përkthim shumë i mirë i Iliadës, prej Gjon Shllakut nga Shkodra. Në këtë rast, Spiroja tërhiqet tanë dinjitet, e kësisoj Iliada ime botohet.
Ma vonë na ndodhi e njëjta gja edhe me “Odiseun”. Prapë kishim punue njikohësisht e për të njëjtin libër. Kësaj radhe e ndjeva si detyrim moral që të tërhiqesha unë. E kështu, që prej shumë vitesh, “Odiseu” im vijon të mbetet në fletë të daktilografueme, në pritje të kohës së tij.
Shpëtim Kelmendi – E keni përkthye në gegnisht apo në tosknisht?
Po bie shi mbi trupin tim të lodhur,
Si mbi një lis, në vetmi të ngelur,
Që rrufetë e Zeusit e kanë goditur,
Por rrënjën në palcë të dheut s’ia kanë shkëputur.
Në palcën e kockës fle një histori,
E gdhendur nga koha me plagë e kujtime,
Në rrënjën e tokës pulson e njëjta jetë,
Që lind nga dhimbja dhe çel në agime.
Në trupin tim shtrihet një hartë e lashtë,
Me lumenj në damarë e me male në eshtra,
Me dete që vlojnë në thellësi të gjakut,
E horizonte të mbyllura pas mureve të heshtjes.
Po bie shi…
Mbi mishin e çarë nga rrufetë e moteve,
Mbi kockën e krisur në thellësi të palcës,
Aty ku as drita nuk depërton pa dhimbje,
Ku heshtja ruan gjurmët e dhunës së natës.
Dikur muret ma matën frymën me gurë,
E nata ma numëronte rrahjen e zemrës,
Por unë në errësirë ruaja një agim,
Që asnjë mur s’mund ta burgoste në thellësi të qenies.
Zeusi mbi mua lëshonte rrufetë e qiellit,
Atlasi më mësonte peshën e ekzistencës,
Prometeu në palcë ma ruante zjarrin,
E Odiseu më printe në udhët e qëndresës.
Si Atlasi, mbi supe mbaj barrën e kohës,
Si Prometeu, në shpirt ruaj zjarrin e lirisë,
Si Odiseu, lundroj nëpër dete të pafundme,
Drejt Itakës së mallit, të rrënjëve e dashurisë.
Po bie shi…
Dallgët e kohës përplasen mbi mua,
Furtunat tronditin shkëmbinj e male,
Por rrënjët e mia, thellë në tokë,
Ruajnë kujtesën e brezave të gjallë.
Mali më njeh, se prej tij kam qëndresën,
Lumi më njeh, se në gjak kam rrjedhën,
Deti më njeh, se në shpirt kam thellësinë,
E qielli më njeh, se me të ndaj pafundësinë.
Në trupin tim, si në hartën e dheut,
Ka vija që koha i vizatoi me dhunë,
Ka pjesë që i ndan largësia e kufirit,
Por rrënjët e tyre pinë nga i njëjti lumë.
Nuk ndahet mishi nga kujtesa e trupit,
As rrënja nuk harron prejardhjen e vet,
Se çfarë ndan dora në hartën e kohës,
E bashkon shpirti në përjetësinë e vet.
Nuk jam vetëm unë që përballem me shiun,
Në mua kalojnë shumë breza e mote,
Jam një degë e një pylli të lashtë,
Që ende kërkon pranverë për këto troje.
Po bie shi…
E shiu depërton në plagët e vjetra,
Por nuk i shuan dot gjurmët e kujtesës,
Se disa dhimbje nuk kërkojnë mëshirë,
Por vetëm të mos humbasin në harresë.
Jam lis i vetmuar, por jo pa rrënjë,
Me degë të përkulura, me ballin në hënë,
Erërat më shkundin, furtunat më ndjekin,
Por rrënjët e mia në thellësi më mbajnë.
E dashuria…
Ajo nuk njeh kufij të kohës,
As largësi malesh, as thellësi detesh,
Ajo është fara që çan zemrën e gurit,
Është rrënja që lidh njeriun me dheun.
Është shiu që prek trupin e lodhur,
Është dielli që zgjon farën në tokë,
Është fryma e shenjtë në thellësi të qenies,
Që i jep shpirtit dritë kur gjithçka hesht.
Njeriu është natyrë që mësoi të ndiejë,
Natyra është heshtje që mësoi të flasë,
E dashuria është ura mes të dyjave,
Që i jep kuptim jetës edhe kur ajo dhemb.
Në çdo grimcë të trupit më flet një univers,
Në çdo grimcë të dheut më flet një jetë,
Ndoshta jemi pluhur i yjeve të lashtë,
Që për një çast mësuam të quhemi dashuri.
Po bie shi…
Mbi trojet ku historia ka lënë gjurmë,
Mbi gurët që ruajnë emra e kujtime,
Mbi lisat që panë perandori të shuhen,
E mbi rrënjët që mbetën gjallë ndër stuhitë.
Në këtë tokë, ku brezat u bënë kujtesë,
Ku guri mësoi të flasë me heshtjen,
Ku gjaku u bë dëshmi e ekzistencës,
Liria u rrit në palcën e dheut, si shpresë.
Se liria nuk është veç një fjalë,
As një flamur që valëvitet në erë,
Është fryma që kalon nga brezi në brez,
Është rrënja që mbetet kur trupi bëhet dhe.
Kur të pushojnë dallgët e shekujve,
Kur Zeusi të heshtë mbi kupolën qiellore,
Kur Atlasi ta lëshojë barrën e botës,
E Prometeu të ndezë zjarrin e agimit të ri,
Unë, si Odiseu, do të kërkoj Itakën,
Jo për t’u kthyer aty ku dikur kam qenë,
Por për të gjetur atë që koha s’ma mori:
Rrënjën, kujtesën dhe shpirtin që më mban.
Po bie shi…
Por shpirti im nuk përkulet nga stuhia,
As nuk e shuan shpresën errësira,
Se mund të copëtohet trupi në shumë horizonte,
Por jo një shpirt që i ka rrënjët në liri.
E kur të pushojë shiu mbi këtë lis,
Kur degët të lahen nga lotët e motit,
Ndoshta do ta kuptojmë të vërtetën e jetës:
Se edhe dhimbja mund të bëhet burim i dashurisë.
Ndoshta nuk është qielli ai që qan,
Por njeriu që s’di ta shprehë atë që ndien,
Ndoshta toka nuk pret vetëm pranverën,
Por dashurinë që në çdo plagë mbin.
Se unë jam toka, jam deti, jam mali,
Jam rrënja që mbijeton nëpër shekuj,
Jam njeriu që kërkon kuptimin e jetës,
Jam dashuria që sfidon edhe vdekjen.
PO BIE SHI…
Shiu edhe mund të pushojë,
Stuhitë mund të largohen,
Por ajo që njeriu shkruan me palcën e shpirtit nuk thahet …
Vetëtimat ndezin vëndin,pritet shi të bjerë me gjyma
Shoh me sy “azërmënin” dhe nxitoj sa më del fryma
Sado shkrepin vetëtimat,unë jam nisur për në shtçpi
Shoh një zonjë që po friket.dridhet si një zog në stuhi.
E shoh që dridhet frikës,s’ka as çadër në këtë shi.
Shkoj i bëhem”rrufepritës” dhe,nën çadër,jemi tani.
Rruga është goxha e gjatë dhe gjmimat veç gjëmojnë
Gati vëndi ndizet flakë(bobo,do na”përcëllojnë”!!!)
Ndaj e zë unë me dorë,që të mbushet me fuqi
Po unë pse ndizem horë? Vetëtimë zonja a si?
Vetëtima prapë shkrepi (zonja mend u hodh përpjetë)
Thasë me vete,oh,ç’më gjeti! Mos e gjen ndonjë gazep?!!!
Me dy duarët e mbërtheva dhe e fut në timin gji
Thashë se në mes e theva,por s’po dridhej më tani.
Duket i pëlqeu “foleja”,se në gjoks m’u tulat
Tani ndryshe “meseleja”, atë “punë” e kam “zanat”.
Zë e puth atë, me nge: vetëm për t’i nxjerrë”frikën”
Duket e pëlqeu se,tash e pushoi “dridhën”
E mbaj mend mirë ditën, atë ditë me vetëtima
Se ASAJ i nxorra”frikën” dhe me të ia bëmë “prima”.
Sot, ndërsa Kosova proteston dhe kërkon drejtësi për një grua të vrarë, duhet të pyesim veten jo vetëm kush është fajtor, por edhe çfarë shoqërie kemi ndërtuar për gratë tona. Dhuna nuk fillon gjithmonë me goditjen e parë; ajo ushqehet edhe nga heshtja, paragjykimet dhe bindja se gruaja duhet të durojë për të ruajtur familjen.
——
Pikërisht sot dua të ndaj këtë shkrim, si një kujtesë se asnjë grua nuk duhet të mbetet pa mbështetje, pa dinjitet dhe pa një derë të hapur.
Baba, dashuria e parë e vajzës
Kur një baba i jep vajzës së tij çelësin e shtëpisë
Sot më doli në Facebook një video nga një ceremoni martesore.
Një çast i bukur, por mbi të gjitha një çast që të dridhte shpirtin.
Babai iu drejtua dhëndrit me këto fjalë:
“Mos harro, Brajan: unë e kam dashur para teje. Ndaj ajo do të jetë gjithmonë e mirëpritur, nëse një ditë do të dojë të kthehet.”
Një fjali rrënqethëse.
E fortë sa shkëmbi dhe e lartë sa qielli.
Një betim i vjetër sa vetë dashuria.
Kjo është një nga ato dashuri dinjitoze që vetëm një baba di t’ia shprehë vajzës së tij:
pa zhurmë, pa dramë, por me një madhështi që i jep gruas siguri për gjithë jetën.
Një burrë një ditë mund të ndalojë së dashuruari.
Jeta mund të ndryshojë.
Rrethanat mund të thyhen.
Por të dish se gjithmonë ekziston një derë ku mund të trokasësh, një adresë ku nuk je e huaj, një strehë ku nuk të gjykojnë është një nga bekimet më të mëdha që mund të marrë një vajzë nga prindërit e saj.
Ah…
Sa shumë vajza ecin sot kokë ulur në jetë, me një frikë të padukshme në kraharor, me një heshtje që u thotë:
“Duro… sepse nuk ke ku të shkosh.”
Mungesa e kësaj fjale nuk është vetëm mungesë dashurie.
Është liri e prangosur mbi kokën e saj.
Një vajzë që nuk ka një derë ku të kthehet, mëson të jetojë me frikën si normë, të durojë e të heshtë edhe atëherë kur duhet të bërtasë.
Dhe kështu, pa e kuptuar, ajo nuk humb vetëm sigurinë humb vetveten.
Nuk është vetëm dhuna që e mban një grua peng.
Është mungesa e një vendi ku ajo ndihet e pranuar pa kushte.
Sa shumë vajza kanë nevojë ta dëgjojnë këtë fjali.
Sepse ajo nuk ishte thjesht një fjali.
Ishte shpirti i një babai që po i thoshte dhëndrit:
kjo është dora që nuk lëshohet kurrë, dhe asnjë derë e mbyllur në botë nuk do të jetë fundi i saj.
Ky është çelësi i një lirie të dhënë që në fillim të jetës.
Sa shumë siguri i jep shpirtit një ndjenjë e tillë.
Sa e bukur duket një vajzë kur ecën në rrugën e jetës me guxim, me vetëdije dhe me dinjitet.
Ndonjëherë edhe një fjali e vetme bën më shumë se një jetë e tërë këshillash.
Ajo thyen prangat në shpirtin e një vajze.
Rrëzon mitet që mbahen me shekuj e paragjykime.
Ndalon grushtet e dhunës para se të bëhen plagë.
I jep të drejtën të largohet, të mos nënshtrohet, të mos trembet, të zgjedhë veten para së gjithash.
Të shpëtohet.
Nga një baba që i thotë vajzës së vet, pa frikë nga bota:
“Ti gjithmonë ke një vend ku të kthehesh.”
Dhe dashuria e vërtetë nuk të mban peng.
Ajo të jep rrugë.
Dhe gjithmonë… një kthim.
Një vajzë nuk ka nevojë për shumë gjëra për të qenë e lumtur.
I mjafton ta dijë se nuk është kurrë vetëm.
Se diku në këtë botë ekziston një shtëpi që e pret gjithmonë derë hapur.
Faleminderit, Baba im.
Çelësin nuk ma dhe vetëm për të hapur një derë.
Ma dhe që të mos humbja kurrë rrugën për në shtëpi.
Në 180-vjetorin e lindjes së poetit tonë kombëtar Naim Frashëri
Analogji midis poezisë së NaimFrashërit dhe asaj të Walt Whitman-it
Përse u desh që të lindnim ? Dhekush jemi ne ? Dhe cila është tokajonë, terra nostra ? Do të kuptoshpakogjë, në qoftë se kënaqesh tëhulumtosh enigmën e identitetit mendihmën e një kujtese vetëm e vetëmbrendashikuese (introspektive) ;për të kuptuar, duhet të krahasoshthoshte Broch-u, duhet që identiteti t’inënshtrohet provës së ballafaqimeve.
Milan Kundera, Le Rideau
Historianët e letërsisë shqiptare, studiuesit, kritikët letrarë, madje edhe shkrimtarët që kanë hedhur dritë mbi veprën e Naim Frashërit dhe e kanë vlerësuar atë si personalitetin qendror të letërsisë e të kulturës sonë në shekullin XIX kanë qenë të shumtë. Midis botimeve të tyre, spikat vepra monumentale « Porosia e madhe » e historianit të letërsisë, e kritikut letrar, e estetit dhe e shkrimtarit Rexhep Qosja. Ndryshe nga studiuesit e mëparshëm, në esenë time, unë do t’i qasem poezisë së romantikut tonë të madh në mënyrë oblike, duke e krahasuar atë me poezinë e Walt Whitman-it, të cilin nobelisti Octavio Paz-i, në veprën e tij « L’arc et la lyre », e ka quajtur « Poeti i Amerikës ». ( referenca XXI, faqe 392)
Naim Frashëri (1846-1900) dhe Walt Whitman-i (1819-1892) rrojtën dhe krijuan në të njëjtin shekull, në kohën e ngritjes dhe të afirmimit të kombeve të tyre. Naim Frashëri qe përfaqësuesi më i shquar i letërsisë së Rilindjes Kombëtare
shqiptare. Në veprën e tij që titullohet « Amercan Renaissance : Art and Expression in the age of Emerson and Whitman », të botuar më 1941, profesori i historisë dhe i letërsisë në Havard F. O. Matthiesen-i e vlerëson Walt Whitman-in si një nga pesë autorët madhorë të kësaj periudhe të artë. (XXII, 57)
Të dy këta poetë i përkasin lëvizjes kulturore dhe artistike të romantizmit.
Sigurisht arsyet e sapopërmendura do të ishin të pamjaftueshme për ta përqasur poezinë e Naim Frashërit me atë të Walt Whitman-it, po të mos ekzistonin ngjashmëri të shumta midis veprave të tyre, të cilat më kanë rënë në sy gjatë leximeve të mia. Për t’u bërë parapritë kritizerëve, të cilëve kjo përqasje mund t’u duket e pavend, e sforcuar apo pretencioze, jam i detyruar të përsërit aksiomën e njohur: « Ekzistojnë familje shkrimtarësh; megjithatë këto familje nuk i bashkojnë as gjaku as gjeografia, por shijet, parapëlqimet, obsesionet=mendimet e ngulëta (apo= të pashqitshme ). » (XXIII, 20)
Siç e kam vënë në dukje në ndonjë shkrim të mëparshëm të kësaj natyre, analogjitë letrare ndahen në dy kategori të mëdha : në analogji gjenetike, ku përfshihen ato ngjashmëri, të cilat, sipas Gérard Genette-it, janë përftuar nga ndikimi i një vepre A mbi një vepër B (XXIV, 13) dhe në analogji tipologjike, të cilat përjashtojnë çdo ndikim të drejtpërdrejtë të një vepre mbi një tjetër. Ato kanë lidhje vetëm me stadin e zhvillimit të shoqërisë njerëzore, të kulturës dhe të letërsisë si pjesë e saj, me natyrën e veprave letrare, me temperamentin, me kulturën dhe me talentin e autorëve të përqasur.
Jam plotësisht i bindur se në rastin e ngjashmërive që vihen re midis poezisë së Naim Frashërit dhe të asaj të Walt Whitman-it, të cilat do të shqyrtohen në vijim të kësaj eseje, bëhet fjalë vetëm për analogji tipologjike. Nuk ka asnjë gjasë që autori ynë, ndonëse ka qenë disa vjet më i ri në moshë, ta ketë lexuar veprën e poetit amerikan apo të ketë pasur dijeni për ekzistencën e saj. Dihet se edhe në Europën Perëndimore ajo është bërë e njohur me vonesë.
Edhe analogjitë tipologjike do të ndahen në dy grupe të veçanta : në ngjashmëri konceptuale dhe tematike që kanë të bëjnë me brendinë, dhe në ngjashmëri stilistike, të cilat vihen re në rrafshin e formës.
POETI SI PROFET I KOMBIT TË VET
Në përvjetorin e njëzetepestë të vdekjes së Naim Frashërit, Safet Butka do të shkruante : « …ky burim lumtësije qiellore s’e ka mëmën vetëm në ndjenjat poetike e patriotike, por edhe në disa thesarë të tjerë q’i japin Naimit titujtë : Atë, Mjeshtrë, filosof, Pedagog, Profét, reformator etj » (XXV, 5) Poetin tonë kombëtar e ka cilësuar si profet edhe historiani i letërsisë shqipe, Dhimitër S. Shuteriqi : « Fjalët e qiririt », frymëziminin, frymëzimin për Shqipërinë dhe përgjithësisht për njeriun, e paraqisnin prej burimi hyjnor, duke ngritur kështu Naimin në rangun e një profeti të lëvizjes kombëtare… » (XXVI 324)
Meqenëse Naim Frashëri u bë zëdhënës i dëshirave më të fshehta dhe i synimeve më largpamëse të kombit të vet, shpeshherë poezia e tij ka tone profetike. Duke iu drejtuar manushaqes së stërkequr nga dimri i rëndë, të kapluar nga ferrat dhe barishtet e këqija (Shqipërisë që lëngonte në robërinë turke), ai thotë :
Po mos u tremb, bëhu trimeEdhe ki durim e shpresë,E pa silli Zotit besëDhe kësaj fjalësë sime. (XXVII, 16)
Në poemën « Shpreh », ligjërimi simbolik i lirikës „Shkëndij‘ e diellit ndaj manushaqes“ i lë vendin ligjërimit të drejtpërdrejtë :
Për Shqipërinëditët e mirapaskëtaj vinë,Lum kush të rrojë,ta shohë zonjë ! XXVII, 8)
Megjithëse Shqipëria dhe populli shqiptar ishin katandisur në një gjendje të vajtueshme, poeti ynë kombëtar ishte i bindur se përpjekjet e rilindësve dhe të të gjithë atyre që punonin për ta ndryshuar fatin e atdheut të vet nuk do të shkonin kot:
Nukë më ngjan, e s’e besonj, kam te Zotishumë shpresë,
Shqipëria këtej tutje kshu po nukë do tëmbesë. (B B)
Në poemën „Gjuha jonë“, ai thotë se këto ndryshime që do të arriheshin si në rrafshin e kulturës ashtu edhe atë të politikës, ishin të pashmangshme:
Si lum kush zë të mbjellë,lum kush vë këtë pemë,se kjo ka për të pjellë,s’mbulohetë me rremë! (XXVII, f 3)
Synimi madhor i asaj kohe ishte çlirimi i Shqipërisë nga robëria turke, mëvetësia e saj dhe krijimi i shtetit shqipatar. Për t’ia arritur këtij synimi, do të përdoreshin të gjitha mjetet, duke përfshirë edhe luftën e armatosur, ashtu siç kishin vepruar edhe popujt e tjerë ballkanikë :
Se prap’atdheu, ky vendi yt, Shqipëria jot‘e lirë,
Do të çlirohet një dit’, me hir, me të pahirë.(Dëshirë :Ku?)
Ëndrra është e pranishme në poezinë naimiane është edhe ëndrra, siç e dëshmon titulli i përmbledhjes me lirika « Tehajylat » (Ëndërrime). Në krijimtarinë e romantikut tonë, profecia dhe ëndrra janë të pashkëputura nga ardhmëria, me të cilën krijojnë një trini poetike: « Përmes veprës së Naimit ekzaltohet e kaluara ose ëndërrohet për të ardhmen… » (XXXIV, 352) I këtij mendimi është edhe Rexhep Qosja : « … kurse në vjershën Shpreh, të shkruar në pesërrokësh, ai fut një motiv të ri në poezinë e tij atdhetare : fut motivin e besimit në ardhmërinë e pavarur të vendit të vet, në ardhmërinë e dritës e të lirisë që, thotë, nuk është larg. » (X, 193-194)
Në përmbledhjen “Ëndërrime”, ai i uron atdheut një ardhmëri të begatë e të ndritur:
I begatë- i lulëzuar qoftë aiNjë të ardhme pastë plot me lumturi!”(XXXVIII, 132)
Në poezinë e Walt Whitman-it hasen më se një herë fjalët: « profet, profetizoj, profeci », siç ndodh në poemën « Lutja e Kristof Kolombit » :
A mos vallë brenda meje tashti flet njëprofet, a mos vallë po flas përçart ? » ( XXVII, 513)
Në poemën « Këngë për veten time » bardi amerikan thotë :
« Ç‘është e ndyrë largohet prej klithmës sime profetike…” (XXIX, 246)
Në një poemë tjetër, vihen krah për krah profetët dhe poetët :
Profetët dhe poetët më kanë parathënëme anë të poemave profeci ekstatike… (XXVIII, 543)
Ashtu si sivëllezëritë e tij romantikë, autori i kryeveprës “Fije bari” beson se me profecinë e tij, poeti i nxit popujt e robëruar që të luftojnë për të fituar lirinë ose për ta mbrojtur atë nga armiqtë që e rrezikojnë: « I mbrujtur me një idealizëm të ndikuar nga trashendentalizmi i Emerson-it, ai (Walt Whitman-i, A. P.) beson te pushteti që ka poeti për t’u prirë popujve drejt lirisë. » ( XXII, 62)
« …Botë, je te nomme (=unë të thërrasnë emër, botë, unë të profetizoj, çfarë mundtë bëj tjetër… » (XXVIII, 561)
Qëndrimi që shpreh Whitman-i në vargun e sapocituar, i shkon për shtat edhe Naim Frashërit, i cili, për shkak të mjedisit ku rronte, por edhe të shëndetit të brishtë nuk mund të rrëmbente armët për ta çliruar Shqipërinë nga robëria disashekullore, por vetëm mund të nxiste, të frymëzonte të tjerët për ta bërë një gjë të tillë, duke profetizuar për atdheun dhe për kombin e tij një ardhmëri më të dinjitoze. Kjo gjë të kujton përcaktimin e poetit gjerman Friedrich von Hardenberg-Novalis-it, i cili thoshte : « Poeti nuk e bën dot diçka, por ai ndikon që ajo gjë të bëhet .» (XXI, 773)
Ehe në krijimtarinë e Walt Whitman-it, profecia lidhet ngushtë me ëndrrën, me përfytyrimin që ata kishte për ardhmërinë e kombit të vet. Në esenë « Whitman-i,poet i Amerikës”, bëhet ky përcaktim : « Në kundërshtim me disa interpretime të kohëve të fundit, mund të thuhet se, në veprat e tij (të Whitman-it, A. P.), ëndrra poetike dhe ëndrra historike janë një. » (XXI, 892)
Situatat historike që ekzistonin në Shqipërinë dhe në Amerikën e shekullit XIX, kanë qenë të ngjashme në disa drejtime : të dyja këto kombe ishin në ngjizje e sipër, në udhën e emancipimit, të vetëdijësimit dhe të afirmimit të tyre. Ardhmëria e tyre ishte ende një ëndërr, siç e pohon autori i esesë së mësipërme : « Poezia e Whitman-it është një ëndërr profetike, por ajo është një ëndërr në një ëndërr tjetër, një profeci në një tjetër, shumë më të gjerë, që e ushqen atë. Amerika e ëndërron vetveten në poezinë e Whitman-it, sepse ajo është një ëndërr. » (XXI, 892)
Më tej, autori i esesë thekson se poezia e bardit amerikan ishte realiste, sepse ëndrra e tij ishte ëndërr e vetë realitetit, substanca e vetme e të cilit ishte ta shpikte vetveten, ta ëndërronte vetveten pareshtur. Për të mbështetur një interpretim të tillë, autori i esesë i referohet përsëri romantikut të madh gjerman, Novalis-it, i cili kishte thënë : « Kur ne shohim në ëndërr se po ëndërrojmë, kjo do të thotë se zgjimi është afër. » (XXI, 895)
Whitman-I deklaron :
«Në një ëndërr ëndërrova një qytet të papushtueshëm nga pjesa tjetër e botës » (XXVIII, 177)
Për të vënë në dukje karakterin profetik të poezisë së Whitman-it, studuiesi Michel Barrucand-i thotë: « Përmbledhje e vetme në jetën e krijuesit të saj, Leavesof Grass është një libër vizionar. » (XXX, 41) Jam i bindur se ky përcaktim I shkon për shtat edhe poezisë e Naim Frashërit, i cili ëndërronte Shqipërinë e së ardhmes. Vegimet, shestimet, parashikimet e tij ishin një program historik që duhej të vihej në jetë. Një bindje të tillë, ma përforcon edhe interpretimi që I bëhet poezisë së bardit amerikan : « Asnjëherë, Whitman-i nuk ka qenë i vetëdijshëm se po ëndërronte, ai ka besuar gjithmonë se ishte një poet realist. Dhe ai ishte vetëm deri në atë shkallë, kur realiteti që ai celebronte nuk ishte më një e dhënë, por ishte një e përshkuar tejetej nga koha e ardhshme.. “Amerika e ëndërron veten në poezinë e Whitman-it, sepse ajo është një ëndërr : një krijim i kulluar. » (XXI, 895)
Sipas studiuesit Pierre Lagayette, Whitman-i i nxiste bashkëkombasit e tij ta shndërronin Amerikën ideale në një realitet historik, duke e ndërtuar atë në vitet që vijnë: « …dhe Whitman-i (nous entraîne= na shpie A. P.) drejt një Amerike ideale, encore à construire= që duhet të ndërtohet. » (XXXI, 33)
Whitman-i pohon se ëndrrat e tij nuk i përkasin vetëm atij, por në to mishërohen vizionet dhe aspirtatat e shumë njerëzve të tjerë, pra, ato kanë karakter kolektiv :
Dhe në ëndrrat e mia unë ëndërrojëndrrat e ëndërrimtarëve të tjerë,
Sepse unë bëhem të tjerët që ëndërrojnë. (XXVIII, 518)
Trinia profeci-ëndërr-ardhmëri ndeshet shpesh në poezinë e Whitman-it :
Duke qenë unë vetë veç lidhje, këngëtarii një të ardhmeje premtuese (359)
Te poema: « Ti, nëna jonë para barazisësë fëmijëve të tu », të botuar më 1872,Whitman-i I drejtohet Amerikës me këtofjalë :
Do të doja të këndoja një këngë të saktëpara se të iki, të posaçme që ketë lidhje
Një këngë të veçantë që ka të bëjë me ty,me ardhmërinë tënde [… ]
Do të doja të tregoja qysh më parëBashkimin tënd të vërtetë, të tregoja rrugëtpër ta kryer atë. […]
Dhe unë kam besim tek ju, ditë tëardhmërisë. » (XXVIII, 414)
« Unë i dërgoj ngjyrat e të tashmes në qiell, parathem një ardhmëri sublime dhe të hareshme të Shteteve tona… » (XXVIII, 44)
« Po, unë do ta bëj këtë kontinent të pavdirë,
Do ta bëj racën me të shkëlqyer, mbi tëcilën ka ndritur dielli… » (XXVIII, 161)
Poemat e Naim Frashërit dhe të Walt Whitman-it që flasin për ardhmërinë, të kujtojnë deklaratën që do të bënte Guillaume Apollinaire-i pak vjet pas vdekjes së protagonistëve të kësaj eseje : « Poetët duan ta zbutin profecinë, këtë pelë të zjarrtë që askush nuk e ka bërë zap ndonjëherë. » (XXXII, 108)
I.NGJASHMËRI NË RRAFSHIN EBRENDISË
1.Elemente botëkuptimore
POEZIA DHE FILOZOFIA
Ngjashmëritë midis krijimtarisë së Naim Frashërit dhe asaj të Walt Whitman-it kanë të bëjnë me mënyrën sesi ata e kuptojnë botën dhe jetën njerëzore. Shpalosja e botëkuptimeve të tyre është e domosdoshme për arsye se këta të dy autorë janë poetë filozofë. Dihet se qysh në fillimet e kulturës njerëzore, poezia dhe filozofia kanë qenë të lidhura ngushtë me njëra-tjetrën. Kështu ka ndodhur me filozofët parasokratikë, të cilët kanë përdorur një ligjim poetik dhe veprat e tyre i kanë shkruar në vargje. Libri « Tao-te-king » : Rruga dhe virtyti i saj, i cili ka për autor filozofin kinez dhe themeluesin e taoizmit Lao-tseu, (570-490 para Krishtit) është shkruar në vargje. Kjo dukuri haset edhe në nënkontinentin indian: « Po shtoj se në Indi, pothuaj të gjithë filozofët e rëndësishëm kanë qenë poetë. » (XXI, 593) Në Persi, një filozof i famshëm si Omar Khayami pikëpamjet e tij filozofike i ka shprehur në vargjet e përmbledhjes së tij «Rubayat » .
Kjo traditë e lashtë, e përhapur në hapësira gjeografike dhe kulturore të ndryshme, në kohën e re ka vazhduar me lëvrimin e lirikës filozofike, e cila është quajtur edhe lirikë refleksive apo përsiatëse. Në analizën që i bën simbiozës midis poezisë dhe filozofisë, O. Paz-i i krahason ato me enët komunikuese : « A është nevoja t’ua kujtoj se për mua poezia dhe mendimi formojnë një sistem të padukshëm – por sa real – enësh komunikuese .» (XXI, 275) Nga ana e tij, filozofi bashkëkohor Emile Cioran është i mendimit se poezia ka përparësi mbi filozofinë, ngaqë ajo mund të ndikojë më fuqishëm te njeriu : « Në raport me filozofinë, poezia ka më shumë intensitet, dhimbje dhe vetmi. » (XXXIII, 132)
Sipas studiuesve, poezia filozofike paraqitet në dy forma :
a) në qoftë se sistemi nuk është i organizuar, bëhet fjalë për poezi gnomike ; poeti kufizohet me maksima, me krijime të shkurtra didaktike. Ky zhanër ka qenë shumë i zhvilluar në lashtësi, sidomos në kohën e filozofëve të parë jonianë dhe te disa poetë si Soloni, Teognidi, Fosilidi. (XXXII, 100) Këtë lloj poezie e ka lëvruar edhe Naim Frashëri në krijimet e përfshira në ndonjë përmbledhje si : « Fjalëtë e të urtët ».
Edhe vetëm filli të jesh, mos del udhës sënjerëzisë.
Je bashkë me shpirtin t’ënt, je përparaPerëndisë! (XXV, f 20)
b)Në qoftë se sistemi është i organizuar, bëhet fjalë për poezinë e madhe filozofike sintetike, siç është ajo e poetit latin Lukreci (De natura rerum, shek. I para Krishtit. (XXXII, 101)
Naim Frashëri është poeti shqiptar, në krijimtarinë e të cilit zë një vend më të madh mendimi, dija, elementi njohës (gnoseologjik). Përveç prirjes së tij të veçantë, kjo gjë mund të shpjegohet edhe me ndikimin që kanë pasur tek ai poetët sufi të Persisë. Pasi e ka quajtur « poet filozof » (IX, 325) historiani i letërsisë Dhimitër S. Shuteriqi ka saktësuar : « Pa dyshim, pikëpamjet filosofike të Naimit janë nga më të përparuarat e Rilindjes sonë dhe e tregojnë poetin si një nga mendimtarët më të shquar në historinë e popullit shqiptar. » XXXIV, 301)
Me një vlerësim të tillë bashkohet edhe akademiku Rexhep Qosja: « Kështu, Naim Frashëri mbetet poeti i parë shqiptar, që i kushton kujdes të veçantë poezisë filozofike, për ç’shkak mund të çmohet themelues i saj në letërsinë shqipe. » (X, 218-219) Ky studiues shton se Naim Frashëri mund të quhet « poeti filozof më i rëndësishëm në letërsinë shqipe deri sot. » (X, 220)
Në poemën « Perëndija », Naimi thotë :
Qeshë diell, ishnja hënë,U bësh‘ uj‘ e baltë e erë,yll e zok e dash kam qenë,Pa dhe njeri shumë herë.( VIII, 423,
Është krejtësisht e qartë se në vargjet e mësirërme reflektohet ideja e filozofit parasokratik Empedoklit : «117. Sepse gjatë kësaj kohe, kam qenë djalë dhe vajzë, pemë dhe zog, dhe peshk memec në det. » ( XXXV, 134)
Duke folur për poezinë e Jean de Meung-it, studiuesit francezë thonë se ajo ka karakter filozofik kur paraqet forcën e plleshmërisë së natyrës“: (XXXII, 106) Një dukuri e tillë ndeshet edhe në poemën ikonike Bagëti e bujqësia të Naim Frashërit:
Mundohetë punëtori, po në zemërzë tëqetë
Sa gaz të madh ndjen, kur njëra, që hodh,i pjell dymbëdhjetë !
Kur e sheh kallin’ e plotë të kërrusurë ngabarra,
dhe parajsën e vërtetë të shfaqurë nëpërara… (IV, 77)
Poezia filozofike ka lidhje të ngushtë me zbulimet shkencore të cilat ndikojnë në botëkuptimin e qenies njerëzore: “ Poezia është një lloj vet<dij<simi për shkencën dhe filozofinë; ajo nuk është paraqitje e zbulimeve shkencore dhe filozofike të një kohe, por kumbimi i këtyre zbulimeve në ndërgjegjet e njerëzve.“ (XXXII, 105)
Në lirikën filozofike „E vërteta“ Naimi thotë:
Këto që na i sheh syri,A na i tregon tejqyri,Yj e hënëra e diej,që lëçijn nëpër qiej,ndaj gjithësisë një çikëjanë, si në det një pikë!Gjithësisë krye e fundNuk’ i gjendet kurrë gjëkund!Gjë s’humbet, as pakësohet,Edhe sërish nukë shtohet… (IV, 61-62)
Studiuesit e krijimtarisë së Whitman-it, kanë vënë në dukje karakterin filozofik të poezisë së tij : « Kështu vepra e Whitman-it, tejet romantike, në revoltën e saj dhe në fuqinë e ligjërimit të saj filozofik, ndërton tekste të reja të shenjta, një « bibël » të re letrare, simbolike, për ta përdorur shkrimtarët e ardhshëm që të gjithë do të ndikohen nga kjo buenë (déluge) bukurie jete dhe fatbardhësie që përmbajnë këto fije bari, një botë e përvujtë , të cilën poeti na zbulon për të na bërë të zhytemi te forcat kozmike të gjithësisë së pafundme ». (XXX, 43)
Në poemat e Whitman-it, flitet në mënyrë të shkoqitur për lidhjen midis poezisë dhe mendimit :
Ndërkaq si një rreth procesionirrotullohen mendimet, ah, mendimet e miatë dhembshura e të mrekullueshme,
Mendime për të vdekurit, për të gjallët,për njerëzit e dashur të kohës së shkuar,
të shtëpisë sime, për miqtë fare larg…(XXVIII, 31)
Jam i bindur se bukuria madhështoree gjithësisë fshihet në atomin më të imët tëgjithësisë… (XXVIII, 547)
Nuk vritet nëna,
gruaja, motra e as vajza,
shtyllat e familjes dhe të shtëpisë.
Ato janë si rrezet e diellit,
që sjellin jetë e i japin dashni e kuptim njerëzimit.
Ta kapërcejmë zemërimin e dëshpërimin
e të mos ia nxijmë vetes fytyrën,
duke u treguar të ligj e të pabesë,
duke shuar jetë e rrënuar themele të shtëpisë.
T’i lutemi Perëndisë
të na japë durimin,
të na ruajë qetësinë
e të na zgjojë ndërgjegjen,
se dhuna është gjëja më e ndyrë:
aty ku çohet dorë,
plaga mbetet e përjetshme.
Nuk i merret askujt jeta
vetëm pse na kaplon
xhelozia, mosbesimi e urrejtja.
Ta frenojmë dorën,
t’i kontrollojmë ndjenjat
e të mos ia nxijmë vetes jetën,
e as fëmijëve të mos ua ngrimë buzëqeshjen,
e të mos ua vrasim ardhmërinë.
Një ndarje me urti e marrëveshje
është shumëfish më e mirë
sesa një jetë nëpër burgje,
me ndërgjegje të vrarë
e fytyrë të nxirë.
-Mbesë, mos fishkëlle. Mos fishkëlle se nuk të rritet gjoksi.
-Noke nënoke, po ç’e dua unë gjoksin e madh?
-Eh, se do ti, por e duan …
-Kush e do, o noke nënoke?
-E duan çunat.
-Po unë çunat i kam më të vegjël se
vetja. Ndonjë sa vetja. Ata më kanë mua si motër.
-Motër për lodër edhe ca, o mbesë. Shpejt ata rriten çdo mëngjes.
-Ooo, noke nënoke. Sa të fshehta paska?
-Si përhera, mbesa ime, si përhera. Sa
zgjon sytë në mëngjes ti je tjetër.
-Tjetër ?
-Po, ti je tjetër nga shtati.
-Nga shtati ?
-Shtati a nuk të duket ty ndonjëherë tjetër. A e ndjen?
-Ua, moj noke? Më bëre të skuqem. E ndjej, e ndjej.
U bëra pesëmbëdhjetë vjeçe.
-Mbesë, pesëmbëdhjetë sa je ti janë
lastar ende për një vogëlushe.
-Po ti, nënoke Nurie sa ishe kur…
-Tek të tetëmbëdhjetat, mbesa ime. U bëra nuse në vogëli.
-Nokja ime, unë jam e vogëlth, ende e vogëlth.
-Ti je si zogu terzi akoma.
-Zogu i zi ? Ç’është ky zog?
-Zogu terzi, jo i zi.
-Edhe zog edhe … Unë di se zogjtë janë të bardhë, të verdhë, të…por asnjëherë të zinj.
-Ti qëndis bukur, mbesa ime. Si zogu terzi.
-Ç’është ky zog? S’e kam dëgjuar ndonjëherë, o nana.
-Zogu terzi nuk jeton këtu. Jeton shumë e shumë larg. E njeh bota.
-Po ne pse nuk e njohim? Pse nuk e sjellim këtu këtë zog nga larg?
-Secili zog jeton në vendin e vet. Dikush do diell. Dikush cicëron edhe në borë.
-Edhe në borë këndojnë zogjtë?
-Po, ka zogj që këndojnë edhe në borë, në shpella, edhe në…Ç’të të them, o mbesë.
-E ke parë ti, nana zogun terzi?
-Zogu terzi jeton shumë e shumë larg. Është zog qëndistar.
-Qëndiskan edhe zogjtë ? Si qëndisin ata?
-Me gjilpërë e pe si ty, moj mbesë.
-O nana, po më çudit.
-Zogu terzi këput gjethet e pemëve dhe…
-Këput gjethet?…Po pse i këput ?. Nuk i vjen keq për gjethet. Edhe ato marrin frymë.
-Nga ia dëgjon frymën gjetheve ti, moj mbesë.?
-Dje mbasdite dola tek parku. Lexova tek trungu i dy -tri pemëve tabela të shkruara ” Mbani qetësi! Këtu cicërojnë zogjtë.!”
-Po ti më the moj mbesë se marrin frymë gjethet?
-Noke nënoke, gjethet kur fëshfërijnë a nuk marrin frymë?
-Gjithçka merr frymë në natyrë. Lart e poshtë.
-Edhe gjyshi merr frymë atje poshtë?
-Gjyshi ka ndërruar jetë. U bënë ca mote. Atje poshtë merr pak frymë edhe gjyshi.
-Ooo, s’qenka keq, gjyshi edhe i padukshëm edhe merrka frymë.
-Gjyshi yt ka jetuar me zogun terzi. Shumë e shumë larg nga këtu.
-Po, a nuk jetonit bashkë ju, o noke?
-Bashkë jetuam pesëdhjetë vite. Gjyshi yt u kthye këtu ku ne jetojmë sot. Unë sapo mbarova gjimnazin e Tiranës. U martuam shpejt. Lindëm tri vajza. Njëra është mamaja jote. Nga ajo linde ti.
-Po terziu, zogu terzi flinte me ju? Me ty dhe gjyshin? Po mami ime ku flinte ?
-O mbesë, moj e mira mbesë. Gjyshi yt nuk e solli zogun këtu. Mua m’i rrëfeu të gjitha këto për zogun kur erdhi nga larg. Nga andej solli ca erëza që ta kënaqnin hundën.Gjyshi yt jetoi shumë larg kaptuar.
-Si kaptuar?
-Tutje e tutje maleve e deteve. Në tjetër botë jetoi.
-Pse ka shumë botë bota, moj noke?
-Bota është një, bota e Zotit. Vendet janë shumë, vendet e njeriut.
-Po pse jetoi kaq larg gjyshi? Nuk e merrte malli për ty, moj nënoke?
-Ne njiheshin, por akoma …
-O nana, sa larg…
-E mori fati dhe e çoi tej. Gjer në Azi. Herë misionar, herë tregtar.
-Noke nënoke, kush e çoi aq larg gjyshin?
-Fati dhe Zoti ahere. Edhe poshtë e çoi Zoti dhe fati.
-O nënokja ime, sa mirë që flemë në një dhomë bashkë.
-Atje ku jetoi gjyshi yt, vetëm atje rritet zogu terzi. Ky zog këput tre katër gjethe të njoma dhe…
-Mua s’më vjen mirë që i këput gjethet. Edhe gjethet kanë lotë e qajnë.
-Nuk kanë lotë gjethet moj bijë. Janë pikat e shiut që bien nga gjethet, moj mbesë.
-Jo, noke nënoke, jo. Po kur s’bie shi? Gjethet prapë qajnë.
-Janë rrezet e ty të duken si lotë.
Ja, i këputi, ç’bën me gjethet ky terziu?
-Me sqep çpon vrrimthka rreth e rreth gjetheve. Pastaj merr fije bari, fije nga merimangat e s’mbaj mend, ç’më thoshte tjetër Aliu im.
-Ja i mori, po pastaj, o nana ç’bën?
-I kalon fijet në vrimthkat e gjetheve. I qep gjethet.
-Ua, u qepkan gjethet pa gjilpërë e fill.?
-Sqepi i zogut është gjilpërë e shkuar gjilpërës, mbesa ime. Gjethet qepen bashkë.
-Po gjethet bashkë ishin tek pema. Zogu pse i këputi? Tani i bën bashkë. U pendua?
-Bën folenë e tij me gjethet. Si pëllëmbë i afron ato. Si pëllëmbë që nuk mbyllen. Shtron aty bar të njomë dhe fshihet.
-Ah, sa mirë, o nana, flenë edhe gjethet me zogun. Ah, sa mirë!
-Mbesë moj, zog je dhe ti. Qëndis.
-O nana, nënokja ime, por edhe ne vend i ngrohtë jemi.
-Jo aq sa për zogun.
-T’i themi zogut të vij njëherë këndej nga ne.
-Çdo zog fluturon e fle kudo. Po erdhi këtu atëhere nuk është zog, por mërgintar.
-Si gjyshi nana kur iku tutje.
-Zogun terzi s’e zë gjumi këtu. Nuk fluturon dot gjer këtu.
-Ta sjellim me kafaz, o nana. Pastaj e nxjerrim nga kafazi. Të rrijë me mua në dhomën time. Dhe me Ogin, papagallin tim.
-Do fluturoj pak. Si i çalë, moj mbesë.
-E mbaj unë ngrohtë, e mbështjell me shallin tim. Flemë bashkë.
-Mbyllur i mbahet fryma. Do përplaset sa andej – këndej nëpër mure e dritare.
-Dal bashkë me zogun në kopsht.
-Do ketë ftohtë edhe në diell.
-Nana, unë e mbarova qëndismën.
-Dritë shpirti, të kam moj mbesollkë!
-O nënoke, po sikur ta fluturoj nga dritarja këtë qëndismë?
-Do t’i dalin krahët, moj mbesë. Do ngjitet lart e më lart.
-Ah, sikur ta kap me sqep ndonjë zog !
-Zogjtë qëndisin vet, moj mbesë. Por e duan edhe çdo qëndismë tjetër.
-Sikur jemi në përrallë, o gjyshe.
-Ne hyjmë e dalim nga përrallat çdo ditë, ëngjëlli im. Natën edhe përrallat flenë si ne.
-Po tani është mëngjes, o nana. Akoma flenë përrallat ?
-Përrallat kanë dal herët në rrugë.
-Ecin dhe ato?
-Njerëzit ecin me përrallat e tyre përkrah. Me ato të vërtetat, që asnjëherë nuk janë përralla, por duken si trille.
-O nana, o nana ime. Unë po dal tani. Më lejo, të lutem të fishkëllej…
Komentet