Ai qytet ishte zgjuar i përhumbur, nga një surprizë sa e papritur, aq edhe sensacionale. Lajmi tronditës, kishte shkaktuar një zhurmë të pazakontë në media, ku kureshtja ndërthurej me trishtimin, habia me kujtesë dhe revoltë, ndërkaq diku në skutat më të errëta të ndërgjegjes, përgjonte një nostalgji paradoks, e strukur, e pashprehur… Në Muzeun Historik, krejt papritur, ishte vendosur maska mortore e diktatorit.E quajtën vepër arti, antihomazh, një imazh që rikthehej si subjekt jashtë kohe, si një hije që refuzonte të mbetej në të shkuarën.Por, përtej interpretimeve artistike dhe shpjegimeve të kuruara, ajo që përcillej ishte diçka tjetër: mbase një ndjesi e paqartë idealizimi, madje glorifikimi, e një figure që historia e kishte lënë pas, por që, me sa dukej, ende nuk kishte reshtur së kërkuari vend, në kujtesën tonë.Kjo më kishte mbetur si një brengë.Një brengë që dhëmb, që nuk më linte të qetë.Ndjeja se duhej ta shihja me sytë e mi atë maskë, të përballesha me atë fytyrë të ngrirë në vdekjen e saj, e cila, për çudi, akoma dhe sot vazhdonte të trazonte të gjallët.U ngrita herët atë mëngjes. Jashtë, koha ishte e ftohtë, qielli i rënduar dhe shiu binte me atë këmbënguljen e trishtë që i jep qytetit, pamjen e një melankolie të lagët.Mora me vete nipin dhe u nisëm drejt Muzeut Historik. Mendoja se moti i zymtë, ndoshta edhe shiu, do të na e kursente turmën e vizitorëve.
Me nipin ballë maskës mortore
Doja ta shihja në heshtje, të dialogoja me të.Doja pak hapësirë për të menduar, për të ndier, ndoshta edhe për të kuptuar se çfarë më trazonte aq shumë, në atë rikthim të papritur, të së shkuarës. Nuk e dija ende se, ajo vizitë do të ishte më shumë, se një ndalesë në një muze.Do të ishte një udhëtim nëpër kujtesën time, nëpër kohëra që nuk kthehen kurrë plotësisht, por që, herë pas here, dinë të trokasin në ndërgjegjen tonë me një forcë të frikshme.Nuk e di sa kohë qëndrova para asaj dere.Ndoshta disa minuta, që mbartnin një jetë të tërë.Ka dyer që nuk hapen me dorë, por me dhimbjen e shpirtit. Dhe kjo ishte njëra prej tyre.Kisha ardhur deri këtu, por këmbët më rëndoheshin sikur të kisha ende prangat në kyçe. Trupi im kishte dalë prej burgut shumë vite më parë, por shpirti…shpirti nuk kishte mësuar kurrë të largohej plotësisht prej tij. Kishte mbetur atje, në qelitë e lagështa, në netët pa gjumë, në britmat që mbyteshin pas mureve, në emrat e shokëve që nuk u kthyen më. Kishte mbetur në atë kohë, kur njeriu mund të dënohej edhe për një mendim, dhe për një kujtim, edhe për një ëndërr që nuk i përkiste… Sot, për herë të parë, nuk po shkoja të takoja një njeri të gjallë.Po shkoja të përballesha me maskën mortore, me hijen e tij.Pas asaj dere, u gjenda në një tunel “izolimi”, dhe në sfond maska mortore e diktatorit. Një fytyrë e ngrirë në gips, e heshtur, pa frymë, pa zë, sa e ftohtë aq dhe e vrazhdë.Dhe megjithatë, për mua, ajo fytyrë kishte ende diçka kërcënuese.Ishte fytyra e një kohe që kishte mundur të merrte frymën e të gjallëve, të shuante rininë, të ndante nënat nga bijtë, të kthente dashurinë në frikë dhe heshtjen në një mënyrë mbijetese. Më kishte rrëmbyer rininë, ëndrrat, dashuritë e papërjetuara, netët e qeta dhe të drejtën për të qenë thjesht një njeri i lirë. Më kishte marrë vitet, që unë i kisha kaluar pas mureve të ftohta, nën zhurmën e çelësave dhe britmat e hetuesve. Sa e çuditshme është historia! Ai që dikur kishte në dorë jetët e njerëzve, tani ishte shndërruar në një copë të pajetë, në një fytyrë që nuk mund të urdhëronte më askënd. Por a vdes vërtet një diktaturë kur vdes diktatori? A shuhen frika, poshtërimi dhe dhimbja bashkë me trupin e tij? Apo mbeten të gjalla brenda atyre që i kanë mbijetuar?…E ndjeva zemrën të më rrihte fort. Nuk ishte frika nga vdekja, ishte diçka tjetër. Ishte zemërimi, brenga e mbledhur ndër dekada. Ishte dhimbja e atyre që nuk patën mundësi të shohin dritë, ishte zëri i atyre që u varrosën pa varr. Dhe tani e shihja atë, një takim i kërkuar në vite, por i refuzuar. Jo për ta nderuar, jo për të kërkuar përgjigje, nga një fytyrë që nuk mund të fliste.Doja ta shihja si njeri i lirë, me sytë hapur, pa frikën se dikush po më ndiqte, pa ankthin se një fjalë e imja, do të më kushtonte përsëri qelinë.Për vite të tëra, ai kishte qenë mbi mua, edhe kur nuk e shihja. Kishte qenë në makthin tim, në heshtjen time, në ato kujtime që përpiqesha t’i shuaja. Tani, më në fund, do të isha unë ai që do të qëndroja mbi të dhe përballë tij. Mora frymë thellë.Ndoshta nuk do të gjeja paqe brenda atij muzeu.Ndoshta plagët do të hapeshin edhe një herë.Por kishte ardhur çasti të mos ikja më.Kisha ikur gjatë nga kujtimet e mia, kisha heshtur mjaft. Sot do të hyj me gjithë të “munguarit”e mi, do të hyja me rininë që ma vodhën, me vitet që m’i numëruan pas hekurave, me nënën që priti, me lotët që nuk shteruan. Dhe nëse maska do të më shikonte me atë fytyrë të ngrirë, unë do ta shikoja drejt e në sy. Sepse këtë herë nuk do të isha i burgosuri përballë pushtetit, por një njeri i lirë përballë historisë. Doja që ajo maskë e mbetur ta dinte: “se ne mbijetuam, ne jemi këtu”…Dola nga burgu me trupin jashtë mureve, por me shpirtin ende të mbërthyer pas hekurave. Vitet kishin kaluar, flokët ishin thinjur, fytyra ishte mbushur me rrudha, por plagët e padukshme nuk mund të mbylleshin.Dhe tani, pas kaq shumë kohësh, këmbët më çuan në këtë muze.Nuk shkova atje për të parë atë art vizual, apo artefakt antropologjik, as për të admiruar atë “përrallë”, sado perfekte të ishte…Ishte një qasje e re, meditative, ndoshta edhe konceptuale, që po ndërtoja me të kaluarën: një përballje e brendshme me diktatorin, me maskën e tij dhe me hijet që kishte lënë pas historia e diktaturës. Për herë të parë, nuk isha unë pas hekurave, ndërsa ai ishte brenda heshtjes, së përtej jetës.”Shkova për të parë një fytyrë, atë fytyrë që më mori gjithçka.Fytyrën e atij që dikur kishte qenë zot i frikës, “pronar” i fateve njerëzore, njeriu që me një firmë, vendoste destinën e gjithkujt. Përpara meje ishte maska e tij mortore.Një fytyrë e derdhur në gipsin e ftohtë, sytë e mbyllur, buzët të ngrira. Asnjë urdhër. Asnjë britmë. Asnjë kërcënim, “Jo,jo… dhe kështu prania jote është kërcënim! Është fryma jote e fundit nën maskë…është diçka gjenetike, e trashëguar në heshtje. Pra, në njëfarë mënyre, është vetë prania jote, ajo që mbetet…edhe kur fryma dobësohet, edhe kur maska fsheh të vërtetën”…E vështrova gjatë. Sa e çuditshme qenka historia!Dikur unë qëndroja para portës të burgut duke pritur të më hapej dera e lirisë.Tani ai qëndronte para meje, i mbetur përgjithmonë në heshtjen e mortit.U afrova edhe një hap, nuk ndjeva triumf, nuk ndjeva as kënaqësi.Ndjeva një trishtim të thellë, të rëndë, thuajse të mbetur. Sepse përballë asaj maske, nuk shihja vetëm vdekjen e një diktatori, shihja rininë time të vrarë. Dhe atëherë, mes heshtjes së muzeut, më lindi një dëshirë e çuditshme. Papritmas, shpërtheva, doja të flisja me të. T’i thosha ato që nuk munda t’ia thosha kur ishte gjallë.U gjenda përballë tij, më pranë tij, tashmë i shpenguar.Dhe fillova…nuk e konceptoja, çfarë ishte ky dialog me maskën mortore, një bisedë mes kujtesës dhe heshtjes, një mllef prej vitesh i mbledhur në shpirt, apo një monolog revolte e trishtimi.Kisha ndjesinë sikur vallëzoja një vals të trishtë, me maskën mortore…një vals surreal, pezull mes jetës dhe amshimit. …“Ja ku jemi më në fund, përballë njëri-tjetrit! Unë me një të vërtetë të pathënë, peng të heshtjes, ti në mjegullën e paranojës. Sa vite kaluan për të arritur këtë çast!Dikur të kërkoja nëpër zyrat e pushtetit, nëpër korridoret e errëta ku vendosej fati im.Ti ishe kudo, dhe askund edhe kur nuk të shihja.Mjaftonte një emër, një fotografi, një portret i varur në mur dhe ne me sytë e ulur. Sot nuk kam pse t’i ul më sytë. Ja, po të shikoj drejt e në fytyrë!…Maska mortore hesht…Fol pse hesht; A nuk ke më urdhra për të dhënë? Ku janë ata që dridheshin nga një shenjë e jotja? Ku janë duart që firmosnin dënimet? Sa e çuditshme!Dikur një fjalë e jotja mjaftonte për të më marrë lirinë. Sot, para meje, nuk ke asnjë fjalë.E kuptoj që tashti je një fytyrë e ngrirë. Një gjurmë e asaj që ka qenë…Jo! Mos u fshih pas vdekjes! Unë nuk erdha këtu të përulem,as të të kërkoj mëshirë.As të admiroj artin e memorizimit, që akoma nuk e kuptoj, përse është realizuar. Çfarë vlerë ka prezantimi i maskës mortore të një diktatori, që vetëm dhimbje e trishtim shkakton, që hap plagë, që vret buzëqeshjen. Ti nuk je as si maska mortore e një faraoni, as si maska e florinjtë e helenit Agamemnon, as si maska mortore e Bethovenit, apo e Volterit. As si maska mortore e Dantes, që e vizitova në Palazzo Vecchio, në qytetin e Firencës, ku u përkula me respekt e veneracion…As si maska e të “panjohurës së Senës”, që mbeti e brishtë, e buzëqeshur, duke u shpërndarë si souvenir, e pothuajse si një objekt kulti, në mjediset bohemiane dhe artistike parisiene (aq sa A.Camus e quajti “Mona Liza e mbytur”). Atë maskë souvenir e ruaj në shtëpi, jotja nuk di ku do të përfundoj!…Mëkat që je këtu, por sot dua të flas me ty. A e di çfarë më more? Më more rininë! Më more lirinë dhe më le në këmbim, kujtimet e prangave. Por nuk arrite të më marrësh gjithçka…Nuk ma more kujtesën, nuk më more dinjitetin! E vetmja pasuri që nuk ma konfiskuat dot. Po të bëjë një pyetje, që e kam peng: “Çfarë bëra unë, veç që besova premtimet tuaja dhe mbas diplomimit për jurisprudence në Montpellier, u ktheva për ti shërbyer vendit tim”,…
Maska e të …“Panjohurës së Senës”
Fol, pse s’flet dhe në gipsin e ftohtë mbetur, ti akoma ke zë, unë e di…Më kujtohet qelia ime, më kujtohet buka e thatë, lagështia në mure, hapat e rojeve në korridor. Më kujtohen netët kur dëgjoja dikë të klithte në qelinë ngjitur dhe nuk mund t’i afrohesha as për t’i thënë: “Mbaje veten, vëlla!”. Më kujtohen ata që dolën nga burgu me trupin e gjallë, por me shpirtin e rrënuar. Më kujtohen dhe ata që nuk dolën kurrë. A ke menduar ndonjëherë për ta? Sigurisht që jo. Pushteti nuk ka zakon të dëgjojë rënkimet e viktimave. Ai dëgjon vetëm jehonën e vet…Por shikoje ironinë e historisë! Ti kishe frikën në zemër, unë kisha një copë lirie brenda vetes, që asnjë nuk mundi të ma merrte. Dhe sot, kush prej nesh është më i lirë?…Këtë e mësova në burg. Mësova se njeriu dhe i mbyllur pas hekurave, mund të ruajë dinjitetin. Mësova se mund të jesh në fron dhe të mbytesh nga paranoja dhe obsesionet.Unë luftoja të ruaja atë që ndieja, ndërsa ti luftoje dhe ndaj demonëve që kishe vetë krijuar.Mësova se pushteti mund të të marrë vitet, por nuk mund të të detyrojë të duash padrejtësinë.Por kam një pyetje që më ka ndjekur gjithë jetën:A e dije se çfarë ndodhte në burgjet e tua, se si torturoheshin njerëzit?A e dije se si familjet shkatërroheshin vetëm sepse dikush kishte menduar ndryshe?Apo ishte më e lehtë, të bëje që nuk dije? Maska mbeti në heshtje….Sa i urtë je tani, ku e le oratorinë, por qëndron me sytë e mbyllur dhe pamjen e vrejtur, pa buzëqeshje, se tjetra ishte “maska e qeshur”, që kishe për së gjalli!Unë erdha të dëshmoj, dhe për ata që u varrosën pa emër, për ata që mbetën të heshtur dhe nuk folën më kurrë. Sepse heshtja e viktimave është fitorja e fundit e diktaturës. Dhe unë nuk dua të të jap këtë fitore! Nuk dua të ndjehesh, akoma dhe tani triumfator”…Ndalova për një çast, të kapërdija atë, që me ishte mbledhur nën gjoks. Ju afrova edhe më shumë, doja të shihja çdo detaje të asaj fytyre. Për momentin m’u duk, sikur ajo fytyrë e ngrirë kishte humbur madhështinë e frikshme, që dikur i kishin dhënë. Nuk ishte më portreti i një pushteti të pakufishëm.Ishte një maskë pa jetë, e vendosur në një muze,përballë një të mbijetuari. Ndërkaq më dukej se përpiqej të zgjohej, kujdes dhe kufomat flasin…“Dëgjomë mirë! Unë nuk erdha këtu thjesht të të shoh. As për homazh, mbase për antihomazh.Ti ke vdekur prej kohësh.Unë erdha të shoh, nëse ka vdekur edhe ndruajtja ime.Mund të më kesh marrë njëzet, tridhjetë vjet, apo më tepër nga jeta, por nuk mund të ma marrësh të vërtetën.Nuk mund të ma ndryshosh historinë, më ke peng pafajësinë.Nuk mund t’i kthesh, viktimat në fajtorë dhe fajtorët në heronj…Maska jote do të qëndrojë këtu, në këtë muze, mes këtij ndriçimi të ftohtë, në këtë tunel të improvizuar, veshur në setapura të bardhë, ndofta për të zbardhur hijen tënde të zezë, skëterrë. Sa makabre dhe e ftohtë, një ftohtësirë që më përshkon si rrymë elektrike, si drithmë në trup.Çudi edhe posmortem, ti ndjell ftohtësi dhe trishtim.Por unë do të dal përsëri në rrugë, do të eci, do të flas, do të shkruaj.Do të tregoj se çfarë ndodhi.Ti do të mbetësh i ngrirë nën maskë, por nuk dihet sa akoma,…se dhe maskat një ditë bien?!Duket sikur heshtja jote më pyet: çfarë kërkon tani nga unë?…Asgjë! Nuk kërkoj asgjë prej teje.Kërkoj vetëm që njerëzit të mos harrojnë.Që brezat e rinj të mos e ngatërrojnë heshtjen me paqen, frikën me bindjen dhe propagandën me historinë,…më dëgjon nipi im”…Nipi i shtangur, i prekur përkëdhel fytyrën e gjyshit:Gjysh, pse po të dridhen duart?Pse sytë t’u mbushën me lot, kur pe këtë maskë?…“Ai që fshihet pas maskës,vazhdoi gjyshi, më burgosi lirinë, shpresën, aty fshihet koha e atij, që ma vodhi rininë, ma vrau buzëqeshjen dhe më la plagë që ende flasin. Tani mbeti një fantazmë, një gjurmë e së shkuarës, por jo vetëm kaq: ka lënë pas “reliket”e tij, dëshmi të një pranie, që koha nuk arriti ta zhdukë”…Sa i keq paska qënë,u hodh djaloshi,po përse e kanë vendosur këtu? “Për të mos harruar ju, atë të keqe.Jam i përlotur, bir, jo aq nga dhimbja ime, por nga lumturia që ti nuk e njojte atë ferr, por duhet të mësosh për të, që të mos përsëritet”…Nipi me mllef, e merr maskën edhe e hedh në tokë.Këtu ta lëmë, vazhdoi nipi, mandej hodhi mbi të, disa lule mimoze të mbetura. “Këto lule, bir, janë mesazhi më i fortë se gjithë urrejtja e tyre, që ndesh në kulturën tonë.Ajo është kujtimi im…dhe shpresa jote, mos e harro!”…Mandej ish i burgosuri, i trishtuar, e i tronditur përkëdheli nipin e tij, që e dëgjonte i përkushtuar, me dialogun e mbetur në kujtesë…Nuk mund ta përshëndeste maskën, e mallkoi, por nuk mjaftonte. Shtyu me këmbë disa mimoza të thara dhe copra gazetash të hedhura, dhe pëshpëriti,…“Të tjera gjëra duhet të të kishin hedhur”…Ishte një “bashkëjetesë”, qoftë edhe për pak, me ripërjetimin e dhimbjes dhe të trishtimit. Metaforë e fuqishme, e mbështjellë me një dritë të mjegullt, në një përjetim vizual me rezonancë psikologjike dhe psikoanalitike, ku madhështia e botës së prekshme, ndërthuret me misterin e së përtejmes, duke krijuar një dialog mes dimensionesh të dukshme dhe të padukshme.Por nuk i tha, lamtumirë. Asgjë nuk ishte mbyllur mes tyre, pasi ato që kishin ndodhur, nuk mund të përfundonin me një vizitë në muze. Hodhi edhe një vështrim të fundit pas shpine. Maska qëndronte aty, e palëvizshme, e heshtur, e ftohtë…
Për kujtesën historike…
Për herë të parë, nuk i dukej më e frikshme…Dhe ndërsa largohej, mendonte se sa e çuditshme është jeta:Dikur ai numëronte ditët e burgut, ndërsa maska tani numëronte heshtjen e përjetshme.Por një gjë mbetej e pandryshuar:Vitet nuk do t’i ktheheshin kurrë, as rinia e tij, as miqtë që nuk jetonin më.Kujtesa e vuajtjes nuk ishte një e kaluar që mund të mbyllej; ajo vazhdonte të rëndonte mbi gjithë ekzistencën e tij.Megjithatë, kishte fituar diçka, që nuk mund të ekspozohej pas xhamave muzeale.Kishte fituar të drejtën, për t’u shprehur i lirë.Dhe kjo ishte përgjigjja e tij. Përballë, nuk ishte thjesht një maskë mortore, ishte një trokitje në dhimbje, në trishtim,por që nuk mundi ta varroste përgjithmonë të vërtetën. Madje maskat mortore mund të ruhen në muze, ndërsa kujtesa e viktimave jeton në histori…

