Në veprat e tij, figurat shqiptare dhe universale nuk shfaqen vetëm si personazhe të historisë. Ato bëhen ura midis së kaluarës dhe së tashmes.  Gjergj Kastrioti-Skënderbeu, Nënë Tereza dhe personalitete të tjera që kanë zënë vend në krijimtarinë e tij, përmes skulpturës së Rakajt, ato dalin nga faqet e librave dhe hyjnë në hapësirën publike. Dhe kjo ka një rëndësi të veçantë për shqiptarët e diasporës. Sepse fëmijët dhe nipërit dhe mbesat e shqiptarëve të emigruar mund të mos e njohin gjithmonë historinë e vendit të të parëve të tyre nëpërmjet librave.

Nga rrënjët e Malësisë së Madhe te skulptura në hapësirat amerikane – një udhëtim artistik që dëshmon se identiteti shqiptar mund të ruhet dhe të përcillet përmes artit. Fjalët e mia me këtë rast nuk janë thjesht recension i librit, por janë më shumë një pasqyrim nga perspektiva e një gazetari shqiptaro-amerikan që e ka njohur dhe ndjekur nga afër jetën e komunitetit shqiptar në Amerikë.

Ka njerëz që e mbajnë Shqipërinë në kujtesë. Ka të tjerë që e mbajnë në zemër. Dhe ka edhe nga ata që arrijnë ta shndërrojnë këtë kujtesë në një vepër që mund ta shohë dhe ta njohë e gjithë bota.  Skulptori Vasil Rakaj i përket kësaj kategorie.  Libri kushtuar jetës dhe krijimtarisë së tij është një rast i mirë për të ndalur dhe për të vlerësuar jo vetëm një artist, por edhe një kapitull të rëndësishëm të pranisë shqiptare në Amerikë.  Rakaj është një nga ata artistë shqiptarë që e kanë kaluar oqeanin, por nuk i kanë lënë pas rrënjët. Përkundrazi, rrënjët kanë udhëtuar me të.

I lindur në vitin 1954 në Bogë të Malësisë së Madhe, ai e ka mbartur në rrugëtimin e tij artistik atë trashëgimi të pasur njerëzore e kulturore të Malësisë shqiptare. Më pas, në Shtetet e Bashkuara, kjo trashëgimi u ndërthur me një botë të re artistike, duke krijuar një profil që meriton të njihet më gjerësisht.

Për një gazetar shqiptaro-amerikan që ka jetuar dhe punuar për dekada në Amerikë, rrugëtime të tilla nuk janë thjesht histori individuale. Ato janë pjesë e historisë së vetë komunitetit shqiptar në Shtetet e Bashkuara. Diaspora jonë ka pasur gjithmonë njerëz që kanë punuar për ta ruajtur gjuhën, kulturën, fenë, historinë dhe traditat. Por artisti ka një mënyrë tjetër për ta bërë këtë. Ai nuk shkruan vetëm për historinë – ai i jep asaj fytyrë dhe formë.  Kjo është ajo që e bën të veçantë krijimtarinë e Vasil Rakajt.  Në veprat e tij, figurat shqiptare dhe universale nuk shfaqen vetëm si personazhe të historisë. Ato bëhen ura midis së kaluarës dhe së tashmes.  Gjergj Kastrioti-Skënderbeu, Nënë Tereza dhe personalitete të tjera që kanë zënë vend në krijimtarinë e tij, përmes skulpturës së Rakajt, ato dalin nga faqet e librave dhe hyjnë në hapësirën publike. Dhe kjo ka një rëndësi të veçantë për shqiptarët e diasporës. Sepse fëmijët dhe nipërit dhe mbesat e shqiptarëve të emigruar mund të mos e njohin gjithmonë historinë e vendit të të parëve të tyre nëpërmjet librave. Por ata mund të ndalen përpara një monumenti, të pyesin kush është figura që kanë përpara dhe të fillojnë kështu të zbulojnë historinë e tyre. Kjo është fuqia e artit.

Vepra e Rakajt është gjithashtu një shembull i bukur i asaj që diaspora shqiptare mund t’i japë Amerikës: jo vetëm punë, përkushtim dhe sukses ekonomik, por edhe kulturë, art dhe vlera shpirtërore.  Shqiptarët kanë ardhur në Amerikë në periudha të ndryshme dhe për arsye të ndryshme. Por brezat që kanë lindur apo janë formuar këtu në këtë vend të madh planet, kanë pasur gjithmonë një sfidë: si të ruajnë identitetin pa u shkëputur nga shoqëria amerikane?  Vasil Rakaj e ka dhënë përgjigjen e tij përmes artit.  Ai nuk është mbyllur në një identitet të ngushtë. Përkundrazi, ka sjellë identitetin shqiptar në një hapësirë universale. Kjo është një nga mënyrat më dinjitoze për ta përfaqësuar një komb.

Urime të përzemërta studiueses dhe autores Suzana Varvarica Kuka për këtë botim të rëndësishëm kushtuar jetës dhe krijimtarisë së skulptorit nga Malësia e Madhe, Vasil Rakaj. Ky libër është një kontribut i çmuar për njohjen, dokumentimin dhe vlerësimin e veprës së një artisti shqiptar që, përmes skulpturës, ka përcjellë historinë, kulturën dhe identitetin shqiptar përtej kufijve të atdheut.

Libri për veprën e tij nuk duhet parë vetëm si një monografi artistike. Ai është edhe një dokument i kohës dhe i një brezi shqiptarësh që, pasi u vendosën në Amerikë, nuk harruan nga erdhën.  Në këtë kuptim, historia e Vasil Rakajt është edhe historia e një pjese të Amerikës shqiptare.  Një histori që nuk është shkruar vetëm në faqet e gazetave dhe revistave shqiptare të diasporës, në organizatat dhe shoqatat tona, në kishat e xhamitë apo në aktivitetet kulturore. Është shkruar edhe në gur, bronz dhe mermer.  Dhe kjo histori meriton të ruhet.  Prandaj ky libër vjen në kohën e duhur.  Ai na kujton se një komunitet nuk matet vetëm nga numri i njerëzve që ka, por edhe nga kontributi që ata njerëz i japin shoqërisë ku jetojnë dhe kulturës nga kanë ardhur.

Vasil Rakaj është një nga ata shqiptarë që kanë zgjedhur të flasin përmes artit.  Dhe arti i tij na thotë diçka të thjeshtë, por të fuqishme:  Mund të jetosh larg vendlindjes, por vendlindja mund të vazhdojë të jetojë brenda veprës tënde. Nga Boga e Malësisë së Madhe deri në Amerikë, udhëtimi i Vasil Rakajt është një dëshmi se rrënjët dhe horizonti nuk janë në kundërshtim me njëri tjetrin. Rrënjët të japin identitet.  Skulptura flet vetë.  Dhe kur ajo skulpturë bart në vetvete historinë dhe identitetin e një populli, ajo bëhet edhe një formë e kujtesës kombëtare.  Prandaj libri për Vasil Rakajn duhet parë si një nderim për artistin, por njëkohësisht edhe si një vlerësim për kontributin e shqiptarëve të Amerikës në ruajtjen dhe promovimin e kulturës shqiptare.  Në një kohë kur bota shqiptare ka nevojë më shumë se kurrë për të njohur dhe dokumentuar njerëzit që kanë lënë gjurmë në kulturë, libra të tillë kanë një rëndësi të veçantë.  Sepse historia e një kombi nuk shkruhet vetëm me ngjarje politike e ushtarake.  Ajo shkruhet edhe me libra, publicistikë, piktura, muzikë, letërsi dhe skulptura. Dhe Vasil Rakaj, me veprën e tij, ka zgjedhur ta shkruajë një pjesë të kësaj historie në bronz, gur dhe në kujtesën e brezave. Urime!

Urime të përzemërta studiueses dhe autores Suzana Varvarica Kuka për këtë botim të rëndësishëm kushtuar jetës dhe krijimtarisë së skulptorit nga Malësia e Madhe, Vasil Rakaj. Ky libër është një kontribut i çmuar për njohjen, dokumentimin dhe vlerësimin e veprës së një artisti shqiptar që, përmes skulpturës, ka përcjellë historinë, kulturën dhe identitetin shqiptar përtej kufijve të atdheut.  Merita e autores qëndron jo vetëm në dokumentimin e veprës artistike të Vasil Rakajt, por edhe në vendosjen e saj në kontekstin më të gjerë të artit shqiptar dhe të kontributit të diasporës shqiptare në Amerikë. Një vepër e tillë i shërben artit, kulturës dhe kujtesës sonë kombëtare. Urime Suzana Varvarica Kuka për këtë punë të vyer dhe Vasil Rakajt për një jetë kushtuar artit dhe përfaqësimit dinjitoz të kulturës shqiptare!

Falemnderit për vëmendjen!

*Fjala e mbajtur me rastin e promovimit të librit, “Vasil Rakaj -me autore Suzana Varvarica Kuka”, 13 Shtator, 2026, Nju Jork