UGSHPD interviston Dr.Elida Dakoli, që jeton e punon në SHBA. Ajo është pianiste me emër, pedagoge, autore librash, sipërmarrëse dhe aktiviste e njohur qytetare që posa është zgjedhur në bordin administrativ të VOC, Fondacioni Përkujtimor i Viktimave të Komunizmit, The Victims of Communism Memorial Foundation, me qendër në Washington D.C, një organizatë jofitimprurëse edukuese për të drejtat e njeriut, që i është dedikuar përkujtimit të më shumë se 100 milionë njerëzve të vrarë nga regjimet komuniste dhe edukimit të publikut mbi historinë e Marksizmit dhe totalitarizmit. Presidenti Bill Clinton nënshkroi ligjin për themelimin e Fondacionit Përkujtimor të Viktimave të Komunizmit më 17 dhjetor 1993, i cili u miratua unanimisht nga Kongresi i SHBA-së si Ligji Publik 103-199 (Seksioni 905).

Dr. Elida Dakoli është një pianiste koncertesh, pegagoge, autore, edukatore, sipërmarrëse dhe aktiviste qytetare, puna e së cilës lidh përsosmërinë artistike, arsimin dhe ndërgjegjen historike. Karriera e saj pasqyron një angazhim të vazhdueshëm ndaj përgjegjësisë kulturore dhe peshës morale që artet mund të mbajnë në jetën publike.

Në vitin 2023, Qyteti i Durrsit, Shqipëri, e nderoi atë si Ambasadore të Qytetit. Ky përcaktim njohu përfaqësimin ndërkombëtar që ajo i bën kulturës shqiptare, punën e saj në arsimi dhe edukim si dhe aktivizmin e saj në mbrojtje të të drejtave të njeriut. Ajo shërben në Bordin e Administratorëve të Fondacionit Përkujtimor të Viktimave të Komunizmit, VOC. Dëshmia e saj para Legjislaturës së Teksasit kontribuoi në krijimin e Ditës së Përkujtimit të Viktimave të Komunizmit në Teksas. Aktivizmi i saj shtrihet në iniciativat e drejtësisë tranzicionale të mbështetura nga BE në Shqipëri, duke dokumentuar varret masive të epokës komuniste dhe duke avancuar përballjen publike me të kaluarën.

Dr. Dakoli ka patur një vend qendror në panele në Qendrën Presidenciale George W. Bush, Shkollën e Lidershipit Qytetar të Universitetit të Teksasit në Austin dhe konferenca akademike amerikane mbi autoritarizmin dhe rezistencën demokratike. Ajo është prezantuar nga BBC, Zëri i Amerikës dhe Euronews. Intervista e saj në BBC dhe Zëri i Amerikës mbi gjetjen e varreve masive të të burgosurve politikë shqiptarë u transmetua në më shumë se dyzet gjuhë. Në vitin 2024, ajo u zgjodh Personi i Vitit nga Marquis Who’s Who* për kontributet e saj në muzikë, arsim dhe të drejtat e njeriut.

Ajo është themeluese e Institutit DFW për Përparimin Muzikor (DIMA), një institut gjithëpërfshirës muzike dhe lidershipi që u shërben më shumë se 500 studentëve çdo vit në 15 shkolla në zonën e Dallasit, me një fakultet prej 25 instruktorësh dhe një sezon me më shumë se 70 shfaqje çdo vit. Në vitin 2025, ajo themeloi Inspired Sounds, një organizatë jofitimprurëse që ofron udhëzime falas për muzikë dhe lidership për refugjatët dhe të rinjtë në nevojë. Ajo ka shërbyer si Profesoreshë e Sipërmarrjes në Arte në Universitetin Baptist të Dallasit, ku ka hartuar dhe lançuar kurrikulën e sipërmarrjes në arte të universitetit. Ajo është një këshilltare e kërkuar për doktoraturë në sipërmarrjen në muzikë dhe arte dhe punon me kandidatë në universitete në të gjithë Shtetet e Bashkuara dhe jashtë saj.

Si pianiste koncertesh, Dr. Dakoli ka performuar në Carnegie Hall në Nju Jork, Brahms-Saal në Vjenë dhe në skena koncertesh në të gjithë Shtetet e Bashkuara dhe Evropë.

Ajo ka një Doktoraturë të Arteve Muzikore në Interpretim Pianoje nga Universiteti Shtetëror i Luizianës, një Master në Muzikë nga Universiteti Baylor dhe një Bachelor në Pedagogji Pianoje nga Universiteti i Muzikës në Tiranë. Disertacioni i saj i doktoraturës ishte libri i saj i parë : Aleksandër Peçi: Muzika Shqiptare Para dhe Pas Perdes së Hekurt (Academica Press, 2018), një shqyrtim shkencor i krijimit artistik nën sundimin totalitar.

Dr. Dakoli lindi në Durrës, Shqipëri, në vitet e fundit të sistemit të mbyllur komunist të vendit. Stërgjyshi i saj, Hysen Myshketa, ishte një avokat i hershëm i demokracisë në Shqipëri, i cili u vra gjatë ngritjes së regjimit. Gjyshi i saj, Sadik Dakoli, një figurë e respektuar qytetare dhe biznesi, u arrestua nga regjimi dhe vdiq në paraburgim. Këto histori formësojnë perspektivën dhe punën e saj.

Në nëntor 2026 del në qarkullim libri i saj: Beneath the Silence: The Names a Regime Tried to Erase, Nën Heshtjen: Emrat që një Regjim u përpoq t’i fshinte, nga Post Hill Press dhe do të shpërndahen nga Simon & Schuster. Libri ndjek gjurmët e re brezave të përvojës së familjes së saj nën komunizëm dhe rrëfimet personale dhe historike që kanë mbetur kryesisht të pathëna.

Dr. Dakoli flet rrjedhshëm anglisht, shqip dhe italisht, dhe lexon frëngjisht dhe spanjisht. Ajo përfaqësohet për angazhimet e saj si folëse nga Folësit e GDA-së** dhe jeton në Dallas, Teksas.

*Marquis Who’s Who është një kompani e famshme amerikane, e cila prej 1899 publikon biografi të personaliteteve nga e gjithë bota.

**Termi GDA Speakers i referohet kryesisht agjencisë së njohur botërore të folësve GDA Speakers (Gail Davis & Associates), një zyre të udhëhequr nga gra si oratore dhe liderët të mendimit me seli në Dallas, Teksas.

INTERVISTA

Pyetjet e Alba Kepit

Alba Kepi:- Cili është prioriteti juaj kryesor si anëtare e bordit të Fondacionit të Memorialit të Viktimave të Komunizmit? Çfarë ndikimi konkret synoni të sillni në punën e fondacionit?

Elida Dakoli:- Prioriteti im kryesor është që kujtesa historike të mos mbetet thjesht një çështje përkujtimore, por të kthehet në edukim, ndërgjegjësim dhe përgjegjësi publike. Për mua, Fondacioni i Viktimave të Komunizmit nuk ka si mision vetëm të nderojë të shkuarën, por të mbrojë të ardhmen, duke u treguar brezave të rinj se çfarë ndodh kur shteti shkel lirinë, dinjitetin njerëzor, pronën, besimin dhe të vërtetën.

Duke qenë vetë e rritur në një familje të goditur drejtpërdrejt nga diktatura komuniste në Shqipëri, unë e shoh këtë angazhim jo vetëm si detyrë institucionale, por edhe si detyrim moral. Familja ime ka paguar një çmim të rëndë: kemi pasur të të vrarë, të burgosur, të zhdukur, dhe mbi të gjitha kemi jetuar me peshën e heshtjes që komunizmi imponon mbi familjet për dekada të tëra.

Ndikimi konkret që dua të sjell në bord është në disa drejtime. Së pari, dua të ndihmoj që zëri i Shqipërisë të jetë më i pranishëm në diskursin ndërkombëtar mbi krimet e komunizmit. Shqipëria ishte një nga regjimet më të egra dhe më të izoluara të Europës, por shpesh nuk njihet sa duhet jashtë vendit. Së dyti, dua të shtyj përpara programe arsimore dhe kulturore që i flasin brezit të ri në një gjuhë të kuptueshme, jo vetëm përmes statistikave, por përmes historive njerëzore, artit, letërsisë dhe dëshmive familjare. Dhe së treti, dua të forcoj lidhjen mes kujtesës historike dhe çështjeve të sotme të lirisë, demokracisë dhe të drejtave të njeriut, sepse komunizmi nuk është vetëm një kapitull i mbyllur i historisë. Pasojat e tij jetojnë ende në kulturën politike, në institucionet, në frikën, në heshtjen dhe në mungesën e drejtësisë që shumë shoqëri postkomuniste vazhdojnë të mbartin.

Alba Kepi: –Ju posa keni botuar librin tuaj “Beneath the Silence” nga Simon & Schuster. Libri ka karakter autobiografik. A mund të na thoni diçka më hollësisht?

Elida Dakoli:-Po, libri im Beneath the Silence është thellësisht personal dhe ka një bazë autobiografike, por në të njëjtën kohë ai shkon përtej historisë sime personale. Është historia e familjes sime, e tre brezave të goditur nga komunizmi në Shqipëri, por është edhe një reflektim mbi atë që diktatura u bën familjeve, fëmijëve, kujtesës dhe vetë identitetit njerëzor.

Unë kam lindur në Durrës, në një familje që e ka përjetuar persekutimin në mënyrën të drejtpërdrejtë. Nga njëra anë kam historinë e stërgjyshit tim, Hysen Myshketa, një figurë e njohur e jetës publike shqiptare, i vrarë në vitin 1943. Nga ana tjetër, kam historinë e familjes së babait tim, e gjyshit tim te dashur Sadik Dakoli, me burgime, humbje, zhdukje dhe damkën e “biografisë së keqe”, që në Shqipërinë komuniste ishte një dënim i heshtur, por i përditshëm. Famijet e tij dhe gjyshja nuk paten kurre nje varr per t’a qare. Edhe fëmijëria ime u formua nga kjo klimë. Unë e nisa muzikën në një kohë kur ëndrrat e një fëmije përcaktoheshin nga biografia e familjes. Kam luajtur në një piano prej letre para se të më lejohej të studioja ne një të vërtetë, dhe kjo për mua është një metaforë e fortë e asaj që ishte komunizmi: një sistem që përpiqej të kontrollonte jo vetëm jetën, por edhe imagjinatën.

Ky libër nuk është shkruar për të rikthyer dhimbjen si viktimizim, por për të dëshmuar se çfarë ndodh kur një regjim përpiqet të fshijë emra, histori, kujtesë dhe mundësi. Është një libër për mbijetesën, për familjen, për lirinë, për besimin, për dinjitetin, dhe për mënyrën se si arti, kujtesa dhe e vërteta mund të bëhen një formë rezistence. Për mua ishte e rëndësishme që kjo histori të mos mbetej vetëm brenda mureve të familjes sime, por të dilte në dritë si pjesë e një historie më të madhe njerëzore.

Pyetjet e Ardian Murrajt

Ardian Murraj:- Sa shpesh e vizitoni Durrësin dhe Shqipërinë, dhe cila është mbresa juaj për ndryshimet krahasuar me kohën kur jeni larguar? Gjithashtu, a mendoni se ideologjia komuniste vazhdon të shfaqet në forma të ndryshme në Shqipëri dhe më gjerë?

Elida Dakoli:-Unë kthehem në Shqipëri rregullisht dhe Durrësi mbetet për mua një vend me ngarkesë shumë të thellë emocionale. Është qyteti ku linda, ku u formuan kujtimet e para të jetës sime, ku filloi marrëdhënia ime me muzikën, por edhe ku familja ime mbarti peshën e historisë së vet. Çdo kthim është një përzierje emocionesh: nga njëra anë ka mall, rrënjë, kujtesë, njerëz që i dua dhe vende që më formuan; nga ana tjetër, ka edhe një ndjenjë përgjegjësie, sepse kthehem gjithmonë me pyetjen se sa kemi arritur vërtet të përballemi me të shkuarën tonë.

Shqipëria ka ndryshuar shumë në pamje, në ritëm, në mundësi, në hapje me botën. Kjo është e pamohueshme. Por unë mendoj se sfida e madhe nuk është vetëm modernizimi i fasadës, por pjekuria e brendshme e shoqërisë për t’u përballur me të vërtetat e veta. Diktatura nuk lë pas vetëm varfëri materiale; ajo lë frikë, heshtje, deformim të moralit publik, mungesë besimi te institucioni, relativizim të së vërtetës dhe një prirje për t’u përshtatur me padrejtësinë. Këto janë plagë që zgjasin më shumë se regjimi vetë.

Sa i përket ideologjisë, unë mendoj se komunizmi nuk rikthehet domosdoshmërisht gjithmonë me të njëjtat simbole, por mund të rikthehet me të njëjtat impulse: me përçmimin ndaj pronës, me armiqësinë ndaj lirisë individuale, me kontrollin e mendimit, me justifikimin e shtetit të pakufizuar, me normalizimin e censurës dhe me urrejtjen ndaj kujtesës historike. Kjo është arsyeja pse biseda për komunizmin nuk është thjesht një bisedë për të shkuarën shqiptare, por për një rrezik universal që mund të marrë forma të reja në shoqëri të ndryshme.

Ardian Murraj:-Çfarë vendi zë problematika e Shqipërisë në VOC dhe sa është përcjellë në media? Cila duhet të jetë strategjia?

Elida Dakoli:-Shqipëria duhet të ketë një vend shumë më të dukshëm në narrativën ndërkombëtare për krimet e komunizmit sesa ka pasur deri më sot. Në Victims of Communism Foundation, ekziston një vetëdije për faktin se Shqipëria ka qenë një nga diktaturat më represive të Europës, por unë besoj se ka ende shumë punë për ta bërë historinë shqiptare më të njohur në SHBA, në botën anglisht folëse dhe më gjerë.

Një pjesë e sfidës është se Shqipëria, për shkak të madhësisë së saj dhe izolimit të gjatë, shpesh ka mbetur në periferi të vëmendjes ndërkombëtare, edhe pse ajo që ndodhi aty ishte ekstremisht e rëndë. Pikërisht këtu mendoj se duhet të jetë strategjia: më shumë dokumentim, më shumë përkthim të dëshmive dhe historive shqiptare në anglisht, më shumë përfshirje të studiuesve, artistëve, të mbijetuarve dhe familjeve shqiptare në programet publike, në muze, në panele, në tekstet edukative dhe në platformat mediatike.

Një strategji serioze duhet të ketë tre shtylla. E para, edukimin e brezit të ri, sepse një shoqëri që nuk i mëson fëmijët e saj se çfarë ka ndodhur, i lë ata të pambrojtur ndaj manipulimit. E dyta, arkivimin dhe dokumentimin, sepse pa fakte, emra dhe dëshmi, e vërteta dobësohet. Dhe e treta, ndërkombëtarizimin e çështjes shqiptare, në mënyrë që historia jonë të mos mbetet një histori e vogël lokale, por të kuptohet si pjesë e historisë së madhe të shekullit XX dhe e betejës së sotme për liri dhe dinjitet njerëzor.

Pyetjet e Artan Kutrës

Artan Kutra: -Ju keni analizuar cenimin e të drejtave të njeriut gjatë diktaturës komuniste. Po sot, si e vlerësoni respektimin e të drejtave të njeriut në Shqipëri? Cilat janë fushat që duhet të përmirësohen?

Elida Dakoli:-Sot Shqipëria nuk është Shqipëria e diktaturës dhe kjo duhet thënë qartë. Ne jetojmë në një sistem pluralist, me liri që në komunizëm ishin të paimagjinueshme. Por kjo nuk do të thotë se çështja e të drejtave të njeriut është e mbyllur. Përkundrazi, respektimi i të drejtave të njeriut duhet parë jo vetëm si mungesë e burgjeve politike, por si cilësi e shtetit ligjor, e drejtësisë, e meritokracisë, e lirisë së shprehjes, e barazisë para ligjit dhe e dinjitetit të qytetarit.

Mendoj se Shqipëria ka tepër nevojë për përmirësim në disa fusha themelore. Së pari, te besimi te drejtësia dhe pavarësia e institucioneve. Së dyti, te lufta kundër korrupsionit dhe klientelizmit, sepse kur institucionet kapen nga interesa të ngushta, qytetari i zakonshëm humbet mbrojtjen. Së treti, te trajtimi serioz i së shkuarës komuniste, sepse mosndëshkimi moral dhe institucional i krimeve të djeshme krijon kulturën e pandëshkueshmërisë së sotme. Dhe së katërti, te krijimi i një klime ku të rinjtë të ndihen se mund të ndërtojnë një të ardhme me dinjitet në vendin e tyre.

Për mua, respektimi i të drejtave të njeriut nuk është vetëm çështje ligjesh. Është çështje kulture shtetërore dhe morale publike. Është mënyra si trajtohet e vërteta, si trajtohet qytetari, si trajtohet kujtesa, si trajtohet ai që mendon ndryshe.

Artan Kutra: Largimi me ritme të larta i shqiptarëve në emigracion a mund të dëmtojë memorien historike kombëtare?

Elida Dakoli:Po, nëse nuk ndërtojmë me vetëdije mekanizma për ruajtjen e kujtesës, rreziku është real. Kur brezat largohen, kur fëmijët rriten jashtë, kur historia mbetet vetëm në bisedat e gjyshërve dhe nuk hyn në libra, në shkolla, në kulturë publike, atëherë kujtesa fillon të dobësohet.

Por unë e shoh diasporën edhe si mundësi. Diaspora shqiptare mund të bëhet një forcë shumë e madhe për ta ruajtur dhe ndërkombëtarizuar memorien tonë. Vetë libri im është një përpjekje në këtë drejtim: ta çoj historinë shqiptare përtej kufijve dhe ta vendos në një bisedë më të gjerë për lirinë, diktaturën dhe dinjitetin njerëzor.

.

Pyetjet e Skënder Buçpapajt

Skënder Buçpapaj: Ju vini nga e njëjta shtresë e të deklasuarve nga vjen edhe Lea Ypi. A i keni lexuar librat e saj dhe a mendoni se marksizmi mund të jetë sot një vizion bashkëkohor që ia vlen të përqafohet?

Elida Dakoli:E njoh debatin që kanë hapur shkrimet e Lea Ypit dhe pikërisht kjo më shqetëson thellë. Unë jam e alarmuar nga mënyra se si marksizmi po ripaketohet për brezat e rinj si një ide elegante, intelektuale apo madje humane, ndërkohë që historia e Europës Lindore, e Shqipërisë dhe e miliona familjeve dëshmon të kundërtën.

Unë vij nga një familje që nuk e ka njohur marksizmin si teori seminari, por si realitet dhune. E ka njohur si vrasje, burg, frikë, humbje të pronës, humbje të së drejtës për arsim, për dinjitet, për të ardhme. Prandaj për mua është tronditëse kur shoh se si një ideologji që ka lënë pas aq shumë viktima, trajtohet sërish me butësi, me romantizëm apo me një lloj nostalgjie të rafinuar akademike.

Marksizmi nuk është thjesht një tekst filozofik që mund të ndahet pastër nga pasojat e veta historike. Kur ai është bërë pushtet, ka prodhuar terror, shtypje, varfëri, zhdukje të lirisë dhe shkatërrim të njeriut të lirë. Shqipëria është provë e gjallë e kësaj. Prandaj unë nuk besoj se marksizmi është një vizion bashkëkohor që ia vlen të përqafohet. Besoj se është një ideologji që duhet studiuar me ndershmëri, por edhe me kujtesë morale, jo me amnezi.

Skënder Buçpapaj: A duhet një kundërvënie e hapur ndaj prirjeve të sotme për ta rikthyer marksizmin si teori fitimtare?

Elida Dakoli:

Po, duhet një kundërvënie e qartë, serioze dhe intelektualisht e ndershme. Jo me slogane, jo me histeri, por me fakte, me edukim, me dokumente, me histori njerëzore dhe me kujtesë morale.

Problemi më i madh i kohës sonë është se një pjesë e brezit të ri e sheh socializmin, komunizmin dhe marksizmin pa i njohur pasojat konkrete që këto ideologji kanë pasur kur janë bërë sistem politik. Kjo ndodh sepse kemi dështuar t’i mësojmë si duhet. Kur harrohen krimet, rikthehen iluzionet. Kur humbet kujtesa, fitojnë sloganet.

Kundërvënia duhet të jetë e hapur në kuptimin që shoqëria, akademia, mediat, shkolla dhe institucionet duhet të kenë guximin të thonë të vërtetën: se ideologjitë që justifikojnë shtypjen në emër të një utopie, herët a vonë prodhojnë viktima reale. Dhe Shqipëria është një nga dëshmitë më të forta të kësaj. Heshtja bëhet bashkfajësi.

Pyetjet e Elida Buçpapajt

Elida Buçpapaj: Ju vini nga një familje që i ka përjetuar direkt krimet e diktaturës komuniste. Stërgjyshin e gjyshin të vrarë, keni patur të afërm në burgje dhe e ke ndjerë edhe ti që e vogël këtë persekutim. Por këto krime kanë patur shtrirje të gjërë. Rezultojnë 6000 të vrarë si armiq të diktaturës pa varr. Por çka e shoh të pafalshme është qendrimi i shtetit shqiptar këta 35 vjet, që në vend se të vendosë drejtësinë, të paktën përmes sanksionimit të së vërtetës historike, përmes ligjeve, memories etj duke i dënuar këto krime si kundër njerëzimit, kur kemi parasysh breza të tërë lindur e rritur në internime, të privuar nga e drejta e shkollimit apo integrimit në shoqëri, si popullësi civile pa kryer asnjë vepër penale, këtu përfshihen edhe 400 fëmijët e vdekur nga uria në Kampin e Tepelenës, ka mbyllur sytë. Në administratēn publike kemi trashëgimtarë biologjikë apo ideologjikë që nuk janë konvertuar, që postet i kanë trasheguar si pasojë e prejardhjes dhe jo meritokracisë që nuk e njohin institucionin e të kërkuarit ndjesë apo falje. Ju që keni një angazhim të gjatë në Fondacionin e Viktimave të Komunizmit, tash jeni edhe në bordin administrativ, a mund që VOC të ketë ndikim për situatën në Shqipëri, ku krimet e komunizmit janë të padënuara dhe e shkuara diktatoriale duke mos u dënuar po shkon drejt rehabilitimit?Duke qenë se shteti shqiptar nuk ka vendosur drejtësi për krimet e komunizmit, a mund VOC të ketë ndikim për situatën në Shqipëri?

Elida Dakoli: Victims of Communism Memorial Foundation mund të ketë ndikim real për Shqipërinë, por duhet thënë qartë se asnjë institucion ndërkombëtar nuk mund ta zëvendësojë detyrën që ka vetë shteti shqiptar ndaj së vërtetës së tij historike. Për mua, dështimi i Shqipërisë për t’u përballur seriozisht me krimet e komunizmit nuk është thjesht një boshllëk institucional. Është një plagë morale që vazhdon të rëndojë mbi ndërgjegjen tonë kombëtare.

Kur për 35 vjet nuk arrin të emërtosh krimet, të nderosh viktimat, të dëgjosh të mbijetuarit dhe të ndërtosh një kulturë të qartë kujtese e përgjegjësie, atëherë rreziku nuk është vetëm harresa. Rreziku është rehabilitimi i së keqes. Dhe kjo, për mua, është shumë e rëndë. Nuk mund të ketë pajtim të vërtetë pa të vërtetë. Nuk mund të ketë demokraci të shëndetshme pa kujtesë historike. Dhe nuk mund të ketë meritokraci të ndershme nëse një shoqëri nuk ka guximin të ndahet moralisht nga trashëgimia e diktaturës.

Roli i VOC është i rëndësishëm pikërisht këtu: në dokumentimin e së vërtetës, në edukimin e brezit të ri, në ndërkombëtarizimin e çështjes shqiptare dhe në mbështetjen e një kujtese publike që nuk i lë viktimat në heshtje. Por Shqipëria vetë duhet të bëjë hapin vendimtar. Duhet të ketë më shumë guxim institucional, më shumë vullnet politik dhe më shumë ndershmëri historike për t’i quajtur krimet me emër dhe për t’u dhënë vendin që meritojnë viktimave të komunizmit në historinë tonë kombëtare.

Për mua kjo është ndoshta beteja më e rëndësishme. Nëse brezat e rinj nuk e dinë çfarë ka ndodhur, atëherë ne nuk kemi ndërtuar kujtesë, por vetëm kemi mbajtur plagë private brenda familjeve tona. Kam pasur nderin të flas para ligjvënësve në Texas për të mbështetur njohjen zyrtare të 7 Nëntorit si Ditën e Viktimave të Komunizmit, një ditë kujtese për mbi 100 milionë viktimat e regjimeve komuniste. Sot, Texas është ndër shtetet që e ka përfshirë këtë temë edhe në arsim: duke nisur nga viti shkollor 2026, nxënësit nga klasa e katërt deri në klasën e dymbëdhjetë do të mësojnë, në mënyrë të përshtatshme sipas moshës, për krimet dhe rreziqet e komunizmit, përmes materialeve edukative, librave dhe leksioneve të mbështetura nga Victims of Communism Memorial Foundation. Po punojmë gjithashtu që programe të tilla të shtrihen edhe në shkollat private në Texas. Besoj fort se edhe Shqipëria duhet të ndërtojë një platforme të ngjashme, ku historia e persekutimit gjatë komunizmit të mësohet seriozisht, me përgjegjësi dhe me ndershmëri historike në shkolla. Sepse pa kujtesë, një komb bëhet i pambrojtur.

Elida Buçpapaj: Brezat e rinj në Shqipëri nuk dinë asgjë për të shkuarën diktatoriale, në Shqipëri nuk kemi asnjë datë si ju në SHBA që keni 7 Nëntorin që kujtoni viktimat e konunizmit apo sikur BE, SHBA e Kanadaja kujtojnë Black Ribbon Day çdo vit më 23 Gusht duke kujtuar viktimat e nazizmit dhe të diktaturave staliniste, a keni ndonjë inisiative përmes VOC?

Elida Dakoli: Për mua kjo është ndoshta beteja më e rëndësishme. Nëse brezat e rinj nuk e dinë çfarë ka ndodhur, atëherë ne nuk kemi ndërtuar kujtesë, por vetëm kemi mbajtur plagë private brenda familjeve tona.

Kam pasur nderin të flas para ligjvënësve në Texas për të mbështetur njohjen zyrtare të 7 Nëntorit si Ditën e Viktimave të Komunizmit, një ditë kujtese për mbi 100 milionë viktimat e regjimeve komuniste. Sot, Texas është ndër shtetet që e ka përfshirë këtë temë edhe në arsim: duke nisur nga viti shkollor 2026, nxënësit nga klasa e katërt deri në klasën e dymbëdhjetë do të mësojnë, në mënyrë të përshtatshme sipas moshës, për krimet dhe rreziqet e komunizmit, përmes materialeve edukative, librave dhe leksioneve të mbështetura nga Victims of Communism Memorial Foundation. Po punojmë gjithashtu që programe të tilla të shtrihen edhe në shkollat private në Texas. Besoj shume se edhe Shqipëria duhet të ndërtojë një qasje të ngjashme, ku historia e persekutimit gjatë komunizmit të mësohet seriozisht, me përgjegjësi dhe me ndershmëri historike në shkolla. Sepse pa kujtesë, një komb bëhet i pambrojtur.

Libri im, Beneath the Silence është pjesë e kësaj përpjekjeje. Unë e kam shkruar që kjo histori të mos mbetet vetëm e familjes sime, por të bëhet pjesë e një kujtese më të gjerë për lirinë dhe çmimin e saj.

Elida Buçpapaj: Doktoratura juaj titullohet “Aleksandër Peçi: Muzika shqiptare para dhe pas Perdes së Hekurt”. A ka qenë frymëzuese vepra e Maestro Peçit për ju dhe si?

Elida Dakoli: Aleksandër Peçi ka qenë një figurë e rëndësishme në formimin tim intelektual dhe artistik. Interesi im për veprën e tij nuk ka qenë vetëm muzikor, por edhe historik e kulturor, sepse muzika e tij më dha një mënyrë për të kuptuar më thellë marrëdhënien mes artit dhe sistemit politik në Shqipëri.

Ajo që më ka frymëzuar te vepra e Maestro Peçit është fakti se ai përfaqëson një brez krijuesish shqiptarë që punuan nën kufizime të mëdha ideologjike, por që sërish kërkuan gjuhë, thellësi dhe individualitet artistik. Për mua, studimi i muzikës shqiptare para dhe pas Perdes së Hekurt ishte edhe një mënyrë për të kuptuar jo vetëm çfarë i ndodh një artisti nën diktaturë, por çfarë i ndodh vetë shpirtit krijues kur liria kufizohet.

Në një kuptim më personal, kjo temë lidhej edhe me jetën time. Unë nuk e kam përjetuar muzikën kurrë të shkëputur nga historia. Përkundrazi, muzika për mua ka qenë gjithmonë e lidhur me kujtesën, me identitetin, me rezistencën dhe me lirinë. Prandaj edhe studimi im mbi Aleksandër Peçin ishte më shumë se një projekt akademik. Ishte një mënyrë për të hyrë më thellë në pyetjen se si mbijeton arti kur njeriu nuk është i lirë.

Libri i Dr.Elida Dakolit kushtuar Maestro Peçit – Aleksander Peçi: Albanian Music Before and After the Iron Curtain

landing