E kam mbështetur Vjosa Osmanin duke e argumentuar këtë mbështetje me qendrimet e saj dhe konsideruar si model për elitat e reja.

Tash nuk po e mbështes Vjosa Osmanin po për qendrimet e saj prej 25 shtatorit 2025 e deri sot. Gjithmonë duke iu referuar fakteve. Vjosa Osmani nuk është politikania që e paraqisja si shembull.

Ajo pohon me të madhe se është transparente, por nuk deklarohet as me sinqeritet dhe as me transparencë, përkundrazi i shpall tabu dhe nuk iu përgjigjet pyetjeve që ka për të publiku.

Deri tani ajo ka bërë dy dalje publike si e intervistuar në një studio të Tiranës, tek Syri.net dhe tek Pressing në Prishtinë, ku ajo po deklamon atribute personale që po i përsërit pa patur masën si kriter. Të dyja daljet e saj kanë një emërues të përbashkët: nuk kemi të bëjmë me intervistë, sepse mungojnë pyetjet për të cilat kërkon përgjigje Kosova dhe Vjosa Osmani, pa pikë modestie, i thur lavdi e hymne vetes dhe kultit të individit.

Kulmi ishte kur tek Pressing ajo nuk e pranoi se Gjykata Kushtetuese ia hodhi poshtë dekretin e 6 Marsit, me të cilin ajo e shpërndau dhe e nxori për 19 ditë jashtë funksionit Kuvendin e Kosovës.

Më 6 mars tha se nuk ishte Pejgamber. Tash që, u vëretua me Gjykatë Kushtetuese se kishte gabuar, ndërkohë që konstitucionalistë thanë se ajo e kishte shkelur Kushtetutën në tentativë grusht shteti, në vend të përditësohet e të kthjellohet, bëhet edhe më logoreike.

Në të dy studiot televizive Vjosa Osmani bëri zhurmuesin me një shfaqje teatrale monologjesh të gjata deliri madhështie, duke përsëritur veten ndërsa dy intervistuesit kishin marrë urdhër me i ndejtë sus!

Sipas performancës së Berat Buzhalës, koha kundër Vjosa Osmanit e koha pro Vjosa Osmanit.

Tek Pressing u vu re një mungesë etike, kur invervistuesi pyeti me insinuata sikur Kurti dhe Donika kishin mbajtur qendrime negative ndaj Vjosës, gjë që nuk është e vërtetë, përkundrazi, dhe Presidentja e gjashtë e Kosovës jepte përgjigje duke i marrë insinuatat të qenësishme!

Edhe konkluzioni i saj, se ajo e mbështeti Kurtin kur ai i kishte të gjithë kundër dhe Kurti e rrëzoi Vjosën kur ajo i kishte të gjithë me vete, është një fluturim pindarik, i pa mbështetur në fakte. Por edhe sikur Vjosa t’i ketë bërë për vete PDK, LDK dhe AAK, s’kemi asnjë deklarim politik as të saj e as të partive të opozitës se ajo ishte kandidatja e tyre apo se me marrëveshje ajo kishte votat e opozitës. Dhe nëse Vjosa Osmani e ka bërë për vete opozitën, (të na e tregojë si ), ky bashkëpunim presidencë-opozitë duhej të lidhej me kuorumin, pavarësisht se kush do të emërohej kreu i ri i shtetit, Vjosa apo emër tjetër. Kur flasim për parime nuk llogaritet interesi vetjak për pushtet.

Po ashtu Vjosa Osmani iu përvodh pyetjes nëse kishte marrë nga Kurti propozim për postin e Ministres së Jashtme të Kosovës. Edhe këtu kemi bjerrje të etikës ndaj publikut, pasi e vërteta është se Vjosa Osmani e ka marrë këtë propozim, që do të thotë se narrativa e saj se “Kurti e rrëzoi, ndërsa ajo e mbrojti” është false dhe artificiale.

Në të dy studiot televizive, ku u paraqit, kishte logori dhe populism të tipit “gju më gju me popullin”.

Tani të ndalemi tek Proamerikanizmi i Kosovës.

Kosovën nuk e ka bo proAmerikane Vjosa Osmani !

Akti i Autorizimit të Mbrojtjes Kombëtare (NDAA) i vitit 2026, i nënshkruar nga Presidenti Trump më 18 dhjetor 2025, që përfshin “Aktin e Demokracisë dhe Prosperitetit të Ballkanit Perëndimor”, ku bën pjesë Kosova, si strategji e politikës së jashtme të SHBA, një sukses i madh për paqen dhe stabilitetin afatgjatë, ku përcaktohen vijat e kuqe, që ndalojnë ndarje apo ndryshimin e kufijve , Vjosa Osmani me një megalomani të paparë, ia atribuon vetes dhe ekipës (ekipit) së saj.

E vërteta është se Kosova ka qenë gjithmonë proAmerikane edhe kur Vjosa Osmani nuk ishte shfaqur në asnjë horizont të politikës së Kosovës.

Ka mbetur postulat i strategjisë kombëtare të Kosovës thënia e Ibrahim Rugovës se “Shtetet e Bashkuara të Amerikës janë aleati historik dhe i pazëvendësueshëm i Kosovës.”

Aleanca midis SHBA dhe Kosovës as nuk ka nisur dhe as nuk mbaron me mandatin e përfunduar të Vjosa Osmanit.

Është një Aleancë ekzistenciale, e farkëtuar nga Komuniteti i nderuar Shqiptaro-Amerikan i cili lobonte për Kosovën pa kërkuar si shkëmbim pushtet, lobonte për Kosovën duke u lidhur me ish Kongresmenin Joe DioGuardi që bashkë me Kongresmenin Tom Lantosh do ta vizitonte Kosovën për herë të parë në nëntorin e 1989 dhe që atëher’ do të krijonte lidhje të pazgjidhëshme të emrave më të shquara të administratave të SHBA me Kosovën, jo për një ditë, por çdo ditë, me vite, dekada pandalshëm. Këto lidhje nuk duhet kurrë të ndërpriten.

Kosova ka qenë gjithmonë proAmerikane, edhe para Vjosa Osmanit, edhe pas Vjosa Osmanit!

Kur Vjosa Osmani pohoi tek syri.net se administrata Biden kërkonte koncesione, e përse ajo nuk mundi që t’i ndalte dot, qoftë edhe me gjithë ekipën (ekipin) e saj me Donika Bujupin dhe me Melisa Haradnajn etj. Atëherë le të krenohej.

——

—–

Më poshtë po ju sjell Aktin e Mbrojtjes në një formë të koncentruar sipas Reuters

The 2026 National Defense Authorization Act (NDAA), signed by President Trump on December 18, 2025, includes the “Western Balkans Democracy and Prosperity Act,” which reinforces U.S. support for Kosovo’s Euro-Atlantic integration, regional stability, and efforts to combat malign foreign influence.

The law promotes dialogue, rule of law, and democracy across the region, while supporting U.S. economic and energy security interests.

Key aspects of the NDAA 2026 regarding Kosovo and the region include:

Western Balkans Stability:

The Act strengthens US engagement in the region, focusing on anti-corruption, civil society, and combating Russian and Chinese malign influence.Support for Kosovo: The legislation supports the Euro-Atlantic aspirations of Kosovo, along with other Western Balkan nations.

Democracy and Economy: The Act focuses on the economic and democratic development of the region, emphasizing regional integration and energy diversification.

Policy toward Serbia/Kosovo:

It encourages the continuation of the normalization dialogue between Belgrade and Pristina and includes provisions aimed at protecting regional stability, with some interpretations supporting a focus on achieving mutual recognition.

The legislation, part of a broader, bipartisan $901 billion defense package, reaffirms a continued U.S. commitment to European and Balkan security. (Reuters)

Weapons of mass destruction — nuclear, chemical, and biological — pose a global threat to human existence.

Introduction

Their use is not limited to state conflicts; repressive regimes and extremist groups can also use them for terror, pressure, and destabilization. The case of Kosovo during the 1990s clearly illustrates the consequences of chemical weapons used against civilians, including children and students.

Chemical and Biological Weapons

Mechanism of Poisoning
• Chemical weapons use toxic substances that affect the nervous system, lungs, and vital organs. Known examples include sarin, VX, and mustard gas.
• Biological weapons use microorganisms or toxins to cause epidemic diseases, destabilizing societies and economies.

Consequences

The effects include death, mass illness, psychological trauma, and disruption of normal community life.

The Kosovo Case: An Example of Chemical Weapon Use

During the 1990s, under Slobodan Milošević’s regime, there were reports of poisoning of Albanian students in schools in Prishtinë, Gjilan, and surrounding villages[1][2]. The use of chemical substances served as a tool of pressure and terror, interrupting education and causing long-term psychological trauma among children and civilians.

This example shows that even unprotected civilian communities can become victims of such weapons.

International Examples
• Iraq under Saddam Hussein used sarin and mustard gas against Kurdish cities, killing thousands of civilians[3].
• Aum Shinrikyo in Tokyo, 1995, released sarin gas in the subway, causing multiple fatalities and injuries[4].
• Russia conducted nuclear tests in Nova Zembla, including the Tsar Bomba[5].
• North Korea has developed and tested nuclear weapons[6].
• Iran, India, Pakistan, Iraq have nuclear programs and capabilities for weapons of mass destruction[7].

The Threat from Extremist Groups

Extremist groups pose a major threat to global security, particularly through the use of chemical, biological, and in some cases nuclear weapons. Known examples include:
• ISIS – Used mustard gas and chlorine in Syria and Iraq, killing and injuring civilians[8].
• Al-Qaeda and its branches – Benefited from destabilized regions to acquire chemical and biological materials.
• Taliban (Afghanistan) – Shown interest in using mass violence and destabilizing the region.
• Hezbollah (Lebanon) – Supported by Iran and Syria; has access to dangerous weapons and armed operations.
• Boko Haram (Nigeria) – Has carried out massive attacks and is reported to have interest in chemical weapons.
• Hayat Tahrir al-Sham (Syria) – A branch of former Al-Qaeda, operating in war zones with possible access to chemical materials.
• Al-Shabaab (Somalia) – Conducts terrorist attacks and destabilizes local governments.
• ISIS-K (Khorasan, Afghanistan) – A branch of ISIS with high activity in insecure regions.

Extremist Groups Influenced by States

Some groups may receive influence, technical support, or logistical backing from powerful states pursuing aggressive policies:
• Russia – Reports indicate that certain proxy organizations or extremist groups in the Middle East and Eastern Europe have been influenced or supported to exert political pressure and regional destabilization[9].
• North Korea – Branches of militant groups may have access to nuclear expertise and chemical weapons technology developed by the state.
• Iran – Supports groups like Hezbollah and militias in the Middle East, providing access to chemical weapons or military technology.

The combination of state expertise, regional destabilization, and extremist ideology creates a significant risk for civilians and global stability. This makes international monitoring, arms control, and global cooperation essential to prevent humanitarian disasters.

International Conventions and Laws
1. Non-Proliferation Treaty (NPT): Prevents the spread of nuclear weapons and promotes the peaceful use of nuclear energy[10].
2. Chemical Weapons Convention (CWC): Prohibits production, storage, and use of chemical weapons; requires destruction of existing stockpiles[11].
3. Biological Weapons Convention (BWC): Prohibits the development, production, and possession of biological weapons and toxins[12].
4. International humanitarian law and laws on war crimes: The use of weapons against civilians is considered a crime against humanity and a war crime[13].

Global Consequences

The use of weapons of mass destruction has effects beyond the site of deployment:
• Mass death and disease
• Psychological trauma and social destabilization
• Long-term contamination of soil, water, and air
• Global phenomena such as nuclear winter following a major nuclear conflict[14]

Conclusion

History and international examples, including the case of Kosovo, show that weapons of mass destruction are a real and ongoing threat to humanity. International cooperation, adherence to laws and conventions, rigorous control, and global awareness are essential to protect civilians and maintain world stability.

Footnotes:

[1] Local media reports in Kosovo, 1990-1999, on poisoning of students in schools.
[2] Human Rights organizations in Kosovo, documents on the use of chemical weapons during Milošević’s regime.
[3] Amnesty International, “Chemical Attacks in Iraq”, 1980s.
[4] Human Rights Watch, “Tokyo Sarin Attack”, 1995.
[5] History of nuclear tests in Nova Zembla, Soviet Union/Russia.
[6] International reports on North Korea’s nuclear tests, 2006-2017.
[7] Nuclear programs of Iran, India, Pakistan, and Iraq.
[8] Reports on possible capture of chemical weapons by extremist groups.
[9] Reports on state influence from Russia and North Korea over extremist groups.
[10] Non-Proliferation Treaty, 1968.
[11] Chemical Weapons Convention, 1993.
[12] Biological Weapons Convention, 1972.
[13] International humanitarian law regarding the use of weapons against civilians.
[14] Nuclear winter: drastic global temperature reduction following a nuclear conflict.

The Land of Leka;09.04.2026

Armët e shkatërrimit në masë — bërthamore, kimike dhe biologjike — përbëjnë një kërcënim global për ekzistencën e njerëzimit.

Hyrje

Përdorimi i tyre nuk ndalon vetëm te konfliktet mes shteteve; edhe regjimet represive dhe grupet ekstremiste mund t’i përdorin për terror, presion dhe destabilizim. Rasti i Kosovës gjatë viteve 1990 tregon qartë pasojat e përdorimit të armëve kimike kundër civilëve, duke përfshirë fëmijët dhe nxënësit.

Armët kimike dhe biologjike

Mekanizmi i helmimit
• Armët kimike përdorin substanca toksike që prekin sistemin nervor, mushkëritë dhe organet vitale. Shembuj të njohur janë sarini, VX dhe gazi mustardë.
• Armët biologjike përdorin mikroorganizma ose toksina për të shkaktuar sëmundje epidemike, duke destabilizuar shoqëritë dhe ekonomitë.

Pasojat

Efektet përfshijnë vdekje, sëmundje masive, trauma psikologjike dhe destabilizim të jetës normale të komuniteteve.

Rasti i Kosovës: shembull i përdorimit të armëve kimike

Gjatë viteve 1990, nën regjimin e Slobodan Millosheviçit, pati raporte për helmimin e nxënësve shqiptar në shkolla në Prishtinë, Gjilan dhe fshatrat përreth[1][2]. Përdorimi i substancave kimike shërbeu si mjet presioni dhe terrori, duke ndërprerë arsimimin dhe duke shkaktuar trauma psikologjike afatgjata tek fëmijët dhe civilët.

Ky shembull tregon se edhe komunitetet civile të pambrojtura mund të jenë viktima të këtyre armëve.

Shembuj ndërkombëtarë
• Iraku nën Sadam Husein përdori gaz sarin dhe gaz mustardë ndaj qyteteve kurde, duke vrarë mijëra civilë[3].
• Aum Shinrikyo në Tokion, 1995, shpërndau gaz sarin në metro, duke shkaktuar viktima dhe plagosje të shumta[4].
• Rusia ka kryer teste bërthamore në Nova Zembla, duke përfshirë Tsar Bombën[5].
• Koreja e Veriut ka zhvilluar dhe testuar armë bërthamore[6].
• Irani, India, Pakistan, Iraku kanë programe bërthamore dhe aftësi zhvillimi armësh të shkatërrimit në masë[7].

Rreziku nga grupet ekstremiste

Grupet ekstremiste përbëjnë një kërcënim të madh për sigurinë globale, veçanërisht përmes përdorimit të armëve kimike, biologjike dhe në disa raste bërthamore. Shembuj të njohur përfshijnë:
• ISIS – Ka përdorur gaz mustardë dhe klorin në Siri dhe Irak, duke vrarë dhe plagosur civilë[8].
• Al-Kaeda dhe degë të saj – Kan përfituar nga destabilizimi i rajoneve të pasigurta për të përvetësuar materiale kimike dhe biologjike.
• Talibanët (Afganistan) – Kan treguar interes për përdorimin e dhunës masive dhe destabilizimin e rajonit.
• Hezbollah (Liban) – Mbështetur nga Irani dhe Siria; ka kapacitete për armë të rrezikshme dhe operacione të armatosura.
• Boko Haram (Nigeri) – Ka përdorur sulme masive dhe është raportuar për interes në armë kimike.
• Hayat Tahrir al-Sham (Siria) – Degë e ish-Al-Kaeda, operon në zonat e luftës dhe ka mundësi qasje në materiale kimike.
• Al-Shabaab (Somali) – Kryen sulme terroriste dhe destabilizon qeveritë lokale.
• ISIS-K (Khorasan, Afganistan) – Degë e ISIS me aktivitet të lartë në rajone të pasigurta.

Grupet ekstremiste të ndikuara nga shtetet

Disa grupe mund të marrin ndikim, mbështetje teknike ose logjistike nga shtete të fuqishme që përdorin politika agresive:
• Rusia – Raportohet se disa organizata proxy ose grupe ekstremiste në Lindjen e Mesme dhe Europën Lindore janë ndikuar ose mbështetur për të ushtruar presion politik dhe destabilizim rajonal[9].
• Koreja e Veriut – Degë të grupeve militantë mund të jenë ndikuar ose të kenë qasje në ekspertizën bërthamore dhe teknologji armësh kimikë të zhvilluar nga shteti.
• Irani – Mbështet grupe si Hezbollah dhe disa milicia në Lindjen e Mesme, duke u ofruar qasje në armë kimike ose teknologji ushtarake.

Kombinimi i ekspertizës shtetërore, destabilizimit rajonal dhe ideologjisë ekstremiste krijon një rrezik të madh për civilët dhe stabilitetin global. Kjo e bën mbikëqyrjen ndërkombëtare, kontrollin e armëve dhe bashkëpunimin global thelbësore për të parandaluar katastrofa humanitare.

Konventat dhe ligjet ndërkombëtare
1. Traktati për Mos-përhapjen e Armëve Bërthamore (NPT): Ndalon përhapjen e armëve bërthamore dhe promovon përdorimin paqësor të energjisë bërthamore[10].
2. Konventa për Armët Kimike (CWC): Ndalon prodhimin, ruajtjen dhe përdorimin e armëve kimike; kërkon shkatërrimin e arsenaleve ekzistuese[11].
3. Konventa për Armët Biologjike (BWC): Ndalon zhvillimin, prodhimin dhe posedimin e armëve biologjike dhe toksinave[12].
4. Ligjet ndërkombëtare humanitare dhe të drejtës ndërkombëtare për krimet e luftës: Përdorimi i armëve kundër civilëve konsiderohet krim kundër njerëzimit dhe krim lufte[13].

Pasojat globale

Përdorimi i armëve të shkatërrimit në masë ka pasoja që shtrihen përtej vendit të përdorimit:
• Vdekje dhe sëmundje masive
• Trauma psikologjike dhe destabilizim shoqëror
• Ndotje të tokës, ujit dhe ajrit për dekada
• Fenomene globale si dimri bërthamor pas një konflikti të madh bërthamor[14]

Përfundim

Historia dhe shembujt ndërkombëtarë, përfshirë rastin e Kosovës, tregojnë se armët e shkatërrimit në masë janë një kërcënim real dhe i vazhdueshëm për njerëzimin. Bashkëpunimi ndërkombëtar, respektimi i ligjeve dhe konventave, kontrolli rigoroz dhe ndërgjegjësimi global janë thelbësore për mbrojtjen e civilëve dhe për ruajtjen e stabilitetit botëror.

Fusnota:

[1] Raporte të mediave lokale të Kosovës, 1990-1999, mbi helmimin e nxënësve në shkolla.
[2] Organizata për të Drejtat e Njeriut në Kosovë, dokumente mbi përdorimin e armëve kimike gjatë regjimit të Millosheviçit.
[3] Amnesty International, “Chemical Attacks in Iraq”, 1980s.
[4] Human Rights Watch, “Tokyo Sarin Attack”, 1995.
[5] Historia e testimeve bërthamore në Nova Zembla, Bashkimi Sovjetik/Rusia.
[6] Raportet ndërkombëtare mbi testet bërthamore të Koresë së Veriut, 2006-2017.
[7] Programet bërthamore të Iranit, Indisë, Pakistanit dhe Irakut.
[8] Raportet mbi kapjen e mundshme të armëve kimike nga grupet ekstremiste.
[9] Raporte mbi ndikimin e shteteve si Rusia dhe Koreja e Veriut mbi grupe ekstremiste.
[10] Traktati për Mos-përhapjen e Armëve Bërthamore, 1968.
[11] Konventa për Armët Kimike, 1993.
[12] Konventa për Armët Biologjike, 1972.
[13] Ligjet ndërkombëtare humanitare mbi përdorimin e armëve kundër civilëve.
[14] Dimri bërthamor: ulje drastike e temperaturave globale pas një konflikti bërthamor.

Vendi i Lekës;09.04.2026

“Jemi brezi që mbron dhe flet shqip”

Studentë shqiptarë në Maqedoninë e Veriut kanë dalë ditët e fundit në protestë, për të kundërshtuar kufizimet ndaj përdorimit të gjuhës shqipe në provimin e jurisprudencës. Me sloganin e fortë “Gjuha nuk negociohet”, ata kërkojnë respektimin e të drejtave të garantuara me ligj dhe kushtetutë. Protesta u zhvillua në Shkup, ku të rinjtë u mblodhën për të shprehur pakënaqësinë ndaj një qëndrimi institucional që, sipas tyre, pamundëson dhënien e provimit profesional në gjuhën shqipe. Studentët e konsiderojnë këtë një shkelje të drejtpërdrejtë të të drejtave gjuhësore dhe një hap prapa në zbatimin e barazisë në institucionet shtetërore.  Studentët shqiptarë të jurisprudencës në universitetet shqiptare po përballen me një realitet absurd: në vend që të përgatiten për të mbrojtur ligjin, ata detyrohen të përballen me shkeljen e tij. E drejta për përdorimin e gjuhës shqipe nuk është as kërkesë politike dhe as çështje interpretimi – është e drejtë themelore. Dhe çdo pengesë ndaj saj është shkelje e drejtpërdrejtë.  Por problemi nuk qëndron vetëm te shkelja. Problemi më i madh është heshtja.

“Gjuha shqipe nuk është çështje kompromisi. Ajo është identiteti ynë dhe e drejtë themelore,” u shprehën protestuesit, sipas ajencisë INA, duke theksuar se kërkesa e tyre nuk lidhet me privilegje, por me zbatimin e ligjeve ekzistuese që garantojnë përdorimin e gjuhëve në vend.  Në thelb të reagimit është kërkesa që provimi i jurisprudencës të mund të jepet edhe në shqip, në përputhje me legjislacionin në fuqi. Studentët kërkuan gjithashtu reagim të menjëhershëm nga institucionet dhe reflektim zyrtar nga të gjithë mbi vendimin që ka nxitur pakënaqësi, jo vetëm në radhët e studentëve të prekur drejtë për së drejti nga ky vendim.

Kjo protestë rikthen në vëmendje debatet e kahershme për statusin dhe përdorimin praktik të gjuhës shqipe në Maqedoninë e Veriut. Edhe pse ligji për përdorimin e gjuhëve parashikon të drejta të zgjëruara për komunitetet etnike, zbatimi i tij në praktikë vazhdon të jetë sfidë.  Protesta e studentëve shihet si një sinjal i qartë se çështjet e identitetit dhe barazisë mbeten të ndjeshme në Maqedoninë e Veriut dhe se rinia atje është e gatshme të reagojë kur ato vihen në pikëpyetje.  Njëri nga organizatorët e protestës, Mevlan Ademi, para protestuesve parashtroi kërkesat e studentëve, duke theksuar se një situatë e tillë nuk do të duhej të ndodhte në vitin 2026. Sipas tij, është e papranueshme që studentët të detyrohen të dalin në rrugë për të mbrojtur gjuhën e tyre, raporton agencia e lajmeve, INA.  “Po ja ku jemi. Para se të jemi studentë apo profesionistë, ne jemi shqiptarë. Dhe kur preket gjuha, preket vetë themeli ynë. Gjuha shqipe është mënyra se si jetojmë, si flasim dhe si kemi ardhur deri këtu”, deklaroi Ademi.  “Shqipja assesi nuk negociohet. Ky është minimumi i dinjitetit. Nuk kërkojmë favore, kërkojmë barazi. Nuk jemi kundër askujt – jemi këtu për veten tonë, për gjuhën tonë dhe për të ardhmen tonë”, u shpreh ai.  Në fjalën e tij, Ademi shtoi se studentët nuk do të lejojnë që gjuha shqipe të trajtohet si opsion, por si pjesë e pandashme e identitetit. “Ne po themi qartë: nuk ka shtet të së drejtës pa barazi gjuhësore. Jemi brezi që mbron dhe flet shqip”, deklaroi ai mes duartrokitjeve të protestuesve, raportoi INA.

Në një shtet si Maqedonia e Veriut që synon të ndërtojë standarde të mirëfillta demokratike dhe të forcojë sundimin e ligjit, të drejtat themelore nuk mund të vihen në diskutim, e aq më pak të relativizohen. Një ndër këto të drejta të panegociueshme është përdorimi i gjuhës amtare.  Studentët shqiptarë të jurisprudencës në universitetet shqiptare në Maqedoninë e Veriut përballen me sfida që nuk duhet të ekzistojnë në një shoqëri

evropiane që pretendon barazi dhe respekt për diversitetin. E drejta për të studiuar dhe për t’u shprehur në gjuhën shqipe nuk është privilegj, por një e drejtë themelore e garantuar nga parimet ndërkombëtare të të drejtave të njeriut dhe nga vetë korniza ligjore e vendit.  Është e papranueshme që në institucionet e arsimit të lartë, ku formohen juristët e së ardhmes, të ketë paqartësi apo pengesa në përdorimin e gjuhës shqipe. Kjo, jo vetëm cenon dinjitetin e studentëve shqiptarë por dëmton edhe vetë cilësinë e edukimit juridik dhe besimin në sistemin e drejtësisë të atij vendi.  Respektimi i gjuhës nuk është çështje teknike apo administrative; është çështje identiteti, barazie dhe drejtësie. Një shtet i së drejtës matet pikërisht nga mënyra se si i mbron të drejtat e qytetarëve të tij, pa dallim.  Prandaj, kërkohet angazhim i menjëhershëm dhe i qartë nga institucionet e shtetit të Maqedonisë së Veriut, përgjegjëse për të garantuar zbatimin e plotë të së drejtës për përdorimin e gjuhës shqipe në të gjitha nivelet e arsimit juridik. Mospërmbushja e këtij detyrimi nuk është vetëm padrejtësi ndaj studentëve shqiptarë; është njollë mbi vetë kredibilitetin e sistemit arsimor dhe juridik në vend. Një shtet që dështon të garantojë të drejtat elementare në auditoret universitare, vështirë se mund të pretendojë drejtësi në gjykata. Çdo devijim nga ky standard përbën një hap prapa në rrugën drejt një shoqërie të barabartë dhe demokratike. Gjuha nuk negociohet. Ajo mbrohet!

Dështimi institucional ka emër.  Në një shtet që pretendon se ka ndërtuar stabilitetin e tij politik dhe shoqëror mbi balancën ndëretnike dhe mbi parimet e Marrëveshjes së Ohrit, çdo cenim i të drejtave gjuhësore nuk është më, thjesht, shkelje ligjore – është shkelje e vetë themelit mbi të cilin qëndron shteti. Sot, studentët shqiptarë të jurisprudencës në Universitetin e Tetovës, në Universitetin e Evropës Juglindore dhe në Universitetin Nënë Terez, përballen me pengesa që nuk duhet të ekzistojnë: kufizime, paqartësi dhe standarde të dyfishta në përdorimin e gjuhës shqipe në procesin mësimor dhe vlerësues.  Kjo nuk është më çështje interpretimi. Është shkelje e drejtpërdrejtë.  Dhe kur kjo ndodh në fakultetet juridike – aty ku duhet të mbrohet ligji – atëherë kemi të bëjmë me një paradoks të rrezikshëm: juristët e së ardhmes po edukohen në një sistem që vetë nuk respekton normat që pretendon të mësojë.  Institucionet përgjegjëse – nga universitare deri te Ministria e Arsimit dhe Shkencës e Maqedonisë së Veriut, por as përfaqësitë diplomatike ndërkombëtare në Shkup, nuk mund të vazhdojnë të heshtin për këtë çeshtje. Heshtja në këtë rast është bashkëfajësi. Duhet theksuar e ritheksuar se zvarritja e zgjidhjeve të kësaj çesthjeje është refuzim për të vepruar dhe mosveprimi është shkelje. Sa herë që e drejta për gjuhën shqipe relativizohet, dërgohet një mesazh i qartë: se ligji zbatohet sipas dëshirës, jo sipas detyrimit. Ky është një standard që nuk mund të tolerohet në një shtet që pretendon integrim evropian dhe sundim të ligjit.  Nëse Marrëveshja e Ohrit ishte kompromis për paqe, ajo nuk ishte kompromis për të drejtat bazë të njeriut. Ajo i garanton ato! Dhe çdo shmangie nga këto garanci është hap prapa – politik, juridik dhe moral. Prandaj, disa pyetje janë të drejtpërdrejta dhe kërkojnë përgjigje: Kush po e pengon zbatimin e plotë të gjuhës shqipe në universitetet shqiptare? Kush do të mbajë përgjegjësi për këtë situatë? Dhe deri kur do të vazhdojë kjo heshtje e qëllimshme, qoftë edhe nga faktori politik shqiptar, të pakën deri tani? Në  interes të kujt është kjo heshtje zyrtare?

Institucionet dhe entet qeveritare duhet të përgjigjen – qartë dhe konkretisht.  Nuk ka më vend për fjalë boshe dhe as për deklarata protokollare. Kërkohen masa konkrete, të menjëhershme dhe të verifikueshme. Sepse e vërteta është e thjeshtë: një shtet që dështon të mbrojë gjuhën, dështon të mbrojë qytetarin. Gjuha nuk negociohet. Por as dinjiteti nuk pret. Dhe ky nuk është apel – por është kërkesë.

Frank Shkreli

“Gjuha nuk negociohet!” – Studentët shqiptarë në protestë, mesazhe të forta për barazi dhe identitet – Nga portali i agjencisë së lajmeve, INA.

Në Traktatin e Paqes me Italinë, lidhur në Paris më 10 Shkurt 1947, e shkruar e zeza mbi të bardhë dhe e nënshkruar nga 20 Fuqitë Aleate dhe të Asociuara në atë Luftë nga njëra anë, dhe Italia nga ana tjetër: “Italia kreu agresion ushtarak kundër Shqipërisë më 7 Prill 1939”!

Akoma edhe sot pas treçerekshekulli, historia e Shqipërisë në raport me Luftën e Dytë Botërore shkruhet ose mbi alibira ideologjike, ose mbi hamendje historianësh, por jo mbi baza dëshmish juridike ndërkombëtare.

Në Arkivin Qëndror të Shtetit, gjëndet dokumenti që Presidiumi i Kuvendit Popullor të Republikës Popullore të Shqipërisë, me Dekret Nr. 480, datë 9 Tetor 1947, ka vendosur ratifikimin e Traktatit të Paqes me Italinë, nënshkruar në Paris më 10 Shkurt 1947 dhe ka autorizuar Qeverinë e Republikës Popullore të akcedojë (pranojë, bëhet palë) në këtë Traktat, në të cilin, përcaktohet se: “Italia heq dorë formalisht (zyrtarisht) në favor të Shqipërisë nga të gjitha sendet (me përjashtim të godinave të okupuara normalisht nga misionet diplomatike dhe konsullore), nga të gjitha të drejtat, konçesionet, interesat dhe përfitimet e çdo lloj në Shqipëri që i përkasin Shtetit Italian ose organizatave gjysmë zyrtare italiane. Italia heq dorë gjithashtu nga të gjitha interesat e posaçme ose çdo influencë e veçantë që ka fituar në Shqipëri, si rrjedhim të agresionit të 7 Prillit 1939 ose në bazë të traktateve dhe akordeve të lidhura para kësaj date (Pjesa e I-rë, Seksioni VI, Neni 29).

Në Traktatin e Paqes me Italinë, e shkruar e zeza mbi të bardhë dhe e nënshkruar nga 20 Fuqitë Aleate dhe të Asociuara në atë Luftë nga njëra anë, dhe Italia nga ana tjetër: “Italia kreu agresion ushtarak kundër Shqipërisë më 7 Prill 1939”!

Në mbështetje të sa më sipër, Traktati i Paqes me Italinë detyronte “Reparacione në favor të Shqipërisë…një vleftë prej 5,000,000 dollarësh (minimalja 67,500,000 dollarë sot) të Shteteve të Bashkuara” (Pjesa e VI-të, Kërkesa të rrjedhura nga lufta, Seksioni I, Neni 74, pika B/1). Pra, fakti i agresionit mbështetet edhe nga dënimi që i bëhet Italisë nëpërmjet pagesës së reparacioneve, ndërkohë që askush nuk ka dhënë një llogari se ku është arkëtuar kjo shumë.

Thjeshtë, përse nuk është përmendur deri më sot ky Traktat? Kujt i ka interesuar mospërmendja e tij në dokumente dhe historiografinë zyrtare?

Historiografia komuniste, në kundërshtim me këtë dëshmi të patjetërsueshme juridike ndërkombëtare, sajoi alibira për raportin e Zogut me Italinë, sikur ai e shiti Shqipërinë. Por, sikur Mbreti Zog ta kishte “shitur” Shqipërinë, atëherë Italia do të vinte në Shqipëri me jahte turistike! Por është e njohur botërisht se Italia e pushtoi Shqipërinë me një plan të mirëstudiuar ushtarakisht, përmes një operacioni të mirëfilltë ushtarak, madje të punuar në Shtabin e Përgjithshëm të Ushtrisë Italiane me emërtimin e koduar zyrtar “Oltre Mare Tirana”, ku u angazhuan forcat e njësive të mëdha operative me mbi 25,000 ushtarë, qindra avionë luftarakë, dhjetra luftanije, etj.

Nga ana tjetër, është e dëshmuar zyrtarisht qëndresa dinjitoze e ushtrisë dhe e xhandarmërisë shqiptare nën udhëheqjen e major Abaz Kupit, një nga ushtarakët besnikë të Zogut.

Pra, kemi të bëjmë me dy përcaktime krejt të kundërta politiko-juridiko-historike: “Shitje e Shqipërisë” apo “Agresion ndaj Shqipërisë”? Sepse nuk mund të bashkëjetojnë dy koncepte dhe përcaktime që përjashtojnë njëri-tjetrin.

Sikur të pranonim tezën komuniste se Zogu e “shiti” Shqipërinë, atëherë do të duhet të pranonim edhe tezën se ai, fare natyrshëm, do të shkonte të vendosej në ndonjë vilë në Itali, ku do ta prisnin me lule. Por, sikurse është e qartë si drita e diellit, Zogu nuk shkeli në Itali. Përkundër, ai zgjodhi të qëndrojë dhe të punojë për luftën antifashiste pikërisht në Britani, në shtetin që udhëhoqi Luftën Kundër Fashizmit dhe Nazizmit. Prej aty, Mbreti shqiptar ushtroi angazhimin e tij antifashist e antinazist, përmes diplomacisë aktive dhe aktivizimit të forcave legaliste brenda Shqipërisë në përkrahje dhe mbështetje të Aleancës së Madhe Antifashiste.

Ndërkohë, forcat besnike të Mbretit shqiptar në këtë luftë, të udhëhequra nga Abaz Kupi, vijuan qëndresën antifashiste, pikërisht në periudhën kur asnjë forcë tjetër politike nuk e kishte filluar këtë luftë. Abaz Kupi ruajti trashëgiminë dhe besnikërinë të Mbretit, duke vijuar edhe më tej qëndresën antifashiste dhe duke pranuar, njëherësh, të bashkëpunonte edhe me forcat e tjera ushtarake antifashiste të vendit, deri si anëtar i barabartë i Shtabit të Përgjithshëm Antifashist.

Kështu, historia e paanshme, historia e dokumentuar, madje me dokumente autentike ndërkombëtare dhe kombëtare, pra jo historia e sajuar, i ka të gjitha dëshmitë dhe arsyetimet politike, juridike dhe ushtarake se Italia kreu agresion ushtarak kundër Shqipërisë më 7 Prill 1939 dhe se Mbretëria shqiptare ishte promotorri i qëndresës kundër këtij agresioni dhe, më tej, i Luftës Antifashiste.

Është fakt historik që, kur Mbreti Zog konstatoi se Italia kishte qëllime të largëta pushtuese ndaj Shqipërisë, ai nuk i pranoi ftesat, kërkesat, ultimatumet apo presionet fashiste italiane për t’a lidhur përjetësisht Shqipërinë me të ashtuquajturat “traktate të përbashkëta mbrojtëse”, të cilat ishin instrumente politike të parapushtimit ushtarak, një “përqafim mbytës i Italisë”, sikurse do ta cilësonte një studiues. Italia ndoshta e paragjykonte Mbretin Zog si një shtetar që mund të “lëshonte pé pas një presioni italian kundër vullnetit të tij, ose interesave të veta”. Brenda këtij paragjykimi, pala taliane kishte menduar se kërcënimi financiar mund të përdorej si presion që të pranohej përtëritja e Traktatit dhe se “politika e shtrëngimit të vidave, ndërprerja e ndihmës, dmth pezullimi i derdhjes së këstit të huasë … do të ishin leva e Arkimedit që do ta thyente mbretin”. Por këto presione, sikurse është vërtetuar në shumë dokumente, “nuk arritën ta tundnin nga qëndrimi i tij i pakthyeshëm”.

Është e dëshmuar tashmë po ashtu me dokumente autentike se “Nga mesi i muajit shkurt 1939, relatat shiptaro-italiane morën një kthesë përkeqësimi të mëtejshëm kur mbreti i shqiptarëve nisi të luajë me karta të hapura” dhe se përpjekjet e Mbretit Zog për të denoncuar veprimtarinë subversive italiane, pala italiane kërkoi t’i asfiksojë përmes përpjekjeve të saj deri edhe “për të eleminuar Mbretin Zog”, si pengesë kryesore ndaj planeve pushtuese.

Historiografia komuniste, madje edhe ajo e mëvonëshme, e ka anatemuar largimin e Mbretit Zog nga Shqipëria sikur ky largim përbënte “braktisje të luftës antifashiste”. Por, me arsyetim të shëndoshë, jo të verbër, do të gjejmë se Haakon VII i Norvegjisë refuzoi për t’iu nënshtruar presionit gjerman në Luftën e Dytë Botërore që i kërkoi atij të abdikonte, frymëzoi qëndresën e ushtrisë, mërgoi në Angli dhe u kthye nga mërgimi në Norvegji në qershor 1945, duke gëzuar kështu nderimin e popullit norvegjez. Afërsisht të njëjtës peripeci iu nënshtrua edhe Mbretëresha Vilhelmina e Holandës. Po kështu, Mbreti Leopold III i Belgjikës qëndroi në vend por, për shkak të supremacisë ushtarake gjermane u detyrua të kryejë akt dorëzimi, çka i kostoi një kalvar të gjatë politik e poshtërues deri në abdikimin nga froni. Ndërsa  Mbreti Kristian X i Danimarkës mbeti në kryeqytetin e tij gjatë gjithë pushtimit gjerman të Danimarkës, i pranuar nga gjermanët, por duke fymëzuar një qëndresë të heshtur popullore.

Atëherë, edhe arsyetimi i shëndoshë i historiografisë shqiptare duhet ta shkruajë me gërma të mëdha se largimi i Zogut nga Shqipëria ishte shprehje e mospranimit të agresionit, jo shprehje e pranimit të tij. Me këtë akt, ai i kurseu prestigjit të Shtetit Shqiptar si subjekt juridik në të drejtën ndërkombëtare dhe të vendit, si dhe të vetë Mbretit që ishte kreu më i lartë i këtij shteti, poshtërimin nga pushtuesit fashistë apo nazistë, që do të ishte, në fakt, poshtërim për gjithë kombin shqiptar.

Traktati i Paqes me Italinë detyron që “Italia njeh se të gjitha akordet ose marrëveshjet e arritura midis Italisë dhe autoriteteve që ajo kishte ngritur në Shqipëri që prej 7 Prillit 1939 e deri më 3 Shtator 1943 janë nul dhe të pa qenë.” (Pjesa e I-rë, Seksioni VI, Shqipëria, Neni 31). Kjo do të thotë që, nëse Fuqitë e Mëdha nuk do të kishin vendosur ndryshe në Jaltë, në Shqipëri do të ishte rivendosur rendi kushtetues dhe juridik legjitim i përpara Luftës së Dytë Botërore.

Prandaj, është detyrim i institucioneve shtetërore përkatëse dhe i historiografisë zyrtare që interpretimin e historisë së Shqipërisë në raport me Luftën e Dytë Botërore ta bëjnë mbi baza dëshmish juridike ndërkombëtare, jo mbi baza alibirash ideologjike. Historia nuk bëhet me alibira apo arsyetime ideologjike.

Nuk besoj se ka njeri që ta shoqërizojë një emër si Isa Belshi* me krijimin e Dominionit të Kanadasë. Me përjashtimin tim, kuptohet. Por unë kam arsyet e mia. Historinë e Kanadasë e jap mësim për imigrantët që prej 27 vjetësh dhe Isa Belshi ka qëlluar të jetë një prej nxënësve të mij. Ndër të paktët shqiptarë, në morinë e të porsaardhurve nga të katër anët e botës, ai u ul në klasën time ndoshta 20 vjet të shkuara. Djalë i sjellshëm, krejt normal, të cilin edhe mund ta kisha harruar po të mos më ishte ngulitur në mendje një episod paksa i veçantë.

Një ditë, kur iu kisha dhënë nxënësve një detyrë klase, e dëgjoj që shkëmbente fjalë me një vajzë nga Irani ulur pranë tij.

“Ti e ke emrin Isa?” e pyeti ajo.

“Ajze,” e korrigjoi ai. “Shkruhet Isa, por shqiptohet Ajze.”

“Ti je shqiptar,” nguli këmbë vajza. “Nuk ka asnjë kuptim që shqiptarët ta shqiptojnë Ajze. Ti je shqiptar dhe nga emri duhet të jesh musliman. Nuk ka asgjë të keqe të pranosh që quhesh Isa.”

“E di,” tha Isai. “Por unë quhem Ajze. Nuk jam musliman.”

Kaq. Disa muaj më vonë Isai mbaroi punë me kurset e anglishtes dhe vazhdoi jetën.  M’u kujtua para disa ditësh kur i pashë emrin në një koment në fejsbuk në përkrahje të postimit të një miku të përbashkët. Postimi dhe komentet vërtiteshin rreth një nisme të bashkisë së Torontos për të administruar katër shitore eksperimentale që do të synojnë t’i mbajnë çmimet e ulura për nevojtarët. Si çdo përpjekje në ndihmë të të varfërve dhe pa leverdi për të pasurit, kjo i kishte shqetësuar shumë disa të djathtë shqiptarë, duke përshfirë edhe Isain. Ata kishin gjetur rastin të shprehnin përsëri shqetësimin se Kanadaja “ka marë fund”, “e ka mbytur komunizmi”. Shtetëzimi i shitoreve nga bashkia e Torontos për ta shënon fundin e iniciativës së lirë kapitaliste dhe nuk do të jetë e largët dita kur ushqimi të shpërndahet me tollona.

Si mësues i gjuhës dhe kulturës kanadeze për imigrantët u ndjeva keq. Dukshëm nuk kisha qullosur gjë me edukimin e Isait. Ja çfarë nuk kisha arritur t’i mësoja atij:

Kanadaja u krijua si dominion i pavarur më 1 korrik 1867, por mënyra se si ajo do të qeverisej kishte filluar të praktikohej në kolonitë britanike që në gjysmën e parë të shekullit të 19të dhe, ndoshta edhe më herët. Në Kanadanë e Epërme dhe atë të Ulët (sot Ontario dhe Kebek) që u bënë baza e shtetit të ardhshëm, kishte kohë që funksiononte sistemi i përfaqësimit në qeverisjen e përgjegjëshme (responsible government). Në atë kohë votonin vetëm meshkujt e bardhë dhe do të duheshin përpjekje për ta bërë demokracinë më gjithëpërfshirëse kur të drejtën e votës e fituan edhe “racat” e tjera, aborigjinalët, gratë dhe, së fundi, gjithë qytetarët kanadezë mbi moshën 18 vjeç.

Ligji Britanik për Amerikën e Veriut (British North America Act) parashikonte edhe strukturën e shtetit të sapokrijuar, që fillimisht u quajt Dominion of Canada. Sipas tij, Kanadaja ishte (dhe është) monarki kushtetuese dhe shtet federal, në të cilin përcaktohen qartë të tre nivelet e pushtetit – federal, provincial/territorial dhe bashkiak.

Shtet federal do të thotë që njësitë përbërëse (provincat dhe territoret) kanë pavarësi ligjëvënëse dhe qeverisës. Shteti federal ka përgjegjësi të caktuara, si mbrojtjen, marrëdhëniet me jashtë, tregëtinë ndërkombëtare, qytetarinë, ndërsa pushtetet provinciale/territoriale mbulojnë arsimin, shëndetësinë, zhvillimin ekonomik, autostradat. Bashkitë merren me mirëmbajtjen e rrugëve dhe parqeve, urbanistikën, emergjencat, mbledhjen e mbeturinave, zjarrfikësat, etj.

Të tre nivelet kanë organe ligjvënëse dhe qeverisëse në fushat përkatëse. Edhe bashkitë kanë të drejtë të nxjerrin ligjet që në anglisht quhen “by-laws”. Ndërsa zgjedhjet për në parlamentin federal dhe ato provinciale/territoriale bëhen kryesisht në bazë partish, në pushtetin lokal nuk janë të lejuar të kandidojnë partitë. Përkundrazi, kandidatët për kryetarë dhe këshilltarë bashkie nuk kanë lidhje apo mbështetje partiake.

Partitë që marrin pjesë në zgjedhjet provinciale ndryshojnë nga partitë federale, pavarësisht përkimeve në orjentim dhe emërtim (liberale, konservatore, NDP, të gjelbër) dhe janë të pavarura nga njëra-tjetra. Kreu i një partie federale nuk ka ndikim mbi partinë e provincës që mund të ketë të njëjtin emërtim apo orjentim. Një shembull konkret është mospërputhja në mendime (deri në përplasje) midis kreut të partisë konservatore në Ontario, njëkohësisht edhe Kryeministër i Ontarios dhe kreut të partisë konservatore të Kanadasë.

Çka shkruajta mund të gjenden të përmbledhura në një tekst që përdoret për marrjen e provimit të qytetarisë kanadeze të titulluar Zbulo Kanadanë (Discover Canada) me të cilin të porsaardhurit në Kanada mësojnë për procedurat e votimit, historinë, simbolet dhe institucionet demokratike të vendit, gjeografinë dhe të drejtat e detyrimet e qytetarëve.  Prej më se 27 vjetësh jap mësim për imigrantët dhe e shoh si të domosdoshme sepse shpjegon pjesë të kulturës që atyre iu nevojiten për t’u integruar.

Ndërsa gjeografia, përbërja e popullsisë, ekonomisë dhe, deri diku, historia e vendit priten me kurreshtje dhe dëshirë për të mësuar, pjesa e kulturës qytatare, mënyra se si funksionon shteti, si zgjidhet qeveria, cilat janë institucionet demokratike etj., është pak më e vështirë për t’u përcjellë. Një pjesë kanë interes të dëgjojnë dhe të mësojnë, ndërsa te të tjerët mbizotëron skepticizmi.

Veçanërisht imigrantë që vijnë nga diktatura të konsoliduara ose ish diktatura të tejzgjatura të ndjekin me një buzëqeshje paksa ironike sikur duan të të thonë: Vërtet i beson ti këto gjëra? Për ta, ideja e qeverisjes vertikale nga lartë poshtë dhe koncentrike (nga qendra në periferi) është e ngulitur aq thellë në vetëdije, saqë e kanë të pamundur të përfytyrojnë apo të pranojnë ekzistencën e mënyrave të tjera të organizimit të pushtetit.

Ky lloj imigranti e ka të vështirë të integrohet sepse nuk arrin ta kuptojë dhe nuk pranon ta kuptojë si funksionon realisht një vend demokratik. Për ta gjithçka duhet të operojë me praktikat e diktaturave ose post-diktaturave, ku ai që është në krye kontrollon të gjitha qelizat e jetës së vendit.

Në Kanada politikat, ligjet dhe masat e bashkisë së Torontos nuk kanë lidhje me çfarë bën provinca e Ontarios dhe, aq më pak, me çfarë bën gjithë vendi. Ato vlejnë vetëm për qytetin e Torontos, asnjë centimetër më tej. Nuk mund të nxjerrësh përfundimin se Kanadanë e ka pushtuar komunizmi ngaqë bashkia e Torontos po merr një nismë të cilën ti nuk e pëlqen.

Pikërisht këtë nuk kam arritur t’i mësoj Isait kur ka qenë nxënësi im. Prandaj ndihem fajtor.

Më duket se nuk i kam shpjeguar si duhet edhe se rivalitetin midis partive politike kanadeze nuk mund të shpjegohet me termat banalë të rivalitetit politik në Shqipëri si luftë midis komunistëve dhe anti-komunistëve. T’i kisha bërë të qartë se kush e sheh Partinë Liberale kanadeze si parti komuniste nuk ka kuptuar asgjë nga politika kanadeze.

Partia Liberale për të cilën “të djathtët” shqiptarë në Kanada janë të bindur se po i sjell komunizmin vendit, ka qenë në pushtet 85 nga 100 vjetët e shekullit të 20të dhe 15 nga 26 vjetët e këtij shekulli. Në të gjithë historinë e saj Kanadaja është drejtuar më tepër nga Liberalët se sa nga Konservatorët duke qenë dhe mbetur vend kapitalist. Programet e saj sociale janë pjesë e funksionimit si shtet kapitalist dhe nuk ia ndërrojnë natyrën sistemit.

Këto janë fakte historike të vendosura dhe të përcaktuara përpara se Isai dhe shokët e tij të djathtë shqiptarë të mbushin formularët për të imigruar në Kanada.

Duke mos njohur traditën e demokracisë kanadeze, disa të djathtë shqiptarë, por edhe të tjerë imigrantë të paintegruar, kanë një përfytyrim shumë të gabuar të rivalitetit politik këtu. Atyre iu duket sikur gjithçka duhet të jetë e acaruar, konfliktuale, sikur palët e urrejnë njëra-tjetrën, sikur njerëzit duhet të rrëmbejnë sa më parë shishet e vajgurit e fishekziarët dhe të dalin shesheve për t’iu vënë zjarrin ndërtesave qeveritare. Të nxitur paksa në imagjinatën e tyre edhe nga zhvillimet e këtyre 15 vjetëve të fundit në Shtetet e Bashkuara, ata kujtojnë se janë në mes të një lufte politike për jetë a vdekje midis forcave kundërshtare që duan ta zhdukin njëra-tjetrën nga faqja e dheut.

Pavarësisht se çfarë ndodh në nivel federal në Shtetet e Bashkuara, Kanadaja ka ditur të ruajë gjakftohtësinë dhe të mbajë të paprekur institucionet demokratike. Dy forcat politike kryesore në Kanada kanë më shumë gjëra të përbashkëta me njëra-tjetrën, se sa çështje që i ndajnë. Në planin ekonomik, konservatorët janë më të kujdesshëm me shpenzimet dhe dijnë të menaxhojnë më mirë, ndërsa liberalët janë më dorëloshuar. Por të dy partitë janë krejtësisht kapitaliste dhe mbështesin, ose mbështeten nga biznesi i madh, gjë që mund të mos jetë edhe aq e favorshme për vendin. Forca e tretë politike, NDP (Partia e Re Demokratike) është më majtas; i mëshon programeve sociale dhe interesave të shtresave më të varfëra, kryesisht të rinjve, por ata nuk kanë qeverisur ndonjëherë në shkallë federale. Partia e Kebekut ndjek interesat e provincës së vet, ndërsa të tjerët, të gjelbrit apo të pavarurit janë shumë pak në numër dhe nuk kanë ndonjë ndikim.

Me këto nuk dua të them që çdo gjë në Kanada shkon si në vaj. Demokracia është udhëtim, nuk është destinacion. Për mendimin tim, sot vendi vazhdon të ndjejë pasojat e keq-qeverisjes për një kohë të gjatë nga një kryeministër i paaftë si Xhastin Trudo. Këtyre iu janë shtuar edhe politikat e paparashikueshme nga fqinjët jugorë, lufta në Iran dhe kriza energjitike botërore. Kanadezët kanë mendime të ndryshme për një sërë çështjesh ekonomike, politike dhe shoqërore. Por mospajtimet në mendimet për mënyrën e zgjidhjeve të problemeve nuk çojnë në konflikte të ashpra.

Politikanët e partive të ndryshme në parlament kanë marrëdhënie normale dhe mirësillen me njëri-tjetrin. Nuk bëhet fjalë për sulme personale apo për fyerje.**

______________________________________

* Emri është paksa i modifikuar për arsye etike.

** Në videon që kam vënë për të ilustruar shkrimin janë tre figura që përfaqësojnë tre pushtetet në Kanada: Mark Karni, kryeministri liberal i Kanadasë, Dag Ford, kreu konservator i provincës së Ontarios, dhe Olivia Çau, kryetarja e Bashkisë së Torontos. Çau nuk përfaqëson asnjë parti, megjithëse është e veja e ish-kryetarit të partisë NDP dhe ka qenë vetë përfaqësuese në parlamentin federal. Konservatori Dag Ford dhe kryeliberali Mark Karni kanë marrëdhënie shumë të mira me njëri-tjetrin. Dag Ford nuk e ka fort për zemër Olivia Çaun. Sidoqoftë, siç duket edhe në video, të tre dijnë të sillen në mënyrë të qytetëruar në publik. Dag Ford i drejtohet Karnit: “Për pak piva nga gota jote.” Ky i përgjigjet: “Nuk e kam prekur”. “Mirë,” thotë Ford. “Po pi një gllënjkë. Shpresoj të mos më kthejë në liberal.” Të tre qeshin.

Nga libri i ri

Tiranë – Zyrih – Bernë, 15 Mars 1996

Në Zürich arritëm nga Tirana me Swissair. Një nga linjat më të njohura të botës, që tani nuk është më.

Ishte 15 Mars 1996. Aty na priste Sekretari i Parë i Ambasadës së Republikës së Shqipërisë në Bernë sot i ndjeri Bujar Marikaj. Marrëdhëniet diplomatike Shqipëri-Zvicër ishin vendosur që më 1970, por në rang Ambasade vetëm pas 1992.

Familja jonë në 15 Marsin e 1996 atëherë kishte tre anëtarë. Endriti do të lindte më vonë në Bernë. Nga Tirana u nisëm pasdite, na përcollën miq pa fund, natyrisht Muja. Aty rastisi edhe Azem Hajdari që kthehej nga një udhëtim jashtë. U përqafuan me Skënderin. Azemi i shkonte shpesh Skënderit në zyrë në RTSH. Në të njëjtin avion me ne udhëtonte edhe Ambasadori Amerikan Joseph Edward Lake, që e kish përfunduar detyrën pa mbushur as dy vjet.

Tirana është shumë e bukur në pranverë. 15 Marsi i 1996 ngjante me një ditë të bukur Maji nga ato pranë qershorit, që i japin mbrëmjeve aromën e dorëzonjave, akacieve e blirit.

Një ditë më parë, gjatë përgatitjeve të fundit në prag të udhëtimit, afër ATSH tek një dyqan nga ato të privatizuarit pa rënë mirë diktatura, si tregues se bashkë me pushtetin politik do t’i msynin ekonomisë, bleva një servis të bukur pjatash. Ende pa u nisur për në Zvicër, fantazoja kthimin në shtëpi me drekat e darkat që do të na përgatiste me aq shije, një përzierje e orientit me oksidentin, Lili, my Mom, që posa të shërbeheshin në tavolinë, im atë do t’ia ngrinte menjëherë në qiell, pa i prekur kush ende me pirun.

Në Zürich si mirëseardhje na priti e njëjta pranverë që lamë në Tiranë. Ishte një mot jo i zakonshëm për Zvicrën, por që përsëritet ciklikisht.

Nga Aeroporti Kloten morëm trenin drejt Bernës. Do të banonim përkohësisht në një garsonierë të madhe në Alpenstrasse, një nga rrugët më të bukura berneze me plot rezidenca të Ambasadave të huaja, ku aty do të qendronim deri më 15 maj.

Prej 1992, na kishte rënë rruga të ndalonim në Zvicër, herë tranzit, herë të ftuar nga komuniteti shqiptar dhe LDK, që ishte një model i disiplinuar organizimi për t’u marrë sot shembull.

Shqipërinë e lamë me plot shpresa, duke u ringjallur, në ripërtëritje. Ndërsa nga ish Jugosllavia ndihej era e barutit, posa kish dalë nga flakët e luftës me marrëveshjen e Dayton-it të nënshkruar në dhjetor e Sarajeva në shkurt ish çngujuar nga rrethimi tragjik pothuaj 4 vjeçar.

Ishim të lumtur që Shqipëria, po përparonte.

Një diplomat kroat që e vizitoi Ambasadën e na tregonte me dhimbje plagët e gërmadhave të luftës në vendin e tij, na thosh me zili “Shqipëria ishte me fat”.

Ishim vërtetë me fat.

Shqipëria zyrtarisht e kishte nënshkruar marrëveshjen e Partneritetit për Paqe me NATO-n më 23 shkurt 1994. Do të duhej të ishim vendi i parë që do t’i bashkoheshim Aleancës Verio-Atlantike nëse…

Nëse zgjedhjet e 26 majit 1996 nuk do të tjetërsoheshin;

nëse qeveria do të merrte masa të mos lejonte piramidat financiare të fitonin terren deri kur do të plaste kriza

dhe Sali Berisha nuk do të mbante qendrimin konstant se Shqipëria do ta mbronte Kosovën si shtet nëse do të sulmohej…

Si të mos e kishte këtë qendrim!

Cili ishte shkaku i vërtetë që do të lejohej nga SHBA 1997!

Kur as një vit më vonë kundër shqiptarëve të Kosovës në 5 mars 1998 makineria pushtuese serbe do të niste fushatën genocidiale e të spastrimit etnik. Pushtuesi fillimisht do të mbyllte shkollat, Universitetin, Rilindjen, RadioTelevizionin e Prishtinës e do të hidhte në rrugë të madhe gjithë elitën!

Pushtuesi deri në fund sa e larguan ishte i egër antishqiptar.

Shqiptari antishqiptar përse!

Por në 15 Marsin 1996 kur ne vumë këmbën në Zvicër, Tiranën që mbeti pas, e lamë të qetë duke u përkundur në djepin e ëndërrave të së ardhmes me sloganin “si gjithë Europa”, që më vonë do të na dukej lavazh demagogjik,

ndërsa realitetet që e prisnin t’i kalonte Shqipëria dhe shqiptarët, nuk i imagjinonte kush.

Nuk parashikonim asgjë të mbrapshtë !

Si thosh diplomati kroat.

Shqipëria ishte me fat.

Më vonë do të më ngulitej në kokë se fati i shqiptarëve është i përbashkët në Shqipëri, Kosovë e kudo ku gjallojnë!

Po përse shqiptarët kundër shqiptarëve, këtë nuk e kam zgjidhur dot! Magjia e zezë ka nisur prej Miladin Popoviçit e Dushan Mugoshës. Kjo magji duhet të prishet. Që të futen në rrjedhën e përbashkët vullnetet.

“Equality regarding the right to use one’s mother tongue is not a luxury, but a fundamental and inalienable right directly connected to identity, dignity, and equal opportunities in society.”

Introduction

The right to use one’s mother tongue is a fundamental component of human rights and substantive equality. In higher education, this right guarantees equal participation in the academic process and real opportunities for professional advancement.

In Skopje, Albanian students face persistent obstacles in exercising the right to take exams in the Albanian language, despite this right being constitutionally and legally guaranteed¹. This gap between law and practice undermines the fundamental rights of the Albanian ethnic group, which is autochthonous and co-state-forming, and negatively affects academic advancement.

Historical and Political Context

Before the Ohrid Agreement (2001), autochthonous Albanians faced systematic discrimination in administration and education, and the use of the Albanian language was restricted or prohibited in state institutions². After the Ohrid Agreement, the legal foundations were established for recognizing the Albanian language as an official language at local and administrative levels, including education³. However, implementation in higher education remains fragmented, especially regarding exams in law and practical subjects⁴.

Legal and Constitutional Context

National Constitution
• Articles 7 and 9 of the Constitution guarantee equality and prohibit discrimination on linguistic and ethnic grounds⁵.
• Public institutions, including universities, have a duty to ensure language rights for all citizens⁵.

Law on Higher Education
• Universities must provide fair and non-discriminatory assessment, including the use of the mother tongue⁶.
• Any administrative obstacle preventing the use of Albanian constitutes a legal violation⁶.

Law on the Use of Languages
• The Law on the Use of Languages (2018) strengthens the obligation to use Albanian in state institutions and public education⁷.
• Systematic obstacles in exams constitute a clear legal and constitutional violation⁷.

International Standards

International Covenant on Civil and Political Rights (ICCPR)
Articles 26–27 of the ICCPR guarantee equality and prohibit discrimination on linguistic grounds¹¹. The Human Rights Committee emphasizes the state’s obligation to eliminate all forms of discrimination and ensure practical enforcement¹¹.

Council of Europe
The Framework Convention for the Protection of National Minorities calls for promoting linguistic identity and equal access to education¹². ECHR jurisprudence has established that administrative obstacles to using one’s mother tongue may constitute a violation of human rights¹³.

European Union
The Copenhagen Criteria require respect for the rights of autochthonous ethnic groups and the rule of law¹⁴. The practical non-implementation of these rights poses an obstacle to European integration¹⁴.

Data and Statistics
• Approximately 40% of students at “Mother Teresa” University are Albanian¹⁵.
• Only 30% of exams can be taken in Albanian, mostly in theoretical subjects¹⁵.
• Lack of academic materials and qualified staff increases administrative and academic obstacles¹⁶.

Concrete Examples:
• Albanian students are often forced to take exams in Macedonian, even though the law allows them to choose their mother tongue¹⁶.
• Faculty staff often do not provide consultations in Albanian, hindering exam preparation and academic advancement¹⁶.

Main Issues
1. Systematic non-implementation of exams in Albanian.
2. Indirect discrimination against Albanian students in academic advancement.
3. Contradiction between international declarations and local practice.
4. Lack of monitoring and auditing mechanisms for law enforcement.

Political and International Dimension: Meeting in the USA
• The USA often promotes the rights of autochthonous ethnic groups and the use of the Albanian language in international forums¹³.
• The reality on the ground shows a clear gap between declarations and practice: institutions do not systematically allow exams in Albanian¹³.
• This gap demonstrates a double standard and undermines institutional credibility and international reputation¹³.

Conclusions and Recommendations

Conclusions:
• The right to use the Albanian language is constitutionally and legally guaranteed.
• Non-implementation in practice constitutes a violation of the constitutional order and equality.
• The dualism between international declarations and local practice weakens institutional credibility.

Recommendations:
1. Ensure systematic provision of exams in Albanian.
2. Establish supervisory mechanisms to enforce the law.
3. Involve the USA and international organizations in monitoring the situation.
4. Harmonize practice with European Union and Council of Europe standards.
5. Use the Albanian language as a real example in international forums, not only in diplomatic declarations.

Footnotes:

¹ Ohrid Agreement, “Framework Agreement”, 13 August 2001, published by the OHR Office, Skopje, https://www.ohr.int
² State Archive of North Macedonia, historical documents on language policy before 2001, Government Funds, Skopje
³ Law on the Use of Languages, No. 24/2018, Assembly of North Macedonia, Skopje
⁴ Reports on Albanian students in higher education (2023–2025), “Mother Teresa” University, Skopje (unofficial publication)
⁵ Constitution of North Macedonia, Articles 7 and 9 (1991, with amendments 2001)
⁶ Law on Higher Education, No. 82/2018, Ministry of Education and Science, Skopje
⁷ Law on the Use of Languages, No. 24/2018, Articles 3–5, Assembly of North Macedonia, Skopje
⁸ ICCPR (1966), United Nations Treaty Series; Human Rights Committee, General Comment No. 18 (1989)
⁹ Framework Convention for the Protection of National Minorities, Council of Europe (1995); ECHR, D.H. and Others v. Czech Republic, Application No. 57325/00, 2007
¹⁰ Copenhagen Criteria (1993–1995), official EU documents on enlargement and minority rights
¹¹ “Mother Teresa” University, Annual Report on Albanian Students, 2023, Faculty of Law, Skopje (internal publication)
¹² Interviews with student representatives, Skopje, 2023–2026 (documented by Student Parliament)
¹³ U.S. Department of State, Country Reports on Human Rights Practices: North Macedonia, 2023; Freedom House, Freedom in the World 2023, annual report
¹⁴ European Commission, Enlargement Strategy Reports, 2023
¹⁵ “Mother Teresa” University, Student Demography Report, 2023
¹⁶ Internal survey and interviews with academic staff, 2023–2025

The Land of Leka;06.04.2026

“Barazia për të drejtën e gjuhës amtare nuk është luks, por një e drejtë themelore dhe e patjetërsueshme që lidhet drejtpërdrejt me identitetin, dinjitetin dhe mundësitë e barabarta në shoqëri.”

Hyrje

E drejta për përdorimin e gjuhës amtare është një komponent themelor i të drejtave të njeriut dhe i barazisë substanciale. Në arsimin e lartë, kjo e drejtë garanton pjesëmarrje të barabartë në procesin akademik dhe mundësi reale për avancim profesional.

Në Shkup, studentët shqiptarë përballen me pengesa të vazhdueshme në ushtrimin e së drejtës për të dhënë provime në gjuhën shqipe, pavarësisht që kjo e drejtë është e garantuar kushtetueshëm dhe ligjërisht¹. Ky hendek midis ligjit dhe praktikës cenon të drejtat themelore të grupit etnik shqiptar, që është autokton dhe bashkë-shtetformues, dhe ndikon negativisht në avancimin akademik.

Konteksti historik dhe politik

Para Marrëveshjes së Ohrit (2001), shqiptarët autoktonë përballeshin me diskriminim sistematik në administratë dhe arsim, dhe përdorimi i gjuhës shqipe ishte i kufizuar ose i ndaluar në institucionet shtetërore². Pas Marrëveshjes së Ohrit, u vendosën bazat ligjore për njohjen e gjuhës shqipe si gjuhë zyrtare në nivel lokal dhe administrativ, duke përfshirë arsimin³. Megjithatë, implementimi në arsimin e lartë mbetet i fragmentuar, sidomos për provimet në jurisprudencë dhe lëndët praktike⁴.

Konteksti ligjor dhe kushtetues

Kushtetuta e vendit
• Nenet 7 dhe 9 të Kushtetutës garantojnë barazi dhe ndalojnë diskriminim mbi baza gjuhësore dhe etnike⁵.
• Institucionet publike, përfshirë universitetet, kanë detyrim të sigurojnë të drejta gjuhësore për të gjithë qytetarët⁵.

Ligji për arsimin e lartë
• Universitetet duhet të ofrojnë vlerësim të drejtë dhe jodiskriminues, duke përfshirë përdorimin e gjuhës amtare⁶.
• Çdo pengesë administrative që ndalon përdorimin e gjuhës shqipe konsiderohet shkelje ligjore⁶.

Ligji për përdorimin e gjuhëve
• Ligji për përdorimin e gjuhëve (2018) shton detyrimin për përdorimin e gjuhës shqipe në institucionet shtetërore dhe arsimin publik⁷.
• Pengesat sistematike në provime përbëjnë shkelje të qartë ligjore dhe kushtetuese⁷.

Standardet ndërkombëtare

Pakti Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike (ICCPR)
Nenet 26–27 të Pactit Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike garantojnë barazi dhe ndalojnë diskriminimin mbi baza gjuhësore¹¹. Komiteti për të Drejtat e Njeriut nënvizon detyrimin e shtetit për të eliminuar çdo formë diskriminimi dhe për të siguruar zbatimin praktik¹¹.

Këshilli i Evropës
Framework Convention for the Protection of National Minorities kërkon promovimin e identitetit gjuhësor dhe akses të barabartë në arsim¹². Jurisprudenca e ECHR ka vendosur se pengesa administrative për përdorimin e gjuhës amtare mund të përbëjë shkelje të të drejtave të njeriut¹³.

Bashkimi Evropian
Kriteret e Kopenhagës kërkojnë respektimin e të drejtave të grupeve etnike autoktone dhe sundimin e ligjit¹⁴. Moszbatimi praktik i këtyre të drejtave përbën pengesë për integrimin evropian¹⁴.

Të dhëna dhe statistika
• Rreth 40% e studentëve në Universitetin “Nënë Tereza” janë shqiptarë¹⁵.
• Vetëm 30% e provimeve mund të jepen në gjuhën shqipe, kryesisht për lëndët teorike¹⁵.
• Mungesa e materialeve akademike dhe stafit të kualifikuar rrit pengesat administrative dhe akademike¹⁶.

Shembuj konkretë:
• Studentët shqiptarë shpesh detyrohen të japin provime në maqedonisht, pavarësisht se ligji u lejon të zgjedhin gjuhën amtare¹⁶.
• Stafi i fakultetit shpesh nuk ofron konsultime në gjuhën shqipe, duke penguar përgatitjen për provime dhe avancimin akademik¹⁶.

Problemet kryesore
1. Moszbatim sistematik i provimeve në gjuhën shqipe.
2. Diskriminim indirekt ndaj studentëve shqiptarë në avancim akademik.
3. Kontradiktë midis deklaratave ndërkombëtare dhe praktikës lokale.
4. Mungesë mekanizmash monitorimi dhe auditimi për zbatimin e ligjit.

Dimensioni politik dhe ndërkombëtar: Takimi në SHBA
• SHBA shpesh promovon të drejtat e grupeve etnike autoktone dhe përdorimin e gjuhës shqipe në forume ndërkombëtare¹³.
• Realiteti në vend tregon një hendek të qartë midis deklaratave dhe praktikës: institucionet nuk mundësojnë provime në gjuhën shqipe në mënyrë sistematike¹³.
• Ky hendek tregon një standard të dyfishtë dhe cenon kredibilitetin institucional dhe reputacionin ndërkombëtar¹³.

Përfundime dhe rekomandime

Përfundime:
• E drejta për përdorimin e gjuhës shqipe është e garantuar ligjërisht dhe kushtetueshëm.
• Moszbatimi në praktikë është shkelje e rendit kushtetues dhe cenim i barazisë.
• Dualizmi midis deklaratave ndërkombëtare dhe praktikës dobëson kredibilitetin institucional.

Rekomandime:
1. Sigurimi i provimeve në gjuhën shqipe në mënyrë sistematike.
2. Krijimi i mekanizmave mbikëqyrës për zbatimin e ligjit.
3. Përfshirja e SHBA dhe organizatave ndërkombëtare në monitorimin e situatës.
4. Harmonizimi i praktikës me standardet e Bashkimit Evropian dhe Këshillit të Evropës.
5. Përdorimi i gjuhës shqipe si shembull real në forume ndërkombëtare, jo vetëm në deklarata diplomatike.

Fusnota:

¹ Marrëveshja e Ohrit, “Framework Agreement”, 13 gusht 2001, dokument i publikuar nga Zyra e OHR-it, Shkup, https://www.ohr.int
² Arkivi Shtetëror i Maqedonisë, dokumente historike mbi politikën gjuhësore para 2001, Fondet Qeveritare, Shkup
³ Ligji për përdorimin e gjuhëve, Nr. 24/2018, Kuvendi i Maqedonisë së Veriut, Shkup
⁴ Raportet për studentët shqiptarë në arsimin e lartë (2023–2025), Universiteti “Nënë Tereza”, Shkup (botim joformal)
⁵ Kushtetuta e Maqedonisë së Veriut, Nenet 7 dhe 9 (1991, me amendamente 2001)
⁶ Ligji për arsimin e lartë, Nr. 82/2018, Ministria e Arsimit dhe Shkencës, Shkup
⁷ Ligji për përdorimin e gjuhëve, Nr. 24/2018, Nenet 3–5, Kuvendi i Maqedonisë së Veriut, Shkup
⁸ ICCPR (1966), United Nations Treaty Series; Human Rights Committee, General Comment No. 18 (1989)
⁹ Framework Convention for the Protection of National Minorities, Këshilli i Evropës (1995); ECHR, D.H. and Others v. Czech Republic, Application No. 57325/00, 2007
¹⁰ Kriteret e Kopenhagës (1993–1995), dokumente zyrtare të Bashkimit Evropian mbi zgjerimin dhe të drejtat e pakicave
¹¹ Universiteti “Nënë Tereza”, Raporti Vjetor i Studentëve Shqiptarë, 2023, Fakulteti Juridik, Shkup (botim i brendshëm)
¹² Intervista me përfaqësues studentorë, Shkup, 2023–2026 (dokumentim i Parlamentit Studentor)
¹³ Departamenti Amerikan i Shtetit, Country Reports on Human Rights Practices: North Macedonia, 2023; Freedom House, Freedom in the World 2023, raport vjetor
¹⁴ Komisioni Evropian, Enlargement Strategy Reports, 2023
¹⁵ Universiteti “Nënë Tereza”, Raporti i Demografisë së Studentëve, 2023
¹⁶ Anketë e brendshme dhe intervista me staf akademik, 2023–2025

Vendi i Lekës;06.04.2026

Memorial to Albanian victims in Vushtrri

The Case of the Truck in the Danube in the Context of International Criminal Law

1. Introduction

The conflict of the Kosovo War represents one of the most thoroughly documented cases of mass atrocities in post–Cold War Europe. In addition to direct crimes against Albanian civilians, a distinctive dimension of this conflict was the systematic concealment of evidence, organized by state structures of Serbia.¹

The discovery of a refrigerated truck in the Danube River in April 1999 constitutes one of the most powerful empirical proofs of this phenomenon, directly linking crimes committed on the ground with institutional efforts to eliminate evidence.²

2. Historical and Operational Context

During 1998–1999, Serbian forces (military and police) carried out a widespread campaign against the Albanian civilian population in Kosovo, characterized by:
• mass killings
• forced expulsions
• systematic destruction of civilian property³

According to the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, this campaign constituted a joint criminal enterprise aimed at altering the ethnic composition of the territory.⁴

Within this context, the concealment of bodies became an integral part of the state strategy to evade international accountability.⁵

3. The Tekija Truck Case: Empirical Analysis

On April 5, 1999, near Tekija close to Kladova, a refrigerated truck was discovered submerged in the Danube.

According to testimonies presented before the ICTY:
• the vehicle was a refrigerated truck linked to a company from Prizren⁶
• dozens of bodies in advanced decomposition were found inside⁷
• victims included women, children, and elderly persons⁸

The number of victims varies across sources:
• approximately 83 bodies and body parts (judicial testimony)⁹
• up to 86 victims according to media reports¹⁰

Evidence also includes elements suggesting deliberate concealment:
• absence of license plates
• intentional submersion in the river
• cross-territorial transport of corpses¹¹

This case represents a typical example of manipulation of material evidence in the context of international crimes.

4. The Concealment Operation: Structure and Logistics

Documents and testimonies collected by organizations such as the Humanitarian Law Center indicate that the Danube case was part of a broader operation, often referred to as “Dubina 2” (Depth 2).¹²

This operation involved:
1. Exhumation of bodies from crime sites in Kosovo
2. Transportation using refrigerated trucks
3. Transfer to the territory of Serbia
4. Reburial in secret mass graves¹³

Key locations include:
• Batajnica (near Belgrade)
• Petrovo Selo
• Perućac¹⁴

According to ICTY findings, more than 800 bodies were transferred in this manner.¹⁵

The operation was characterized by:
• institutional coordination
• involvement of the Ministry of Interior
• a centralized chain of command¹⁶

5. Criminal Responsibility and International Jurisprudence

Within proceedings before the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, several high-ranking officials were indicted and convicted.

Key figures:
• Slobodan Milošević (indicted for crimes against humanity)¹⁷
• Vlastimir Đorđević (convicted)¹⁸

The Tribunal established that:
• a joint criminal enterprise (JCE) existed
• concealment of bodies was part of this enterprise¹⁹

In the Đorđević case:
• he was found guilty of deportation, persecution, and inhumane acts²⁰
• his role included coordinating the transport and reburial of bodies²¹

6. International Legal Qualification

6.1 War Crimes

Under the Geneva Conventions (1949):
• killing of civilians is prohibited
• inhumane treatment is prohibited
• dignified treatment of the dead is required²²

6.2 Crimes Against Humanity

Elements include:
• murder
• deportation
• enforced disappearance²³

The truck case meets these criteria because:
• it was part of a state policy
• it had a widespread and systematic character²⁴

6.3 Obstruction of Justice

The concealment of bodies constitutes:
• destruction of evidence
• interference with international judicial processes²⁵

7. Theoretical Analysis: The State as a Criminal Actor

This case illustrates the concepts of:
• state-sponsored crime
• use of state apparatus to conceal crimes²⁶

The operational model includes:
1. Primary crime (killings)
2. Secondary operation (concealment)
3. Control of public narrative²⁷

This phenomenon is described in transitional justice literature as:
• “double crime” (crime + its concealment)²⁸

8. Transitional Justice and Contemporary Challenges

Despite the achievements of the ICTY:
• many perpetrators remain unpunished
• state cooperation remains limited
• many victims are still missing²⁹

This raises questions about:
• the effectiveness of international justice
• the politicization of memory processes³⁰

9. Conclusion

The Danube truck case represents one of the strongest pieces of evidence for:
• the existence of systematic crimes in Kosovo
• direct state involvement in their concealment

It has contributed to the development of international law by:
• strengthening the concept of command responsibility
• expanding the understanding of crimes against humanity
• emphasizing the importance of preserving evidence

Footnotes:
1. International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, Prosecutor v. Slobodan Milošević, Indictment (IT-02-54), 22 May 1999, The Hague.
2. International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, Prosecution Evidence Summary – Kosovo Case, 2001, Hague Tribunal Archives.
3. Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo (New York: HRW, 2001).
4. International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, Prosecutor v. Slobodan Milošević, Trial Transcripts, 2002–2006, available at ICTY Court Records Database.
5. Balkan Insight, “Serbia’s Kosovo Cover-Up: Who Hid the Bodies?”, April 23, 2015.
6. International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, Witness Testimony of Boško Radojković, Prosecutor v. Vlastimir Đorđević (IT-05-87/1), Trial Chamber, The Hague.
7. Ibid.
8. Ibid.
9. International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, Trial Records and Evidence Files, Kosovo Cases Collection, Hague Archives.
10. United Press International, “Serbian Official Says Mass Grave Found,” June 2, 2001.
11. Humanitarian Law Center, Reports on Mass Graves and Body Transfers from Kosovo, 2002–2010, Belgrade.
12. Humanitarian Law Center, Archival Documentation on Operation “Dubina 2”, Belgrade Archives.
13. Sense – Center for Transitional Justice, Hiding the Evidence: Operation “Dubina 2”, The Hague, 2013.
14. International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, Forensic Reports on Mass Graves in Serbia (Batajnica, Petrovo Selo, Perućac), 2001–2005.
15. International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, Official Findings in Kosovo Cases, Hague Tribunal Judgments.
16. International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, Final Judgments and Case Summaries (Kosovo Cases), The Hague.
17. International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, Prosecutor v. Slobodan Milošević, Case IT-02-54, Indictment and Proceedings.
18. International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, Prosecutor v. Vlastimir Đorđević, Judgment (IT-05-87/1), February 23, 2011.
19. International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, Đorđević Appeal Judgment, January 27, 2014.
20. Ibid.
21. Ibid.
22. Geneva Conventions, Common Article 3 and the Fourth Geneva Convention Relative to the Protection of Civilian Persons in Time of War.
23. Rome Statute of the International Criminal Court, Articles 7 and 8, adopted July 17, 1998.
24. International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, Legal Findings on Crimes Against Humanity, Kosovo Case Law.
25. Cassese, Antonio. International Criminal Law. 2nd ed. Oxford: Oxford University Press, 2008.
26. Penny Green and Tony Ward. State Crime: Governments, Violence and Corruption. London: Pluto Press, 2004.
27. Teitel, Ruti G. Transitional Justice. Oxford: Oxford University Press, 2000.
28. Stanley Cohen. States of Denial: Knowing About Atrocities and Suffering. Cambridge: Polity Press, 2001.
29. Humanitarian Law Center, Annual Reports on Missing Persons and War Crimes, 2005–2020.
30. United Nations, Reports on Missing Persons in Kosovo, UNMIK and ICRC cooperation documents, 2000–2020.

The Land of Leka,06.04.2026

Rasti i kamionit në Danub në kontekstin e së drejtës ndërkombëtare penale

1. Hyrje

Konflikti i Lufta e Kosovës përfaqëson një nga rastet më të dokumentuara të krimeve masive në Evropën e pas Luftës së Ftohtë. Përveç krimeve të drejtpërdrejta ndaj civilëve shqiptarë, një dimension i veçantë i këtij konflikti ishte fshehja sistematike e provave, e organizuar nga struktura shtetërore të Serbia.¹

Rasti i zbulimit të një kamioni frigoriferik në lumin Danubi në prill 1999 përbën një nga provat më të fuqishme empirike për këtë fenomen, duke lidhur drejtpërdrejt krimet në terren me përpjekjet institucionale për zhdukjen e tyre.²

2. Konteksti historik dhe operacional

Gjatë viteve 1998–1999, forcat serbe (ushtria dhe policia) zhvilluan një fushatë të gjerë kundër popullsisë civile shqiptare në Kosova, e karakterizuar nga:
• vrasje masive
• dëbime të detyruara
• shkatërrim sistematik i pronës civile³

Sipas Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë, kjo fushatë përbënte një ndërmarrje të përbashkët kriminale me qëllim ndryshimin e përbërjes etnike të territorit.⁴

Në këtë kontekst, fshehja e trupave u bë pjesë integrale e strategjisë shtetërore për të shmangur përgjegjësinë ndërkombëtare.⁵

3. Rasti i kamionit në Tekija: analizë empirike

Më 5 prill 1999, pranë Tekija afër Kladova, një kamion frigoriferik u zbulua i zhytur në Danub.

Sipas dëshmive të paraqitura në ICTY:
• automjeti ishte i tipit frigoriferik, i lidhur me një ndërmarrje nga Prizreni⁶
• në brendësi u gjetën dhjetëra kufoma në gjendje të avancuar dekompozimi⁷
• viktimat përfshinin gra, fëmijë dhe të moshuar⁸

Numri i viktimave varion sipas burimeve:
• rreth 83 trupa dhe pjesë trupore (dëshmi gjyqësore)⁹
• deri në 86 viktima sipas raportimeve mediatike¹⁰

Dëshmitë përfshijnë edhe elemente që sugjerojnë qëllim të qartë për fshehje:
• mungesë e targave identifikuese
• zhytje e qëllimshme në lumë
• transport ndërterritorial i kufomave¹¹

Ky rast përbën një shembull tipik të manipulimit të provave materiale në kontekstin e krimeve ndërkombëtare.

4. Operacioni i fshehjes: struktura dhe logjistika

Dokumentet dhe dëshmitë e mbledhura nga organizata si Fondi për të Drejtën Humanitare tregojnë se rasti i Danubit ishte pjesë e një operacioni më të gjerë, shpesh i referuar si “Dubina 2”.¹²

Ky operacion përfshinte:
1. Zhvarrosjen e trupave nga vendet e krimit në Kosovë
2. Transportin me kamionë frigoriferikë
3. Transferimin në territorin e Serbisë
4. Rivarrosjen në varreza masive sekrete¹³

Vendndodhjet kryesore përfshijnë:
• Batajnica (afër Beogradit)
• Petrovo Selo
• Perućac¹⁴

Sipas ICTY, më shumë se 800 trupa u transferuan në këtë mënyrë.¹⁵

Operacioni karakterizohej nga:
• koordinim institucional
• përfshirje e Ministrisë së Brendshme
• zinxhir komandues i centralizuar¹⁶

5. Përgjegjësia penale dhe jurisprudenca ndërkombëtare

Në kuadër të proceseve në Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë, disa zyrtarë të lartë u akuzuan dhe dënuan.

Figura kyçe:
• Slobodan Milošević (i akuzuar për krime kundër njerëzimit)¹⁷
• Vlastimir Đorđević (i dënuar)¹⁸

Gjykata konstatoi se:
• ekzistonte një ndërmarrje e përbashkët kriminale (JCE)
• fshehja e trupave ishte pjesë e kësaj ndërmarrjeje¹⁹

Në rastin Đorđević:
• ai u shpall fajtor për deportim, persekutim dhe akte çnjerëzore²⁰
• roli i tij përfshinte koordinimin e transportit dhe rivarrosjes së trupave²¹

6. Kualifikimi juridik ndërkombëtar

6.1 Krime lufte

Sipas Konventave të Gjenevës (1949):
• ndalohet vrasja e civilëve
• ndalohet trajtimi çnjerëzor
• kërkohet trajtim dinjitoz i të vdekurve²²

6.2 Krime kundër njerëzimit

Elementet përfshijnë:
• vrasje
• deportim
• zhdukje të detyruar²³

Rasti i kamionit përmbush këto kritere sepse:
• ishte pjesë e një politike shtetërore
• kishte karakter të përhapur dhe sistematik²⁴

6.3 Pengimi i drejtësisë

Fshehja e trupave përbën:
• shkatërrim të provave
• ndërhyrje në proceset gjyqësore ndërkombëtare²⁵

7. Analizë teorike: shteti si aktor kriminal

Ky rast ilustron konceptin e:
• krimeve të sponsorizuara nga shteti
• përdorimit të aparatit shtetëror për fshehje të krimeve²⁶

Modeli operacional përfshin:
1. Krimin primar (vrasjet)
2. Operacionin sekondar (fshehjen)
3. Kontrollin e narrativës publike²⁷

Ky fenomen është analizuar në literaturën e drejtësisë tranzicionale si:
• “double crime” (krimi + fshehja e tij)²⁸

8. Drejtësia tranzicionale dhe sfidat aktuale

Pavarësisht arritjeve të ICTY:
• shumë autorë mbeten të pandëshkuar
• bashkëpunimi shtetëror mbetet i kufizuar
• shumë viktima janë ende të zhdukura²⁹

Kjo ngre çështje për:
• efektivitetin e drejtësisë ndërkombëtare
• politizimin e proceseve të kujtesës³⁰

9. Përfundim

Rasti i kamionit në Danub përbën një nga provat më të forta për:
• ekzistencën e krimeve sistematike në Kosovë
• përfshirjen e drejtpërdrejtë të shtetit në fshehjen e tyre

Ai ka ndikuar në zhvillimin e së drejtës ndërkombëtare duke:
• forcuar konceptin e përgjegjësisë komandore
• zgjeruar kuptimin e krimeve kundër njerëzimit
• theksuar rëndësinë e ruajtjes së provave

Fusnota :
1. International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, Prosecutor v. Slobodan Milošević, Indictment (IT-02-54), 22 May 1999, Hague.
2. International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, Prosecution Evidence Summary – Kosovo Case, 2001, Hague Tribunal Archives.
3. Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo (New York: HRW, 2001).
4. International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, Prosecutor v. Slobodan Milošević, Trial Transcripts, 2002–2006, available at ICTY Court Records Database.
5. Balkan Insight, “Serbia’s Kosovo Cover-Up: Who Hid the Bodies?”, 23 April 2015.
6. International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, Witness Testimony of Boško Radojković, Prosecutor v. Vlastimir Đorđević (IT-05-87/1), Trial Chamber, Hague.
7. Ibid.
8. Ibid.
9. International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, Trial Records and Evidence Files, Kosovo Cases Collection, Hague Archives.
10. United Press International, “Serbian Official Says Mass Grave Found,” 2 June 2001.
11. Humanitarian Law Center, Reports on Mass Graves and Body Transfers from Kosovo, 2002–2010, Belgrade.
12. Humanitarian Law Center, Archival Documentation on Operation “Dubina 2”, Belgrade Archives.
13. Sense – Center for Transitional Justice, Hiding the Evidence: Operation “Dubina 2”, The Hague, 2013.
14. International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, Forensic Reports on Mass Graves in Serbia (Batajnica, Petrovo Selo, Perućac), 2001–2005.
15. International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, Official Findings in Kosovo Cases, Hague Tribunal Judgements.
16. International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, Final Judgements and Case Summaries (Kosovo Cases), Hague.
17. International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, Prosecutor v. Slobodan Milošević, Case IT-02-54, Indictment and Proceedings.
18. International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, Prosecutor v. Vlastimir Đorđević, Judgement (IT-05-87/1), 23 February 2011.
19. International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, Đorđević Appeal Judgement, 27 January 2014.
20. Ibid.
21. Ibid.
22. Geneva Conventions, Common Articles 3 and IV Convention Relative to the Protection of Civilian Persons in Time of War.
23. Rome Statute of the International Criminal Court, Articles 7 and 8, adopted 17 July 1998.
24. International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, Legal Findings on Crimes Against Humanity, Kosovo Cases Jurisprudence.
25. Cassese, Antonio, International Criminal Law, 2nd ed. (Oxford: Oxford University Press, 2008).
26. Penny Green and Tony Ward, State Crime: Governments, Violence and Corruption (London: Pluto Press, 2004).
27. Teitel, Ruti G., Transitional Justice (Oxford: Oxford University Press, 2000).
28. Stanley Cohen, States of Denial: Knowing About Atrocities and Suffering (Cambridge: Polity Press, 2001).
29. Humanitarian Law Center, Annual Reports on Missing Persons and War Crimes, 2005–2020.
30. United Nations, Reports on Missing Persons in Kosovo, UNMIK and ICRC cooperation documents, 2000–2020.

Vendi i Lekës;06.04.2026

The electoral process in Serbia has historically reflected deep challenges in local democracy and the rights of ethnic groups and minorities. Although laws and international instruments exist to guarantee free elections and equal participation, the reality on the ground shows structural interference, violence, and marginalization of indigenous and historical communities.

The 2026 local elections, held in cities such as Aranđelovac, Bajina Bašta, Bor, Kladovo, Knjaževac, Kula, Lučani, Majdanpek, Sevojno, and Smederevska Palanka, revealed a significant gap between formal legitimacy and actual democracy¹. Reports from OSCE, CRTA, and the Council of Europe document incidents of violence, manipulation of electoral lists, pressure on voters, and obstacles for observers and indigenous communities.

This paper critically examines the role of governing structures, including Aleksandar Vučić and Aleksandar Vulin, and pro-Russian influence in local and national politics.

It highlights violations of international conventions and OSCE/ODIHR standards, including the Framework Convention for the Protection of National Minorities (1995), the European Charter for Minority Rights (1992), and the UN Declaration on the Rights of Indigenous Peoples (2007).

The paper aims to place the reader in a clear historical, institutional, and critical framework, emphasizing that concerns about democracy in Serbia are not merely technical electoral issues, but reflect a systemic phenomenon affecting the right to political participation, education in the mother tongue, access to media, and representation in administration.

This study seeks to provide an overview, serving as a tool for scholars, activists, international observers, and local policymakers to understand and address the challenges of democracy for Albanians indigenous to Eastern Kosovo and Sandžak, Hungarians, Germans in Vojvodina, and minority rights in Serbia.

Introduction

The local elections in Serbia, held in 2026 in cities such as Aranđelovac, Bajina Bašta, Bor, Kladovo, Knjaževac, Kula, Lučani, Majdanpek, Sevojno, and Smederevska Palanka, were characterized by heightened political tensions and systematic violations of democratic standards¹. The electoral process was accompanied by incidents of violence, covert interference, manipulation of electoral lists, and accusations of vote-buying². These elements reflect a gap between formal legitimacy and actual democracy in Serbia.

This article provides a detailed overview, including:
• Electoral incidents and irregularities.
• Political participation and restrictions affecting indigenous and historical communities.
• The role of governing structures such as Aleksandar Vučić and Aleksandar Vulin and pro-Russian influence.
• Violations of laws and international conventions which Serbia has failed to implement.

1. Electoral Incidents and Irregularities

1.1 Violence and Intimidation

In cities such as Bor, Bajina Bašta, and Kula, independent observers reported a series of physical violence incidents, including:
• Parallel lists and manipulation of polling stations³.
• Organized attacks on observers and voters by masked individuals with political ties⁴.
• Direct obstacles to the work of local and independent media⁵.

Rasha Nedeljkov, head of the CRTA mission, stated:
*“The basic security of observers, activists, and journalists is not guaranteed by the Ministry of Internal Affairs, which sends a very serious signal regarding the lack of election freedom”*⁶.

Specific incidents include:
• Bor: Physical attacks in 3 out of 10 polling stations, with the presence of masked gangs linked to local SNS structures⁷.
• Kula: Parallel lists and open clashes between opposition activists and violent elements, resulting in obstruction of voting freedom⁸.
• Bajina Bašta: Violence against journalists and international and national observers, including blocking polling stations⁹.

1.2 Manipulation of Lists and Vote-Buying

OSCE/ODIHR and CRTA reports highlighted suspected practices of electoral list manipulation and pressure on voters:
• Changes to voter registers and arbitrary exclusions of indigenous communities¹⁰.
• Offering material incentives in exchange for support for ruling parties¹¹.
• Obstructions to observers monitoring polling stations, particularly in regions with Albanian populations in Preševo Valley and Sandžak¹².

2. Political Participation of Indigenous Communities

2.1 Albanians in Preševo Valley and Sandžak

Albanians are an indigenous community with centuries-long historical presence in Serbia. They face systematic challenges that hinder political and cultural participation:
• Language and education: Restrictions on using the mother tongue in schools and local administration¹³.
• Political representation: Insufficient participation in local and central bodies, with pressure during elections¹⁴.
• Political marginalization: OSCE/CRTA monitoring identified specific obstacles at polling stations where Albanian populations are dominant¹⁵.

2.2 Hungarians and Germans in Vojvodina
• Hungarians: Political participation is limited by lack of equal representation in administration and obstacles to using the mother tongue¹⁶.
• Germans: A historically reduced community after WWII, facing vulnerabilities and obstacles to representation in local institutions and cultural activities¹⁷.

These situations illustrate the clear gap between formal legitimacy and actual democracy in Serbia.

3. The Role of Aleksandar Vučić and Aleksandar Vulin

Aleksandar Vučić and governing structures have used hybrid instruments to manipulate the electoral process:
• Vulin’s pro-Russian political subject: Aleksandar Vulin established a pro-Russian political entity influencing local structures and favoring ruling parties¹⁸.
• Meetings with Sergey Lavrov: Cooperation with the Russian diplomat strengthened pro-Russian influence in local and national politics¹⁹.
• Opposition marginalization: Opposition and indigenous communities were prevented from effective political participation²⁰.

This political and external influence has undermined democratic standards and equal political participation.

4. Violations of Laws and International Conventions

Serbia has violated several well-known international instruments:
• Framework Convention for the Protection of National Minorities (1995): Restrictions on using mother tongue, lack of equal representation in local governance²¹.
• UN Declaration on the Rights of Indigenous Peoples (2007): Disrespect for cultural autonomy and political participation²².
• European Charter for Minority Rights (1992): Lack of protection of equal participation and cultural rights²³.
• OSCE/ODIHR standards for free and fair elections: Violence at polling stations, parallel lists, pressure on voters and observers²⁴.

OSCE, CRTA, and Council of Europe reports indicate Serbia has failed to ensure free and fair elections²⁵.

5. Limitations in Education, Media, and Administration
• Education: Indigenous communities lack equal access to schools with instruction in their mother tongue²⁶.
• Media: Favoring pro-government media limits community access to independent information²⁷.
• Administration: Albanians, Hungarians, and Germans face administrative barriers and reduced representation in local institutions²⁸.

6. Conclusions

Local elections in Serbia demonstrate a persistent tension between formal legitimacy and real democratic standards. Indigenous and historical communities face obstacles in political participation, language, education, and political representation. Pro-Russian influence and the use of hybrid instruments by governing structures undermine the democratic process.

Rigorous implementation of laws and international conventions, independent monitoring, and legal mechanisms are essential to guarantee equal rights and free elections.

Footnotes:
1. CRTA, “Election Observation Mission Report – Serbia Local Elections 2026”. The report includes monitoring of polling stations in Aranđelovac, Bajina Bašta, Bor, Kladovo, Knjaževac, Kula, Lučani, Majdanpek, Sevojno, and Smederevska Palanka, documenting physical violence, parallel lists, and interference by masked individuals.
2. RTS, “Vučić announces local election victory in Serbia”, 2026. Summarizes election results and public statements by President Aleksandar Vučić regarding the SNS-led coalition.
3. CRTA, “Report on Electoral Incidents”, 2026. Documents physical violence, obstruction of observers, attacks, and illegal interference on election day.
4. Ibid. Refers to the same report regarding violence and intimidation of voters and observers.
5. RTS and local reporting from Bor, Bajina Bašta, and Kula, 2026. Documentation of attacks by masked individuals, presence of gangs, and violations of electoral procedures.
6. Statement by Rasha Nedeljkov, Head of CRTA Mission, 2026. Notes lack of security for journalists and activists, highlighting threats to election freedom and transparency.
7. OSCE/ODIHR, “Election Observation Mission Report – Serbia Local Elections 2026: Bor Center”, 2026. Detailed report on violence and irregularities at Bor polling stations, including obstacles for international observers.
8. OSCE/ODIHR, “Election Observation Mission Report – Serbia Local Elections 2026: Kula Center”, 2026. Analysis of violations, including list manipulation and minimal vote differences.
9. CRTA, “Monitoring Media and Security in Bajina Bašta”, 2026. Report on community access restrictions in media and pressure on observers and voters.
10. OSCE, “Minority Rights Report – Albanians in Presevo Valley”, 2025. Analysis of political participation, mother tongue access, and Albanian representation in local administration.
11. Ibid. Reporting on administrative obstacles and political pressure on Albanians during local elections.
12. Ibid. Documentation of restrictions in education and use of mother tongue in institutions.
13. OSCE, “Language and Education Rights of Minorities in Serbia”, 2025. Report on mother tongue and education access for indigenous and historical communities.
14. Ibid. Includes data on obstacles in administration and political representation.
15. CRTA, “Report on Participation of Indigenous Communities in Elections”, 2026. Documents obstacles for Albanians, Hungarians, and Germans in political participation and the electoral process.
16. OSCE, “Minority Communities – Hungarians in Vojvodina”, 2025. Report on the status of Hungarians in education, mother tongue, media, and political representation.
17. OSCE, “Minority Communities – Germans in Vojvodina”, 2025. Analysis of the status of Germans after WWII, including marginalization and obstacles to political and cultural participation.
18. Media and public reports on Aleksandar Vulin’s pro-Russian political subject, Serbia, 2025. Includes the creation of the subject and pro-Russian political activities.
19. RTS and international media, “Aleksandar Vulin – Sergey Lavrov Meetings”, 2025–2026. Documentation of diplomatic and political cooperation with Russia.
20. Centre for European Studies, “Influence of Russia in the Balkans – Serbia”, 2025. Analysis of hybrid instruments and pro-Russian influence in local politics and elections.
21. Framework Convention for the Protection of National Minorities, Council of Europe, 1995. Articles 3, 7, 15 on political participation, mother tongue, and equal representation.
22. UN Declaration on the Rights of Indigenous Peoples, 2007. Articles 2, 4, 9 on cultural identity, language, and political participation of indigenous peoples.
23. European Charter for Minority Rights, 1992. Articles 5, 10, 14 on political participation and protection of cultural rights.
24. OSCE/ODIHR, “Guidelines and Standards for Free and Fair Elections”, 2026. Includes provisions on voter security, polling transparency, and independent monitoring.
25. OSCE/ODIHR, “Election Observation Mission Report – Serbia Local Elections 2026”, 2026. Summarizes incidents, manipulations, and violence during elections.
26. OSCE, “Education of Minority Communities in Serbia”, 2025. Analysis of access to schools, mother tongue instruction, and administrative barriers.
27. CRTA, “Media Access for Minority Communities in Serbia”, 2026. Report on media restrictions, censorship, and discrimination against indigenous communities.
28. Council of Europe, “Analysis on Administration and Minority Representation in Serbia”, 2025. Report on administrative obstacles and lack of equal representation in local governance.

The Land of Leka; 02.04.2026