VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

Më 4 nëntor 1995 u vra me atentat Itzhak Rabini, udhëheqës i shquar i Izraelit

By | November 4, 2018

Komentet

Nona Lina, 102 vjeç, me emrin e bukur Italica – shërohet nga koronavirusi

voal.ch – Gjyshja Lina, 102 vjeç, shërohet nga koronavirusi. Mjekët: “Ne e quajtëm malësore –Highlander”.
Historia e Italica Grondona, kështu quhet gjyshe Lina, ka bërë xhiron e botës, duke përfunduar në CNN.
Ditët e fundit, gjyshja e Xhenovës ishte shtruar në spital në San Martino pasi paraqiti simptomat e Covid-19.

Shpresat për shërim nga Covid 19, veçanërisht për moshat e mëdha, dukeshin të zvogëluara, por Nona Lina i sfidoi statistikat.

Për të dhënë lajme për shërimit, doli vetë guvernatori i Liguria-s Giovanni Toti, me një postim në Instagram.
«Doja të të dëgjoja personalisht në telefon – shkruan Toti – sepse tashmë është bërë një simbol i shpresës për të gjithë ne. Është gjithashtu një shembull se si trajtohen të gjithë, pavarësisht nga mosha. Nuk ka asnjë dallim. Nona Lina më falënderoi duke thënë se ishin kujdesur shumë për të që më dha forcë të jashtëzakonshme. Jeta e secilit prej nesh është e çmuar, përfshirë atë të gjyshërve tanë për të cilët luftojmë çdo ditë, jo pa vështirësi! Historia e saj ka shkuar nëpër botë: ata e quajnë Highlander –malësore. Për ne ajo është thjesht një Liguriane e shkëlqyeshme: e fortë, rezistente … tani ajo po shuan 102 qirinjtë në tortën Panarello! Nona Lina dhe faleminderit, emri juaj nuk është rastësi, Italica: ju jeni një faqe e bukur në historinë tonë! ».

Për të festuar shërimin e gjyshes Lina, u bë pjesë gjithashtu edhe doktoreshë Vera Sicbaldi, e cila e trajtoi atë. “Ne e quajtëm atë Higlander, të pavdekshme”. Nipi i saj Renato Villa Grondona e përshkruan kështu: “Dashuria e jetës, Freddie Mercury dhe Valentino Rossi”. Urimet më të mira gjyshe Lina!/Corriere.it/EB

Më 26 mars 1827 u nda nga jeta Ludwig van Beethoven, kompozitori më i madh i të gjitha kohërave

Ludwig van Beethoven (1770 – 1827); Pikturë nga Joseph Karl Stieler, 1820

Ludwig van Beethoven (sqt. Ludvig van Bethovën) u pagëzua më 17 dhjetor 1770 në Bon, Gjermani dhe vdiq më 26 mars 1827 në Vjenë, Austri. Ishte kompozitor i Epokës Klasike Gjermane.

Prejardhja e emrit

Nuk ka datë të saktë të ditëlindjes së tij por dihet se është pagëzuar me 17 Dhjetor. Emri Beethoven rrjedh nga shekulli XVII në Holandë. Fjala holandeze “beet” do të thotë bahçe. Fjala tjetër “hoven” do të thotë kopsht, jo vetëm toka, por edhe ndërtesa në të. Disa nga kërkuesit për prejardhjen e tij, e cekin “Betuwe”-n si një vend ku kohë më parë një familje Gjermane kishte gjetur “një livadh të mirë”, ku fjala “bet” që do të thotë “më mirë” në holandisht është përdorur për ta përshkruar atë vend. Sidoqoftë, përdorimi i fjalës “van” që do të thotë “nga”, tregon se ky emër i referohet atij “livadhit të mirë” dhe që më vonë është shndërruar në “beetgarden”. Në shekullin XVI dhe XVII, ky vend është quajtur gjithashtu edhe si Piethoff, Betthoff dhe Biethof.

Fëmijëria

Beethoven-i filloi hapat e parë të muzikës nën përkujdesjen edukative të babait të tij i cili ishte i varur nga alkooli dhe që besohet se e ka rrahur gjatë mësimeve. Talenti i tij ishte shfaqur mjaft herët dhe ai kishte mësuar aq sa për të interpretuar në moshën 7 vjeçare. Babai i tij, i cili gjithashtu ishte një muzikant, mundohej që Beethoven-in ta bënte një gjeni si Mozartin në moshën e tij fëmijërore.

1779 – 1799

Në vitin 1779 Beethoven-i u bë nxënës i Christian Gottlob Neefe, i cili i mësoi atij kompozimin. Beethoven-i shpejt mësoi të punojë me Neefe-në si asistent organist, së pari pa pagesë e pastaj edhe si i punësuar.

Më 1787, Beethoven-i udhëtoi në Vienë duke shpresuar se mund të studiojë me Mozart-in. Disa thonë se ai interpretoi para Mozart-it dhe i ka lënë përshtypje, por mësuesit e asaj kohe thonë se nuk është e vërtetë. Por pas 2 javësh në Vienë, ai merr vesh se e ëma është e sëmurë, kështu që detyrohet të kthehet në Bonn. Pas një kohe, nëna e tij vdes dhe babai i tij thellohet edhe më tepër në alkoolizëm. Si rezultat, ai detyrohet të përkujdeset për dy vëllezërit e tij më të vegjël dhe i kalon 5 vjetët e ardhshme në Bonn. Më vonë, më 1792 ai u kthye përsëri në Vienë. Ai nuk ju përkushtua menjëherë kompozimit. Vendosi të studionte dhe të ushtronte në piano. Duke punuar nën drejtimin e Jozef Hajdn-it ai arriti aq shumë sa që vendosi të ndjekë edhe orë mësimi për violinë. Paraqitja e tij e parë publike në Vienë ndodhi në vitin 1795, me koncertin e tij të parë në piano. Gjatë karrierës së tij, Beethoven-i më shumë i kushtoi rëndësi pianos solo, simfonive e më vonë edhe zhanreve të tjera.

1800 – 1827

Rreth vitit 1801 Beethoven-i filloi te humbasë dëgjimin. Ai vuajti nga dëmtime të brendshme që ia vështirësuan atij dëgjimin e muzikës. Mendohet se njëri nga shkaktarët ishte uji i ftohtë në të cilin ai e vendoste kokën për të mos e zënë gjumi gjatë punës. Ai vdiq i varfër nga një sëmundje në veshka në vitin 1827.

Beethoven mbi pullë postale e postës gjermane në vitin 1970 për 200-vjetorin e tij

Vepra

‘Ylli’ i Bethoven në trotuar në qendër të qytetit të Vienës

Me ndihmën e elektorit, që ishte Princi në pushtet në atë kohë, Beethoveni shkoi përsëri në Vienë në 1792. Beethoveni nuk e paraqiti veten si kompozitor menjëherë, por iu përkushtua studimit dhe pianos. Ai po ashtu mori leksione në violinë nën mbikqyrjen e Joseph Haydn. Beethoveni mori një reputacion si një profesionist duke luajtur në sallat e fisnikërisë ku shpesh luante veprat e Bach-ut.

Me shkuarjen e Joseph Haydn në Angli në vitin 1794, Beethoveni pritej që të shkonte në shtëpi, por ai qëndroi në Vienë që t’i vazhdonte mësimet e tij. Edhe pse bursës së tij i kishte kaluar afati, shumë fisnikë e dalluan talentin e tij dhe i dhanë ndihma financiare.

Beethoveni e kishte paraqitjen e tij të parë para publikut të Vienës në vitin 1795 me koncertin e tij të dytë për piano. Gjatë fillimit të karrieres së tij ai më së shumti merrej me piano solo. Seria e tij e famshme e 32 soneteve për piano daton para vitit 1802 ku më e njohura është “Pathétique”. Të gjithë muzikantët pajtohen se veprat e hershme të Beethoven-it ishin shumë te ngjashme me ato të Hayden dhe Mozartit. Rreth vitit 1801 Beethoven filloi ta humbiste dëgjimin. Ka histori që gjatë premierës se Simfonisë së Nëntë i është dashur që të kthehej nga publiku që të shikonte apllauzin e tyre. Duke mos dëgjuar asgjë nga fund i vitit 1802 ai ra në depresion dhe tentoi të bënte vetvrasje. Ai la Vienen për nje qytet të vogël Austriak, Hailkengstand, ku vazhdoi të jetojë përmes artit të tij. Ai vazhdoi të kompozonte edhe pse gati nuk dëgjonte asgjë. Pas një tentimi të dështuar që të luante vetë vepren e tij Piano Concerto Nr.5 ‘Emperor’ ai nuk luajti më asnjëherë para publikut

Rreth vitit 1803 Beethoveni deklaroi “Nuk jam i kënaqur me punën time deri tani, duhet të ndjek një rrugë të re”. Hapin i tij të parë të madh e bëri me simfoninë “Eroica” në E flat e cila ishte shumë më e madhe se çdo vepër e asaj kohe. Edhe pse nuk u prit mirë nga kritika, vepra prapseprapë ishte e suksesshme. Në atë kohë Beethoveni shkroi Simfonitë nga 3 deri ne 8 gjithashtu sonatat Waldstein dhe Appassionata si dhe operen Fidelio dhe shume kompozime te tjera. Në vitin 1810 Beethoveni u nderua nga E.T.A. Hoffman si nje ndër tre kompozitorët e mëdhenj dhe e quajti Simfoninë e Pestë si veprën më të rëndësishme të kohës. Ne vitet e fundit te jetes se tij ai filloi te studionte veprat e Bachut dhe Hendelit se dhe shkroi Simfonin e tij te Nëntë, ndoshta vepren më të mirë të tij.

NJË LETËR E BEETHOVENIT: MË DUHEN PARA

Një studiues gjerman ka zbuluar një letër të rrallë të shkruar nga kompozitori me famë botërore Ludwig van Beethoven.

Në dokumentin me shkrim dore prej gjashtë faqesh, Beethoven ankohet për mungesën e parave dhe për gjendjen e tij të keqe shëndetësore.

Ekspertët dinin për ekzistencën e letrës së shkruar në vitin 1823, por nuk e kishin identifikuar ndonjëherë origjinalin. Sipas tyre, letra në fjalë ka një vlerë të madhe historike.

Një gazetar i quajtur John Suchet, i cili ka shkruar disa libra për kompozitorin, e cilësoi gjetjen e letrës si jashtëzakonisht domethënëse.

Në intervistën e tij për BBC, Suchet u shpreh: “Gjithmonë e kemi ditur se letra ekzistonte dhe informacioni nuk është i ri, por kjo është kopja origjinale dhe ka një domethënie shumë të madhe. Mund të studiohet shkrimi i tij i dorës, i cili ka qenë gjithmonë shumë i parregullt, pasi babai i tij e hoqi nga shkolla shumë të vogël, për ta detyruar të birin që të përqendrohej vetëm tek muzika”, transmeton Top Channel.

Stefan Weymar, i Institutit Brahms të Lübekut, ku letra do të ekspozohet, shtoi: “Beethoven nuk ka qenë një kompozitor me një shkrim të bukur dore. Ai është spontan dhe me mendime të çorganizuara”.

Letra në fjalë i është drejtuar harpistit dhe kompozitorit Franz Anton Stockhausen, të cilit Beethoveni i lutej që të gjejë një blerës paraprak për veprën ende të papërfunduar të “Meshës Solemne”

“Paga ime e ulët dhe sëmundja ime e bëjnë të menjëhershme nevojën për të shtuar të ardhurat e mia”, shkruante kompozitori.

VENDI I MIHAL GRAMENOS NË LETËRSINË DHE GAZETARINË SHQIPTARE – Nga Thanas L. Gjika

Shek. XIX, shekulli i lëvizjeve kombëtare, e gjeti popullin shqiptar, pasardhësin e fiseve ilire, të dëmtuar rëndë prej zgjedhave të gjata romake, bizantine, sllave dhe së fundi prej asaj osmane. Gjatë kësaj zgjedhës së fundit, për të lehtësuar disa taksa dhe peshën e rëndë të sundimit turk, gati shtatëdhjetë përqind e shqiptarëve ishin konvertuar në myslimanë, pjesa tjetër kishin ruajtur besimin e krishter katolik në veri dhe ortodoks në jug.

Gjatë shekujve XVIII-XIX dhe deri në nëntor të vitit 1912, kur u fitua pavarësia e Shqipërisë, sunduesi turk përpiqej me çdo kusht ta mbante popullin shqiptar në errësirë, për ta përdorur si mish për top në luftërat e veta, që t’ia zgjaste jetën Perandorisë së vet. Për këtë arsye ishte ndaluar me ligj hapja e shkollave në gjuhën shqipe si dhe përdorimi i kësaj gjuhe si gjuhë liturgjike në kishë e xhami. Propagandohej me forcë prej sunduesve se shqiptarët myslimanë ishin osmanë (turq), bij të sulltanit, kurse shqiptarët e krishterë ortodoksë ishin grekë ose sllavë, dhe shqiptarët e krishterë katolikë ishin latinë, italianë. Edhe politikanët e shteteve të reja ballkanike që fituan pavarësinë gjatë shek. XIX filluan të ndiqnin të njëjtën propagandë kundër popullit shqiptar. Formula mesjetare bizantine cuius religio, eius nacio (lat. i cilit besim je, atij kombi i përket), këmbëngulej që për shqiptarët të respektohej edhe në shekullin XIX e XX, kur ishte pranuar se popujt e Europës ndaheshin në kombe sipas gjakut, gjuhës, zakoneve, psikologjisë dhe territorit.

Në një situatë të tillë tepër mbytëse për popullin shqiptar, lindi dhe u ngjiz Lëvizja e Rilindjes Kombëtare Shqiptare. Ideologët e kësaj lëvizjeje vlerësuan tiparet e përbashkëta të kulturës shpirtërore e materiale të popullit shqiptar, luftuan ta shkruanin, ta pastronin e ta pasuronin gjuhën shqipe, faktorin më të rëndësishëm bashkues të kombit, të vinin në dukje zakonet e mira, besën, trimërinë, mikpritjen, respektin ndaj të huajit, mëshirën ndaj të pafuqishmit, etj. Ata nuk i mbivlerësuan dhe as i nënvlerësuan ndikimet e shumta që kishte pësuar prej zgjedhave të huaja të gjata mendësia e popullit shqiptar, gjuha dhe besimi i tij fetar, por vlerësuan si duhej faktin e madh, mrekullinë e mbijetesës së popullit shqiptar si një popull i veçantë midis popujve ballkanikë, i cili meritonte dhe duhej të jetonte i lirë në ato hapësira ballkanike, ku përbënte shumicën.

Rilindësit tanë qenë iluministë, njerëz me inteligjencë të lartë. Ata luftuan që populli shqiptar të zgjohej nga letargjia ku e kishte futur sundimi i gjatë dhe i egër turk. Luftuan ta nxirrnin popullin e tyre nga kjo gjendje foshnjore dhe ta aftësonin për të përdorur mendjen, logjikën e vet, për të njohur e vlerësuar tiparet e tij përbërëse.

Rilindësit tanë luftuan për përhapjen e shkrimit të gjuhës, për ringjalljen e krenarisë kombëtare, duke evokuar në letërsi të kaluarën heroike dhe duke himnizuar udhëheqësit e mëdhenj si Gjergj Kastrioti Skënderbeu, Pirrua i Epirit, etj. Krahas lëvrimit të letërsisë origjinale, ata i dhanë rëndësi dhe mbledhjes dhe botimit të letërsisë gojore të popullit. Këtë punë ata e bënë, sepse letërsia gojore ndër shqiptarët e kishte plotësuar dhe mbushur boshllëkun që kishte krijuar gjatë shekujve mungesa e letërsisë së shkruar. Letërsia gojore u kuptua drejt prej tyre si një thesar i vlefshëm kulturor, një identitet kombëtar që duhej rizbuluar dhe shpënë më tej. Për këtë punuan Zef Jubani, Thimi Mitko, Spiro Dine , etj

Një ndër veprimtarët dhe krijuesit më aktivë të çerekut të parë të shek. XX është dhe Mihal Gramenua, një nga bijtë më të shquar të Korçës e të mbarë Shqipërisë, që u dallua si shkrimtar, publicist dhe luftëtar për liri e demokraci. Ai është shembulli i shkrimtarit shqiptar, i ngjashëm me poetët dhe shkrimtarët luftëtarë të popujve ballkanas, që shkruan dhe luftuan me armë kundër zgjedhës osmane, si rumunët Mihal Eminesku (Mihail Eminescu 1850-1889) e Tudor Argjezi (Tudor Arghezu, 1880-1967), dhe bullgari Kristo Botevi (Hristo Botev, 1848-1876), etj. Veprimtarinë e tij atdhetare dhe krijimtarinë letrare e publicistike, Gramenua e kreu në Shqipëri, Rumani e SHBA. Ai u bë i njohur në popull, jo vetëm përmes krijimeve letrare e publicistike, himneve e këngëve dashurore, të cilat u kënduan në kohën e tij dhe këndohen edhe sot, por dhe përmes njohjes së drejtpërdrejtë si luftëtar i lirisë, kur me pushkën krahut i ra kryq e tërthor Shqipërisë së Jugut. Ai u shqua për aktivizimin e tij të vijueshëm në lëvizjen kombëtare e demokratike, sipas motos së tij: më e vlefshme është të punonjë njeriu brenda në Shqipëri, se sa në kolonitë, moto që u bë parim i jetës së tij.

Rilindësit tanë ishin heronj. Ata u hodhën në një luftë të pabarabartë, por të mbushur me shpresë se populli shqiptar do ta ndiqte shembullin e tyre deri në fitoren e lirisë e të demokracisë dhe ia arritën synimit të tyre, ndonëse jo plotësisht për shkak të rrethanave dhe të politikës jo dashamirëse të Rusisë Cariste. Ata luftuan për ta çliruar letërsinë shqiptare prej ndikimeve të panevojshme të letërsive të huaja dhe arritën ta bënin atë një letërsi të pavarur me tiparet e veta origjinale kombëtare. Duke ecur, kush krah për krah e kush pas poetëve kombëtarë Naim Frashëri (1846-1900) e Atë Gjergj Fishta (1871-1940), shkrimtarët tanë të Rilindjes e afruan letërsinë me proceset e zhvillimit shpirtëror e kombëtar të shqiptarëve dhe e bënë atë shprehëse të ndërgjegjes së tyre morale dhe estetike, që ishin në përputhje me vërtetësinë historike. Ata luftuan me shumë sakrifica për dinjitetin e tyre dhe të mbarë popullit shqiptar, pra dhe për dinjitetin tonë, prandaj neve nuk na lejohet t’i harrojmë e t’i lemë pa i studiuar dhe pa i vlerësuar si duhet. Studimi dhe zbulimi i vlerave të jetës dhe veprës së tyre na ndihmon për të pajisur veten tonë me norma morale dinjitoze dhe të qëndrueshme.

* * *

Mihal Gramenua u lund në qytetin e Korçës më 13 janar 1871. Deri në moshën 15-vjeçare ai jetoi në qytetin e lindjes, ku u shkollua në shkollën fillore dhe gjysëm gjimnazin në gjuhën greke. Në moshën 15-vjeçare, si shumë të rinj shqiptarë, emigroi në Bukuresht të Rumanisë, ku ndoqi gjatë mbrëmjeve mësimet në një shkollë të mesme, që ishte hapur me ndihmën e qeverisë rumune prej Nikolla Naços. Në vitet 1907-1908 ai u kthye në atdhe, ku doli maleve me pushkë krahut për liri. Mbas korrikut 1908, kur u shpall Kushtetuta Xhonturke, ai qëndroi në qytetin e vet, në Korçë, ku punoi në ilegalitet për organizimin e lëvizjes së armatosur kundër pushtuesit turk dhe botoi gazetat e veta Lidhja Orthodokse (1909-1910) dhe pas saj Koha (1911-1912). Në faqet e këtyre gazetave ai botoi shumë artikuj, portrete, fejtone dhe skica letrare për të mbrojtur të drejtat kushtetuese të popullit, për të forcuar ndërgjegjen kombëtare të shqiptarëve dhe për të diskredituar propagandat antishqiptare të qarqeve shoviniste të shteteve fqinjë, sidomos qarqeve shoviniste greke.

Pas fitores së Pavarësisë më 28 nëntor 1912, ai mbërriti disa ditë me vonesë në Vlorë, kryeqyteti i parë i shtetit të pavarur shqiptar, për të ndihmuar qeverinë dhe kryeministrin Ismail Qemali (1844-1919) për një varg punësh në atë kohë të vështirë. Pas shpërthimit të Luftës së Parë Botërore, kur Korça u pushtua prej ushtrisë greke dhe gjithë Shqipëria prej ushtërive të shteteve ndërluftuese, Mihal Gramenua u detyrua të emigronte në SHBA bashkë me tre prej vëllezërve të tij. Në SHBA ai u vendos në qytetin Jamestown N.Y., ku vijoi botimin e gazetës Koha (1915-1919). Më 1920 u rikthye në atdhe, në qytetin e lindjes, ku filloi ribotimin e gazetës së tij.

Me artikujt, kryeartikujt, fejtonet, portretet, pamfletet dhe skicat letrare që botoi në vitet 1920-1924, ai ndihmoi për forcimin e mendimit demokratik dhe për fitoren e Revolucionit Demokratik Borgjez të Qershorit 1924, kur erdhi në pushtet intelektuali i shquar Fan Noli, njeri i formuar në SHBA. Pas dështimit të këtij revolucioni dhe ardhjes në pushtet të feudalit Ahmet Zogu (1895-1961), Mihal Gramenua, duke qenë i sëmurë dhe në kushte të vështira ekonomike, u detyrua të pajtohej me situatën dhe të mënjanohej nga lufta politike. Në vitin 1926 e mbylli gazetën Koha dhe jetoi i tërhequr deri sa vdiq në shkurt të vitit 1931.

Në luftën për çlirimin kombëtar dhe për krijimin e shtetit shqiptar të pavarur, si dhe në përpjekjet e para serioze për një demokraci borgjeze, ndihmesa e mendjes, e shpirtit dhe e talentit të Mihal Gramenos, është shumë e dukshme dhe e paharrueshme. Si rilindësit më të mirë shqiptarë, ai e zgjodhi luftën për liri e demokraci, sepse kuptoi se jeta në liri e demokraci e bën të mundur bashkëjetesën njerëzore në formën dinjitoze. Përmes leximeve në greqisht e rumanisht, Gramenua kishte përvetësuar mësimin e madh të Demokritit: Unë parapëlqej jetën e varfër në një demokraci, sesa pasurinë në një tirani, …. sepse liria është më e mirë se skllavëria. Kjo bindje e ndihmoi atë që të pranonte vuajtjet si shkrimtar dhe gazetar shqiptar në shërbim të lirisë për popullin e vet, se sa të pranonte propozimet që i bënë në Korçë sundimtari turk më 1909 dhe dhespoti grek më 1910, si dhe ministri italian San Juliano në Itali më 1914, për të marrë rroga të majme, po të punonte si gazetar në shërbim të politikës së tyre.

E marrë në tërësinë e vet, prej fillimeve të saj e gjer në dhjetor të vitit 1924, krijimtaria e tij përshkohet nga fryma luftarake, nga optimizmi historik, nga patosi atdhetar dhe idetë demokratike. Pas dhjetorit 1924, me riardhjen në pushtet të Ahmet Zogut pas shtypjes së Revolucionit të Qershorit 1924, lëvizja demokratike ra në fashë dhe Gramenua përjetoi krizën e idealeve të kësaj lëvizjeje.

  1. Gramenua bën pjesë në radhën e shkrimtarëve tanë të Rilindjes, të cilët pas vitit 1902, viti i botimit të veprës madhore Baba Tomorri të Andon Zako Çajupit (1866-1930), shënuan një periudhë të re letrare, ku bashkë me tematikën, disponimet, vizionet, format e shprehjes romantike, ata sollën edhe tema, disponime, vizione dhe forma të shprehjes realiste. Çajupit, Fishta, Gramenua, Asdreni (1872-1947) e çliruan letërsinë artistike nga fryma dhe morali fetar. Ata nuk e panë popullin shqiptar vetëm si komb, si e shihnin para tyre romantikët, por edhe si shoqëri të përbërë nga klasa të ndryshme, të cilat kishin problemet e veta. Pavarësisht se si i shtruan dhe si menduan t’i zgjidhin këto probleme, fakti që ata i panë dhe i shtruan ato, përbën një hap para për letërsinë shqiptare të asaj kohe.

Me novelat Oxhaku, E puthura dhe Varri i pagëzimit, që botoi në vitet 1904-1909, Gramenua hyri në letërsinë tonë si lëvruesi i parë i prozës së gjatë në gjuhën shqipe, ku mungonte tradita. Për t’ia dalë me sukses kësaj pune, në drejtim të ligjërimit ai iu drejtua prozës popullore, e cila i shërbeu si përvojë e gjallë artistike. Me përmbajtjen e këtyre veprave, duke shprehur pakënaqësitë ndaj normave morale të shtresave të larta e duke poetizuar vlerat shpirtërore të njerëzve të vegjëlisë, ky krijues i binte kambanës për zgjimin e ndërgjegjes shoqërore të shtresave të ulëta, ndikonte për të forcuar dinjitetin dhe respektin e këtyre shtresave ndaj vetvetes. E pikërisht me të tilla ide që shprehte ai në novelat e veta, jepte një kontribut në thellimin e frymës demokratike jo vetëm të prozës së gjatë në hapat e saj të parë, por të mbarë letërsisë sonë, çka do të bëhej në të ardhmen një nga tiparet më të qenësishme të kësaj letërsie. Me veprat e tij novelistike përmes patosit sentimental, ky autor vuri në dukje vetitë njerëzore të fshatarëve e të qytetarëve të varfër shqiptarë, shprehu simpatinë e tij për këtë pjesë të shtypur të popullit dhe u përpoq ta shpëtonte atë nga gjendja e rëndë, ndonëse në këtë çështje nuk predikoi rrugën e lëvizjeve shoqërore, por vetëm atë të mëshirës e të harmonisë utopike. Por nuk duhet harruar se të drejtoje vëmendjen tek njerëzit e varfër, tek interesat e shtresave të ulëta të shoqërisë, ishte dalje kundër propagandës zyrtare. Me novelat e veta sentimentale, ku nuk mungojnë dhe elemente të realizmit, Gramenoja u hapi rrugë të mbarë prozatorëve tanë të mëvonshëm si Foqion Postolit, Nikolla Lakos, Andon Frashërit, Veli Panaritit, Sterio Spasses, Sotir Andoni, etj.

Komedia Mallkimi i gjuhës shqipe është një komedi politike. Në qendër të saj autori ka vendosur luftën kundër klerit grek e veglave të tij (shqiptarët grekomanë), të cilët punonin nën rrobën e fesë për të përçarë popullin shqiptar dhe për t’i greqizuar besimtarët ortodoksë shqiptarë. Autori, si intelektual dhe atdhetar i ndershëm, kishte kuptuar se feja ortodokse ishte kthyer prej klerit grek e atij vendës grekoman, në një instrument të shovinizmit grekomadh. Prandaj, përmes humorit e satirës ai i demaskoi këto forca antishqiptare.

Në këtë komedi të Gramenos ndjehet ndikimi pozitiv i komediografit të madh francez Zhan Batist Molier (Jean Batiste Moliere, 1622-1673) në krijimin e karaktereve letrare të shërbëtorit Thanë dhe të dhespotit hipokrit grek Sofroni. Përmes dialogjeve dhe veprimeve të këtyre përfaqësuesve të dy kampeve kundërshtare dhe të personazheve të tjerë, realizohet satira e veprës. Krijimi i figurës së shërbëtorit Thanë, si përfaqësues tipik i popullit të thjeshtë shqiptar, dhe i dhespotit grek, si përfaqësues tipik i shovinizmit grekomadh, janë realizime të shënueshme të Gramenos. Në komedinë Mallkimi i gjuhës shqipe autori arriti që urrejtjen kunër forcave kundërshtare ta shprehte jo duke e deklamuar me fjalë, si në disa poezi, por duke e ngritur atë në art, përmes motivimit të mendimeve dhe veprimeve të pesonazheve. Lidhjet midis personazheve dhe ambientit që ata i rrethon, këtu janë kapur sipas një realizmi spontan, intuitiv, pa u ndriçuar nga historizmi, nga kuptimi i karaktereve letrare si produkt i rrethanave. Veçse në këtë vepër, ky lloj realizmi është më i shëndetshëm se në novelat E puthura dhe Oxhaku.

Karakteri spontan i realizmit të Gramenos ka të bëjë me faktin se personazhet kryesorë në këto vepra mendojnë, ndjejnë e veprojnë jo gjithnjë në përputhje me logjikën e brendshme të karaktereve shoqërore që ata mishërojnë. Ata mendojnë e veprojnë shpesh herë në përputhje me idenë fillestare që ka paracaktuar autori.

Komedia politike atdhetare me tre akte Mallkim i gjuhës shqipe, e shkruar më 1902 dhe e botuar më 1905, ka qenë njohur prej A. Z. Cajupit dhe mund t’i ketë shërbyer si nxitje për hartimin e komedisë së tij politike me një akt Pas vdekjes më 1908, lënë dorëshkrim dhe botuar pas vdekjes së tij më 1937.

Tragjedia Vdekja e Pirros ka në qendër temën historike, jetën e mbretit Pirro të Epirit. Në këtë tragjedi ndjehet ndikimi i poetikës së tragjedive të Klasicizmit francez dhe të tragjedive të lashta greke. Kjo tragjedi është e para e llojit, si e tillë ajo hapi rrugën për hartimin e tragjedive klasiciste prej autorëve të tjerë si Çajupi, Kristo Floqi, Et’hem Haxhiademi, etj. Me vëniet e shumta në skenë gjatë Rilindjes e pas saj prej grupeve amatore në kolonitë shqiptare të Rumanisë, SHBA-së dhe brenda vendit në Vlorë, Korçë e Tiranë, kjo vepër dramaturgjike luajti një rol të ndjeshëm edhe përsa i përket gjallërimit të lëvizjes teatrale, duke shënuar fillimet e historisë së teatrit shqiptar. Komedia politike atdhetare Mallkimi i gjuhës shqipe dhe tragjedia Vdekja e Pirros, të cilat autori i shkroi në vitet 1902-1903 e i botoi më 1905-1906, janë ndër veprat e para të llojit. Ato, bashkë me vepra të tjera të këtij lloji, shënuan fillimet e dramaturgjisë shqiptare si gjini letrare. Pavarësisht nga karakteri spontan i realizmit të komedisë Mallkimi i gjuhës shqipe dhe i novelave E puthura dhe Varr’ i pagëzimit të Gramenos, duhet pranuar se ato ishin një prurje e mirë në kahjen e realizmit. Ato ndihmuan procesin e lindjes së realizmit, proces që filloi të merrte rrugë me Baba Tomorrin (1902) e Andon Zako Çajupit, me vepra të Pader Gjergj Fishtës, Asdrenit, Faik Konicës, Dom Ndre Mjedës dhe të konsolidohet më tej në vitet 30-të të shek. XX me veprat e Migjenit, Ernest Koliqit, Mitrush Kutelit, Nonda Bulkës, etj.

Gramenua nuk është vetëm prozator e dramaturg, por edhe poet, poet i vrulleve atdhetare. Këngët Për mëmëdhenë,Lamtumirë, Uratë për liri, Ardhi dita, të cilat u bënë shumë popullore gjatë Rilindjes, ndikuan për krijimin e një mori këngësh e marshesh në vitet 1908-1912. Ato janë ndër krijimet më të mira të lirikës atdhetare që trashëgojmë nga Rilindja. Këto këngë u bënë popullore për thjeshtësinë me të cilën shprehnin idetë themelore të epokës. Teksti i tyre i pangarkuar me figura të vështira e të kërkuara dhe melodia e thjeshtë dhe e kapshme nga të gjithë, bënë që këto këngë atdhetare të përvetësoheshin shpejt e të përhapeshin si himne të luftëtarëve të lirisë. Meritë e poetit Grameno është edhe fakti se ai i muzikoi vetë këto këngë, mbi bazën e muzikës së këngëve revolucionare që ishin përhapur në atë kohë në mbarë Ballkanin. Këngët e tij atdhetare u kënduan jo vetëm gjatë viteve 1908-1912 nga luftëtarët e lirisë kundër zgjedhës turke dhe prej Bandës “Liria”, por edhe në vitet e Mbretërisë prej “Korit Lira” të Korcës, si dhe në vitet 1940-1944 prej popullit e luftëtarëve antifashistë kundër pushtimit italo-gjerman. Kënga “Për mëmëdhenë” dhe “Muaji i majit” këndohen edhe sot prej “Korit Lira” dhe këngëtarëve amatorëve të këngëve atdhetare e lirike.

Poezia Për Mëmëdhenë e Gramenos bashkë me poezitë Moj Shypni e mjera Shqypni e Pashko Vasës, Gjuha Shqipe e Naim Frashërit, Shqipëtar! e Çajupit, Gjuha shype e Atë Gjergj Fishtës, Kënga e Bylbylit e Dom Ndre Mjedës, Shko dallandyshe / Eja dallendyshe të F. Shirokës, Hymni i Flamurit i Asdrenit, Flamuri i At Fan Nolit, Vlora, Vlora e Ali Asllanit, Poradeci i Lasgush Poradecit e të tjera hyjnë në çdo tekst antologjik për shkollat 8-vjeçare e të mesme të Shqipërisë e Kosovës, si poezi të goditura që ndihmuan, ndihmojnë e do të ndihmojnë drejtpërdrejt në formimin atdhetar të nxënësve.

Gramenua u shqua edhe më tepër si publicist i talentuar. Ai botoi shkrime të shumta publicistike me nivel të lartë artistik si rrallëkush, për gati një çerek shekulli. Ai drejtoi vetë gazetat Lidhja orthodhokse (1909-1910) e Koha (1911-1926), të cilat me punën e talentin e tij kanë zënë një vend nderi në historinë e gazetarisë shqiptare të periudhës së Rilindjes e të Pavarësisë.

Publicistika është, në fakt, fusha ku shkëlqeu talenti i tij krijues. Ai iu kushtua kësaj fushe me pasion e frymëzim të veçantë dhe arriti të botojë një mori shkrimesh prej mbi 3000 faqe të daktilografuara. Shumë prej këtyre faqeve kanë vlera të mëdha njohëse për jetën shqiptare të çerekut të parë të shekullit XX, periudhë që është e mbushur me ngjarje të një rëndësie të veçantë. Në këtë fushë të krijimtarisë ky publicist është ndër të parët dhe kryesorët propagandistë të rrymës atdhetare, sipas së cilës çlirimi i vendit nuk duhej pritur nga qeveritë e shteteve të huaja, si qeveria austro-hungareze, që propagandonte Faik Konica; ajo italiane, që propagandonin disa arbëreshë dhe ndonjë klerik katolikë; ose ajo turke, që propagandonte më 1908-1910 Mit’hat Frashëri. Çlirimi i vendit nga zgjedha turke, sipas Gramenos, do të sigurohej vetëm nga lufta e armatosur e popullit shqiptar.

Në plan shoqëror ky gazetar ishte gjithnjë një mbrojtës i vendosur i interesave të shtresave të ulëta të shoqërisë dhe armik i bejlerëve çifligarë, i këtyre uzurpatorëve të pushtetit shtetëror pas fitores së pavarësisë.

Krijimtaria publicistike e Gramenos shquhet për trajtimin e problemeve të mprehtë atdhetarë dhe socialë. Vend qendror në të zuri ajo që ishte kryesore në jetën shqiptare të kohës: lufta për liri kombëtare dhe progres shoqëror. Heronjtë që zenë kryet e vendit në këtë krijimtari janë luftëtarët e çetave kombëtare, atdhetarët demokratë, bijtë e shtresave të ulëta, të cilët ia kishin kushtuar jetën luftës për liri e demokraci. Po ashtu, shpesh herë në qendër të krijimtarisë publicistike të Gramenos u vendosën dhe përfaqësuesit e aristokracisë shqiptare. Një pjesë e vogël e kësaj aristokracie u lidh sinqerisht me lëvizjen kombëtare për liri. Këta veprimtarë Gramenoja diti t’i vlerësonte me shkrime të ndryshme politike dhe letrare. Përmendim këtu shkrimet e tij plot frymëzim për Ismail bej Qemalin, Isa beg Boletinin, Orhan bej Pojanin, Alo bej Dishnicën, etj. Por pjesa më e madhe e kësaj aristokracie, duke parë interesat e veta të ngushta, mori një qëndrim jo atdhetar ndaj lëvizjes kombëtare dhe u përpoq të përfitonte poste e nëpunësi të pamerituara. Të tillë elementë u pasqyruan gjithmonë në plan sarkastik prej penës së këtij gazetari. Shkrimet që vunë në qendër personalitete historike si Esad Pashë Toptani, Turhan Pasha, Myfit bej Libohova, etj, i përshkon patosi satirik, përmes të cilit Gramenua demaskonte thelbin reaksionar të këtyre forcave shoqërore, mentalitetin e tyre antipopullor.

Duke qenë se Gramenua iu kushtua gazetarisë në një kohë kur demokratizmi i tij vinte duke u pjekur, sidomos pas jetës në çetën e Çerçizit, kur ai e njohu më nga afër karakterin e popullit shqiptar dhe nevojat e aspiratat e tij, në publicistikën e tij interpretimi i ngjarjeve nga këndvështrimi i shtresave të ulëta erdhi duke u forcuar vazhdimisht. Kështu, në vitet 1909-1912 ai krahas thirrjes opinga është shtylla e kombit shkroi edhe portretet letraro-publicistike, ku vuri në qendër luftëtarët kombëtarë të dalë nga radhët e bujqve dhe barinjve të varfër, për të treguar se në cilat shtresa duhej të mbështetej lëvizja e armatosur për liri. Kurse në vitet që pasuan pas shpalljes së pavarësisë, Gramenua eci dhe më tej në forcimin e ideve të tij demokratike.

Në vitet 1915-1918 ai shkroi një varg pamfletesh e fejtonesh, në qendër të të cilave vuri ish-ministrat bejlerë të Qeverisë së Vlorës (1912-1913) e sidomos të asaj të Durrësit (1914), shkrime ku ai demaskoi karakterin reaksionar të bejlerëve çifligarë si klasë. Ai tregoi se kësaj klase i kishte kaluar koha, i ishin shterur energjitë e brendshme dhe se ishte kthyer në një pengesë serioze për progresin shoqëror. Edhe pse teorikisht nuk kishte njohuri mbi ecurinë dhe zhvillimin e shoqërisë njerëzore, Gramenoja, në sajë të njohjes së drejtpërdrejtë të jetës, zgjeroi e forcoi më tej botëkuptimin e vet demokratik dhe arriti në mendimin se eleminimi i mbeturinave të theksuara të feudalizmit në Shqipëri ishte një nevojë, një domosdoshmëri për të ecur përpara. Zotërimi i të tilla mendimeve bëri që, në fillim të viteve ‘20 të shek. XX, ky gazetar të orientohej drejt e të zinte vend menjëherë në radhën e veprimtarëve politikë e shoqërorë që nxitën atë lëvizje demokratike, e cila çoi në triumfin e Revolucionit Demokratik Borgjez të Qershorit 1924.

Me shkrimet më të mira gazetareske të botuara që nga viti 1915 deri më 1924, për një dekadë të tërë, mund të themi se Gramenua qëndroi në radhën e publicistëve më të shquar të gazetarisë shqiptare. Ai shkroi e botoi qindra shkrime publicistike me nivel të spikatur artistik dhe me përmbajtje të thellë ideore. Më 1919 dhe 1921 ai ngriti ndër të parët nevojën e një reforme agrare në Shqipëri. Gjatë muajve që qëndroi në pushtet Qeveria e F. Nolit, Gramenoja në faqet e gazetës Koha kërkoi me këmbëngulje zbatimin e reformave të shpallura, në mënyrë që demokracia e shpallur të mos kthehej në demagogji. Por, për arsye që tashmë njihen, kjo qeveri u përmbys në fund të dhjetorit 1924. Kriza botëkuptimore që kaluan Mihal Gramenua, Asdreni, Hil Mosi, Milo Duçi, Risto Siliqi e shkrimtarë e publicistë të tjerë pas dhjetorit 1924, shpjegohet me karakterin spontan të demokratizmit të tyre dhe situatën mbytëse që krijoi Ahmet Zogu.        Pavarësisht nga disa dobësi ideore dhe artistike që vihen re në një pjesë të publicistikës së Gramenos, theksojmë se me pjesën më të mirë të krijimtarisë publicistike ai u shfaq në gazetarinë shqiptare si një publicist novator e i fuqishëm, me një larmi të madhe tematike e mbi të gjitha me një prodhimtari shumë të pasur me nivel të lakmueshem artistik. Ai ka meritën se lëvroi ndër të parët dhe me sukses portretin, skicën, fejtonin, pamfletin dhe letërsinë memuaristike. Për më se 20 vjet, deri në dhjetor 1924, ai qëndroi në rreshtat e parë të publicistëve tanë si një penë origjinale dhe veprimtar i shquar i lëvizjes sonë kombëtare e demokratike. Njeri me karakter të pastër, me kulturë mbimesatare për kohën, me vullnet të madh krijues, me formim atdhetar e demokratik, njohës i rumanishtes, greqishtes dhe italishtes, Gramenoja është rasti i shkrimtarit e gazetarit shqiptar autodidakt që u rrit përmes vullnetit dhe ambicjeve të veta, përmes përpjekjeve të veta të pandalshme. Ai shkruante për shtresat popullore, me një gjuhë gjithnjë të kuptueshme dhe u ndoq prej shumë shkrimtarësh e gazetarësh të kohës dhe më vonë. Gramenua, duke qenë një gazetar që vinte nga radhët e shkrimtarëve, i dha rëndësi në shkrimet e tij publicistike letrare përgjithësimit artistik, i cili u bë një tipar tjetër dallues i individualitetit të tij publicistik. Përgjithësimi artistik është një dukuri që ka ardhur në ngritje nga dhjetëvjetshi i parë tek i dyti në krijimtarinë publicistike të këtij gazetari. Përpjekja për të dhënë në mënyrë të përgjithësuar tipat e jetës bashkëkohore shqiptare e shpuri Gramenon në një dukuri të re. Ai, krahas shkrimeve të mirëfillta publicistike letrare si portreti, fejtoni, pamfleti, filloi të hartonte dhe shkrime ku hoqi dorë nga përdorimi i emrave konkretë të njerëzve dhe të vendeve ku ndodhnin ngjarjet, të cilët i zëvendësoi me emra përgjithësues të sajuar prej fantazisë së tij. Në këto lloj shkrimesh ai hoqi dorë edhe nga ngjarjet konkrete historike, të cilat i zëvendësoi me ngjarje të krijuara nga fantazia e vet. Kështu ai kaloi tek skica letrare. Që në vitin 1908 ai hartoi skicën Gazetari shqiptar, ku skaliti më mirë se kushdo tjetër figurën e gazetarit shqiptar të Rilindjes e të pas Rilindjes, të cilët punonin me ndërgjegje të kthjellët për zgjimin e popullit, pa marrë parasysh vuajtjet e sakrificat e tyre kudo ku jetonin e punonin, në Shqipëri, ose në kolonitë shqiptare. Në vitet 1915-1918 Gramenoja i kushtoi edhe më shumë vëmendje hartimit të skicave letrare satirike si Honxho-Bonxhot,Mëmëdheu i vjetër, Kafe oxhakët etj, përmes të cilave përgjithësoi tipin e qeveritarëve anadollakë që i morën frymën qeverisë së I. Qemalit dhe sidomos asaj të princ V. Vidit. Kurse me skicat e viteve 1921-1923 si Shëmëndëferi (Hekurudha), Duvaxhinjtë, I gjori Ibrik, Xinxifkë pasha, Xhongo-rokët etj, ai e pasuroi procesin e kritikës ndaj qevweritarëve të padenjë me krijimin e tipit të deputetëve dhe nëpunësve indiferentë e pseudopatriotë, të cilët prapa fjalëve dhe veshjeve të bukura fshihnin boshllëkun e tyre shpirtëror e mendor dhe mungesën e atdhetarizmit. Me të tilla skica humoristike e sarkastike, si dhe me fejtonet e pamfletet e shumta, duke e treguar botën shqiptare pa maskë, publicisti Grameno i hapi rrugën publicistëve dhe shkrimtarëve si Gjergj Bubani (1899-1954) dhe Nonda Bulka(1906-1972), të cilët në vitet 1921-1924 ishin në moshën e formimit të tyre dhe pak më vonë do ta shpinin në një stad të ri skicën humoristike (Gj. Bubani në vargje) dhe tregimin e shkurtër humoristik N. Bulka.

Vepra letrare e ajo publicistike e Gramenos është një nga urat e fuqishme që lidhin letërsinë dhe publicistikën shqiptare të Rilindjes me atë të periudhës së Pavarësisë. Kjo vepër është pjesë e shëndoshë e asaj prurjeje letrare që ndihmoi në procesin e kapërcimit të letërsisë shqiptare nga letërsia romantike në letërsinë realiste. Për të theksuar është dhe fakti se bota shqiptare e kohës është pasqyruar në krijimtarinë letrare e publicistike të Gramenos në shumë aspekte të saj. Secila klasë mbart me vete psikologjinë dhe tiparet e saj dalluese gjithmonë shqiptare, gjë që ka çuar në thellimin e karakterit kombëtar shqiptar të kësaj krijimtarie. Ai afirmoi ato klasa e shtresa shoqërore që ndihmonin përparimin shoqëror dhe mohoi ato klasa e shtresa të cilat e pengonin këtë përparim.

Mihal Gramenua është shembulli i shkrimtarit atdhetar të përkushtuar, i cili për hir të atdheut rëmbeu herë penën dhe herë pushkën, sipas nevojave të kohës, të cilat ai kishte aftësinë t’i ndjente më shpejt e më mirë se shumë të tjerë. Në vitet 1902-1907, kur atdheu kërkonte ende vepra letrare më shumë se veprimtari atdhetare, ai ushtroi talentin e vet në dramaturgji, prozë dhe poezi, duke pasuruar letërsinë tonë me aspekte të reja si komedia, tragjedia, novela, kënga atdhetare dhe ajo lirike, etj. Kurse në vitet 1907-1912 dhe më vonë, kur atdheu kërkonte më shumë veprimtari politike dhe luftarake se letërsi, ai doli komit maleve dhe u angazhua në gazetari dhe punë politike e shoqërore. Në këto vite ai e pasuroi letërsinë shqiptare me shumë fejtone, portrete, pamflete, skica, si dhe me një vepër memuaristike. Bashkë me Asdrenin ai ndoqi mësimin e urtë: një njësi talent dhe nëntë njësi punë. Duke punuar vijimisht me vullnet e përkushtim, ai dha ndihmesën e vet me sukses në lëvrimin e disa llojeve letrare dhe për këtë ndihmesë mund të quhet, ashtu si Asdreni, shkrimtar i rëndësishëm i letërsisë shqiptare të Rilindjes. Ai mund të quhet shkrimtar i rëndësishëm i Rilindjes sonë edhe pse asnjëra prej veprave të tij nuk mund të krahasohet për nga vlerat ideo-artistike me veprat madhore të Rilindjes sonë si Këngët e Milosaos të Jeronim De Radës, Histori’ e Skënderbeut e Naim Frashërit, Lahuta e Malsis e Atë Gjergj Fishtës, Baba Tomori i Andon Zako Çajupit, Kënkat e luftës e Zef Skiroit (Giuseppe Schiro), Kënka e sprasme e Balës e Gavril Darës (Gabrielle Dara), Juvenilja e Dom Ndre Mjedës, e ndonjë tjetër. Mirëpo ndryshe nga këta krijues që shkëlqyen kryesisht me vepra letrare, Gramenua ka një avantazh që nuk e kanë ata, ai krijoi një publicistikë letrare dhe një jetë luftarake, që ua kaloi të gjithë shkrimtarëve të Rilindjes e atyre të viteve që erdhën më pas deri më 1924. Dhe kjo krijimtari publicistike letrare me portrete, skica, fejtone e pamflete duke qenë pjesë përbërëse e krijimtarisë së tij letrare e ngre atë pikërisht në grupin e shkrimtarëve të rëndësishëm të letërsisë sonë të Rilindjes. Duke i parë veprat dhe bëmat e këtij shkrimtari, publicisti dhe veprimtari në mënyrë të shkoqitur, nuk mund t’i kuptojmë rëndësinë dhe vlerat e tij tërësore. Rëndësinë dhe vlerat e veprës tërësore të tij mund t’i kuptojmë po të mendojmë për një moment sikur ato t’i mungonin letërsisë dhe jetës shqiptare të çerekut të parë të shek. XX.

Po të kishin munguar veprat e shumllojshme letrare e publicistike dhe jeta plot aktivitet e Mihal Gramenos, letërsia jonë dhe historia jonë kombëtare do të ndjeheshin më të varfra.

Letërsia do të ndjehej më e varfër, sepse do t’i mungonte tragjedia e parë historike Vdekja e Pirros, që u vu në skenë disa herë, do t’i mungonte një nga komeditë e para Mallkim’ i gjuhës shqipe, novelat e para Oxhaku, Varr’ i pagëzimit dhe E puthura, himnet kryengritëse Për mëmëdhenë, Uratë për liri, Lamtumitë, kënga dashurore Muaji i majit, do t’i mungonin skicat realiste me të cilat u bë autopsia e përbërjes shoqërore të qeverive të para shqiptare.

Gazetaria shqiptare do të ndjehej më e varfër, sepse do t’i mungonte sasia e madhe e artikujve, fejtoneve, pamfleteve dhe portreteve të pashoqe, me të cilat u vlerësuan drejt ngjarjet dhe klasat në vitet 1908-1924.

Letësisë memuaristike shqiptare do t’i mungonte vepra Kryengritja shqiptare, pra pasqyrimi i bëmave të çetës së Çerçiz Topullit, ku Mihali ishte jo vetëm luftëtar, por dhe shkronjës i saj.

Historia jonë kombëtare dhe ajo demokratike do të ndjeheshin më të varfra, sepse do t’i mungonin luftëtari i maleve, propagandisti popullor, veprimtari ilegal i lëvizjes së armatosur dhe agjitatori demokrat.

Shoqërisë shqiptare do t’i mungonte shembulli i njeriut të ndershëm dhe të ekuilibruar, i cili kritikoi me fakte dhe nuk fyu e nuk shau askënd pa argumente, njeriu që i priti me gjakftohtësi kritikat dhe u përgjigj me logjikë të ftohtë.

Për një shkrimtar, gazetar, luftëtar, veprimtar politik e shoqëror të përkushtuar si ai, ka pasur dhe ka shumë nevojë shoqëria shqiptare. Njeriu i urtë, i pabujë, shpesh herë mund të lihet mënjanë dhe mund të mos vlerësohet si e meriton për një kohë të gjatë e ndoshta dhe deri në vdekje, por jo përgjithmonë.

Një vlerësim shkencor të saktë për vlerat e veprimtarit, shkrimtarit e publicistit Mihal Grameno deri sot e ka penguar mungesa e një botimi shkencor sa më të plotë të krijimterisë më të mirë të tij. Unë, pasi punova disa vjet në Institutin e Gjuhësisë dhe të Letërsisë së Akademisë së Shkencave për ta njohur e vlerësuar veprën tërësore të tij dhe në plan krahasimtar me pararendësit dhe bashkëkohësit, arrita në përfundimin se ky shkrimtar duhet vendosur në një vend më të mirë në klasifikimin që u është bërë deri sot autorëve shqiptarë të Rilindjes, ose më saktë autorëve shqiptarë të çerekut të parë të shek. XX. Në këtë klasifikim studiuesit shqiptarë kanë veçuar prej kohe tre poetë si poetë të mëdhenj: Jeronim De Radën, Naim Frashërin dhe Atë Gjergj Fishtën (Qosja, Rexhep. Prej letërsisë romantike deri te letërsia moderne, Prishtinë 2006, f. 202, 233). Tani së fundi studiuesi Jorgo Bulo e rivlerësoi dhe Andon Z. Çajupin si një nga poetët e mëdhenj të Rilindjes sonë, për faktin se ai kreu kalimin nga patosi afirmativ romantik, tipik për kulturën e Rilindjes, në patosin satirik, se solli në kulturën shqiptare mendësinë kritike duke hapur udhën e realizmit. (Çajupi, A. Z. Vepra, Toena, Tiranë 2008, përgatitur nga Akademik Jorgo Bulo, vëll.. I, Hyrje). Idenë se Çajupi, mbas botimit të veprës Baba Tomorri, duke u bërë shkrimtar shumë popullor, u bë i dyti mbas Naimit, e ka shprehur dhe studiuesi kanadez Robert Elsi (Elsie, Robert, Histori e letërsisë shqiptare, DUKAGJINI, Tiranë-Pejë, 1997, f. 259).

Shkrimtarët e tjerë të Rilindjes dhe të dhjetëvjetshit të parë pas saj mund të përmenden pa i renditur njëri pas tjetrit si konkuruesit e një gare, por duke i grupuar sipas individualitetit dhe ndihmesës së tyre letrare artistike në dy grupe, në shkrimtarë të rëndësishëm dhe në shkrimtarë më pak të rëndësishëm. E në këtë ndarje Mihal Gramenua mund të konsiderohet shkrimtar i rëndësishëm, për faktin se me veprat dramatike i hapi rrugë komedisë e tragjedisë, me veprat novelistike i hapi rrugën prozës së gjatë, me poezitë atdhetare e dashurore i hapi rrugë këngës atdhetare dhe lirike, me skicat letrare konsolidoi realizmin si metodë letrare të qëndrueshme, kurse si publicist me shumë artikuj, portrete, fejtone dhe pamflete, ai është një gazetar i niveleve të lakmueshme, që mund të renditet menjëherë mbas Faik Konicës dhe Fan Nolit. Të tilla vlera nuk i kanë shkrimtarë si Zef Jubani, Luigj Gurakuqi, Hil Mosi, Vincens Prenushi, etj të cilët bëjnë pjesë midis shkrimtarëve më pak të tëndësishëm të Rilindjes e fill pas saj.

Në qoftë se veprat e shkrimtarëve shqiptarë të Rilindjes e fill pas saj do t’i konsiderojmë si një polifoni, Gramenoja është një zë harmonik që nuk stonon në harmoninë e përgjithshme; po t’i krahasonim me një mozik shumëngjyrësh, do të thoshim se ngjyrat e Gramenos kanë ndritur në kohën e vet dhe nuk janë zbehur as sot.

Studimet e derisotme për jetën dhe veprën e shkrimtarit, gazetarit dhe veprimtarit Mihal Grameno nuk kanë mundur të japin në mënyrë përfundimtare e shteruese dhe gjithpërfshirëse vlerat e shumanshme të tij. Një vlerësim të tillë nuk pretendoj se e kam arritur as unë me studimin Mihal Grameno jeta e vepra 1871-1931, DDS Durrës 2012, 500 f.,  edhe pse u përpoqa dhe besoj se arrita të argumentoj një vendosje të re të vlerave të tij letrare e publicistike midis krijuesve shqiptarë të viteve 1900-1925. Jeta dhe vepra e këtij personaliteti të letërsisë, të gazetarisë dhe historisë shqiptare është studiuar, po studiohet e do të studjohet, sepse ajo është e mbushur me vlera letrare artistike dhe mesazhe të vlefshme që i vlejnë çdo epoke historike, për dinjitetin e individëve dhe të mbarë popullit shqiptar. Vepra e tërësore e Gramenos bën pjesë në shpirtin e shqiptarizmit, në vlerat më të mira dhe më rëndësishme të letërsisë dhe të kulturës sonë kombëtare.

Për këto arësye them se qyteti i lindjes, Korça, ia ka borxh një monument të plotë e jo vetëm një bust të thjeshtë si e ka sot Heroit të Popullit Mihal Grameno, ashtu si ia ka borxh edhe Gjirokastra Andon Zako Çajupit.

 

(Shënim: Po e shkëput këtë përmbledhje prej studimit tim monografik Mihal Grameno jeta dhe vepra 1871-1931 që botova më 2012, dhe po e botoj më vete mbasi kam vënë re se në qytetin e Korçës është gjallëruar propaganda grekomane e cila shpif kundër këtij luftëtari të kulluar të lirisë dhe shkrimtari e publiciti të talentuar atdhetar.

Lufta e qarqeve shoviniste greke kundër atdhetarëve shqiptarë është e vjetër, që kur ata helmuan e vranë njëri pas tjetrit Naum Veqilhaxhin, Pandeli Sotirin, Papa Kristo e Papa Vasil Negovanin, Petro Nini Luarasin, etj. Edhe lufta e këtyre qarqeve filloi dhe kundër Mihalit që kur ai ishte nxënës në vitin e fundit të gjysëmgjimnazit grek, sepse organizoi një protestë në provimin përfundimtar kundër mohimit të gjuhës shqipe në atë shkollë. Por Mihali nuk u tremb nga mallkimi dhe nuk u tërhoq nga lufta kunër propagandës shoviniste greke, ai shkroi e botoi shumë artikuj kundër kësaj propagande, shkroi e botoi dhe komedinë Mallkimi i gjuhës shqipe, ku demaskoi klerin grek dhe atë shqiptar grekoman; shkroi e botoi tragjedinë Vdekja e Piros, ku ngriti lart bëmat e mbretit iliro-shqiptar Piro të Epirit, të cilin propaganda shoviniste greke e ka quajtur dhe e quan mbret grek, dhe Epirin shtet grek. Por kush nuk e di se disa autorë të vjetër grekë kanë shkruar se Epiri ishte i banuar prej ilirëve barbarë dhe Pirua ishte mbret barbar ashtu si Lisimaku i Maqedonisë. Në vitin 1909 Mihali e ngriti në nivel të ri luftën kundër propagandës shoviniste grekomadhe duke krijuar me shokët e tij atdhetarë Shoqërinë “Lidhja Orthodhokse” dhe botoi për një vit gazetën e kësaj shoqërie me po këtë emër, ku mbrojti shqiptarësinë e ortodoksisë së popullit të Korçës

Mirëpo këtë luftë kundër Mihal Gramenos, që e humbën gjatë Rilindjes e më pas, qarqet shoviniste greke e paskan rifilluar sërisht pas vitit 1992. Populli shqiptar doli i raskapitur dhe i varfër nga diktatura komuniste dhe mori rrugët e mërgimit pas ndërrimit të regjimit. Populli grek ua hapi portat, i punësoi dhe i ndihmoi emigrantët shqiptarë që shkuan në Greqi. Po ashtu shumë pasanikë grekë, të nxitur prej Hirësisë së Tij Anastas Janullatos, dhanë ndihma financiare të shumta për ndërtimin dhe riparimin e kishave orthodokse në Shqipëri. Mirëpo qarqet shoviniste greke rifilluan të shkojnë kundër interesave të miqësisë midis dy popujve tanë. Këto qarqe kanë punuar kundër miqësisë midis dy popujve tanë që në krijimin e shtetit të pavarur shqiptar. E kush nuk i kujton masakrat e andartëve grekë gjatë viteve të Luftës së Parë Botërore më 1914 dhe 1916 në Shqipërinë e Jugut ku dogjën mijëra shtëpi në zonën e Korçës. Kolonjës, Përmetit, e Gjirokastrës, apo masakrat kundët popullit shqiptar të Çamërisë në vitet 1944-1945?!

Janë njerëz të këtyre qarqeve që vijojnë si dikur të shpifin kundër atdhetarëve shqiptarë dhe pikërsisht kundër më të mirëve si Mihal Gramenua, sepse ata duan të deheroizojnë këtë figurë popullore, luftëtar trim dhe shkrimtar e gazetar të talentuar që ka qenë dhe është etalon i luftëtarit kundër propagandës shoviniste grekomadhe. Këto qarqe guxojnë të shpifin kundër Mihal Gramenos se ai ishte një pianik i keq, po si mund të krijonte një pianik gjithë atë korpus veprash me vlera artistike e ideore?! Guxojnë të shpifin se Zoti e dënoi kur shtiu kundër Fotit, dhespotit grek, dhe ia paralizoi gishtin e madh të dorës së djathtë. Këtë shpifje e dëgjova nga dy korçarësh dhe para disa javësh, si e kisha dëgjuar edhe prej një ish-pedagogu të Universitetit Fan Noli më 2012 në Korçë, pasi u promovua studimi im në atë universitet. Dhe nuk deshçn ta pranonin zotërinjtë të vërtetën kur u thashë se Mihali kishte dalë komit një vit më vonë pasi e vrau dhespot Fotin Çerçiz Topulli më 1906 kur kishte dalë së pari komit me çetën e Bajo Topullit. Pikërisht Mihali shkroi më 1907 një artikull te gazeta Kombi se çeta e re nuk do të merrej me vrasje individësh, por do të propagandonte çështjen kombëtare për të përgatiur popullin për luftën çlirimtare.

Grekomanët e sotëm ndoshta paguhen me pensione se gjoja janë minoritarë grekë prandaj punojnë që ta shtrembërojnë historinë tonë kombëtare. Ata shpifin sepse duan që të harrohet e vërteta se dhespot Fotin e vrau Çerçizi si hakmarrje ndaj masakrës që kryen andartët grekë në Negova më 1905 ndaj dy priftërinjve vëllezër: Papa Kristo dhe Papa Vasil Negovanit. Kjo luftë kundër Gramenos është pjesë përbërëse e luftës që kanë bërë e bëjnë qarqet shovoniste greke për ta harruar e për ta mbuluar me harresë të vërtetën e madhe se bijtë e popullit shqiptar të Çamërisë me Marko Boçarin në krye dhe arbërorët ishin luftëtarët më të lavdishëm të luftës për lirinë e Greqisë nga zgjedha turke.

Duke shpresuar se do të ndikoj në ndaljen e kësaj propagande, që prish miqësinë e popullit shqiptar me atë grek, e ribotoj këtu këtë përmbledhje të studimit tim sepse s’kam mundësi financiare ta ribotoj gjithë studimin. Kurse Ministria e Arsimit dhe ajo e Kulturës nuk planifikojnë ta ribotojnë dhe shpërndajnë këtë studim për ta lexuar sa më shumë shqiptarë dhe sidomos nxënësit e gjimnazeve, studentët dhe pedagogët e universiteteve.)

 

DASHURIA E HARRUAR MES FRIDA KAHLO DHE LEV TROCKIJ – Përktheu dhe përgatiti FASLLI HALITI

 

        Trockij me disa miq amerikanë gjatë mërgimit në Meksikë, 1940

 

 

Në vitet 1930, revolucionari me përvojë ruse dhe piktori akoma i panjohur meksikan jetoi një histori dashurie të shkurtër por të fortë.

Më 1937 Frida Kahlo pikturoi një portret të mirënjohur të Lev Trockij, të internuarit Sovjetik që mbërriti në Meksikë në të njëjtin vit. Ajo kanavacë nuk është një homazh i thjeshtë. Fsheh pas saj një marrëdhënie të vërtetë dashurie, mbeti e fshehur mes palave të kohës.

Në Meksikë, për ta mirëpritur revolucionarin rus, gruan e tij Natal’ja Sedova dhe nipin e tij Seva (të mbijetuarit e vetëm të familjes), pasuesit e tij të paktë meksikanë ishin mbledhur, midis radhëve të të cilëve u dallua figura e Frida Kahlo.

 

Frida Kahlo:  Trockij ( portret)

Piktorja – si dhe burri i saj, muralisti popullor Diego Rivera – ishte një komunist i flaktë, siç tregohet edhe në filmin biografik Frida, shfaqur në vitin 2002. Në vitin 1928 Rivera, një vit para dasmës, kishte portretizuar Fridën në ciklin e afreskeve në mur. në galeritë e oborrit qendror të Pallatit Kombëtar në City of Mexico, e cila përfaqëson historinë e vendit nga viti 1520 deri në vitin 1930. Në pikturën Ballada e revolucionit proletar Frida vesh një këmishë të kuqe dhe shpërndan armë tek njerëzit së bashku me fytyra të tjera të famshme, siç është Tina Modotti, fotografe aktiviste dhe aktor me origjinë  nga Udine me të cilin Kahlo lidhi një miqësi të fortë (të pakufishme edhe me një lidhje dashurie), me azilantin kubanez, Julio Antonio Mella dhe me piktorin e muraleve David Alfaro Siqueiros.

Përkushtimi i Fridës për kauzën meksikane ishte aq pasionante saç e paraqiti ajo veten, ndërsa lindi në vitin 1910, viti i fillimit të Revolucionit Meksikan, sesa në vitin 1907, data e vërtetë e lindjes së saj. Ajo e quajti veten “një vajzë të revolucionit”, marshoi me njerëzit që mbështesin idealet e Karl Marksit. Së bashku me bashkëshortin e saj, u futën në Partinë Komuniste Meksikane, nga e cila, megjithatë, të dy u dëbuan pa shumë komplimente kur kundërshtuan linjën dominuese Staliniste, duke parapëlqyer rrymën e mendimit të Trockit dhe duke kaluar në shërbim të Internacionales së Katërt. Për këtë arsye, kur ish-revolucionari rus e gjeti veten të përplasur mes vendeve të ndryshme të Evropës, duke ikur vazhdimisht nga atentatorët Stalinistë, çifti i ofroi atij azil politik në shtëpinë e tyre, Shtëpinë e famshme Blue në Coyoacán, një lagje të Qytetit të Meksikës.

Frida Kahlo me burrin        Diego Rivera më 1932,

Në atë kohë, Trockij ishte 58 vjeç, një jetë e vështirë pas tij, bënte luftëra dhe sakrifica, për shkak të të cilave ai kishte humbur edhe katër fëmijët e tij, të cilët përfunduan të vrarë nga policia ose kryenin vetëvrasje. Freskia e 30 viteve dhe atmosfera, atmosferë ekzotike që emocionoi Fridan e goditën dhe e pushtuan.

Frida, nëse nga njëra anë ishte e magjepsur nga personaliteti “i rëndësishëm” i revolucionarit, nga ana tjetër ajo gjithashtu dëshironte të gjente në të një mënyrë për të shpenguar veten nga të gjitha tradhëtitë e pësuara nga Diego Rivera, i famshëm për të qenë një  libertinë i pafytyrueshëm i pafalshëm. Georgij Černjavskij, autor i biografisë së Trockij, shkruan: “(Frida) tentonte, përmes tradhëtisë me ‘mësuesin” e burrit të saj, të shkatërronte Diegon, të hakmerrej për tradhtitë e tij të shumta “. Si një djalë, Trockij e ndoqi atë në oborr; ndoshta si një shaka e këndshme, pasi Frida nuk ishte në gjendjen fizike që të mund të lëvizte lehtë – një aksident gati  e kishte vrarë atë disa vite më parë. Ajo e linte veten të merrej dhe e shoqëroi në dhomën e saj, ku mbizotëronte një shtrat i madh ortopedik, fillimisht vetëm për ta lënë të admironte pikturat e tij.

Nga ana e tij, Trockij gjithashtu dukej i mbingarkuar nga ndjenja; në një letër ai i shkruante Fridës:

 

Më ktheve rininë time dhe më hoqe arsyen. Kur jam me ty, ndihem si një djalë shtatëmbëdhjetë vjeçar “.

 

 

          Frida nel 1926                                Frida Kahlo (1932)

.                     .

 

Tradhtia jshte bërë edhe më pikante nga prania e gruas së Trockit,   jo vetëm në të njejtën shtëpi në të cilën  ndodhnin  takimet galante, por shpesh edhe në të njëjtën tryezë ku mblidheshin për të ngrënë.  Biseda zhvillohej gjithnjë në anglisht, një gjuhë e panjohur për Natal’jan e tallur, e cili asistonte  e pavëmendshme ndaj deklaratave të dashurisë, të shkëmbyera pikërisht nën hundë.

 

Natal’ja, Frida e Trockij

 

 

Për të kaluar kohën në shoqëri të këndshme, ata shpesh takoheshin fshehurazi në shtëpinë e motrës së Fridës, Cristina, Calle Aguayo. Suksesi i fryrë i deklaratave të dashurisë të fshehura midis librave që Trockij e kishte muzën e tij përmes mbikëqyrësve ose sekretares, takimet e fshehta dhe aludimet e rrezikshme në tryezën e konvikteve zgjatën për disa muaj, deri në Natalia, tani e vetëdijshme për gjithçka dhe e djegur nga tradhëtia, ajo gjeti guximin të përballet me burrin e saj. Pas një grindjeje të egër mes bashkëshortëve, Trockij shkoi të jetojë në një fermë rreth 120 km larg Shtëpisë së Kaltër, siç raportohet në Natalja Sedova Trotsky (1862-1962) Për një biografi që akoma duhet të bëhet nga Diego Giachetti.

E gjithë adrenalina e dhënë nga fshehtësia e raportit u shkatërrua së bashku me pretendimin e “dashurisë” ndaj piktorit meksikan; Trockij, në korrik 1937, tashmë ishte duke e lutur gruan e tij që ta falte dhe ta merrte përsëri me vete përmes një letre që për fat të keq nuk është ruajtur. Natal’ja pranoi dhe Trockij ishte në gjendje të kthehej në Coyoacàn. Ai vendosi të largohej nga Frida, duke sqaruar me kujdes këndvështrimin e tij dhe i kërkoi asaj që t’i kthejë të gjitha letrat që i kishte kushtuar asaj, për t’i parandaluar ato të binin në duar të gabuara. Sidoqoftë, Frida duket se ka reaguar me indiferentizëm. Edhe vala e pasionit nga ana e tij ishte zbehur, pak më parë ai i kishte zbuluar një shoku se ishte “i ngopur me plakën”.

FRIDA KAHLO: PORTRET I KOMPOZUAR

Të dy, me marrëveshje të ndërsjellë dhe paqësisht, u kthyen në jetën e tyre të martuar.

Më 1937, Frida i dhuroi ish-dashnorit të saj një pikturë, Autoportret kushtuar Lev Trockij. E quajtur gjithashtu midis perdeve, ajo është e mbushur me simbole që kujtojnë botën bashkëkohore ruse të kohës: perdet, të ngjashme me ato të një skene, janë të bardha, një ngjyrë shumë pak e përdorur në pikturat e Fridas, të cilat piktori dëshiron ta kontrastojë këtu me të kuqen të fraksionit përballë Trockij. Skaji merr motive lulesh tipike të artit rus. Në duart e saj, gruaja, me një vështrim të fortë dhe krenar, mban një tufë lulesh dhe një letër ku shkruhet: “Para Leon Trotsky me todo cariño, ia kushtoj këtë pikturë, el dia 7 de Noviembre de 1937. Frida Kahlo. En San Angel, Meksikë ”.

Për revolucionarin, megjithatë, historia e dashurisë me piktorin ishte tani aq larg, saqë, kur erdhi koha për të lëvizur nga Shtëpia e Kaltër, ai madje harroi të merrte punën me të (burime të tjera sugjerojnë se ishte Natalia që pretendonte se piktura ishte lënë në vend). Sidoqoftë, arratisja nuk kaloi pa pasoja për piktorin e egër meksikan. Pas vrasjes së Trockij në duart e Ramón Mercader (xhaxhai i Christian De Sica) në 1940, Frida u mor në pyetje nga policia dhe u burgos me dyshimin se kishte marrë pjesë në krim për arsye personale. Ai ishte në gjendje të kthehej në liri vetëm falë ndërhyrjes së Presidentit të Meksikës, Lázaro Cárdenas del Río.

Mbi jetën e patriotit të njohur Ali A. Rizaj – Nga Moza Boletini

Jeta e shumë shqiptarëve në SHBA është e ndërthurrur me fakte e ngjarje të rëndësishme historike. Tek ky material po hedh dritë mbi jetën e patriotit Ali A. Rizaj, i cili u nda nga jeta në moshën 78 vjeçare, 17 vite më parë në New York.
Ali A. Rizaj lindi më 23 qershor të vitit 1924 në Luzhë të Gashit të Malësisë së Gjakovës – Tropojë nga një familje me tradita të larta atdhetarizmi e bujarie. I ati i tij ka qenë patriot e krah për krah me heroin Bajram Curri.
Në moshën 19 vjeçare Aliu i bashkohet çetës së Gani Beg Kryeziut në luftë kundër okupimit nazi fashist, italo-gjerman. Por me ardhjen në pushtet të komunistëve Ali Gashi arrestohet si kundërshtar i rregjimit dhe vuan dënimin nën tortura nëpër burgjet politike.
Pas daljes nga burgu komunist arratiset sëbashku me bashkëshorten e dy djemtë Esadin dhe Qazimin për në Jugosllavi, duke lënë pas nënën dhe një djalë por edhe atje për bindjet e tij patriotike e për mos tu bërë vegël e spiun i serbisë arrestohet e dënohet me 3 vite burgim në kampin e përqëndrimit të quajtur Brust.
Më pas largohet nga Jugosllavia shkon në kampin e të larguarve në Itali dhe prej andej niset drejt e në SHBA.
Me ardhjen e tij në Amerikë, komuniteti ynë fitoi një zë të fuqishëm që dallohej për nga trimëria, sinqeriteti, bujaria dhe guximi, virtyte këto që i kultivoi edhe tek djemtë e tij.
Ali Gashi ka qenë shumë aktiv përsa i përket çështjes kombëtare, duke marë pjesë në shumë demostrata e protesta kundër rregjimit serbo malazez dhe diktatorit Hoxha. Deri në ditën që u nda nga kjo botë ka qenë mik i afërt me shumë patriotë e veprimtarë të tjerë të komunitetit tonë. Ai arriti të shikoj Kosovën e lirë e të pavarur, çfarë e bëri tepër të lumtur e krenar për të ardhmen e vetë shqiptarëve.
Në vitin 1994 presidenti Sali Berisha e dekoroi Ali A. Rizaj me medaljen e mirënjohjes e trimërisë.
Në vitin 2000 pas 49 vitesh mërgim Aliu mes emocionesh ku la nënën e njërin prej djemve udhëton për në atdhe, të cilët sigurimi i shtetit i internoi nëpër fshatrat e Shqipërisë. Atje takon djalin, nipin Tahir Sinanin, familjarë e plot miq të tjerë.
Ali A. Rizaj dha shpirt më 14 mars 2003 në New York pranë familjes dhe të afërmve të tij. Kombit i humbi një burrë që luftoi kundër rrymës së majtë për të rritur dhe tre djem, katër vajza dhe 18 nipër e mbesa. Në një shkrim botuar kohë më parë në mediat shqiptare nga nipi i tij Bajram Rizaj, thotë se ndihet krenar për gjyshin e tij si një hero, por mbi të gjitha shkruan ai që do të mbetet gjithmonë gjyshi i tij.

New York, Mars 2020

TRINGË SMAJLI E MARIE ÇOBA- Gratë që emancipuan shoqërinë shqiptare

Vetëm kur të arrihet të mbushen mësonjëtoret me vajza ashtu si me djem, vendi ynë do të radhitet në vendet e qytetëruara”, – Shaqe Marie Çoba.
Të hënat e çdo muaji i kushtohen një tematike të caktuar duke i shoqëruar me imazhe nga arkiva “Marubi”.
Muaji mars u kushtohet grave shqiptare, që me historitë e tyre të jashtëzakonshme në raport me kontekstin historik dhe social në të cilin kanë jetuar, janë nismëtare të një aktivizmi për barazi ku spikat idealizmi, virtytet e lufta për vlerësimin e rolit të gruas në shoqëri.

TRINGË SMAJLI
E fillojmë me Tringë Smajl Martini Ivezaj (1870-1917) e njohur ndryshe si Tringë Smalji apo Tringa e Grudës. Vajza e bajraktarit të Grudës me internimin e vdekjen e të atit, udhëheqës i forcave mbrojtëse të degës së Lidhjes së Prizrenit për Grudën, në Anadoll e pas vrasjes së dy vëllezërve vendos të mos martohet e t’i kushtojë jetën çështjes kombëtare.
Ndër personat më të besuar të Dedë Gjo Lulit u bashkua me kryengritësit në Betejën e Deçiçit, mori pjesë në Memorandumin e Greçës, duke vijuar aktivitetin patriotik edhe pas shpalljes së pavarësisë.
Betejat e gjestet e saj heroike bënë jehonë edhe në shtypin ndërkombëtar, ku gazeta e revista të tilla si “New York Times”, “Le Petit Journal” e vlerësojnë si ndër femrat me influencë në Ballkan, duke e cilësuar si Zhan D’Ark shqiptare. Tringa na risillet edhe përmes kujtimeve të shkrimtares e studiueses britanike Edith Durham, gjatë udhëtimeve të saj në veriun e Shqipërisë.
E njohur për ndihmën e saj në emancipimin e grave, me dënimin e dhunës ndaj tyre, me kundërshtinë e fejesave në djep, është njëkohësisht ndër figurat femërore më emancipuese të kohës.
Për fisnikërinë dhe virtytet e saj, na rrëfen edhe At Gjergj Fishta në epopenë “Lahuta e Malcis”, në këngën kushtuar saj, “Tringa”.

Se për lila e karajfila,
Për zymyla e për bylbyla,
E për gurra nëpër curra:
P’ r ato hije nëpër vrrije,
P’ r ato flutra nëpër zalle
Pasha Orë e Shtozovalle,
Pasha t’ rijt e pasha verën,
Për sa bjeshkë e lule blerën.
Mâ fisnike ‘i vashë s’ e ké
Kah ndritë hâna e dielli zé!

MARIE ÇOBA
Lufta e Koplikut (1920-1921) për mbrojtjen e zonës së Shkodrës kundër ndërhyrjes ushtarake jugosllave, e cila synonte të shkëpuste një pjesë të territoreve të veriut të Shqipërisë, shënoi angazhimin e qarqeve patriotike shqiptare në një qëndresë të organizuar, e cila çoi në thyerjen e trupave jugosllave. Në të ra në sy edhe kontributi i grave në asistencën ndaj të plagosurve, grumbullimin e ndihmave, ndihmesën ndaj familjeve të luftëtarëve e atyre të varfra. Në këtë fotografi të Kel Marubit, po ashtu veprimtar në luftë, e në krah të patriotëve Mustafa Kruja e Riza Dani, dallojmë Marie Çobën (1875-1954) – teksa i tregon fotografit edhe materialet e grumbulluara – intelektualen e parë shqiptare që ngriti çështjen e të drejtave të grave.
Në vitin 1920, së bashku me Habibe Bekteshin – në fotografi e veshur me të zeza e me shami të zezë – themeluan komitetin “Gruaja Shqiptare”, me qëllim grumbullimin e fondeve në ndihmë të ushtrisë shqiptare që po përballej me sulmet jugosllave në Koplik.
Në krah të tyre u aktivizuan shumë gra e vajza të cilat u bënë pjesë e rezistencës.
Ky komiteti, në vitin 1921, botoi revistën “Gruaja Shqiptare”, hapësira e parë e shtypit që mbulonte çështjet e grave, që trajtonte problematikat e gruas shqiptare, të drejtat e saj, respektimin e lirive, mbrojtjen e shëndetit, këshilla për nënën e fëmijën, arsimin e edukimin, përmirësimin e jetës dhe veshjeve të grave e tematika të tjerat të rëndësishme për kohën.

Marie Çoba u angazhua edhe në riplanifikimin të shoqatave të grave në nivel kombëtar.
Me ardhjen e regjimit komunist, i shoqi Ndoc Çoba, veprimtar politik, pjesëmarrës në Kuvendin e Vlorës, përfaqësues i Shkodrës në Kongresin e Lushnjës, Ministër i Financave (1920), kryetar i bashkisë së Shkodrës (27 gusht 1937-24 qershor 1939), pjesëmarrës në Konferencën e Pezës, botues arrestohet dhe vdes në burg pas torturave.

Vetë Maria do të vdiste në Shkodër në dhjetor të vitit 1954.

Më 9 mars 1934 lindi Juri Gagarin, njeriu i parë që udhëtoi në hapësirë​​,

Juri Gagarini u lind në fshatin Klushino pranë Gzhatsk më 9 mars 1934, i lindur nga Alexey Ivanovich Gagarin (babai) dhe Anna Timofeyevna Gagarin (nëna), thuhet se Alexey ishte nje zdrukthtar, ndersa Anna nje lexuese e pangopur. Yuri ishte i treti nga të katërtit fëmijët, ndërsa prindërit e tij kan punuar në një ferm. Ashtu si miliona njerëz në Bashkimin Sovjetik, familja Gagarin ka vuajtur gjatë pushtimit nazist në Luftën e Dytë Botërore.

Karriera e tij ne Forcat Ajrore Sovietike

Në rininë e tij, Gagarin u bë i interesuar për hapësirën ​​dhe planetet. Pas studimeve për një vit në një shkollë profesionale teknike në Lubertsi, Gagarin u zgjodh për trajnim të mëtejshëm në një shkollë të mesme teknike në Saratov. Ndërkohë, ai u bashkua me “Klubit te Fluturimit”. Në vitin 1955, pas përfundimit të shkollimit të tij teknik, ai hyri në stërvitje ushtarake të fluturimit në Shkollën e pilotimit në “Orenburg”. Ndërkohë që ai u takua me Valentina Goryacheva, me te cilen ai u martua në vitin 1957.

Trajnimi

Në vitin 1960, pas procesit të kërkimit dhe përzgjedhjes, Yuri Gagarin u zgjodh mes 19 pilotëve të tjer për programin e hapësirës sovjetike. Gagarin u zgjodh më tej për trajnimin e një grupi elitë të njohur si “Soçi Gjashtë” nga të cilat kozmonautët e parë të programit Vostok do të zgjidhen. Gagarin dhe Kozmonautët të tjerë të mundshëm iu nënshtruan eksperimenteve të dizajnuara për të provuar durimin fizik dhe psikologjik, ai iu nënshtrua edhe trajnimeve për fluturimin e ardhshme. Nga njëzet të zgjedhurit, u zgjodhen Yuri Gagarin dhe German Titov për shkak të performancës së tyre në trajnim.

Fluturimi në Hapësirë

Më 12 prill 1961, në bordin e anijes kozmike “Vostok 3KA-3”, Gagarin u bë njeriu i parë që udhëtoi në hapësirë​​, dhe i pari që e përshkoi orbitën e tokës. Ai gjatë daljes nga atmosfera ndiente ndryshime në peshën e tij, dhe i dukej vetja sikur e kishin varur për shkak të shtypjes atmosferike.Ai tregoi që gjatë udhëtimit këndoi disa këngë patriotike rusisht.

Kritika

Kur erdhi ne tokë, ne nje intervistë te dhënë per nje televizion, ai tha që nuk kishte par kurrfarë zoti atje lart. Më pas Gagarin mori kritika te medha nga kisha.

Pas fluturimit

Pas fluturimit, Gagarin u bë një njeri i famshëm në mbarë botën. Ai vizitoi Italin, Gjermanin, Kanadan, Brazilin, Japonin, dhe Finlandën si njeriu i parë në hapësirë. Ai vizitoi Mbretëria e Bashkuar tre muaj pas misionit të parë të tij duke vizituar qytetet e Londrës dhe Manchesterit, nga Machesteri ai ishte pritur me plot dashuri. Në vitin 1962 punoi si depudet i bashkimit sovjetik, dhe si kolonel i forcave ajrore. Më pas ai fillio ti perdor pijet alkoolike, dhe pas nje kohe gruaja e tij Valentina e zuri ne nje dhom hoteli me nje grua tjeter, dhe Yuri u hodh nga dritarja dhe morri nje te qar te madhe ne fytyr, Dhe keshtu paraqiten ndryshime fizike tek ai.

Vdekja

Më 27 mars 1968, në një fluturim rutin te forcave ajrore Ruse, avioni mori flakë dhe Gagarini vdes. Trupi i tij u dogj, edhe hiri i tij u dergua ne muret e Kremlinit në sheshin e kuq. Ai la pas gruan e tij Valentinen, dhe dy vajzat e veta Elenen dhe Galinen.

Tiparet e tij të veçanta

Një ndër tiparet e veçanta të tij ishte, shtati i ulët, Gagarin ishte vetëm 1,57 m, dhe buzëqeshja e jashtzakonshme e tij, që bëri bujë në gjithë botën.

Nderimet

Kan qenë dy monedha përkujtimore lëshuar në Bashkimin sovjetik, me figuren e tij mbrapa monedhes. Yuri Gagarinit ju ndertua nje statuj ne Londer si shenj nderimi. Ne sportin Hokey mbi akull u formua nje turne me emrin “Gagarin” në vitin 2008 etj.

50 vjetori

Pë nder te 50 vjetorit të udhtimit te tij në hapsir u mbajt në vitin 2011, me rast te 50 vjetorit u krijua nje film per udhtimin e tij, e kombinuar me video origjinale gjat udhtimit te tij, ai film u quajt “Orbit”.

Çmimet e marra te tij

  • Hero i Bashkimit Sovjetik (14 prill 1961)
  • Pilot-kozmonaut i BRSS-së
  • Hero i Punës Socialiste
  • Kryetari i miqësisë Sovjetik-kubane
  • Anëtar nderi i Shoqërisë “Finland-Bashkimin Sovjetik”
  • Anëtar nderi i Akademisë Ndërkombëtare të Astronautika (1966)
  • Master nderuar e Sportit të BRSS
  • Pilot ushtarak i të pares kategori
  • Komandanti i parë i Rendit “Playa Giron” (Kuba, më 18 korrik 1961)

Më 8 mars 1983 Presidenti Reagan e quajti Bashkimin Sovjetik perandoria e së keqes

VOAL – Më 8 mars 1983 Presidenti Reagan e quajti Bashkimin Sovjetik perandoria e së keqes.

Ronald Reagan e mbajti fjalimin “Perandoria e së Keqes” më 8 Mars 1983 pranë Shoqatës Kombëtare të Ungjillorëve.

Evil Empire është shprehja antonomastike me të cilën Presidenti i Shteteve të Bashkuara Ronald Reagan, në një fjalim të mbajtur në 8 Mars 1983 para Shoqatës Kombëtare Ungjillore në Orlando, caktoi Bashkimin Sovjetik.

Shprehja ishte pjesë e politikës së Reaganit për një kontrastit të drejtpërdrejtë të nxehtë dhe luftarak me komunizmin gjatë fazës së re kritike të luftës së ftohtë, e cila plotësisht provokoi periudhën e mëparshme të shtensionimit të promovuar nga presidencat e Richard Nixon, Gerald Ford dhe pjesërisht Jimmy Carter.

Formulimi i shprehjes i atribuohet Anthony Dolan, i cili ishte kryeshkrues i fjalimeve të Reaganit, dhe data e saktë në të cilën shfaqet parulla për herë të parë është e diskutueshme. Burimi i Historisë Moderne, botuar nga Universiteti i Fordhamit, parashikon këtë datë deri në 8 qershor 1982, ditën kur Reagan mbajti një fjalim në Shtëpinë e Komunave në Londër; në këtë fjalim, sidoqoftë, koncepti është i pranishëm më shumë se gjithçka tjetër, ndërsa shprehja e saktë nuk paraqitet me siguri deris disa muaj më vonë, më 8 Mars 1983, në një fjalim në kongresin vjetor të Shoqatës Kombëtare të Ungjillorëve .


Në të Reagan, pasi kujtoi se “në botë ka mëkat dhe ekziston e keqja” dhe se “ne jemi urdhëruar nga Shkrimet dhe Zoti Jezus t’i luftojmë me tërë forcën tonë”, ai vazhdoi duke pohuar se, për sa kohë që komunistët do të vazhdonin  të “predikonin epërsinë e shtetit, të shpallnin gjithëfuqinë e tij mbi individin dhe të profetizonin sundimin e tij të ardhshëm mbi të gjithë popujt e tokës”, ata do të ishin “qendra e së keqes në botën moderne”. Dhe ai përfundoi me një këshillë:

“Në diskutimet tuaja në lidhje me ngrirjen e arsenalit bërthamor, unë ju bëj thirrje të ruheni nga tundimi i krenarisë – tundimi për ta deklaruar me qetësi veten mbi gjithçka dhe t’i etiketoni të dy palët si njëlloj të gabuara; tundimi për të injoruar faktet historike, impulset agresive të një perandorie të keqe, duke e quajtur garën për riarmatim ‘një keqkuptim të madh’, dhe duke shmangur kështu luftën midis të drejtës dhe të gabuarës, midis së mirës dhe së keqes. “

Një nga historianët më të mëdhenj të luftës së ftohtë, John Lewis Gaddis, kornizon fjalimin e Presidentit kështu:

“Fjalimi i” perandorisë së së keqes “kompltoi një ofensivë retorike të krijuar për të nxjerrë në pah atë që Reagan e shihte si gabimin qendror të detantës: ideja që Bashkimi Sovjetik meritonte legjitimitetin gjeopolitik, ideologjik, ekonomik dhe moral e barabartë me atë të Shteteve të Bashkuara dhe demokracive të tjera perëndimore në kuadrin e sistemit ndërkombëtar pas luftës “.

/Elida Buçpapaj (Wikipedia)

Pandeli Sotiri, themeluesi i Mësonjëtores së Korçës më 7 mars 1887

Pandeli Sotiri (Selckë, 1843 – Selanik, 1892) ka qenë themeluesi i Mësonjëtores së Korçës dhe një ndër rilindësit shqiptarë që kontribuan në përhapjen dhe mësimin e gjuhës shqipe.[1]

Biografia

U lind më 1843 në Selckë të krahinës së Lunxhërisë, në Vilajetin e Janinës (sot Njësia administrative Pogon). Së bashku me Petro Nini Luarasin mori mësimet e para në Qestorat nga Koto Hoxhi.[2]

Sotiri qe anëtar i Komitetit Qendror për Mbrojtjen e të Drejtave të Kombësisë Shqiptare të krijuar në Stamboll më 1877 dhe degëzimin e tij Shoqërinë e të shtypurit shkronja shqip.[3] Në korrik të vitit 1881 u organizua në Bukuresht një mbledhje e atdhetarëve shqiptarë të asaj kolonie, të cilët formuan Shoqërinë “Deg’ e Shoqërisë së Stambollit”. Pas krijimit të kësaj Shoqërie, shkuan në Bukuresht Jani Vretoja e Pandeli Sotiri, të dërguar nga Shoqëria e Stambollit.

Më 1884 mori përsipër botimin e të përkohshmes së parë që shkruhej krejtësisht në gjuhën shqipe, “Drita”, që u botua së pari nga Petro Poga. Sidoqoftë, Sotirit iu desht të nxirrte një leje të re dhe ta riemërtonte, duke e quajtur “Dituria”.[4]

Më 1887 Sotirit iu mundësua leja nga vëllezërit Frashëri që të hapte shkollën e njohur si Mësonjëtorja e Korçës, e cila u hap në shtëpinë e Mandi Terpos.[5][6] Iu desht të ikte në Greqi të njëjtin vit, duke ia lënë drejtimin shkollës zëvendësit të tij, Thanas Sinës.[7]

Sotiri vdiq më 1892, i hedhur nga kati i tretë nga grekomanët në Selanik, organizuar nga e shoqja dhe kunati i tij.[8]

Pas vrasjes së prindërve, detyrohet të largohet në Austri së bashku me vëllain e tij Koto Sotirin. Studimet e larta i kreu në Vjenë,ku u diplomua për mjekësi. Gjatë shkollimit në Austri, Pandeliu mësoi shumë nga kultura gjermane duke e zotëruar mirë atë, gjuhën frënge si dhe pa harruar dhe gjuhën shqipe. Gjithashtu edhe mësimet e marra në Qestorat nga Koto Hoxhi dhe mësues të tjerë, në shqip dhe greqisht e pajisën atë me njohuri dhe kulturë të gjuhëve të huaja. Tërë veprimtarinë e tij, Pandeliu ia kushtoi Lëvizjes për Çlirimin Kombëtar dhe ndonëse studioi për mjekësi, ai u lidh me arsimin, shkollën, publicistikën, në shërbim të asaj lëvizjeje. Kudo që shkoi në Turqi, Rumani, Egjipt, u shqua për aftësi organizative në krijimin e shoqërive të revistave që kontribuan në zhvillimin e arsimit kombëtar dhe në edukimin e vetëdijes kombëtare. Qe një nga 27 anëtarët e grupit që themeluan Shoqërinë e Stambollit. Së bashku me Jani Vreton shkoi në Bukuresht si përfaqësues i kësaj shoqërie për të ndihmuar shoqërinë e atjeshme. Me gjithë kushtet e vështira, Pandeli Sotiri punoi pa u lodhur në fushën e botimeve shkollore. Ai dha një kontribut të shquar në themelimin e Shkollës së parë Kombëtare Shqipe “Mësonjëtorja e Korçës” që u çel më 7 Mars 1887 si drejtor i saj, duke krijuar kështu një traditë të mirë sidomos në drejtim të udhëheqjes së shkollës dhe të administrimit të saj duke qenë se ishte vetë i pari që dha në këtë shkollë mësimin e gjuhës shqipe.

Veprimtaria

Rreth vitit 1870, Pandeli Sotiri u zhvendos në Stamboll ku nëpërmjet Koto Hoxhit bie në kontakt dhe miqësi me vëllezërit Frashëri, Jani Vreton, Kostadin Kristoforidhin etj. Stambolli qe kthyer në një qendër të vërtetë pune, bashkëpunimi e miqësie mes shqiptarëve. Midis 27 patriotëve që themeluan “Shoqërinë e Stambollit” në Bukuresht për të ndihmuar në mbarëvajtjen e Shoqërisë ‘Drita’ ishte dhe ai i Pandeli Sotirit. Pas Bukureshtit kaluan në Egjipt ku hodhën bazat e një pune të mirë për të ardhmen për t’u lidhur me një shoqëri të vetme ‘Bukuresht-Stamboll-Egjipt”. Me kthimin e tyre në Stamboll, shoqëria e ngritur në këtë qytet 2 vjet më parë, filloi përpjekjet për aktivitetin për shkollën që do të hapej në Korçë. I përfshirë tërësisht në lëvizjen atdhetare dhe me një perspektivë të qartë për të ardhmen, me gjithë kushtet e vështira të punës në atë kohë, punoi pa u lodhur sëbashku me të tjerë në fushën e botimeve shkollore dhe iu përvesh punës përgatitore për themelimin e revistave brenda perandorisë turke. Nëpërmjet një veprimtarie intensive kulturore, Pandeliu formon shoqërinë ‘Vëllazëria Shqiptare”, e cila me një pamje kulturore që kishte nxorri revistën “Prometeu”. Duke mos pasur dot lejen për botimin e një reviste shqip, së bashku me Petro Pogën që e drejtoi këtë revistë nga 22 qershor 1883 e deri më 15 maj 1884, mundën të punonin rreth kësaj të përkohshmeje duke nxjerrë 12 numra, që u kthye në një tribunë për lartësimin kulturor të atdhetarëve të shoqërisë e të tjerëve duke botuar lëndë historike, studime për fizikën, biologjinë, shkrime për autorë të njohur si Viktor Hygo, Emil Zola, Moxart etj.

Në vend të “Prometeut” që u ndalua më 10 gusht të vitit 1884 nisi të botohej revista “Drita-Dituria” që ndihmoi në përhapjen e idesë kombëtare dhe të njohurive shkencore në gjuhën amtare. Kjo revistë u bë organi i dytë shqip pas ‘Fiamuri i Arbrit” që Jeronim De Rada e botonte 1 vit më parë në Kalabri. Pas tërheqjes së Petro Pogës drejtimin e revistës e mori Pandeliu i cili u dallua për shkrimet e tij “ Statistikat Botërore” pjesë nga romani “Të ngjarat e Telemakut” me kushtin e domosdoshëm që përmbajtja e lëndës së çdo numri të revistës të dërgohej në Ministrinë e Arsimit të Perandorisë para se të dërgohej në shtyp dhe me këtë rast Pandeliu ia ndërron emrin nga ‘Drita’ në ‘Dituria’. Veç këtyre hartoi dhe shkrimet anti-klerikale. Kjo revistë kulturore mujore e përbërë nga 16 faqe, e shprehte misionin e vet si në titull ashtu dhe në përmbajtje, misionin e madh atdhetar, iluminist,në përhapjen e diturisë te shqiptarët, të zgjimit e rritjes së ndjenjave atdhetare, të ndriçimit të mendjes së shqiptarëve me njohuri nga historia e letërsisë, nga shkencat e tjera shoqërore e natyrore sidomos nga matematika elementare e dituri natyre. Që në kryeartikullin e parë të saj, theksohet dashuria për nënën, babain, motrën, vëllain, familjen, miqtë, të afërmit që çojnë në dashurinë për Atdheun. Një peshë të madhe zënë në këtë revistë shkrime të Naim dhe Sami Frashërit dhe Jani Vretos. ‘Dituria’ u bë e njohur në Shqipëri, në Itali tek arbëreshët dhe më gjerë duke ngjallur një interesim mjaft të madh. Duke lexuar numrat e revistës arrijmë në përfundimin se: Së pari: Pandeli Sotiri është një personalitet i shquar i kulturës shqiptare dhe i mbarë çështjes kombëtare. Organi që ai drejtoi përshkohet i tërë nga dëshira për t’iu treguar shqiptarëve se ç’janë dhe cila është historia e tyre. Së dyti: Vëllezërit Frashëri, Jani Vreto dhe Pandeli Sotiri mbajnë peshën kryesore të shkrimeve. Ata kanë gjetur tek Pandeliu atdhetarin e aftë që kryen me kompetencë e kulturë drejtimin e atij organi që i përfaqëson edhe ata, e krijimtarinë e studimet e tyre. Së treti: Shkrimet e tij ishin në funksion të drejtpërdrejtë të lartësimit kulturor, të shqiptarëve dhe të evidentimit të tipareve e vlerave të mëdha letrare. Së katërti: Në këtë revistë trajtoheshin problemet shoqërore, ato të moralit, ku zgjerohen konceptet mbi nevojën e njeriut për dituri, për të njohur natyrën, punët e mira dhe të dobishme. Edhe edukata e punës zë një vend të rëndësishëm. Së pesti: Trajton problemet e arsimit, shkollës, mendimit pedagogjik letrar, karakterin edukativ të mësuarit, trajtimin didaktik të lëndës dhe duke marrë në konsideratë veçoritë e moshave mbështetur në baza psikiko-pedagogjike.

Bazat Historike të Rilindjes

Rilindja Shqiptare me të përbashkëtat por edhe me ato veçoritë e veta nga Rilindja Evropiane si një rrymë fillimisht e “abetareve” do të fuqizohej dalëngadalë në ditët e ngjeshura me veprimtari të shekullit XIX derisa të bëhej një rrymë e fuqishme mbarëshqiptare, politike, gjuhësore, letrare, arsimore, shkencore, fetare, sociale, me një theks tepër të veçantë atdhetar, me shqetësimin e përpjekjet e mëdha konkrete për ringjalljen e afrimin e kombit shqiptar. Rilindja shqiptare nëpërmjet duarve të mësuesve, kalon nga caku i abetareve që hynë pa miratimin e askujt në shoqëri vëllezërish shqiptar, në drejtim organesh politike, në hartime platformash shtetërore për autonominë e përparimin e Shqipërisë. Pasi fuqizoi masat, Rilindja Shqiptare drejtoi Lidhjen e fuqishme të shqiptarëve të Prizrenit, dhe përgatiti strukturat e mbrojtjes. Këto i bëri njëkohësisht edhe duke qenë se ishte një rrymë e fuqishme iluministe dhe revolucionare. Rilindja me dallgëzimet e veta nuk mund të bënte përpara pa një gjuhë e letërsi shqiptare, pa abetaret e Veqilharxhit, pa librat e Naimit. Që në vitet ’40-të shekullit të XIX, Naum Veqilharxhi vlerësonte lart mësimin dhe diturinë. “Më të mirën gjë që njohu njeriu-shkruante ai,- ish të mësuarit”, prandaj kërkonte që populli shqiptar të merrte si shembull kombet e përparuara të botës me qëllim që edhe ai një ditë të vihej në radhën e kombeve të qytetëruara. Ndërsa Sami Frashëri shkruante: “Në ka një gjë, për të cilën shqiptarët duhet të kujdesen më tepër, ajo padyshim është Diturija”. Porosia e Naim Frashërit me karakter sa pedagogjik dhe patriotik: “Mësojeni fëmijën tuaj të dijë më shumë se ju, se ata janë për një kohë më tej nga koha juaj”, mbeti dhe mbetet gjithnjë aktuale. Duke e konsideruar shkollën si portën e natyrshme të arsimit kombëtar, rilindasit vlerësonin lart edhe rolin e familjes e veçanërisht të nënës në edukimin e fëmijëve. Platformën e parë të shkollës kombëtare e përpunuan Rilindasit tanë. Të dhënat e para të së cilës i dha Naum Veqilharxhi, më pas u plotësuan nga Kostandin Kristoforidhi, Hasan Tahsini, Pashko Vasa, Jani Vreto e deri tek Platforma e njohur e Naim dhe Sami Frashërit duke u nisur nga teza se: Pa emancipim kulturor nuk mund të kemi emancipim politiko-shoqëror.

Pandeli Sotiri do të linte mjekësinë për të drejtuar shoqërinë shqiptare, organin letraro-pedagogjik shqiptar “Drita-Dituria” për të organizuar e drejtuar një shkollë model, një shkollë kombëtare shqipe nga gjuha, iluministe nga përmbajtja dhe laike e masive të përbashkët për tërë besimet fetare.Vetëm shqiptarët ishin përjashtuar nga gjuha amtare sipas Dekretit të Gjylhanesë kur ky Dekret i vitit 1839 i garantonte të gjithë kombësisë lirinë e arsimit në gjuhën amtare. Preteksti ishte ndarja fetare: myslimanët si pjesëtarë të kombësisë osmane dhe shqiptarët ortodoksë si pjesëtarë të kombësisë greke. Kostandin Kristoforidhi me shqipërimet e veta apo Jani Vreto e vëllezërit Frashëri e deri tek Daut Boriçi autor i abetares, inspektor i arsimit e drejtues i Lidhjes së Shqiptarëve të Prizrenit për Shkodrën, nga De Rada apo Hoxha Hasan Tahsini “Mësues të popullit” tashmë të ligjëruar na çojnë në përfundimin paraprak se Rilindja e mësuesit nuk ndahen, se mësuesit e Rilindjes janë në ballë të atij mendimi e veprimi politiko-shoqëror shqiptar. Kjo luftë për shkollën e parë kombëtare mori që në fillim karakter të mprehtë politik.Lufta e mësuesve dhe e masave për shkollën, letërsinë dhe alfabetin ishin degë të lëvizjes kulturore rilindase dhe u bënë kolona kryesore për krijimin e shtetit shqiptar. Me gjithë presionet e shumta të armiqve të kombit, mësuesit nuk u tërhoqën, ata u bashkuan në shoqëri duke tërhequr pas vetes arsimtarë të tjerë arsimdashës që të krijonin alfabetin e shqipes, të zhvillonin letërsinë shkollore, të kthenin shkollat e huaja në shkolla shqipe.

Kësaj veprimtarie i paraprinë: Naum Veqilharxhi, Kostandin Kristoforidhi, Stefan Konomi, Daut Boriçi, duke u ndihmuar edhe nga punonjësit e letërsisë artistike si: Thimi Mitko, Zef Jubani, Preng Doçi, Ndue Bytyçi etj. Rilindasit tanë i përballuan me dinjitet problemet e shumta teorike dhe praktike që u dolën përpara duke u hapur horizonte mbarësie arsimit dhe shkollës sonë të asaj kohe. Pandeli Sotiri, Naim e Sami Frashëri, Jani Vreto, Kostandin Kristoforidhi e deri tek Aleksandër Xhuvani u frymëzuan nga mendimi pedagogjik evropian, tek i cili njohën mendimin shoqëror, të rejat e shkencave shoqërore e shkencore. Në kushtet e Shqipërisë së robëruar, mësuesit dhe atdhetarët e tjerë nuk mund të zgjidhnin çështjen e shkollës kombëtare jashtë kërkesave e luftës politike për të fituar autonominë siç e kërkonte dhe synonte Lidhja Shqiptare e Prizrenit. Prandaj u morën edhe disa masa si caktimi i alfabetit unik të shqipes, botimi i Abetares dhe themelimi më 12 tetor 1879 i Shoqërisë së Shkronjave Shqipe, e cila merrte përsipër të organizonte në Shqipëri, sistemin arsimor kombëtar, të botonte tekstet shkollore dhe të siguronte botime të tjera. Pas shtypjes së Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, mori hov edhe veprimtaria shoviniste. Në Korçë kishte tre shkolla turke, katër shkolla greke dhe asnjë shkollë shqipe ndonëse popullsia ishte krejt shqiptare. Edhe në qendër të shoqërisë ku punohej në kushte më të vështira deri në gjendje ilegaliteti, Samiu si kryetar i Shoqërisë qëndronte përkrah Naim Frashërit, Koto Hoxhit, Jani Vretos e Pandeli Sotrit.

Në Rumani funksiononte edhe Shoqëria Drita e cila ishte formuar në Bukuresht më 1881, si degë e Stambollit por që dalëngadalë do të punonte si e pavarur. Në atë degë mjaft mësues gjetën fushë veprimtarie dhe si mësimdhënës edhe në përgatitjen e disa teksteve shkollore e në shtypjen e tyre. Mendimi pedagogjik i Rilindjes trajtoi probleme themelore e parimore të shkollës të teorisë së mësimit dhe edukatës. Disa nga tiparet e përgjithshme të saj janë: Së pari: Në tërë veprimtarinë e tyre gjatë periudhës së Rilindjes, mësuesit u ndalën në çështjen e kombit, të zhvillimit, të përparimit, për fatet e popullit dhe të bashkimit të tij duke përdorur gjithë rrugët e mundshme. Së dyti: Ata vlerësuan gjuhën shqipe si një lëndë e fushë me rëndësi jetike, për vetë ekzistencën e kombit me bindjen se pa gjuhë nuk ka komb dhe se pa gjuhë të njësuar nuk ka komb të njësuar dhe se asimilimi i gjuhës është asimilimi i kombit. Së treti: Ata kishin si tipar të përbashkët se jo vetëm ishin mësues por edhe mësimdhënës e njëkohësisht edhe autorë tekstesh. Së katërti: Zhvillon mësimin sipas programeve mësimore me kahje të Evropës. Kjo Lëvizje Kombëtare përmbushte interesat mbarë kombëtare të të gjithë popullit shqiptar.

Shoqëria e të Shtypurit Shkronja Shqip

Çështja shqiptare ishte bërë prezent në mënyrë këmbëngulëse në Lidhjen Shqiptare të Prizrenit. Pikërisht në këtë kohë, Rilindasit e shquar formuan shoqatën patriotike-kulturore, arsimore me qendër në Stamboll duke afirmuar edhe rrugën iluministe drejt realizimit të strategjisë së përbashkët për të gjithë shqiptarët dhe arsimimin e popullit. Kjo shoqëri e formuar më 12 tetor 1879 pas një përgatitje paraprake nga “Komiteti Qëndror për Mbrojtjen e të Drejtave të Kombësisë Shqiptare” të kryesuar nga Sami Frashëri, pati për drejtues Abdyl Frashërin, Pashko Vasën, Jani Vreton, Koto Hoxhin, Hasan Tahsini dhe Pandeli Sotirin. Ndër emrat e parë që nënshkruan ‘Platformën e Shoqërisë e të Shtypurit Shkronja Shqip’ ishte dhe ai i Pandeli Sotirit. Kështu fillon një punë e organizuar për të mësuarit e ndritur të kombit, të ngjallurit e gjuhës shqipe e të bashkuarit të dialekteve të saj. U miratua dhe alfabeti i përbashkët i gjuhës shqipe sipas projektit të Sami Frashërit, ‘Alfabeti i Stambollit’ me anë të cilit u botua “Alfabetare e Gjuhës Shqipe”. Me botimin e saj u krijua mundësia e librave shkollorë. Pandeliu u mor me krijimin e vatrave për botimin e librave duke njohur domosdoshmërinë e tyre për arsimin e popullit, për sqarimin politik dhe social si dhe për zhvillimin dhe emancipimin e njerëzve. Prandaj ngriti e mbështeti idenë për të krijuar ‘Shoqërinë e Stambollit për Vivlla Shqipe’. Në Stamboll kishte vështirësi të ndryshme sidomos nga mos miratimi i shtypjes së tyre dhe faktorë të tjerë çensurorë. Për këtë arsye Pandeli Sotiri bashkë me Jani Vreton dërgohen në Bukuresht ku ishte një koloni e njohur shqiptarësh. Me veprimtarinë e Rumanisë u krijua lidhja nga Sami Frashëri në të cilën u mblodhën 1700 franga për të shtypur libra shqip. Dërgimi i Pandeli Sotirit dhe Jani Vretos i dha një shtytje forcimit të degës që me 24 dhjetor 1884 do të pagëzohej me emrin “Drita”. Kështu u mblodhën 15.000 franga dhe u krijua vatra e përgatitjes së librave dhe e grumbullimit të dorëshkrimeve dhe porositjen e shkronjave në Vjenë. Dhe kështu u themelua Shtypshkronja shqipe që mori emrin ku u ngrit “ Shtypshkronja e Bukureshtit”.

Përpjekja për të Hapur Shkollën e Parë Shqipe Kombëtare

Shoqëria “Drita” e Bukureshtit në marrëveshje me patriotët në Stamboll dhe Egjipt, në bashkërendim me atdhetarë të tjerë në Shqipëri, filluan përpjekjet për të hapur shkollën e parë kombëtare shqipe. Përpjekjet e tyre u harmonizuan në disa drejtime për t’u organizuar por puna e tyre hasi në disa pengesa. Lufta për arsimin shqip po zhvillohej në një kohë kur qeveria turke mundohej të mos lejonte bashkimin tonë kombëtar. Megjithatë patriotët tanë u bashkuan dhe luftuan për hapjen e shkollës. Për të drejtuar “Mësonjëtoren”e parë u thirr Pandeli Sotiri për të punuar së bashku me mësues dhe patriot të tjerë dhe me vëllain e tij Koto Sotirin. Drejtori i ri i shkollës arriti në Korçë me 150 abetaret e para. Patrioti Efthim Marko për çeljen e Mësonjëtores shkruante: Mësojmë se shkolla u çel, se pema që u mboll dy vjet më parë, sot lulëzoi dhe dha fruta t’ëmbla…

Mësonjëtorja Shqipe Kombëtare e Korçës, 7 mars 1887

Në hapësirën shqiptare po shtoheshin pa reshtur shkolla të huaja sidomos ato greke si dhe shkolla fetare të ndryshme. Dërgimi i Pandeli Sotirit në Korçë ishte një mision i rëndësishëm historik, jo vetëm thjeshtë një emërim mësuesi apo drejtori. Misioni Pandeliut ishte të drejtonte e të zhvillonte vetë punën e mësuesit të gjuhës shqipe. Kjo shkollë do të ishte kombëtare në të gjitha pikëpamjet dhe laike njëkohësisht, do të ishte shkolla e të gjithëve. Do të organizonte shoqërinë të shërbente për të ruajtur dhe zhvilluar gjuhën shqipe. Rrethi i Korçës po tregonte një interes të theksuar.

Pandeliu la punën e tij dhe largohet nga Stambolli për në Korçë duke sjellë me vete 150 abetare. Shkolla mbahej me ndihmën e shoqërive të mërgimit e të qytetarëve vendas e administruar prej një Këshilli të fshehtë të përbërë nga Thimi Mitko, Orhan Pojani, Vani Kosturi. Praktika demokratike e trajtimit të nxënësve duke u dhënë fëmijëve të varfër libra e fletore e pena pa pagesë, flet për një organizim paraprak të Komitetit të shkollës. Pandeli Sotirit iu caktuan 10 lira turke në muaj sëbashku me Thanas Sinën ndërsa Hafiz Aliu, personalitet kulturor, mësues i gjuhës turke do të zhvillonte mësimin pa pagesë.

Dita e parë e shkollës, më 7 mars 1887 ishte kthyer në një festë të vërtetë popullore për të gjithë qytetin. Atë ditë u paraqitën 35 nxënës më vonë arriti në 60 nxënës, e vitin e dytë në 200 nxënës. Përpara nxënësve, prindërve e atdhetarëve të tjerë që erdhën në këtë ngjarje të shënuar jo vetëm për Korçën por për mbarë vendin, mbajti fjalim Pandeli Sotiri i cili foli në mënyrë të veçantë për interesimin e fëmijëve, për shkollën e gjuhën shqipe. Ai ishte jo vetem një mësues i dashur por edhe frymëzuesi i tyre. Të nesërmen më 8 mars 1887, Thimi Marko i shkruante shqiptarëve të Bukureshtit: Dëshira jonë u mbarua, shkolla shqipe u hap… Hapja e kësaj shkolle përbënte një ngjarje të veçantë në historinë e arsimit shqiptar sepse ishte një kurorëzim i përpjekjeve të përbashkëta të shoqërive atdhetare të mërgimit. Kjo shkollë fillonte realizimin e programeve të organizmave të brendshme e të jashtme për ruajtjen e kultivimin e gjuhës shqipe. Kjo kërkesë ishte parashikuar në Programin e Komitetit të Stambollit (shtator 1879) në Programin e Shoqërisë së Prizrenit (nëntor 1878) dhe në programin e Shoqërisë së të Stypurit Shkronja Shqip (tetor 1878). Përveç gjuhës amtare, në shkollë mësohej shkrim, këndim, gramatikë, histori, gjeografi, aritmetikë, mësim natyre, gjuhë turke, greqisht, frengjisht. Shkolla u bë një qendër e fëmijëve të klasave të ndryshme. Po në atë vit u hapën edhe shkolla të tjera në Pogradec, Kolonjë, Berat, Vlorë, Gjirokastër. Pandeliu arriti të siguronte botimet “Abetarja” dhe “Shkronjëtorja” (gramatika) që Sami Frashëri kishte botuar më parë, “Numratorë” dhe ‘Mirëvetia’ të Jani Vretos, “Këndonjëtorja”; ‘Historia e Përgjithshme’; ‘Vjersha për mësonjëtoret e para’; Bazat e Bujqësisë si dhe ‘Abetarja” e Gasper Benusit. Ai hodhi bazat për një punë pasionante didaktike të kufizuar.

Me Mësonjëtoren e parë shqipe të Korçës, filloi të zhvillohej një veprimtari intensive në fushën shoqërore dhe kulturore. Pandeliu përveç veprimtarive në fushën pedagogjike shkencore dhe organizative, e zgjeron më tej këtë veprimtari me formimin e ‘Shoqërisë së mësimit shqip’. Kjo Shoqëri u krijua mbi baza të shëndosha sepse në 160 antarët e saj merrnin pjesë qytetarë të besimeve të ndryshme. Së bashku me Pandeli Sotirin edhe Jovan Nasimi, Orhan Pojani, Spiro Jovan Kosturi dhanë ndihmesën e tyre, të cilët e kthyen këtë shoqëri në një qendër kryesore brenda vendit për organizimin e drejtimit të arsimit tonë kombëtar për të mbajtur dhe mbrojtur shkollat shqipe ekzistuese dhe për përhapjen e mëtejshme të shkollave shqipe në vise të tjera. Mësonjëtorja e parë e Korçës dhe të tjerat që u ngritën nën shembullin e saj mbështeteshin mbi një bazë të re pedagogjike, u ndërtuan mbi një konceptim kombëtar, kishin strukturë bashkëkohore dhe i përgjigjeshin nevojave patriotike. Rilindasit tanë të shquar hoqën dorë nga huazimi që në emërtimin e kësaj shkolle të re. Ata nuk e quajtën krijesën e tyre të parë as skoli, as mejtep, as kolegj. Ata i dhanë emrin “Mësonjëtore” që përfaqësonte vendin ku mësohej dhe ku edukohet. Ndonëse për hapjen e saj morën leje nga pushtuesit osman, përgatitja e Mësonjëtores që ngritën nuk i përngjante shkollave turke. Ajo nuk i përngjau as shkollave të tipit sevarian, as shkollave greke as provasllave. E ngritën mbi bazën e një program iluminist, kombëtar, e pajisën me tekste në gjuhë amtare, e drejtuan me mësues shqiptarë, e mbajtën në këmbë me ndihmën materiale të popullit. Bazën teorike-pedagogjike të saj e përpunoi Naimi, Samiu, Jani Vretoja, me tekstet që hartuan. Ndërsa ecurinë metodike dhe atë praktike të punës së përditshme shkollore e realizuan përveç Pandeli Sotirit edhe Thanas Sina, Petro Nini Luarasi, Nuçi Naçi. Më vonë sfondin teorik dhe praktik të didaktikës shkollore e pasuruan Mati Logoreci, Sevasti e Parashqevi Qirjazi, Lazër Lumezi, Koto Sotiri etj. Kur hemoragjia klerikale mbi arsimin dhe shkollën ishte mbizotëruese, ata jo vetëm e përjashtuan udhëheqjen e saj, por edhe mësimin e fesë, ndonëse nuk e mohonin nuk e përfshinin në planin mësimor. E mohuan parimin osmanist të fesë mbi kombin dhe në të kundërt të tij vendosën parimin e kombësisë. Fëmijë të besimeve të ndryshme u ulën bashkarisht në bankat e këtyre mësonjëtoreve. Kështu shkollat kombëtare shqiptare e filluan rrugën e vet me një vizionomi dhe një përmbajtje të re. Ndaj ato shërbyen si shembull për shkollat që u ngritën më vonë, gjë për të cilën u luftuan prej armiqve, kështu që mbrojtja ose lufta kundër tyre u bë gurë prove për qëndrimin pro shqiptar apo anti shqiptar. Duke ecur në këtë rrugë, ato u bënë shkollat e popullit. Asnjë mësues i huaj nuk jepte mësim në të. Gjuhë të huaj jepeshin por gjuhë mësimi mbetej shqipja. Shkolla shqiptare hyri në rrugën e vet dhe u afirmua si shkollë kombëtare. Shkolla zgjati e hapur disa vite deri sa u mbyll më 1903.

Vdekja e Pandeli Sotirit

Veprimtaria shumëanshme atdhetare e Pandeli Sotirit po i shtonte urrejtje të mëdha shovinistëve. Lufta midis shqipes dhe greqishtes jo vetëm që nuk ishte ndërprerë por ajo vazhdonte të bëhej çdo ditë e më shumë një luftë e acaruar deri sa Shqipëria të shpallej një shtet i lirë. Profesor Dhimitër Shuteriqi shkruan: kjo luftë u zhvillua përmes kërcënimesh e viktimash sidomos pas krijimit të Shoqërisë së Stambollit dhe çeljes së shkollave shqipe.Pandeli Sotiri mbeti i pari në këtë luftë pas Naum Veqilharxhit e më pas edhe Petro Nini Luarasi. I martuar me një grua, e bija e një dhespoti grek me të cilën nuk kishte lindur fëmijë, ajo sëbashku me të atin e saj kurdisën aksidentin e rënies së Pandeliut nga kati i tretë i shtëpisë në Stamboll. Gruaja e tij e spiunoi në një nga ditët kur ai kish qenë në shtepine e tij në Stamboll (Beshiktash), të gjitha materialet e punës së tij për abetaren shqipe. Në kohen që njerez nga kisha greke shkuan për të vepruar me dhunë kunder tij, rrëmbyer dhe shkatërruar doreshkrimet, ai i pikasi, dogji materialet dhe për të mos rënë në dorë të tyre, si dhe për të evituar torturat, për të cilat ishte i sigurtë që do t’i ndodhnin, u hodh nga kati i tretë i ndertesës ku banonte, duke gjetur në këtë mënyrë vdekjen më 1890. Kjo është edhe arsyeja përse shteti shqiptar asnjëherë nuk mundi të gjente dot eshtrat e këtij patrioti, sepse ai nuk u lejua të varrosej në varrezën e krishterë si të gjithë të tjerët, ngaqë kreu vetëvrasje, të cilën feja e krishterë nuk e pranon dhe e quan një mëkat.

Në të gjitha burimet që nga ato të shekullit të kaluar e deri më vonë flitet për organizimin e vrasjes aksidentale të Pandeli Sotirit më 1891 nga armiqtë e shkollës, gjuhës shqipe e të Kombit Shqiptar. Petro Nini ka pohuar se Pandeliu u vra me dhunë prej armiqve. Humbja tragjike dhe e parakohshme e tij, e kurdisur nga armiqtë e kombit shqiptar, shkaktoi hidhërim te të gjithë shqiptarët. Synimi ishte që bashkë me mësuesin martir do të zhdukej edhe leja e dhënë për shkollën shqipe të Korçës por planet e tyre nuk u realizuan sepse shkolla vazhdoi të qëndronte e hapur edhe për disa vite të tjera.

Kështu u shua një nga patriotet më të medhenj të Shqipërisë, i cili hapi shkollën e parë shqipe në Korçë, së bashku me vëllain e tij, Koço Sotirin, që e hapi në Pogradec, në pamundësi për ta hapur në vendlindjen në Selckë të Lunxhërisë.

Pandeli Sotiri si atdhetar i shquar zë vendin e nderuar në plejadën e martirëve të kombit shqiptar në radhët e para të dëshmorëve tanë që sakrifikuan jetën e tyre për arsimin e kulturën shqiptare, për kombin, pavarësinë, lirinë e emancipimin shoqëror.

Referime

http://historia.shqiperia.com/rilindja
http://historia.shqiperia.com/rilindja/kreu_6.php

^ Pasho Baku: Enciklopedia universale e ilustruar. Shtëpia Botuese Bacchus, Tiranë, 2011, fq. 854
^ Özdalga, Elisabeth (2005). Late Ottoman society: the intellectual legacy. RoutledgeCourzon. ff. 264, 267. 978-0415665445. Marrë më 2010-06-18.
^ Elsie, Robert (2005). Albanian literature: a short history. IB Tauris. ff. 75–76. 1-84511-031-5. Marrë më 2010-06-18.
^ Kondo, Ahmet (1970). “Studime Historike (Historical Studies)”. Studime Historike. State University of Tirana, Institute of History and Philosophy (Universiteti Shtetëror i Tiranës, Instituti i Historisë dhe Filozofisë). 7: 144–146. Marrë më 2013-08-29.
^ “Historia e Shqipërisë”. 1984.
^ Jacques, Edwin (1994). The Albanians: an ethnic history from prehistoric times to the present. McFarland & Company. ff. 291–292. 0-89950-932-0. Marrë më 2010-06-18.
^ Skendi, Stavro (1967). The Albanian national awakening, 1878-1912. Princeton University Press. f. 135. Marrë më 2010-06-18.
^ Nuçi Naçi (1 mars 1927), “Shkolla shqipe në Korçë” [Albanian school in Korce] (PDF), Diturija, Tirana: Librarija Lumo Skendo: 167, “E kishin flakur nga penxheret e shtëpisë ku rinte, tre katësh; thonë se këtë vdekje të tmeruarë j’a pregatiti e shoqja edhe vjehri.”

Më 6 mars 1475 lindi artisti gjenial Michelangelo Buonarroti

VOAL – Lindur në 6 Mars 1475 në Caprese, një qytet i vogël në Toskan, afër Arezzo, Michelangelo Buonarroti ende në pelena u soll në Firence nga familja e tij. Djali i Ludovico Buonarroti Simoni dhe Francesca di Neri, ai u dërgua nga babai i tij për studime humaniste nën drejtimin e Francesco da Urbino. Por ai shpejt tregoi prirje për vizatim dhe, ndryshe nga planet e të atit, shkoi në shkollën e tashmë të famshmit Mjeshtër Firence Ghirlandaio. Mjeshtri është i mahnitur kur sheh vizatimet e bëra nga trembëdhjetë vjeçari Michelangelo.

Duke pasur një personalitet shumë të fortë dhe një vullnet të hekurt që në moshë të re, Michelangelo duhej të mbetej, me kontratë, të paktën tri vjet në dyqan në Ghirlandaio, por brenda një viti ai hoqi dorë nga akomodimi i rehatshëm, edhe për shkak të pasionit të tij të madh për skulpturën që ai ushqeu, për të kaluar në Kopshtin e San Marcos, një shkollë falas e skulpturës dhe kopjen e antikës që Lorenzo de ‘Medici sapo kishte krijuar në kopshtet e San Marco (ku, përveç të tjerash, Medici kishte mbledhur tashmë një koleksion të shquar statujash klasike), duke vendosur në krye skulptorin Bertoldo, dishepull i Donatellos.

I vërejtur nga Lorenzo i Madhërishëm, Michelangelo është i mirëpritur prej tij në pallatin e tij, ku, në kontakt me mendimtarët e mëdhenj humanistë (përfshirë Marsilio Ficino, Pico della Mirandola, Poliziano), ai ka mundësinë të pasurojë kulturën e tij. Në gjykatën e Medici ai bëri skulpturat e tij të para, “Beteja e Centaurs” dhe “Madonna della Scala”. Më 1494, i frikësuar nga thashethemet për një rënie të ardhshme të Medici (në nëntor të atij viti Charles VIII kishte hyrë në Firence), Michelangelo iku në Bolonjë ku, duke admiruar lehtësimet nga Jacopo della Quercia, ai skaliti një basoreliev për Katedralen e San Petronios.

Pas një udhëtimi të shkurtër në Venecia, ai kthehet në Bolonjë dhe qëndron për rreth një vit si mysafir i Gianfrancesco Aldrovandi, duke iu përkushtuar studimeve letrare dhe përbërjes skulpturale të arkës së San Domenicos.

Ai u kthye në Firence më 1495 dhe – në të njëjtën periudhë në të cilën Savonarola gjëmoi kundër luksit dhe artit pagan – ai krijoi Bacchus Ubriaco (Bargello). Ai më pas shkoi në Romë, ku skaliti në Vatikan të famshmen “Pietà”.

Midis 1501 dhe 1505 ai ishte përsëri në Firence, iu nënshtrua disa sugjerimeve Leonardesque dhe prodhoi një seri kryeveprash: “Tondo Doni” (Uffizi), “Tondo Pitti” (Muzeu Bargello), afreskun e “Betejës së Kaskinës” dhe Davidin e famshëm në mermer, i vendosur në hyrje të Palazzo Vecchio si një simbol i Republikës së Dytë, por edhe si kulmi i idealit të Rilindjes së njeriut të lirë dhe arkitektit të fatit të tij.


Në mars të vitit 1505 Papa Julius II e thirri artistin në Romë për të porositur monumentin sepulkral, duke filluar kështu një histori të kontrasteve me pontiffin dhe trashëgimtarët e tij, e cila do të përfundonte vetëm më 1545 me realizimin e një projekti shumë të vogël krahasuar me planin e madh fillestar: mosarritja e kësaj pune ishte shumë e dhimbshme për Michelangelo, i cili foli për të si një “tragjedi varrosjeje”.

Ndërkohë, angazhimet e vazhdueshme e detyrojnë artistin të lëvizë vazhdimisht midis Firences, Romës, Carrara dhe Pietrasanta, ku ai personalisht kujdeset për guroren e mermerit për skulpturat e tij.

Në maj të vitit 1508, pas një pushimi të bujshëm dhe pajtimit me Papën Julius II, ai nënshkroi kontratën për dekorimin e tavanit të Kapelës Sistine, të cilit ai priste vazhdimisht nga vera e atij viti deri në 1512. Pesëqind metra katrorë të dekoruar nga një i vetëm njeri në katër vjet punë të zjarrtë dhe që përfaqëson shprehjen e plotë të idealeve artistike të Rilindjes, i besuar një interpretimi neo-platonik të Zanafillës.

Julius II vdiq në 1513 dhe problemi i monumentit të funeralit u ngrit përsëri: nga kjo detyrë e dytë ne kemi mbetur me Moisiun dhe dy Skllevërit (Schiavo Ribelle dhe Schiavo Morente) të ruajtura në Louvre, edhe nëse në fakt varri i plotë do të përfundojë vetëm në 1545, me një version i fundit, i besuar kryesisht në ndihmë.

Sidoqoftë, Michelangelo gjithashtu punon në projekte për fasadën e San Lorenzo, dhe mbi ato për varret e Medici, mbi Krishtin për Santa Maria sopra Minerva. Në vjeshtën e vitit 1524 Papa i ri i Medici, Clement VII, filloi punën për bibliotekën Laurentian mbi artistin dhe vazhdoi ato për varrin, i cili, filloi në 1521, do të përfundonte vetëm në 1534, vit në të cilin Michelangelo përfundimisht vendoset në Romë.

Nga shtatori 1534 u bënë negociatat e para për Gjyqin e Fundit, i cili ishte për të mbuluar pjesën e altarit të Kapelës Sistine; kjo punë, e cila duhej të provokonte kaq shumë sukses dhe aq shumë fanatizëm, do të përfundojë nga artisti më 1541.

Ngjarjet personale të kësaj periudhe kanë një jehonë edhe në artin e Michelangelo-s, veçanërisht miqësia e tij me Tommaso de ‘Cavalieri, të cilit i kushton poezi dhe vizatime, dhe dashuria e tij për poeten Vittoria Colonna, markeze nga Pescara, e cila e afron për problemet e reformës dhe idetë që qarkullojnë në mjedisin e Valdes.

Midis viteve 1542 dhe 1550 artisti merret me afresket për kapelën e Paolinës, gjithashtu në Vatikan, ai iu përkushtua ndërmarrjeve arkitekturore, si përfundimi i Palazzo Farnese, rregullimi i Kapitolit, dhe mbi të gjitha punimet për San Pitro, në fabrikën e të cilit ai u emërua nga Pali III në 1547, dhe përfundoi disa skulptura, nga devotshmëria e katedrales së Firencës, për të cilën ai punoi në 1555, e deri te pambarimi ekstrem i Pietà Rondanini.

Michelangelo tashmë u vlerësua nga bashkëkohësit si artisti më i madh i të gjitha kohërave, dhe ndikoi shumë në të gjithë artin e shekullit. I admiruar pa rezerva nga disa, i urryer nga të tjerët, i nderuar nga papë, perandorë, princë dhe poetë, Michelangelo Buonarroti vdiq më 18 shkurt 1564./Elida Buçpapaj

ERMONELA JAHO – MË KËRCËNUAN ME LETRA ANONIME NË TIRANË Intervistoi: ENKEL DEMI

Rrëfime për fëmijërinë, këngët e para kur admironte Vaçe Zelën, ngritjen në karrierë dhe rikthimet e herëpashershme në Shqipëri.

Një prej ngjarjeve ku ajo ndalet gjatë është një kërcënim me një letër anonime, në të cilën ishin ngjitur shkronja gazetash…

Mbrëmë ajo u shfaq në TVSH tek emisioni i Enkel Demit, “Shih programin” ku dha edhe këtë rrëfim.

Si ia bën që je kaq e dobët? Nëse nuk do të të njihja, do mendoja se je balerinë klasike?
Eh, është një stërvitje e përditshme. Ashtu siç praktikoj zërin përditë, ashtu praktikoj edhe trupin. Nuk e kam nga natyra. Se zakonisht ne femrat kur duam të dukemi themi se nuk ha shumë, ha sa të dua, i bëj të gjitha gjërat normalisht, nuk mbaj dietë. Jo, jo për mua nuk është kështu. Është një punë aq e madhe, aq e lodhshme, që më kushton shumë.

Kam përshtypjen Ermonelë se ti je një krijim i vetvetes?
Ajo e të bërit vetë është e vërtetë. Ne të gjithë lindim me një potencial, për të zbuluar dhe për të shprehur veten tonë në fusha të ndryshme, por ai potencial që kemi varet nga kushtet ekonomike, shoqërore, nga familja, nga ambienti që mund të të ndihmojnë, por siç mund edhe të të pengojnë. Duhet ta marrësh me një lloj idealizmi, pasion të jashtëzakonshëm, paksa patologjik do të thosha, që i bie edhe murit me kokë, rrëzohesh, ngrihesh, bën çdo gjë për të gjetur më të mirën tende, të paktën si e kam gjetur unë në muzikë. Vetëm kjo të bën të kapërcesh çdo lloj vështirësie. Në të njëjtën kohë duhet të jesh edhe shumë mendjehapur. Dhe kjo puna kolosale, me rëniet e ringritjet më ka bërë që t’i shoh gjërat, t’i prek me duart e mia. I kam marrë të gjitha si një lloj eksperience njerëzore dhe për fat të mirë mund të them kam gjetur këtë kanalizim ndjenjash dhe eksperiencash. Ka qenë një punë e jashtëzakonshme.
Unë kam kërkuar në një farë mënyre të gjeja një “tutor” tëndin, siç ka zakonisht në fushën tuaj, dikë që të jep një dorë, që të referon dhe i referohesh. Nuk gjeta askënd që të mund të thoja Ermonela Jahon e ndihmoi X apo Y për të mbërritur deri këtu…
Ashtu është Keli, prandaj unë të thashë më sipër se ndonjëherë njerëzit që ke rrotull mund t’i kesh mbështetje ose pengesë. Mua përveç familjes që më ka dhënë këtë shtytje, nuk kam patur njeri tjetër. Kanë qenë edhe pedagogët. Të gjithë i kam vënë si copëzat e vogla të një mozaiku për të ndërtuar figurën e madhe, po që të them se ky “tutor”, apo ai, jo. Secili më ka dhënë diçka, por unë nuk mund të them se ka qenë një “kujdestar”.

Nëse unë të kthej në fëmijëri, cila është gjëja e parë që kujton?
Në fëmijëri mbaj mend kur kam qenë 4-5 vjeçe më pëlqente muzika e lehtë. Dëgjoja shumë këngët e Vaçe Zelës, kisha flokë të gjata dhe prindërit e të afërmit më thonin të gjithë: “E ke gojën e madhe si Vaçe Zela”. Ndonjëherë më vinte e keq dhe kundërshtoja, thoja nuk e kam gojën e madhe, por kur mahnitesha nga Vaçja, iu kthehesha, atëherë do të bëhem edhe unë këngëtare. Në atë kohë më kujtohet që bëja shfaqjen time në shtëpi. Skena e parë ka qenë aneksi, dilja nga pas perdes dhe lajmëroja: “Tani do të këndojë Ermonela Jaho!” dhe këndoja këngën e Vaçes “Nënën moj do pres gërshetin”, që as arrija ta shqiptoja saktë, por e këndoja ‘nënë moj do preth gërshetin”. Ky është kujtimi i parë me këtë pasion. Më tej si çdo fëmijë, doja të bëhesha si vajzat e bukura të asaj kohe, doja të bëhesha si Parashqevi Simaku, Nertila Koka. Mbase është instiktive, doja më shumë vëmendje. Babai e vuri re këtë gjë, sepse kam qenë fëmijë i turpshëm dhe ndjehesha mirë vetëm kur këndoja.

Ju nuk e keni muzikën traditë familjare apo jo? Babai ka qenë ushtarak apo jo?
Po, është e vërtetë. Nuk kemi pasur një traditë të mirëfilltë që dikush të ishte marrë me muzikë, gjyshi i binte violinës në Pallatin e Kulturës së Vlorës, por jo dikush që të jetë marrë mirëfilltasi me muzikë në familjen time nuk ka patur.

Je larguar nga Shqipëria në ‘93 dhe rikthehesh pas 11 vitesh në 2004, për të vendosur ne skenë “Elisir d’amour”, por kjo shfaqje iku pa bërë shumë zhurmë. Por pas saj, ty, një divë tashmë e skenës botërore, të çojnë për të festuar në një lokal popullor, me babën tënd në krye…
E vërtetë. Pas asaj shfaqjeje e gjeta veten në një darkë të organizuar me shumë dashuri dhe aty unë nuk doja të isha unë qendra e vëmendjes, por im atë. Në atë moment, kishte rëndësi që të gëzonte ai, sepse ai më ka shtyrë sa herë kisha nevojë, por nga ana tjetër sot edhe atë darkë e shikoj ndryshe. Tim atë e kam patur pranë në çdo hap, sa herë fitoja ndonjë konkurs, sa herë mediat e huaja shkruanin për mua gëzonte dhe i sillte gazetat këtu që të përcillte në shtyp ndonjë informacion, por ia mbyllnin dyert. E vuante jashtë mase. Pyeste “po përse nuk flasin për ty? Pse kështu pse ashtu?” Dhe të them të drejtën nuk pata kohë të mendoja për vete, por doja vetëm ta shikoja atë të lumtur, me mua në krahë dhe përballë miqve të tij.
Pastaj atë natë, para se të mendoja se po festoja në një lokal me muzikë popullore, e kisha mendjen gjetkë, pasi mora një letër anonime. Unë isha e ftuar tek “Elisir d’amour” dhe kam kënduar vetëm natën e tretë, sepse ndoshta dikush mund të kishte frikë se mund t’i zija vendin. Ne shqiptarët jemi pak të çuditshëm në këtë pikë. Kemi ndjenjë të lartë xhelozie me njëri-tjetrin edhe pse flasim të njëjtën gjuhë. Ti mund të kesh arritur diçka, të jesh bërë dikushi edhe jashtë kufijve të vendit tënd, por kur kthehesh këtu e kemi shumë, shumë të vështirë që ta pranojmë zotësinë e tjetrit. E njëjta gjë ndodhi edhe për “Elisir d’amour”, nga nata e parë kalova në natën e tretë, unë doja të këndoja, sapo e kisha kënduar në Itali, pastaj është në mes edhe egoja e artistit. Megjithëse ndodhën gjërat kështu, vendosa ta këndoja. E bëra edhe për tim atë. Kështu shkova në Teatrin e Operas dy orë përpara shfaqjes dhe supozohej që të kishe kostumet, do të visheshe nën petkun e dikujt tjetër. Nuk gjej kostumet, nuk gjej këpucët. Por prapë thashë do ta bëjë këtë për tim atë, do të dalë në skenë. Dhe u rregullova si munda e dola. Nuk mjaftoi kjo, por në skenën gjatë shfaqjes, kjo është një opera komike dhe sipas libretit në skenë mua më vjen një letër me tekstin e një kënge ku tallej një personazh, por mua më erdhi një letër anonime, e bërë me shkrime gazetash, të marra dy rrokje këtu, një fjalë atje, ishin ngjitur me merak si nëpër filma. Lexoj letrën që ishte e gjitha një xhelozi e plotë, ku më kërkohej që të ikja. E lexova dhe nuk po i besoja vetës. Pashë rreth e rrotull, jam në skenë apo ishte ëndërr dhe sinqerisht instikti im i parë pas asaj letre ishte i thjeshtë. Thashë me vete personin që e ka dërguar duhet ta kem në publik, ndaj e mora letrën e bëra copa-copa të vogla dhe e hodha në ajër si dëborë dhe qeshja mesa kisha në kokë. Lëvizja nëpër skenë, këndoja, qeshja.
E për t’u rikthyer pak tek darka që më kujtuar ju, mund t’ju them se u ndjeva pakëz si jetime në vendin tim. Nuk dua të jem negative, por ne na mungon vlerësimi për njëri-tjetrin. Luftën më të madhe për të njohur punën time dhe mua e kam patur me vendin tim.

Në cilën opera të ka qëlluar të zëvendësosh një soprano ruse që ka qenë e sëmurë …
Ka qenë në Londër ky rast. Unë isha në Nju Jork, sepse jetoj aty me familjen aty. Në Londër ishte kolegia ruse, jashtëzakonisht e njohur në media, me shumë famë si këngëtare. Dihet që rusët në përgjithësi janë adhurues të muzikës klasike, por masonët rus në veçanti janë të përqendruar në Londër dhe natyrisht që ndjekin me fanatizëm çdo koncert të bashkëpatriotëve të tyre në Teatrin Mbretëror të Londrës, i cili konsiderohet si pikë arritje për të gjithë këngëtarët. Të gjithë kemi folur për Callas, Pavarotin, Del Monaco që kanë qenë gjithmonë në këto ambiente. Unë sapo kisha mbërritur, kisha qenë në një produksion tjetër, kur më merr menaxheri im dhe më thotë nesër është premiera në Londër, janë shitur të gjitha biletat, mediat janë aty, por këngëtarja ruse është e sëmurë dhe nuk e di nëse këndon dot apo jo. Do të vish për të qenë aty që të jemi të sigurtë në çdo rast. Joshja ishte e madhe, por pata dhe një farë ngurrimi, flitej për “Royal Theater House” dhe mendimi i parë që më ka ardhur kishte lidhje me ëndrrën time për t’u bërë këngëtare operistike me operan “Traviata”. E kisha kënduar para Londrës disa herë në produksione të tjera. Muzikën natyrisht e dija, por regjia duhej të ishte krejt ndryshe, nuk ia kisha idenë se nga duhej të hyja dhe të dilja. Kisha vetëm pesë minuta kohë të mendohesha për të thënë po ose jo. Në atë periudhë kisha patur edhe një fatkeqësi, pata humbur mamanë krejt befas dhe në një farë mënyrë me ikjen e saj kishte marrë fund dhe një lloj ankthi, padurimi që zakonisht kanë të rinjtë. I thashë vetës: “Ky është një rast fantastik, provo sa e zonja je të bësh, provoje me gjigantët, lëri fjalët!” I thashë vetës: “Çfarë do humb?! Nënën time nuk ma kthen më njeri, kjo derë nuk dihet nëse do të hapet një herë tjetër apo do të të mbyllet përgjithmonë”. Dhe u nisa. Kam udhëtuar gjithë natën nga Nju Jorku në Londër. Thashë e pranoj këtë sfidë. Kur mbërrita shikoj telefonin, asnjë thirrje. Nisa të mendoj do Zoti këndon sonte këngëtarja ruse që të shoh edhe shfaqjen, të kuptoj më shumë se për çfarë bëhet fjalë. Por, sapo mbërrita në hotel më morën në telefon dhe më thonë “eja se këngëtarja e ka anuluar shfaqjen, janë shitur të gjitha biletat dhe nuk e anulojmë dot”, flasim për një shfaqje ku një biletë kushtonte 700 deri në 800 paund se bëhej fjalë për premierën dhe flasim për një teatër me 4 mijë vende, plot me media. Kisha vetëm katër orë për t’u bërë gati. Regjinë nuk e dija, kostumet m’i bënë në atë çast dhe më thonin, do hysh këtej, do të dalësh andej, por gjithçka po më thuhej në një studio të vogël, jo në skenë, atë nuk e kisha parë akoma. Unë isha aq e përqendruar, po mundohesha të thithja sa më shumë, mos ta humbisja këtë mundësi. Afrohet ora e shfaqjes, salla plot, ishte skenografia e tillë që unë hyja në skenë dy-tri minuta para shfaqjes dhe duhej të qëndroja pas një tyli. Aty pashë për herë të parë skenën dhe sikur të mos mjaftonte kjo, kishin harruar të më prezantonin kolegët dhe rolet e tyre, përveç tenorit. Por nuk mjaftoi as kjo. Para së të fillonte shfaqja del drejtori artistik, se nuk ia kishte komunikuar publikut më përpara dhe iu thotë: “Na falni, këngëtarja filan nuk këndon sonte për arsye shëndetësore, por ne kemi marrë një artiste tjetër, ju nuk e njihni, por nuk do të ngeleni të zhgënjyer. Quhet Ermonela Jaho. Nëse do të mbeteni të zhgënjyer, do t’ju rimbursojmë biletat”. Mua as drejtori nuk më kishte dëgjuar “live” asnjëherë. Dhe dëgjoj publikun të irrituar dhe më dukej sikur kishte marrë edhe pozicionin trego se çfarë di të bësh tani. Unë dridhesha. Nuk mjaftoi edhe kjo. Drejtori doli duke i thënë publikut dëgjojmë aktin e parë dhe nëse gjërat nuk shkojnë siç duhet, e ndërpresim. Ky del duke thënë “Zoti qoftë më ne dhe me këtë bashkë”. Fillova shfaqjen. Shoh dirigjentin, por kurrë nuk më ishte dukur më larg. Salla m’u duk gjigante në atë moment dhe pastaj thashë me vete: “Mjaft ke thënë pasioni im kështu, pasioni im ashtu, tani është momenti ta tregosh veten para këtij publiku”. Dhe filloi një logjikë e ftohtë në kokë. Nisa të këndoj, derisa u thye akulli dhe çdo gjë shkoi mirë. Erdhi fundi i aktit të parë, është skena më e vështirë për një këngëtare lirike për ta kënduar. Qetësi varri. Fillova ta këndoj dhe pas tij njerëzit ishin tepër-tepër entuziastë. Aty fillova të marrë sërish frymë.

Gazetat të nesërmen kanë shkruar gjëra të jashtëzakonshme…
Kjo është e vërtetë.

Historia e 2004 është shumë e sikletshme. Çfarë ka publiku shqiptar që të bën ty të të marrë malli?
Nuk e di pse. Ndoshta është si në ato terapitë, ku ti shikon dhe analizon boshllëqet e jetës tënde që nga fëmijëria e më pas dhe ti mundohesh t’i plotësosh. Kështu është edhe me vendin tënd. Mund të pushtosh botën, por nëse nuk ke vendin tënd, të duket sikur nuk ke asgjë. Ka qenë më pas një periudhë gati shtatë vjet që unë nuk erdha. Jam rikthyer më tepër për të dhënë eksperiencën time, për të dhënë gjithmonë mesazhin pozitiv se mund t’ia dilet.

Ti vjen e merr identitet këtu. Ke nevojë për të?
Ekzakt. Doja të bëja paqe me të kaluarën, ndaj jam lidhur më fort me brezin e ri këtu.

E ke ndjerë veten ndonjëherë emigrante? Ose ku e ke kuptuar që je emigrante?
E kam ndjerë që ç’ke me të! E kam ndjerë veten emigrante, kur shkoja në ‘93-‘94 konkurrova për në konservatorin “Santa Cecila”, fitova konkursin dhe më duhej edhe një dokument shtetëror. Fillimisht, kisha shkuar në Itali me Katia Riçarelin, ajo merrte këngëtarë të rinj nga e gjithë bota dhe ishte një tip master-class. Aty pata kontaktin me madhështinë e operas klasike në Itali. Thashë me vete se kjo është ajo që dua, ndaj doja të rrija më shumë. Për të zgjatur këtë leje qëndrimi duhej të shkoja në shkollë. Fitova konkursin dhe më duhej një dokument nga ambasada shqiptare ku të vërtetonte që Ermonela ka fituar shkollën dhe është qytetare shqiptare. Shkova të marr këtë vërtetim dhe jam përcjellë duke më thënë: “Po ik moj vajzë tani, duhet të kthehesh në Shqipëri, shko në Ministrinë e Jashtme, ku duhet të marrësh një letër”. U thashë: “Më falni, më jepni këtë vërtetim, sepse më duhet patjetër”. Asaj kohe unë nuk kisha ende një bursë studimi dhe punoja si babysiter për të mbijetuar, vërtetë për të mbijetuar. Dhe për mua fakti që isha futur në atë shkollë pa asnjë përkrahje m’u duk më e lehtë se sa të një copë letër me dy rreshta. Kjo më dukej absurde. Atë letër nuk e mora dot.
Kam vajtur në sekretarinë e shkollës dhe i thashë sekretarit, një burrë i moshuar ky, nuk ma dhanë letrën dhe e shikoja në sy ndërsa qaja. Kam qarë aq shumë aty, u ula në karrige dhe qaja. I thoja se nuk doja ta humbisja shkollën, por nuk kisha çfarë të bëja. Ai më pa dhe mbylli derën. Më tha vetëm se unë do të doja shumë të kisha një vajzë që të kishte këtë pasion. Më tha që unë ta shkruaja në shqip, ta përkthenim në italisht dhe ta fusnim në dosje. Një dokument fals me një fjalë, se më vjen edhe turp ta kujtoj dhe ta them këtë gjë. Ky ka qenë një rast, kur jam ndjerë emigrante, se në raste të tjera kur duhet të bindësh një publik, t’i japësh atë markën tënde si artiste nga vjen e kush je, ajo është një luftë që ne e bëjmë përditë. Nuk e kam ndjerë veten emigrante si artiste, por për çështjen e dokumenteve e kam ndjerë, sepse më janë djegur edhe dy-tri raste të tjera.

Kur ishe Ermonela që punoje për të paguar studimet, që bëje audicionet për të gjetur rrugën tënde, çfarë ëndërroje të kishe…
Ëndrrën e kam kapur mund të them, sepse kam dashur të këndoj një sërë rolesh në karrierën time dhe ato tashmë i kam bërë.

Diçka vanitoze? Fjala vjen, kur të jem e pasur do të kem këtë makinë, do të kem një shtëpi të madhe…
Jo, jo, asnjëherë nuk mendoj për këto gjëra dhe e di pse?! Sepse pikërisht është ajo vuajtja e fillimit që më kanë shënjuar aq shumë, sa nuk e di, por ndoshta është bërë një lloj traume dhe unë nuk e imagjinoj dot veten vanitoze, ajo më mban me këmbë në tokë. Një ëndërr që unë e kam patur me kohë është për të bërë një shkollë kantoje që të dalin sa më shumë këngëtarë lirikë.

Ta bësh në Shqipëri?
Po, ta bëj këtu.

Prapë në Shqipëri! Këtë nuk do ta kuptoj deri në fund të bisedës… Dëgjon muzikë rock?
Dëgjoj, sidomos kur shkoj në palestër. I dëgjoj të gjitha llojet e muzikës aty, sepse kam shumë nevojë që të shkarkoj energji. I dëgjoj të gjithë nga Rita Ora tek Fredy Mercury…

A e di kush ka qenë roker i shkëlqyer? Josif Gjipali.
Ai ka qenë vërtetë i tillë dhe tani është një tenor i shkëlqyer.

Ti ke vese? Duhan, alkool?

Vese? Duhan, alkool? Absolutisht jo. Asnjëherë.

Ëmbëlsira?
Jo, vetëm specin djegës. E dua pafund dhe në lokalet ku më njohin ma sjellin vetë tashmë.

Cili është një gatim shqiptar që të merr malli?

Gjellët e mamit tim. Mbaj mend bënte një çomlek fantastik, më pëlqenin shumë sardelet në tenxhere me presion, kulaçi me përshesh, me mishin e gjelit.

Ke interesa të tjera veç muzikës?
Po, më pëlqen shumë psikologjia, filozofia, mësimdhënia. Lexoj shumë. Unë kam studiuar dhe për mjekësinë e kordave të zërit, këtë e kam bërë jo vetëm për veten, por sepse teknika e kantos është aq delikate dhe një këshillë nuk është kurrë e tepërt. Sepse çfarë ndodh?! Shumë shpesh janë vetë profesorët e kantos që nuk e dinë sesi janë të formuara kordat e zërit, e nëse nuk e dinë këtë, atëherë sa siguri kemi që mund t’i dijë si prodhohet zëri, çfarë mund të bëjë mund të arrijë.

Ti ke ndopak kohë të lirë? Qëndis?

Më përpara po. Kam ditur të qëndis shumë mirë, bëja punime me grep, madje dija dhe të qepja qilima.

A e di sesi qëndrojnë çentrot e ngrira fare?
Niseshte.

Ti e dije, kurse unë, kur e kam mësuar jam shokuar…

Nuk kam më shumë kohë të lirë, as për t’iu dedikuar njerëzve të mi të dashur, familjes sime. E di, qëllon ndonjëherë që dua shumë të jem në shtëpi me tuta e çorape. Qëllon ndonjëherë që jam në pritjen e koktejlit pas shfaqjes, atë që unë e quaj gjithmonë, akti i fundit dhe e vetmja gjë që dua në ato momente është që të isha rehat në shtëpi. Sapo mbërrij, vesh teshat e shtëpisë, ulem përdhe duke parë televizor.

(Botuar për herë të parë më 24.02.2014)