Një letër opinionit shqiptar nga Ueli Leuenberger, iniciator dhe ish-drejtor i Universitetit Popullor Shqiptar (UPA) në Gjenevë si dhe ish-deputet në parlamentin e Zvicrës. Prej gati një gjysmë shekulli Leuenberger është mbështetësi më i madh në Zvicër i përpjekjeve për liri të shqiptarëve të Kosovës. Ai po ashtu ka qenë zëri më prominent në mbrojtjen e komunitetit shqiptar në Zvicër sa herë që ka pasur tendenca diskriminimi. Në këtë artikull ai reflekton mbi aktgjykimin e fundit në Hagë dhe kauzën e drejtë të shqiptarëve të Kosovës për liri, por, në këtë kontekst, Leuenberger ka edhe disa pyetje për miqtë e tij shqiptarë.

Nga Ueli Leuenberger

Ngjarjet që nga 16 shtatori nuk më lënë të qetë. Më prekin dhe më shtyjnë të mendoj.

Të dielën, disa miq më dhanë një bluzë të zezë me mbishkrimin “Jo në emrin TIM!” dhe me emblemën e UÇK-së. Më ftuan të merrja pjesë në manifestimin në Sheshin e Kombeve, para selisë së OKB-së në Gjenevë.

Atë ditë isha i angazhuar me një projekt radiofonik dhe nuk munda të lirohesha. Por duhet të jem i sinqertë: edhe sikur të kisha qenë i lirë, do të kisha hezituar të shkoja. Me disa parulla, disa simbole dhe me një pjesë të atmosferës ndoshta do të isha ndier në siklet, edhe pse në atë shesh me siguri ndodheshin shumë prej miqve dhe mikeshave të mia shqiptare.

Ky shqetësim më detyron të reflektoj.

Po i ndaj këtu mendimet e mia pa pretenduar se zotëroj të vërtetën dhe, mbi të gjitha, pa dashur t’u jap mësime kosovarëve. Flas si dikush që për shumë vite e ka shoqëruar luftën e tyre, i ka mbrojtur të drejtat e tyre gjatë viteve të errëta, ka mbështetur çlirimin dhe pavarësinë e Kosovës dhe ka krijuar lidhje të thella me shumë familje kosovare.

Dua që në fillim të them diçka pa asnjë mëdyshje: kurrë nuk kam dyshuar në legjitimitetin e luftës së shqiptarëve të Kosovës kundër shtypjes së regjimit të Millosheviqit, as në rolin thelbësor që UÇK-ja luajti në çlirimin e Kosovës.

Pikërisht për shkak se kjo bindje imja mbetet e pandryshuar, ajo që po ndodh sot më prek kaq shumë.

E kuptoj thirrjen: “Jo në emrin tim”

E kuptoj një pjesë të madhe të zemërimit ndaj Dhomave të Specializuara.

Kjo gjykatë ka një ndërtim të pazakontë: është krijuar brenda rendit juridik të Kosovës, por selinë e ka në Hagë dhe funksionon me gjyqtarë e prokurorë ndërkombëtarë. E kuptoj se shumë kosovarë e përjetojnë këtë si një kundërthënie dhe thonë: “Jo në emrin tim”.

Por kjo veçanti mund të kuptohet vetëm duke iu kthyer mënyrës se si u krijua kjo gjykatë.

Dhomat e Specializuara nuk iu imponuan Kosovës thjesht nga jashtë. Ato u bënë të mundshme në vitin 2015 nëpërmjet një ndryshimi kushtetues dhe një ligji të miratuar nga Kuvendi i Kosovës. Pra, zyrtarisht janë pjesë e sistemit gjyqësor të Kosovës, ndonëse ndodhen në Hagë dhe funksionojnë me personel gjyqësor ndërkombëtar.

Por duhet kujtuar edhe konteksti politik në të cilin u mor ky vendim. Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimi Evropian ushtruan presion shumë të madh që Kosova ta krijonte këtë gjykatë. Hashim Thaçi, ish-kryeministër dhe në atë kohë zëvendëskryeministër dhe ministër i Punëve të Jashtme në qeverinë e Isa Mustafës, u angazhua gjithashtu për krijimin e gjykatës dhe për bindjen e deputetëve të shumicës. Një votim i parë dështoi në qershor 2015; më 3 gusht Kuvendi miratoi ndryshimin e nevojshëm kushtetues.

Ky kontekst shpjegon një pjesë të mosbesimit që vazhdon edhe sot. Disa politikanë dhe deputetë kosovarë e kundërshtuan krijimin e kësaj gjykate; të tjerë e pranuan atë nën një presion të konsiderueshëm ndërkombëtar.

Prandaj e kuptoj pse shumë kosovarë e konsiderojnë këtë gjykatë si një institucion jashtëzakonisht të veçantë dhe pse ekzistenca e saj vazhdon të shkaktojë reagime kaq të forta.

Edhe më shumë e kuptoj ndjenjën e tyre kur shohin pabarazinë në ndjekjen e krimeve.

Duhet të vazhdojmë të kërkojmë me vendosmërinë më të madhe që përgjegjësit për krimet e kryera nga forcat serbe në Kosovë – dhe më gjerë për krimet e luftërave në ish-Jugosllavi që ende mund të ndiqen penalisht – të kërkohen dhe të dalin para drejtësisë.

Shumë krime kanë mbetur pa u ndëshkuar. Shumë viktima dhe familje ende presin të vërtetën dhe drejtësinë.

Por pikërisht sepse nuk e pranoj këtë pandëshkueshmëri, nuk mund të pranoj që ajo të përdoret për të justifikuar një pandëshkueshmëri tjetër.

Edhe viktimat e krimeve të kryera nga pjesëtarë të UÇK-së kanë të drejtë për të vërtetën dhe drejtësinë, qofshin ato shqiptare, serbe, rome apo të një përkatësie tjetër.

Një padrejtësi e pandrequr nuk mund të justifikojë një padrejtësi tjetër.

Ta marrësh seriozisht një aktgjykim nuk do të thotë ta konsiderosh përfundimtar

E di se shumë prej miqve të mi e konsiderojnë thellësisht të padrejtë aktgjykimin ndaj katër ish-drejtuesve të UÇK-së.

Nuk u kërkoj ta pranojnë atë pa kritikë.

U kërkoj vetëm këtë: para se të arrijmë në përfundimin se ky është një dënim i UÇK-së, i luftës çlirimtare apo i popullit të Kosovës, le t’i shqyrtojmë faktet e konstatuara, dëshmitë, provat, argumentet e prokurorisë dhe të mbrojtjes, si dhe arsyetimin e gjyqtarëve.

Këtë jam përpjekur të bëj për shumë orë.

Por nuk dua të bie as në skajin tjetër dhe të konsideroj se gjithçka është vërtetuar përfundimisht vetëm sepse një gjykatë e shkallës së parë ka marrë një vendim.

Procedura gjyqësore parashikon pikërisht mundësinë e apelit. Të dënuarit kanë të drejtë ta kundërshtojnë aktgjykimin, vlerësimin e provave dhe përfundimet juridike të gjyqtarëve. Edhe argumentet e tyre duhet të dëgjohen me të njëjtin seriozitet.

Procedura e apelit do të mundësojë shqyrtimin e kritikave ndaj aktgjykimit të shkallës së parë. Atëherë do të shohim nëse aktgjykimi i qëndron këtij shqyrtimi, nëse konfirmohet apo nëse duhet korrigjuar në pika të caktuara.

Për mua, respektimi i shtetit të së drejtës do të thotë t’i marrim seriozisht të dyja: një aktgjykim të dhënë nga një gjykatë, por po aq seriozisht edhe të drejtën për ta kundërshtuar atë dhe mundësinë që edhe një gjykatë e shkallës së parë të ketë gabuar.

Prandaj nuk i kërkoj askujt ta konsiderojë aktgjykimin e sotëm si të vërtetën përfundimtare. Por po aq pak besoj se ai duhet hedhur poshtë vetëm sepse të dënuarit janë ish-drejtues të UÇK-së.

Nuk i kam pranuar kurrë automatikisht akuzat kundër UÇK-së

Ky qëndrim imi nuk është i ri.

Në atë kohë i kisha kundërshtuar fuqishëm disa akuza të ngritura nga Carla Del Ponte dhe të rimarra më vonë në raportin e Dick Martyt, veçanërisht ato për një trafik të pretenduar organesh.

Dua të jem i qartë: pasi e kisha ndjekur nga afër këtë çështje dhe isha njohur me informacionet që kisha në dispozicion, unë nuk besoja në akuzën për trafik organesh. Elementet që njihja nuk më dukeshin mjaft bindëse për ta konsideruar këtë akuzë të vërtetuar.

Kur Dick Marty publikoi raportin e tij, unë isha ende anëtar i parlamentit zviceran. Në këtë çështje kishim qëndrime të kundërta.

Kjo nuk e hiqte aspak respektin e madh që kisha për një pjesë të rëndësishme të punës së tij, veçanërisht për hetimet e tij të guximshme mbi burgjet sekrete dhe transferimet jashtëgjyqësore të organizuara nga Shtetet e Bashkuara pas 11 shtatorit 2001.

Mund ta respektosh punën e një njeriu dhe njëkohësisht të mendosh se ai ka gabuar në një çështje të caktuar.

Kriteri im atëherë ishte i njëjti që përpiqem të zbatoj sot: të mos i besoj një akuze vetëm sepse drejtohet kundër UÇK-së, por as të mos e hedh poshtë vetëm sepse drejtohet kundër UÇK-së.

Duhet të shqyrtohen faktet dhe provat.

Të gjykosh njerëz nuk do të thotë të gjykosh një çlirim

Mbetem i bindur për legjitimitetin e luftës së shqiptarëve të Kosovës kundër shtypjes dhe për lirinë e tyre. Dhe rolin historik të UÇK-së në çlirimin e Kosovës e konsideroj thelbësor.

Por kjo bindje nuk i jep përgjigje çështjes së përgjegjësisë individuale të secilit prej pjesëtarëve të saj.

Duhet të jemi në gjendje t’i mbajmë së bashku dy pohime pa e përjashtuar njëri-tjetrin: Lufta çlirimtare e Kosovës ishte legjitime dhe UÇK-ja luajti në të një rol vendimtar.

Ky legjitimitet nuk i dha askujt të drejtën të kryente krime.

Nëse, në përfundim të një procedure të drejtë, vërtetohet se disa pjesëtarë të UÇK-së kanë kryer krime, pranimi i këtij fakti nuk i fshin masakrat, dëbimet dhe terrorin që përjetoi popullsia shqiptare, as rolin historik të UÇK-së në çlirimin e Kosovës.

Por, nga ana tjetër, pjesëmarrja në një luftë të drejtë nuk mund t’i japë askujt imunitet për të gjitha veprimet e tij.

Pikërisht ky dallim më duket sot thelbësor.

Një insistim i jashtëzakonshëm për unitet

Që nga aktgjykimi shoh diçka që shkon shumë përtej solidaritetit me katër burra.

Pas muajsh, madje vitesh, përçarjesh të thella politike në Kosovë, papritur shfaqet një çështje që i bashkon sërish njerëzit rreth një “ne”-je të përbashkët.

Për një çast nuk je më Vetëvendosje, PDK, LDK apo AAK. Je kosovar, shqiptar, trashëgimtar i çlirimit.

Nuk është e nevojshme të imagjinojmë një organizim qendror pas këtij fenomeni. Një mobilizim mund të jetë njëkohësisht i organizuar politikisht dhe thellësisht spontan.

Ndoshta ai i përgjigjet edhe një nevoje kolektive për të rigjetur një unitet që politika e përditshme nuk e ofron më.

Mund ta kuptoj forcën dhe madje lehtësimin që kjo mund të sjellë.

Por çdo unitet ka edhe anën tjetër: çfarë vendi i mbetet atij që nuk e gjen veten plotësisht në rrëfimin kolektiv?

Një brez që nuk e ka përjetuar luftën

Një gjë tjetër më bie në sy në pamjet e manifestimeve në Kosovë dhe në diasporë.

Një pjesë e madhe e pjesëmarrësve të sotëm ishin fëmijë gjatë luftës ose ende nuk kishin lindur. Ata nuk morën pjesë në luftë. As nuk e përjetuan personalisht mobilizimin e jashtëzakonshëm të solidaritetit që i parapriu dhe e shoqëroi atë.

Në Zvicër, kjo histori fillon shumë më herët se në vitin 1998.

Që nga vitet 1960, punëtorë kosovarë erdhën të punonin këtu. Shumë prej tyre hoqën dorë nga shumë gjëra për t’ua dërguar një pjesë të konsiderueshme të pagës familjeve të tyre në Kosovë.

Pas heqjes së autonomisë dhe shkatërrimit të institucioneve kosovare nga regjimi i Millosheviqit, ndihmës familjare iu shtua financimi i strukturave paralele: shkollave, shëndetësisë, ndihmës sociale dhe organizimit politik.

Më vonë, shumë vazhduan t’i ndihmonin familjet e tyre dhe njëkohësisht morën pjesë në mbledhje të ndryshme fondesh në mbështetje të UÇK-së.

Pastaj erdhi lufta.

Pastaj rindërtimi.

Dhe gjithmonë familjet.

Sakrificat e bëra gjatë disa dekadave kanë qenë të jashtëzakonshme.

“Kur Kosova të jetë e lirë, do të kthehemi”

Për një kohë të gjatë, shumë njerëz mendonin kështu.

Pastaj Kosova u çlirua dhe u bë e pavarur.

Por ndërkohë fëmijët shkonin në shkollë në Zvicër. Kryenin zanatin apo studimet. Familjet kishin ndërtuar këtu një jetë.

Kthimi ishte bërë politikisht i mundur, por nga pikëpamja e jetës personale gjithnjë e më i vështirë.

Për shumë njerëz, ëndrra e kthimit u shua në heshtje.

Kjo histori mund të ketë lënë ndjenja të ndërlikuara: lidhjen me vendin e lënë pas, përgjegjësinë ndaj familjes, besnikërinë ndaj sakrificave të brezave të mëparshëm dhe nganjëherë edhe konflikte të besnikërisë.

Fëmijët e punëtorëve kanë ecur përpara

Sot shoh një brez të ri, shumë pjesëtarë të të cilit kanë bërë rrugë të jashtëzakonshme: mjekë, juristë, mësues, studiues, sipërmarrës, drejtorë, punonjës socialë, aktivistë shoqatash, politikanë e politikane të zgjedhur.

Suksesin e tyre ia detyrojnë punës së tyre.

Por shumë prej tyre e dinë gjithashtu se çfarë u detyrohen sakrificave të prindërve.

Pas një diplome universitare mund të qëndrojnë tridhjetë vjet punë të një babai apo një nëne, privime, heqje dorë nga pushimet dhe para të dërguara çdo muaj në Kosovë.

Suksesi është individual. Historia e tij është shpesh familjare.

Dhe nga kjo histori mund të lindë një detyrim i thjeshtë i brendshëm: “Nuk duhet të harroj”.

Një lloj “kompensimi” brezash?

Atëherë pyes veten – dhe këtë e shtroj si pyetje, jo si shpjegim për atë që mendojnë të gjithë të rinjtë kosovarë – nëse një pjesë e mobilizimit të sotëm nuk ka edhe një dimension brezash.

Gjyshi ka dërguar një pjesë të pagës së tij në Kosovë.

Babai ose nëna ka protestuar, ka mbledhur para, ka mbështetur strukturat paralele, familjen dhe nganjëherë UÇK-në.

Një xhaxha, një dajë, një fqinj apo dikush nga fshati mund të ketë luftuar në radhët e UÇK-së.

I riu i sotëm ka lindur shumë vonë për të marrë vetë pjesë në këtë histori.

Dhe papritur shfaqet një kauzë që i përket plotësisht së tashmes së tij: të mbrojë ata që ai i konsideron çlirimtarët e Kosovës.

Atëherë bluza e UÇK-së mund të nënkuptojë shumë më tepër sesa një qëndrim ndaj një procesi gjyqësor:

“Edhe unë jam këtu. Nuk kam harruar. Edhe unë i përkas kësaj historie”.

Nuk pretendoj se e di çfarë ndien çdo i ri që proteston. Kjo do të ishte arrogante.

Po formuloj vetëm një hipotezë, nisur nga ajo që kam vëzhguar prej shumë vitesh në diasporë. Dhe nëse kjo hipotezë përmban një pjesë të së vërtetës, ajo më shtyn më shumë ta kuptoj këtë brez sesa ta gjykoj.

Një pyetje e veçantë për të majtën zvicerane

Shoh gjithashtu shumë politikanë të zgjedhur dhe aktivistë me prejardhje kosovare, të angazhuar në partitë zvicerane – sidomos te socialdemokratët dhe të gjelbrit – që marrin pjesë në këto manifestime, ndonjëherë edhe si organizatorë.

Ky angazhim has në një moskuptim pothuajse të përgjithshëm mes miqve të mi të majtë dhe, më gjerësisht, në botën politike zvicerane.

Besoj se mund t’i kuptoj të dyja qëndrimet.

Një aktivist kosovaro-zviceran mund të mendojë: “Pikërisht sepse jam i majtë, i mbroj popujt e shtypur dhe të drejtën e tyre për vetëvendosje”.

Shoku i tij zviceran mund të mendojë: “Pikërisht sepse jam i majtë, i mbroj të drejtat universale të njeriut dhe drejtësinë për të gjitha viktimat, dhe jam i kujdesshëm ndaj heroizimit ushtarak dhe nacionalizmit”.

Të njëjtat vlera mund të çojnë kështu në përfundime shumë të ndryshme.

Një shqetësim të ngjashëm e kam përjetuar që në vitin 1999

Me gjithë dallimet e domosdoshme, kjo më kujton debatet rreth ndërhyrjes së NATO-s.

Nuk isha bërë as përkrahës i NATO-s, as përkrahës i luftës.

Por pas nesh ishin Bosnja dhe Srebrenica. Në Kosovë situata po përkeqësohej.

Pyetja ime atëherë ishte e thjeshtë: çfarë do të ndodhë nëse nuk bëjmë asgjë?

Një pjesë e miqve të mi të majtë nuk e kuptonte qëndrimin tim. Më pyesnin se si mund ta mbështesja një ndërhyrje të NATO-s. Nganjëherë kritikohesha ashpër, edhe nga njerëz që i kisha të afërt. Këto kritika më lëndonin.

Unë i pyesja se si mund të qëndronim spektatorë përballë asaj që po u ndodhte kosovarëve.

Sot konteksti është krejtësisht tjetër. Por përsëri përballem me një vështirësi morale të ngjashme: çfarë bëjmë kur dy parime që i konsiderojmë të rëndësishme përplasen me njëri-tjetrin?

Në vitin 1999: antimilitarizmi dhe mbrojtja e një popullsie të kërcënuar.

Sot: solidariteti me një luftë çlirimtare dhe drejtësia për të gjitha viktimat, përfshirë viktimat e krimeve të kryera nga disa pjesëtarë të asaj lufte.

Ajo që më shqetëson: fëmijët me uniforma

Në disa manifestime shoh fëmijë të vegjël me uniforma që imitojnë ato të UÇK-së.

Ata natyrisht nuk janë fëmijë-ushtarë dhe nuk po bëj asnjë krahasim të tillë.

Pyetja ime ka të bëjë me transmetimin e kujtesës.

Një ish-luftëtar që vesh uniformën e tij tregon një pjesë të historisë së vet.

Një fëmijë që vesh atë uniformë, përkundrazi, merr një histori që vetë nuk e ka përjetuar.

Është e natyrshme që familjet t’ua transmetojnë fëmijëve kujtesën e çlirimit. Çdo shoqëri e bën këtë.

Por besoj se duhet t’u lëmë gjithashtu lirinë që, duke u rritur, ta ndërtojnë vetë marrëdhënien e tyre me këtë histori dhe t’i zgjedhin vetë referencat dhe heronjtë e tyre.

Duhet ta transmetojmë kujtesën.

Por a duhet medoemos ta transmetojmë edhe uniformën?

Flamuri shqiptar nuk është çështja

Dua edhe këtu të shmang një keqkuptim.

Prania e flamurit shqiptar në këto manifestime shpreh bashkimin e shqiptarëve nën një flamur të përbashkët. Prej kohësh ai është një simbol i përbashkët për shqiptarët e Shqipërisë, Kosovës, Maqedonisë së Veriut, Malit të Zi, Luginës së Preshevës dhe diasporës.

Ajo që më bën të mendoj është diçka tjetër: paraqitjet hartografike të një “Shqipërie etnike”, që përfshijnë Shqipërinë dhe Kosovën, por edhe territore që sot u përkasin shteteve fqinje.

E di shumë mirë se një simbol i tillë mund të shprehë një përkatësi historike ose kulturore pa qenë domosdoshmërisht një program politik për ndryshimin e kufijve.

Pyetja ime fillon vetëm aty ku harta shndërrohet në një pretendim territorial të bazuar mbi përkatësinë etnike.

Sepse atëherë lind një problem parimor.

Nëse përkatësia etnike mjafton për të pretenduar politikisht një territor me shumicë shqiptare, si mund ta refuzojmë të njëjtin arsyetim kur përdoret nga komunitete të tjera në Ballkan?

Dhe, mbi të gjitha: çfarë ndodh me pakicat?

Historia e rajonit tonë na ka treguar mjaftueshëm rreziqet e idesë se çdo territor duhet t’i përkasë ekskluzivisht një populli.

Termometri im i vërtetë demokratik

Nuk është numri i bluzave të UÇK-së.

Nuk është numri i protestuesve.

Për mua, matësi i vërtetë është hapësira që i lihet atij që nuk e vesh atë bluzë.

A mund të thotë një i ri kosovar:

“UÇK-ja i përket historisë sonë dhe unë e njoh rolin e saj në çlirimin tonë, por ajo nuk përbën domosdoshmërisht identitetin tim personal”?

A mund të thotë:

“Jam krenar për çlirimin tonë dhe njëkohësisht dua të di edhe për krimet që mund të jenë kryer nga njerëz të palës sonë”?

A mundet një politikan i zgjedhur me prejardhje kosovare të protestojë nën slloganin “Jo në emrin tim” dhe njëkohësisht të thotë se viktimat e krimeve të kryera nga pjesëtarë të UÇK-së kanë të drejtë për drejtësi?

Dhe ai që vendos të mos protestojë, a mbetet po aq shqiptar, po aq kosovar?

Nëse po, atëherë kemi një shoqëri të aftë të debatojë lirshëm për historinë e vet.

Nëse fjali të tilla bëhen të vështira, apo edhe të pamundura për t’u thënë, atëherë duhet të pyesim veten pse.

Besnikëria kritike

Besoj thellësisht se mund të jesh besnik pa qenë i pakushtëzuar.

Mund ta dua vëllanë tim dhe t’i them se gabon.

Mund ta dua vendin tim dhe ta kritikoj qeverinë e tij.

Mund t’i nderoj ata që kontribuuan në çlirimin e një populli dhe njëkohësisht t’i njoh viktimat e krimeve të kryera nga disa prej tyre.

Do të dëshiroja që brezi i ri ta shndërronte besnikërinë e jashtëzakonshme të trashëguar nga prindërit në një besnikëri kritike.

Kjo nuk do të ishte tradhti ndaj trashëgimisë së tyre.

Mund të ishte përmbushja e saj demokratike.

Pse nuk e vesha bluzën

Po kthehem te bluza e zezë: “Jo në emrin tim!”

E kuptoj thirrjen. I kuptoj ata që e veshin. Dhe më prek fakti që miqtë e mi dëshironin të isha me ta.

Por nuk mund ta vishja thjesht bluzën dhe t’i bashkohesha turmës sikur të mos ndieja asnjë kundërthënie.

Jo sepse do të kisha ndryshuar mendim për çlirimin e Kosovës.

Jo sepse do ta mohoja rolin e UÇK-së.

Në këto dy pika bindja ime mbetet e pandryshuar.

Hezitimi im vjen nga diçka tjetër.

Pas burrave që janë gjykuar, dua të jem në gjendje të shoh edhe viktimat, fatin e të cilave po e shqyrton drejtësia.

Pas UÇK-së heroike të kujtesës kolektive, shoh edhe një organizatë historike të përbërë nga njerëz: burra dhe gra të aftë për guxim dhe sakrifica të jashtëzakonshme, pa përjashtuar kjo, në parim, përgjegjësinë individuale të disave.

Pas fëmijës me uniformë, shoh një fëmijë të cilit duhet t’ia lëmë lirinë që një ditë t’i zgjedhë vetë heronjtë e tij.

Dhe pas një harte që i përcakton territoret sipas përkatësisë etnike, shoh menjëherë ata që rrezikojnë të bëhen pakicë në territorin “e gabuar”.

Ndoshta edhe kjo është miqësi

Nuk i kam mbështetur kosovarët sepse i përkisnin “kampit të duhur”.

I kam mbështetur sepse të drejtat e tyre po shkileshin.

Në vitin 1999, një pjesë e miqve të mi politikë nuk e kuptonte qëndrimin tim.

Sot, ndoshta disa prej miqve të mi kosovarë do ta kenë të vështirë ta kuptojnë qëndrimin që shpreh këtu.

Por pyetja ime themelore mbetet e njëjtë: Kush zhduket nga fusha jonë e shikimit kur përpiqemi të ruajmë koherencën e kampit tonë?

Në vitin 1999 refuzoja që kosovarët të zhdukeshin nga fusha jonë e shikimit pas kundërshtimit që mund të kisha në të kaluarën ndaj NATO-s dhe luftës.

Sot refuzoj që viktima të tjera të zhduken pas solidaritetit tonë me luftën çlirimtare të Kosovës.

Kjo nuk e zvogëlon aspak këtë solidaritet.

Thjesht i vendos atij një kërkesë universale: të drejtat që kemi mbrojtur për kosovarët duhet të vlejnë edhe për të tjerët.

Nuk i kam të gjitha përgjigjet.

Pikërisht për këtë dua të flas me miqtë e mi.

Si ta nderojmë çlirimin pa krijuar një histori pa hije?

Si ta transmetojmë kujtesën pa transmetuar luftën?

Si t’u jemi mirënjohës prindërve tanë pa qenë të detyruar të trashëgojmë të gjitha besnikëritë e tyre?

Si të kërkojmë me gjithë forcën tonë drejtësi për krimet e kryera nga forcat serbe dhe njëkohësisht t’ua njohim të njëjtën të drejtë për drejtësi viktimave të krimeve të kryera nga pjesëtarë të UÇK-së?

Si ta mbrojmë me bindje rolin historik të UÇK-së në çlirimin e Kosovës dhe njëkohësisht të pranojmë që përgjegjësia e mundshme penale e individëve të shqyrtohet nga drejtësia?

Dhe si ta ndërtojmë Kosovën, për të cilën kaq shumë njerëz kanë vuajtur, punuar, luftuar dhe sakrifikuar një pjesë të jetës së tyre, si një shoqëri mjaftueshëm të sigurt në vetvete për ta parë të gjithë historinë e saj?

Nëse sot i shtroj këto pyetje, kjo nuk ndodh sepse jam larguar nga Kosova.

Ndoshta është pikërisht e kundërta.

Pas gjithë këtyre viteve, ende ndihem aq pranë saj sa ajo që ndodh atje të mos më lërë të qetë.