VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

Zogu I: Mbreti i shqiptarëve, që u mbijetoi 55 atentateve – Nga Annalisa Lo Monaco

By | August 12, 2018

Komentet

Më 23 janar 1932 lindi Fehmi Agani, Hero i Kosovës dhe i kombit

  • Fehmi Agani (23 janar 1932 në Gjakovë – 6 maj 1999 në Prishtinë, Kosovë) filozof, sociolog dhe politikan i doktoruar, akademik, gazetar dhe Hero shqiptar i Kosovës.Fehmi Agani në Gjakovë mbaroi shkollimin fillor, ndërsa të mesmin e kreu në Prishtinë. Studimet për filozofi i mbaroi në Universitetin e Beogradit. Studimet pasuniversitare në shkencat politike i mbaroi poashtu në Universitetin e Beogradit, duke marrë gradën shkencore Magjistër i shkencave politike me temën Pjesëmarrja e punëtorëve në procesin e vendimmarrjes në Gjermani, më 1965. Gradën doktor i shkencave të sociologjisë e mori në Fakultetin Filozofik të Universitetit të Prishtinës më 1973, duke mbrojtur me sukses tezën Partitë dhe grupet politike në Shqipëri gjatë Luftës së Dytë Botërore. Në vitin 1951, iu kundërvua politikës së turqizimit të shqiptarëve dhe për herë të parë u konfrontua me PKJ.

    Edhe pse shumë i ri, u rreshtua në anën e LNÇ-së dhe të aleancës antifashiste. Ngjarjet e mëdha politike, veçanërisht ato të vitit 1981 e këndej, bënë që pikëpamjet dhe qëndrimet e tij politike gjithnjë e më tepër të marrin formën e social-demokracisë moderne perëndimore.

    Në fund të viteve ’50 dhe në fillim të viteve ’60 punoi profesor i shkollave të mesme në Gjakovë dhe në Prishtinë, ndërsa më vonë gazetar dhe redaktor i politikës së jashtme në gazetën Rilindja. Në vitet ’60 nisi punën ligjërues i sociologjisë në Fakultetin Filozofik, ku luajti një rol të dorës së parë për zgjerimin e mësimdhënies në gjuhën shqipe dhe për zhvillimet e mëvona të përgjithshme shoqërore.

    Në vitin 1967 u zgjodh drejtor themelues i Institutit Albanologjik të Prishtinës. Më vonë u zgjodh prodekan dhe dekan i Fakultetit Filozofik të Universitetit të Prishtinës. Ishte themelues i Degës së Sociologjisë dhe të Filozofisë në Fakultetin Filozofik dhe i Institutit të Sociologjisë të këtij fakulteti. Ishte kryeredaktor i revistave Studia Humanistica dhe Thema.

    Në vitin 1978 mori Shpërblimin e Dhjetorit për studimet e tij shkencore.

    Pas vitit 1981, për shkak të mospajtimeve me vlerësimin dhe me qëndrimet e politikës ndaj demonstratave dhe ndaj çështjes shqiptare në Jugosllavinë e atëhershme, ishte në trysni të përhershme politike, ndërsa më 1984 iu mor e drejta të jepte mësim.

    Ishte nënkryetar i Lidhjes Demokratike të Kosovës dhe ndër kryesorët në hartimin e dokumenteve të rënëdsishme për Kosovën.

    Më 1993 u zgjodh anëtar korrespondent, ndërsa më 1996 anëtar i rregullt i Akademisë së Shkencave dhe të Arteve të Kosovës.

    Akademik Fehmi Agani ishte bartës i shumë dekoratave, ndër të cilat edhe i Dekoratës Urdhri i Lartë Skënderbeg me të cilën e dekoroi presidenti i Shqipërisë dhe Urdhri i Lidhjes së Prizrenit me të cilën e ka dekoruar kryetari i Kosovës.

    Për idetë dhe angazhimet e tij për çlirimin e Kosovës, u vra afër Lipjanit nga forcat ushtarake e policore serbe më 6 maj 1999 . Fehmi Agani ishte nënkryetar shumëvjeçar i LDK-së dhe deputet i Kuvendit të Republikës së Kosovës

    Profesor Agani nga koleget e tij (Akademisë së Kosovës) merrej për demokrat i cili kishte për qëllim demokratizimi e shoqërisë shqiptare në të gjitha lëmitë e jetës.

    Që nga vitet 60-ta kur ishe paraqitur me argumentim e së drejtës së Republikës së Kosovës e deri me vrasjen e tij, Agani e kishte vënë gjithë krijimtarinë e tij në shërbim të projektimit, të argumentimit dhe të realizimit të këtij qëllimi. Kështu ai ishte pjesëmarrës aktiv në politiken e Kosovës në vitet -ta.

    Duke pasë studiuar për filozofi, specializuar në shkencat sociologjike dhe politike, doktoruar në këto shkenca, F. Agani, pas një përvoje si arsimtar i filozofisë dhe i lëndëve të afërta në shkollat e mesme të Prishtinës, kishte vazhduar si gazetar dhe komentator i politikës së jashtme në gazetën Rilindja, për t’iu kthyer sërish arsimit – tani në rrafshin universitar si ligjërues, docent e profesor i sociologjisë dhe i sociologjisë politike, po edhe i lëndëve të afërta me to, duke u bërë njëherësh dhe themelues i Degës së Filozofisë e Sociologjisë në Universitetin e Prishtinës, po edhe një nga ndërtuesit kryesorë të Universitetit në tërësi.

  • VeprimtariaVeprimtarinë e frytshme prej arsimtari universitar Fehmiu e kishte nisur para Plenumit të Brioneve, që shënoi kthesë në zhvillimet politike në ish-Jugosllavi dhe sidomos në Kosovë. Pikërisht në atë kohë të çlirimit të energjive krijuese të shqiptarëve shquhet roli i grupit të intelektualëve që përpiqeshin që ato energji t‘i kanalizonin në drejtime pozitive. Fehmiu ishte ndër ata që shquheshin posaçërisht qoftë sa i përket angazhimit për demaskimin e shtypjes barbare të ushtruar mbi shqiptarët, qoftë edhe më shumë në kërkimin e hapësirave të reja për zgjerimin e të drejtave shoqërore dhe kombëtare të shqiptarëve me synim barazimin me të tjerët në ish-Jugosllavi. Gjurmët e angazhimit të tij hetohen në disa drejtime teorike dhe praktike, një veprimtari që e mishëron teorin dhe praktikë dhe e bën gati të pamundshëm ndarjen e tyre.

    Në drejtimin politik – në kërkimin e rrugëve për përparim institucional të këtyre të drejtave, krijimin e klimës politike dhe pastaj edhe të kërkesave juridike-kushtetuese për avancimin e statusit të Kosovës në kuadër të federatës jugosllave.( vitet 1967)
    Në ndërtimin e mëtejmë të rrjetit të shkollave të larta dhe të fakulteteve, për të kaluar në organizim universitar me mësim të plotë në gjuhën shqipe.
    Në themelimin dhe ngritjen e institucioneve shkencore. Më 1967 Fehmi Agani qe emëruar drejtor i Institutit të sapo ri-themeluar Albanologjik në Prishtinë.
    Në angazhimin për hapjen e komunikimit të shqiptarëve të ish-Jugosllavisë me shqiptarët e tjerë, posaçërisht me Shqipërinë.
    Në situatën e re të Kosovës në federatën jugosllave, pas Amendamenteve kushtetuese dhe Kushtetutës së vitit 1974.
    Në rritjen e infrastrukturës së brendshme të institucioneve të Kosovës dhe të cilësisë e gjerësisë së punës brenda tyre. Pas Demonstratave të vitit 1981 përjashtohet nga shoqëria komuniste dhe i merret e drejta e ligjërimit.
    Në fillim të viteve ´90 Fehmiu është në kreun e lëvizjes së madhe politike për pavarësinë e Kosovës, në udhëheqjen e ngushtë të LDK-së (nënkryetar dhe “lapsi” i LDK-së)
    Në hartimin e të gjitha dokumenteve të rëndësishme për lëvizjen politike në Kosovë në dekadën e fundit, sidomos në hartimin e atyre dokumenteve që kanë peshë dhe vlerë ndërkombëtare.
    Në ndërtimin dhe selitjen e raporteve sa më të afërta midis grupeve dhe partive në Kosovën e viteve ’90.

    Agani ishte aktiv me “lapsë” dhe trup e shpirt në ngjarjet politike që ndodhnin në Kosovë në vitet 90-ta, ndër të cilat duhet vequar ngjarjet si: Deklarata e Pavarësisë, Kushtetuta e Republikës së Kosovës, Referendumi për Pavarësi dhe në ndërtimin e institucioneve të Kosovës në bazë të zgjedhjeve presidenciale e parlamentare të Republikës së Kosovës të vitit 1992.

    Më 6 maj 2004 nga ana e kryetarit të Kosovës shpallet “Hero i Kosovës”.
    Veprimtaria shkencore[redakto | redakto tekstin burimor]

    Vitet e hershme të 60-ta : Gjatë gjithë kësaj kohe ai punonte në projektin për shoqërinë civile, njëherësh me pretendime teorike dhe me zbatime konkrete në shoqërinë kosovare dhe shqiptare në përgjithësi. Në këtë drejtimi ai kishte pregatitur disa libra të cilat përshkak të luftës nuk arriti të i botoj në vitin 1999.

    Vitet e 60-ta : Punime sociologjiko-politike për proceset e participimit të punëtorëve në drejtimet e ndërmarrjeve (Mitbestimmung) në Gjermani. Këto punime janë publikuar në revista të ndryshme në serbokroatisht.

    Punime hulumtuese-shkencore për proceset shoqërore-politike në Shqipëri gjatë Luftës II Botërore, sidomos në studimin e veprimtarisë së partive politike.

    Vitet e 70-ta : Shkrime më ngushtësisht sociologjiko-teorike, përfshirë dhe tekste për nevoja të shkollave.

    Vitet e 80-ta : Projekti i studimit të historisë së mendimit sociologjik. Rezultat i pjesërishëm i kësaj pune është libri i vetëm i atij lloji ndër ne Në rrjedha të mendimit sociologjik i botuar më 1990. Dorëshkrime në tërësi librin rreth 200 faqesh të hartuar për nevoja të instancave shqiptare.

    Vitet e 90-ta : Argumentimet dhe shpjegimet shkencore politike të të drejtave shqiptare dhe të Kosovës në raport me sllavët e jugut përreth, projektimet e lëvizjeve konkrete politike përbrenda shoqërisë sonë, projektimet dhe argumentimet e pavarësisë shtetërore dhe shtetformuese të Kosovës dhe në mbrojtjen dhe përhapjen e këtyre ideve ; ana tjetër dhe gati paralele me këtë ka të bëjë me çështjet e organizimit të jetës shoqërore, përgjithësisht me organizimin e shoqërisë civile dhe me proceset e demokratizimit.

    Pas vdekjes : Është botuar një përmbledhje e punimeve të tij e titulluara “Pavarsia – Gjasa dhe Shpres”.

    Prodhimtaria shkencore-intelektuale e Fehmi Aganit është shkruar pjesën më të madhe në gjuhën shqipe. Për një pjesë ajo është hartuar serbisht, por ka dhe shkrime që janë ruajtur në përkthim anglisht.

    Në vitin 2002, në 70-vjetorin e lindjes së tij, Shtëpia botuese Dukagjini botoi Veprat në 8 vëllime :

    Vepra 1, Në rrjedha të mendimit sociologjik, f. 1-375.
    Vepra 2, Për shoqërinë civile, f. 1-411.
    Vepra 3, Demokracia, kombi, vetëvendosja, f. 1-376.
    Vepra 4, Partitë dhe grupet politike në Shqipëri (1939-1945), f. 1-486.
    Vepra 5, Sindikatat gjermane dhe shkrime të tjera, f. 1-304.
    Vepra 6, Gjuha e dhunës dhe zëri i arsyes, f. 1-437.
    Vepra 7, Pavarësia- gjasa dhe shpresë, f. 1-487.
    Vepra 8, Intervista, reagime, f. 1-386.

    Vrasja[redakto | redakto tekstin burimor]

    Rrethanat e vrasjes së Aganit nga ana Doktrinës së shenjtë serbe, mbeten të paqarta. Më 6 maj 1999, Agani, së bashku me familjen e tij, tentoi të linte Kosovën me tren. Në kufirin me Maqedoninë, treni u kthye mbrapsht. Diku afër Fushë Kosovës, policia ndaloi trenin dhe urdhëroi të zbrisnin të gjithë. Dëshmi të ndryshme të botuara në shtyp thonë se Agani u mor ose në një autobus së bashku me burra të tjerë shqiptarë, ose i vetëm me policët brenda një makine private. Kufoma e tij u gjend të nesërmen buzë një rruge gjithë baltë, pranë Lipjanit. Qeveria serbe ngriti pretendimin se Agani është vrarë nga UÇK-ja, në mënyrë që ta pengonin të luante rolin e negociatorit midis Rugovës e qeverisë serbe.

    Një deklaratë e policisë e publikuar më 7 maj 1999, tha : Hamendësohet se terroristët e të ashtuquajturës UÇK e kanë mbajtur Aganin të izoluar me synimin për të penguar angazhimin e tij në negociatat midis Rugovës dhe qeverisë së Serbisë. Kur Rugova u nis për në Romë, ata nuk kanë pasur interes për ta mbajtur më tej të izoluar, kështu që e vranë. Ky akt terrorist mund të interpretohet pa asnjë dyshim si një konfirmim i vendimit tashmë të shpallur të UÇK-së për të bërë të njëjtën gjë edhe me zotin Ibrahim Rugova[1].
    Tituj të veprave

    Në rrjedha të mendimit sociologjik – Vepra I 1990 ISBN 9951-05-000-X dhe ISBN 9951-05-001-8
    Për shoqërinë civile – Vepra II ISBN 9951-05-000-X dhe ISBN 9951-05-002-6
    Demokracia, Kombi, Vetëvendosja – Vepra III ISBN 9951-05-000-X dhe ISBN 9951-05-003-4
    Partitë dhe grupet politike në Shqipëri gajtë luftës së dytë botërore (1939 – 1945)- Vepra IV ISBN 9951-05-000-X dhe ISBN 9951-05-004-2
    Sindikatat Gjermane dhe shkrime tjera – Vepra V ISBN 9951-05-000-X dhe ISBN 9951-05-005-0
    Gjuha e dhunës dhe zëri i arsyes – Vepra VI ISBN 9951-05-000-X dhe ISBN 9951-05-006-9
    Pavarësia gjasa dhe shpresë – Vepra VII ISBN 9951-05-000-X dhe ISBN 9951-05-007-7.
    Intervista, reagime – Vepra VIII ISBN 9951-05-000-X dhe ISBN 9951-008-5.

Mirënjohjet

Tituj shkencorë

Burimi i të dhënave

  1. ^ Nga : HRW – artikulli : UNDER ORDERS: War Crimes in Kosovo
  2. ^ a b c d >SHKENCËTAR DHE PERSONALITET I GJITHANSHËMRexhep Ismajli dhe Eqrem Basha – internet prill 2007

Lidhje të jashtme

Viti 1609 – Vargjet e Jacques de La Fons për Skënderbeun në veprën “Le Dauphin”

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 23 Janar 2019

 

faqen n°200 të poemës me titull “Le Dauphin” të shkrimtarit francez Jacques de La Fons, botuar në Paris në vitin 1609, gjejmë disa vargje dedikuar heroit tonë kombëtar, të cilat, Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, i ka sjellë për publikun shqiptar :

Burimi : gallica.bnf.fr / Bibliothèque nationale de France

Thuhet se Skënderbeu (ndërsa shteti i tij

lëkundej i shqetësuar nga tërbimet e Muratit)

Bënte gjatë netëve kapjet më të mira të tij

Dhe gjatë netëve më të gjata flinte vetëm dy orë,

Vrojtimet dhe gjaku janë lavdi të frytshme,

Dhe netët më të shkurtra bëjnë ditët më të gjata

Nëse unë do t’i pikturoja lavdinë, do të kisha dashur një figurë (portret) me

Një sy gjithnjë të çelur, fare pa qepallë.

Bejkush Birçe: Skandali në Londër më 1990, futbollistët e mi përfunduan të gjithë në qeli

30 maj 1990. Shqipëria përballej me Islandën, në ndeshjen e parë për kualifikueset e Europianit 1992. Ishte koha kur bota e futbollit po përjetonte edhe emocionet e fillimit të Kupës së Botës, “Italia ‘90”. Por ishte edhe koha kur në vendin tonë po frynte era e ndryshimeve të mëdha politike. Nën drejtimin e Bejkush Birçes, Kombëtarja shqiptare e Futbollit niset dy ditë para drejt kryeqyteti islandez për ndeshjen e parë, që ishte planifikuar të luhej në stadiumin “Laugardalsvollur” të Rejkjavikut , e vlefshme për Euro 1992. Gjyqtar ishte një britanik, Fred McKnight. Udhëtimi transit.

Arrestimet e të gjithë lojtarëve në Londër

Kuqezinjtë ndalen në Londër dhe po bëheshin gati për të kapur avionin, që nisej drejt kryeqytetit të Islandës. Aeroporti i Londrës, shumë më modern, ndryshe nga ai shqiptar, kishte edhe dyqane, dhe afronte mallra luksi që nuk njiheshin në vendin tonë. Në pritje të avionit, lojtarët i marrin leje stafit drejtues për të vizituar dyqanet, me qëllim të blinin ndonjë gjë të lirë, me ato pak dieta që kishin marrë nga shteti. Për një vend si Shqipëria e varfër, futbollistët e Kombëtares ndiheshin me fat, sepse dalja jashtë kufijve të izoluar në kohën e regjimit komunist, ishte një luks për pak vetë, që duhej shfrytëzuar. Bashkë me udhëtimin e ekipit A, ishte edhe ekipi Kombëtar U-21, që do të luante gjithashtu një ditë para ndaj Islandës.

Në dyqanet e aeroportit futen edhe ata. Pas daljes, vjen avioni dhe ekipet sistemohen. “Në momentin që po bëheshin gati dhe avioni do të nisej, ndodh ajo që nuk pritej,” – thotë në rrëfimin e tij për “Albanian Free Press”, Bejkush Birçe. – “Policia e aeroportit ngjitet në avion dhe jep urdhër që delegacioni shqiptar i futbollit të zbresë poshtë. Ndërkohë avioni nuk mund të priste. Ndeshja gjithashtu nuk priste. Por i jepet urdhër që avioni të vazhdojë udhëtimin dhe ne duhet të zbrisnim të gjithë,” –thotë Birçe. – “Na komunikohet neve si staf drejtues se në ambientet e dyqanit, përmes kamerave të sigurisë është konstatuar një vjedhje dhe si pasojë do të arrestohen të gjithë ata që ishin brenda, derisa të kapen autorët. Përpjekjet për t’i bindur ishin të kota. Na u tha se vetëm stafi, që qëndroi jashtë nuk do të arrestohet dhe ai mund të niset drejt Islandës. Kështu, i tërë ekipi që unë drejtoja dhe lojtarët e U-21 përfunduan në qeli. Ishim para një skandali. Si mund të nisesha vetëm me ndihmësin tim, mjekun dhe pa ekipin, drejt Islandës?,” thotë Birçe.

Rreziku i anulimit të ndeshjes dhe frika

Mjeku Lluka Heqimi, pjesë e stafit tim i cili dinte anglisht, ishte i vetmi që merrej vesh me autoritetet angleze. “Vendosëm të qëndronim në Londër deri, në pritje. Të gjithë lojtarët në qeli, për hetimin e vjedhjes, ne si staf e kaluam natën dhe fjetëm jashtë. Të alarmuar! A do të luhej ndeshja? Ne kishim para vetëm për avionin e parë. Të nesërmen avionin e radhës, me çfarë do ta paguanim? Po në Shqipëri kur të ktheheshim, si do të justifikohemi para autoriteteve, pasi nuk të falnin në raste të tilla?”, kujton më tej Birçe. Nga fakti se bëhej fjalë për ekipin Kombëtar, lajmi u përhap me shpejtësi në mediat britanike e më pas në ato të Islandës, në një kohë kur autoritetet islandeze kishin dalë në aeroport në pritje të Kombëtares shqiptare. Për shkak të kohës, në Shqipëri lajmi u censurua. – “Të gjithat mediat islandeze ishin hapur me lajmin se lojtarët e Kombëtares së Shqipërisë janë arrestuar dhe ndeshja vihej në rrezik. Në rast se ajo nuk do të luhej, Shqipëria rrezikonte të dënohej edhe nga UEFA dhe FIFA, sipas rregullores, me përjashtim. Por ky skandal nuk do të kapërdihej lehtë në Shqipëri, nga autoritetet e larta komuniste të kohës. Unë dhe stafi i trembeshim ndëshkimit, madje kishim humbur shpresat se do të mund të dilnim nga kjo situatë.”

Mbërritja në Islandë, falë dashamirësisë së kundërshtarit

Të nesërmen, pas hetimeve, autoritetet angleze kishin zbuluar përmes kamerave dhe marrjes në pyetje se cilët ishin dy lojtarët e Kombëtares sonë, për të cilët Birçe thotë se për shkak të etikës nuk ka dëshirë t’iu tregojë emrat e tyre. – “Ata mbi ngjarjen nisur nga rëndësia që kishte ekipi, komunikuan me autoritetet më të larta britanike. Çështja u bë edhe diplomatike. Duket se u lidhën edhe me autoritetet shqiptare, por mesa di unë ka luajtur Islanda një rol vendimtar për ta zgjidhur paqësisht këtë çështje delikate. Islandezët bënë të pamundurën që skuadra Kombëtare e Shqipërisë të nesërmen të nisej e plotë dhe madje morën përsipër edhe shpenzimet e udhëtimit. Kështu u bë. Edhe ata që u gjetën fajtorë nga autoritet angleze u lanë të lirë dhe u dënuam thjesht me një  gjobë sa për të “respektuar” ligjin, që më duket, me sa kujtoi edhe ajo u pagua nga Islanda. Kështu u nisëm të nesërmen pasdite, por askush nuk mendonte më për ndeshjen, që edhe pse çuditërisht luajtëm mirë, e humbën 2-0. Megjithatë islandezët kishin dalë dhe na pritën mjaft mirë në aeroport, edhe pas  ndeshjes, na përcollën me shumë dashamirësi. Çdo gjë shkoi mirë dhe ne u kthyem në Tiranë.”

Dënimet e 6 futbollistëve në Tiranë, Birçe mbetet trajner

Pas kthimit në Shqipëri, Bejkush Birçe dhe stafi i tij u thirrën menjëherë në Federatë dhe në ministrinë përkatëse. – “Lajmi ishte marrë vesh nga autoritetet. Fat ishte se pavarësisht skandalit ne ia dolëm mbanë, ngaqë shkuam të nesërmen të plotë dhe ndeshja u zhvillua. Gjysma e së keqes. M’u desh të justifikohesha, se gjithçka ishte një ngjarje spontane. Pas një analize të gjatë, nisur nga koha e ndryshimeve kur ndëshkimet për fat nuk ishin më aq të ashpra, si masë gjashtë futbollistë u përjashtuan nga ekipi Kombëtar.

Dy lojtarë që u përfshinë në vjedhje u përjashtuan dhe po ashtu për një afat 6-mujor edhe katër të tjerë, të cilët ishin pranë tyre dhe në dijeni.” Por për fatin e mirë të lojtarëve të ndëshkuar, regjimi ra disa muaj më vonë dhe ata u falën për të vazhduar karrierën si futbollistë dhe të riktheheshin edhe si pjesë e Kombëtares Shqiptare të Futbollit.  – “Edhe pse ngjarja kapërceu dhe unë vazhdova të isha trajner, ky ishte ndoshta momenti më i vështirë në karrierën time. Rrezikova të futesha në historinë e futbollit botëror, si trajner i parë që do të shkonte në një vend tjetër, pa lojtarët që rrugës i kishin përfunduar të gjithë në qeli,” mbyll rrëfimin ekskluziv për “Albanian Free Press”, ish-trajneri i mirënjohur, Bejkush Birçe.

Në një grup ku bënin pjesë ekipe me emër, si Franca, Spanja, Çekosllovakia, Shqipëria e mbyll në vend të fundit, por ishin vite të vështira, kohë kur futbollistët tanë ndodhte që të mos ktheheshin më me ekipin në atdhe. Si për ironi, me gol të Eduart Abazit fitorja e vetme u shënua pikërisht ndaj Islandës, në ndeshjen e 26 majit 1991, në mitikun “Qemal Stafa” dhe në grup kualifikohet vetëm Franca.

Ndeshjet kualifikuese “Euro 1992”

Islandë-Shqipëri 2-0

Shënues: Gudjohnsen 41’, Edvaldsson 82’

Islanda:  Kristinsson, Bergsson, S. Jonsson, T Orlygsson (Janson 46’),  Gretarsson, Ormslev, Gudjohnsen, Thórdarson,  Petursson, Torfason (  O. Orlygsson 66), Edvaldsson. Trajner:  Bo Johansson

Shqipëria:  Strakosha, Noga (Iljadhi 80’), Jera, Vata, Abazi, Kove, Millo, Josa, Demollari,  Lekbello, Shehu (Arbëri 46’). Trajner: Bejkush Birçe (AFP.al)

Më 22 janar 1914 pushoi së vepruari Qeveria e Përkohshme e Vlorës

Flamuri i Qeverisë së Vlorës (1912-1914)

Qeveria e Përkohshme e Shqipërisë ishte qeveria e parë krijuar nga Kuvendi i Vlorës me 4 dhjetor 1912. Krijimi i saj u vendos nga Kuvendi Kombëtar i Vlorës, i cili me kërkesë të Ismail Qemalit e caktoi vetë përbërjen e qeverisë. Ismail Qemali, veç detyrës së kryetarit të qeverisë, mbajti edhe atë të Ministrit të Jashtëm. Kuvendi zgjodhi edhe Pleqësinë, që funksiononte si organ këshillues e mbikëqyrës i qeverisë. Shumë krahina u bashkuan me Qeverinë e Përkohshme të Vlorës duke e njohur atë si qeveri të të gjithë Shqipërisë. Qeveria arriti rezultate të rëndësishme në krijimin e aparatit shtetëror dhe në krijimin e një sistemi gjyqësor sipas modeleve evropiane.

 

Qeveria e Vlorës pushoi së vepruari pasi, me mandatin e Fuqive të Mëdha, në territorin shqiptar filloi të ekzistojë Principata e Shqipërisë me kryeqytet Durrësin.

Përbërja e Qeverisë së Vlorës:

Ismail Qemali – Kryeministër dhe Ministër i Jashtëm
Qemal Karaosmani – Nënsekretar
Dom Nikollë Kaçorri/Prênk Bibë Doda – nënkryministër
Myfit Libohova/Esat Toptani/Hasan Prishtina/Fejzi Alizoti – Ministër i Brendshëm
Gjeneral Mehmet Pashë Dërralla – Ministër i Luftës
Abdi Toptani/Aziz Vrioni/Gjergj Çako – Ministër i Financave
Dr.Petro Poga – Ministër i Drejtësisë
Dr.Luigi Gurakuqi – Ministër i Arsimit
Mit’hat Frashëri/Pandeli Cale – Ministër i Shërbimeve Publike (Botore)
Pandeli Cale/Hasan Prishtina/Qemal Karaosmani – Ministër i Bujqësisë
Lef Nosi – Ministër i Poste-Telegrafave

Le Journal (1901) – Deklaratë zyrtare: “Ismail Qemali dënohet me vdekje në mungesë.”

Burimi : gallica.bnf.fr / Bibliothèque nationale de France

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 22 Janar 2019

 

“Le Journal” ka botuar, të premten e 14 qershorit 1901, në faqen n°4,  një shkrim në lidhje me dënimin me vdekje në mungesë ndaj Ismail Qemalit, të cilin, Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

 

Ismail Qemal Beu

Dënim me vdekje për ish-këshilltarin shtetëror

 

Konstandinopojë, nëpërmjet Sofjes, 13 qershor. – Një deklaratë zyrtare njofton dënimin me vdekje në mungesë, të Ismail Qemal beut. Bëhet fjalë për ish-këshilltar shtetëror, Vali i Tripolit të Barbarisë, autor i botimeve fyese kundër Sulltanit.

11 e 14 janar 1990 – Shkodra e demokracia – Nga Fritz RADOVANI

TRADHTARËT E ATDHEUT NEN MASKEN E “HARRESËS” PO SHESIN TROJET SHQIPTARE DHE PO SHFAROSIN POPULLIN SHQIPTAR.
SHKODRA ISHTE QË NË 1911 DJEPI I LIRISË DHE I DEMOKRACISË !
TRADHTARËT PO “HARROJNË” DEMOKRATIN E MADH SHKODRANË QË PUNOI GJITHË JETEN PER PAMVARSINË, LIRINË E KULTUREN TONË, TË PAVDEKSHMIN LUIGJ GURAKUQI.

PO “HARROHET” DEMOKRATI I PARË SHQIPTAR MARK ÇUNI, QË PA U PERFUNDUE ENDE LUFTA E DYTË BOTNORE, FORMOI ORGANIZATEN E PARË ANTIKOMUNISTE “BASHKIMI SHQIPTAR” PER ZGJEDHJE TË LIRA DHE SHQIPNI DEMOKRATIKE, PA NDASI FETARE E DIKTATURË.
PO PUNOHET ME U SHUE EMNI I RIN MONAJKËS (DUKAGJINI), FIGURË E PASTER DHE BURRNORE, PASQYRË E KULTURËS DEMOKRATIKE PER TË GJITHË RININË E TROJEVE SHQIPTARE, PA ASNJË NJOLLË GJAKU SI TË GJITHË PARAARDHËSIT DHE MBASARDHËSIT FISNIKË E TRIMA.
VETEM TRADHTARËT E POPULLIT SHQIPTAR, POPULLIT BESNIK DHE PASUES I GJERGJ KASTRIOTIT SKENDERBEUT, KERKOJNË ME I FSHIJ ME TË GJITHA MJETET FIGURA AQ TË MËDHA DHE ME VIRTYTE SHPIRTNORE E ATDHETARE SI KËTA BURRA QË DHANE JETEN PER FLAMURIN HEROIK KUQ’ ZI QË, VALVITET TASH SA SHEKUJ NË KËSHTJELLEN ROZAFAT, HOT E GRUDË E DERI NË KULLAT E VERMOSHIT E KELMENDIT BURRAVE…
NJË PERPJEKJE SHEKULLORE EDHE KJO… PA FRYT E ME TURP…
Melbourne, 20 Janar 2019.

Disa foto që i shtojnë dyshimet mbi vetëvrasjen e Mehmetit – Nga XHEVDET SHEHU

Ngacmimin për këtë shkrim mbi fundin e Mehmet Shehut ma dhanë disa foto të panjohura dhe të publikuara dje nga D.Kaloçi.

Ka afro 30 vjet, mbase 38 që në kohën që u krye akti, që pyetet pambarimisht: Vrau veten apo e vranë Mehmet Shehun në natën midis 17 dhe 18 dhjetorit 1981?

Unë kam qenë gjithnjë dyshues në fundin e Mehmet Shehut. Më shumë kam anuar dhe anoj nga vrasja se sa nga vetëvrasja. Këto i kam shkruar në një libër me titullin “Prapaskena” të botuar katër vjet më parë. Fotografitë e botuara dje në “Tema” ma përforcuan këtë bindje. Një bindje që e kanë dhe shumë njerëz të tjerë, ish-bashkëluftëtarë të Mehmetit dhe simpatizantë të tij, që vazhdimisht pyesin më shumë veten se të tjerët: Kush e shkrehu koburen?

Pse fotografitë e publikuara dje e shtojnë më shumë dyshimin?

Shikoni fotografinë ku pranë krevatit ku flinte Kryeministri ndodhen edhe këpucët me qafat tij. Kush mund ta besojë se Kryeministri shkonte me këpucë deri te krevati?

***

Në mbrëmjen e ftohtë të 18 dhjetorit 1981, ndërsa binte një shi i rrëmbyeshëm dhe qielli çahej shpesh nga rrufetë,  TVSH i filloi lajmet e orës 20 me një njoftim të pazakontë:

“Komiteti Qendror i Partisë së Punës të Shqipërisë, Presidiumi i Kuvendit Popullor të Republikës Popullore Socialiste të Shqipërisë dhe Këshilli i Ministrave të Republikës Popullore Socialiste të Shqipërisë njoftojnë se natën duke gdhirë 18 dhjetor 1981, në një moment krize nervore, shoku Mehmet Shehu, anëtar i Byrosë Politike të Partisë së Punës të Shqipërisë dhe kryetar i Këshillit të Ministrave të Republikës Popullore Socialiste të Shqipërisë, vrau veten”.

Kaq ishte lajmi. Më tej vijoi një nekrologji e shkurtër që zgjati ndonjë minutë dhe më tej u kalua në lajme të tjera nga vendi. Më pas u dha një telekomedi. Mirëpo lajmi i vdekjes së Kryeministrit i mpiu të gjithë dhe i la pa gojë. Askush nuk  guxonte të përmendte emrin e tij apo të shtonte ndonjë fjalë më shumë në atë histori, deri sa ndonjë vit më vonë Enver Hoxha bëri një “Tablo sinoptike” ku e shpalli ish-krahun e tij  të djathtë armikun më të rrezikshëm të partisë dhe të popullit, poliagjent etj.

Mirëpo, pas përmbysjes së regjimit komunist filloi të flitej gjithnjë e më shumë mbi atë çfarë kishte ngjarë atë natë dhjetori 1981. Të tërheq vëmendjen fakti se figura e Mehmet Shehut, kryeministrit më jetëgjatë të Shqipërisë, pas përmbysjes së regjimit komunist ka qenë në mënyrë të pakrahasueshme vazhdimisht e pranishme në shtypin shqiptar. Fundi tragjik i ish-kryeministrit është njëra nga arsyet. Por ndoshta se misteri i asaj nate mund të shpjegonte shumë enigma të viteve të diktaturës komuniste. Vrau veten (sipas versionit zyrtar) apo e vranë? Kjo është pyetja që vazhdon të bëhet dhe që ngjall diskutime të llojllojshme.

Mbledhja e stërgjatur e Byrosë Politike më 17 dhe 18 dhjetor 1981, dhe fundi tragjik i Mehmet Shehut në natën midis, edhe pse kanë kaluar më shumë se tri dekada, vazhdon të ngjallë kureshtje, të diskutohet e shkruhet me një interesim të jashtëzakonshëm në shtypin shqiptar dhe të debatohet në mjedise të ndryshme.

Ish-kryeministri Mehmet Shehu nuk e ka vrarë veten! Ky pohim në shtyp i shefit të rojeve personale të Mehmet Shehut tërhoqi menjëherë vëmendjen e opinionit shqiptar në mes të qershorit 1993. Në një intervistë të tij ato ditë, Ali Çeno bëri përpjekjen e parë për të zbardhur sadopak misterin e madh të asaj nate të dhjetorit 1981… Më saktë, të kthente gjithçka përmbys mbi sa ishte thënë deri atëherë. Megjithëse kishin kaluar 12 vjet, ngjarja vazhdonte të ruante të gjallë kureshtjen e njerëzve, ndoshta për shkak të intrigës së madhe që mendohet se fshihet pas saj.

Duke folur për natën e fundit të Mehmet Shehut, ish-shefi i rojeve tregon se ka qenë me shërbim para vilës së tij atë natë dhe se nuk ka dëgjuar asnjë të shtënë e nuk ka vënë re lëvizje të dyshimta. Ai thotë se arma që vrau Mehmet Shehun nuk ishte ajo që u gjend pranë kufomës së tij, por një tjetër me silenciator (heshtues). Çeno thotë se dikush mund të ketë hyrë në vilën e ish-kryeministrit nga korridori i fshehtë i tuneleve të nëndheshme.

Ndërsa ish-oficeri i Sigurimit të Shtetit, Kristofor Martiro, pjesëtar i grupit hetimor për ekspertizën e vdekjes së Mehmet Shehut, këmbënguli deri në fundin e jetës së tij në vrasjen e ish-Kryeministrit. Duke pirë kafe tek ish-godina e SHQUP-it, (tani seli e PD-së) më ka sjellë një sërë argumentesh që hedhin poshtë versionin e vetëvrasjes.

“I pari që e kundërshtoi versionin zyrtar për vetëvrasjen e Mehmetit ishte Llambi Ziçishti, asokohe ministër i Shëndetësisë. I  pranishëm në vendngjarje që në momentet e para, ai ishte shprehur se kryeministrin e kishin vrarë. Këtë e kishte konsumuar së pari me grupin e ekspertëve që këqyrnin kufomën, pastaj me rrethin e miqve dhe shokëve të besuar. Ky opinion i Ziçishtit, pavarësisht se më vonë e tërhoqi nga presionet në qeli, më vuri në një llojtundimi sa njerëzor, aq edhe profesional. Megjithatë, për rrethanat delikate ku punoja, nuk mund të shprehja as dyshimin më të vogël  për atë që ishte saktësuar zyrtarisht”,- më ka treguar Martiro.

Më tej, Martiro tregonte se gjatë procesit të hetimeve, si ai, edhe grupi, kanë konstatuar prova të besueshme se kryeministrin e kishin vrarë.

“Këtë për mua nuk e luan topi, pavarësisht alibive të shumta që janë hedhur në treg gjatë kësaj periudhe”. Sipas tij këtë e konfirmojnë: “Pamja e trupit të Shehut e shtrirë në krevat me syze, mbuluar me batanije deri në fyt, me duar të mbledhura mbi gjoks, me pistoletë mbi krahun e djathtë, nuk të afron kurrë në një situatë vetëflijimi. Nga përvoja ime, sasia e paktë e gjakut që pashë kur zbulova mbulesën e krevatit, më bindi edhe më shumë për idenë e një vrasjeje. Shumë vite më parë kur isha në Degën e Brendshme të Korçës, pata rastin të drejtoja grupin e ekspertëve që këqyrën trupin e kryetarit të Komitetit Ekzekutiv, Zenun Shahollari, që kishte vrarë veten. Gjithçka në zyrën e tij ishte mbuluar me gjak. Po këtë skenë e kam parë kur vrau veten Pirro Gusho, ish-anëtar i Komitetit Qendror dhe sekretar i Parë për rrethin e Fierit… Në rastin e Shehut binte në sy vetëm një njollë gjaku. Po kështu, mënyra se si ishte regjistruar në akt-ekspertizë rruga që kishte përshkruar plumbi, të lë të kuptosh se kemi të bëjmë me manipulim të provave reale”, – thoshte Martiro.

Historiani Pëllumb Xhufi beson në versionin e vetëvrasjes. “Nuk do të mund ta mendoja kurrë një veprim ndryshe të Shehut. Iku për t’i shpëtuar poshtërimit. Vetëvrasja ishte e vetmja formë që mund t’i jepte zë protestës së tij. Sigurisht, ishte një gjest i fuqishëm, por edhe shumë njerëzor”, thotë ndёr tё tjera Xhufi.

Duke gdhirë 18 dhjetori i vitit 1981 qielli çahej pamëshirshëm nga vetëtimat dhe gjëmimet, ndërsa një shi i acartë binte pareshtur në Tiranë dhe gjithë vendin. Dajti kishte hedhur një pelerinë resh të errëta, ndërsa horizonti perëndimor, andej nga deti, dukej sikur ulërinte dhe sa s’pëlciste nga rrufetë… E pikërisht, në këtë kohë,mu në zemër të kryeqytetit në një nga dhomat e vilave kryesore të Bllokut komunist, në orët e para të mëngjesit, një krismë pushke plotësoi simfoninë e gjëmimeve dhe bubullimave të asaj nate të lemerishme. Kryeministri i Shqipërisë, Mehmet Shehu, jepte shpirt dhe fundosej në humbëtirën e pashmangshme të botës së përtejme me jehonën e një krisme pushke.

Përmes shkreptimave dhe vetëtimave dhe në korin e gjëmimeve dhe bubullimave që nuk do të reshtnin as të nesërmen, ai do të përcillej pa asnjë nderim disa orë më vonë për në banesën e fundit. Me pjesëmarrjen e 4-5 vetëve të rrethit më të ngushtë familjar dhe ca pak zyrtarëve të Kryeministrisë, kjo ishte ceremonia funebre për tё pёrcjellё një njeri, që në këtë rast qëlloi të ishte Kryeministri më jetëgjatë në detyrë i Shqipërisë moderne…

Mbase ky ka qenë fundi i parashikuar, i ëndërruar dhe dëshiruar prej vetë Mehmetit…

Vështruar nga një distancë kaq e kargët, nuk është e vështirë të dallosh se Enver Hoxha dhe Mehmet Shehu janë dy figurat më të rëndësishme e më të spikatura të diktaturës komuniste. Ata ishin shtyllat që e kishin mbajtur në këmbë atë regjim.

Ata ishin të jashtëzakonshëm, gjëmimtarë e dhétundësa, dhe si të tillë bënë epokë. Në këngët e kohës emrat e tyre gjenden shumë shpesh së bashku. E, ashtu, të lidhur pazgjidhshmërisht e fatalisht me njëri-tjetrin, ata mbetën edhe pas vdekjes. Njëri nuk kishte dhe nuk ka kuptim pa tjetrin. Enveri nuk bënte dot pa Mehmetin… Mehmeti (ndoshta) mund të bënte pa Enverin, pas Enverit. Por kjo mbeti vetëm hipotezë.

Ata ishin vëllezërit siamezë të një sistemi që e ngritën dhe mbajtën në këmbë vetë. E, sikurse thonë mjekët, kur vdes njëri nga vëllezërit siamezë, automatikisht dhe pashmangshmërisht vdes edhe tjetri. Ata janë bashkautorë dhe bashkëpërgjegjës për atë sistem, për luftën antifashiste dhe diktaturën unikale, për arritjet dhe dështimet, për burgjet dhe internimet, për elektrifikimin dhe arsimimin, për emancipimin shoqëror dhe njëherësh degradimin, për izolimin dhe pushkatimet, për bunkerët dhe hidrocentralet, për ateizmin dhe kultin që krijuan…

Por këta ‘vëllezër siamezë’ përfunduan si Kaini me Abelin në rrëfimet biblike.

E vërtetë është se eliminimi i Mehmetit, (vetë)vrasja e tij, shkaktoi një thyerje të rëndë dhe të pariparueshme në ashtin kryesor të sistemit. Kjo thyerje nuk u shpall kurrë zyrtarisht, por ishte e dukshme në të gjitha drejtimet. Shteti u zbeh, humbi ekuilibrin, filloi tatëpjetën e pakthyeshme dhe të pandalshme.

Tërheqja e këmbëzës dhe krisma e asaj arme në natën e 17-18 dhjetorit 1981 ishte goditja fatale, pashmangshmërisht vdekjeprurëse, që mori sistemi komunist në Shqipëri dhe vetë Enver Hoxha. Sepse, në të vërtetë, me (vetë)vrasjen e Mehmetit, mori fund edhe Enveri.

Në një letër të gjatë që bashkëshortja e Enver Hoxhës, Nexhmije Hoxha, më ka dërguar pasi kishte lexuar librin tim “Prapaskena” më ka shkruar në vitin 2015 ndër të tjera:

“Unë, duke qenë pranë Enverit natë e ditë, jam dëshmitarja e vetme sa e thellë ishte tronditja shpirtërore e Enverit për vetëvrasjen e papritur të Mehmetit. Që në momentet e para të njohjes së lajmit të hidhur, mbeti i habitur, duke përsëritur pyetjen, sikur ia bënte vetes: “Pse e bëri këtë Mehmeti? Pse ma bëri këtë Mehmeti!?”

Pas leximit të letrës që i la Mehmeti, unë jam dëshmitare për angazhimin e tij total, për të parë qartë pse Mehmeti zgjodhi këtë akt ekstrem të vetësakrifikimit e pas hetimeve e reflektimit me përgjegjësi të lartë, erdhi zemërimi i njohur i Enverit në fjalimet e shkrimet e tij, i prekur e i zhgënjyer thellësisht nga mënyra më e keqe që zgjodhi Mehmeti për t’ia shpërblyer Enverit gjithë ndihmën që i kishte dhënë sa herë kishte gabuar, besimin që kishte treguar duke e ngarkuar në funksionet më të larta shtetërore partiake, politike, ekonomike e ushtarake, për miqësinë e shoqërinë e sinqertë ndaj tij, si shok e vëlla, ndaj Fiqretit e gjithë familjes së tij.

Unë, duke parë e ndjerë gjithë mobilizimin total e punën intensive të Enverit, në zhvillimet e reja që u krijuan, nga ana politike, organizative etj., kam deklaruar me dhimbje se:

“Nuk është Enveri që vrau Mehmetin, por është Mehmeti që vrau Enverin”.

Në fakt, pas vetëvrasjes së Mehmetit, në dhjetor 1981, gjendja shëndetësore e Enverit, me sëmundjen e rëndë të zemrës, mori tatëpjetën deri sa mbylli sytë në prill të vitit 1985.”

Kështu ka shkruar Nexhmije Hoxha.

Ramiz Alia pati fatin të jetonte gjatë dhe të shikonte e të përballej me reagimet dhe dëshmitë kundër për këtë ngjarje. Ndaj dhe në një farë shkalle bëri një lloj purifikimi të ndërgjegjes nga fundi i jetës, duke thënë ca të vërteta që nuk do të guxonte kurrë t’i shprehte më përpara, të cilat në fakt përgënjeshtrojnë ato që kishte thënë Enveri…

Ramiz Alia e pohoi tërthorazi pak para se të vdiste, në librin e tij me kujtime “Jeta ime”, të botuar në vitin 2010, afro 30 vjet pas eliminimit të Mehmetit. Me mënyën e tij dhe stilin gjithnjë evaziv, ja çfarë shkruan Ramiz Alia:

“Nuk jam në gjendje të them asgjë lidhur me mendimet që ka pasur M. Shehu, a ka “ëndërruar”, dhe në veçanti a ka vepruar, që të marrë pushtetin. Nga zhvillimi i ngjarjeve, por edhe duke pasur parasysh mentalitetin dhe qëndrimet e tij, jam i prirur të besoj se M. Shehu, vazhdimisht ka pritur rastin për t’u bërë njeriu i parë në Shqipëri. Por a e synonte këtë gjë duke projektuar edhe përmbysjen e vrasjen e vetë E. Hoxhës apo priste vdekjen e tij natyrale, këtë gjë nuk mund ta them me siguri. Nga analiza që ka bërë E. Hoxha në “Tablonë Sinoptike”, rezulton se Shehu, sidomos vitet e fundit, i nxitur nga agjenturat e huaja, ka vepruar që të merrte pushtetin sa më parë, duke planifikuar edhe zhdukjen fizike të Enverit. Ky konkluzion, është arritur më tepër duke lidhur e interpretuar ngjarje të veçanta, por pa iu referuar fakteve konkretë. A do të dalin ndonjëherë fakte të tillë, dokumente të agjenturave të ndryshme të spiunazhit, që të zbulojnë zhvillimin e vërtetë të ngjarjeve? Derisa dokumente të tilla nuk ka, për M. Shehun mendimet janë të ndryshme: Disa, duke menduar se me vetëvrasjen e tij M. Shehu diçka donte të “mbulonte”, kanë të drejtë të besojnë se ai me ndërgjegje ka vepruar kundër E. Hoxhës dhe ka qenë në shërbim të të huajve. Të tjerë, në mungesë të dokumenteve, mendojnë se Shehu e vrau veten, jo sepse ishte agjent i të huajve, por sepse ishte “me sedër e krenar” dhe nuk duronte “dënimin” publik.” (R. Alia “Jeta ime”, faqe 301-302).

Dhe menjëherë në paragrafin pasardhës, Ramiz Alia, pasi ka marrë vesh të gjitha gjykimet, hamendësimet dhe konkluzionet me atë ngjarje të paharruar, duket se është i sinqertë kur në fund të jetës së tij thotë këtë të vërtetë për Mehmetin:

“Sidoqoftë, me vetëvrasjen e tij, M. Shehu i bëri një dëm shumë të madh partisë. Jo vetëm tek komunistët, por sidomos në masat e njerëzve, u shfaq një shqetësim i justifikuar. M. Shehu, ishte një personalitet i njohur dhe i nderuar, si për luftën e tij për çlirimin e vendit nga fashizmi (kush nuk e njihte Komandantin legjendar të Brigadës së Parë!), ashtu edhe kryeministër i vendit për gati 28 vjet me radhë. Nuk kishte krahinë e zonë të Shqipërisë, ku nuk kishte shkelur këmba e tij. Nuk kishte vepër industriale a bujqësore të njëfarë rëndësie, që të mos kishte vizituar kryeministri. Nuk kishte krahinë që në festën e saj, të mos e ketë pasur pjesëmarrës Mehmet Shehun!” (Po aty, faqe 302).

Mirëpo, kush e hoqi këmbëzën e revolverit atë natë për t’i marrë jetën Mehmet Shehut? Një njeri që vret veten nuk mund të gjendej në atë gjendje të qetë, të padeformuar nga ngërçi i fundit, thuajse ëndërrimtare, dhe me syze… Vërtet nuk i hiqte syzet Mehmeti kur flinte?

Më 20 janar 1940 u mbajt konferenca në Wansee, ku nazistët vendosën “për zgjidhjen përfundimtare të çështjes hebreje” – Nga Fulvio Caporale

Vila në afërsi të liqenit Wannsee, ku u zhvillua konferenca

“Zgjidhja përfundimtare” ishte një formulë e tmerrshme gjuhësore e shpikur nga nazistët për të përpunuar një plan që parashikonte emigrimin, skllavërinë dhe shfarosjen e një pjese të popullit hebre që jetonte në territoret e pushtuara nga ushtria gjermane gjatë Luftës së Dytë Botërore.

Me qëllim të realizimit të këtij plani Adolf Hitleri i kërkoi Marshallit Herman Göring të bëjë organizimin logjistik dhe ushtarak për t’i deportuar të gjithë njerëzit me origjinë hebreje në një vend të paracaktuar.

Herarku nazist Hermann Göring

Goering urdhëroi Reinhard Heydrich, oficeri SS, kreu Reichssicherheitshauptamt (emri i plotë i Zyrës së “RSHA” Qendrës së Sigurisë, e cila ka kryer funksionet e spiunazhit, kundërzbulimit dhe zbatimin e ligjit në territoret e Rajhut) dhe guvernatorit të protektoratit të Bohemisë dhe Moravisë për të organizuar një konferencë, në të cilën të diskutohej se si të fillohej zgjidhja përfundimtare e çështjes hebreje dhe në këtë mënyrë të thirreshin të gjitha personalitetet që do të duhej të përfshinin ministritë dhe institucionet e Rajhut për të bërë eksodin dhe gjenocidin më të madh në histori.

Konferenca u mbajt më 20 janar 1940 në një vilë pranë Liqenit Wannsee jo shumë larg nga Berlini. 15 hierarkë të qeverisë naziste morën pjesë:

Reinhard Heydrich, Shefi i Policisë së Rajhut, Shefi i Shërbimit të Sigurisë dhe Shërbimit Informativ dhe Guvernatorin e Protektoratit të Bohemisë dhe Moravisë.

Alfred Meyer, Sekretari i Shtetit i Ministrisë së Territoret Lindore nën domenin e qeverisë gjermane.

George Leibbrandt, Shef i Departamentit Politik të Ministrisë së Territoret Lindore nën domenin e qeverisë gjermane.

Wilhelm Stuckart, Sekretar i Shtetit i Ministrisë së Brendshme.

Erich Neumann, drejtor i departamentit për planin katërvjeçar.

Roland Freisler, Sekretar i Shtetit e Ministër i Drejtësisë.

Josef Bülher, Sekretar i Shtetit të Guvernatorit të Përgjithshëm.

Martin Luther, nënsekretar i Ministrisë së Punëve të Jashtme.

Gerhard Klopfer, Sekretar i Kancelarisë së Rajhut.

Friedrich Wilhelm Kritzinger, Drejtor i Përgjithshëm i Kancelarisë së Rajhut.

Otto Hofmann, Udhëheqës i Zyrës Qendrore për Gara dhe Kolonizim.

Heinrich Müller, Udhëheqës i Gestapos.

Adolf Eichmann, sekretar i konferencës dhe kreu i Departamentit të Gestapo B4.

Karl Eberhard, komandant i policisë dhe Shefi i Shërbimeve të Sigurisë të Guvernatorit të Përgjithshëm.

Rudolf Lange, Komandant i Policisë dhe Shef i Shërbimeve të Sigurisë në Letoni.

Konferenca e Wannsee – ftesa dërguar nga Reinhard Heydrich për Martin Luther

 

Heydrich hapi takimin me një fjalim hyrës të gjatë për strategjitë politike dhe organizative të miratuara deri atëherë nga Qeveria gjermane për transferimin e hebrejve që jetonin në kontinentin evropian në një zonë të caktuar. Fillimisht kishte qenë e planifikuar të dërgoheshin në Madagaskar, si një vend mërgimi, por më vonë, kryesisht për shkak të zhvillimeve që po merrte lufta, u vendos që hebrejtë të dërgohen në kampet e përqëndrimit në Evropën Lindore në mënyrë që të përdoren si krah pun e lirë në gjitha strukturat operacionale dhe industriale që shërbenin për të mirëmbajtur makinerinë e luftës, ata do të merreshin edhe me ndërtimin e rrugëve, veçanërisht në ato vende të Evropës Lindore ku mungonin punonjës të aftë dhe të kualifikuar në fabrikat dhe industritë e territoreve të pushtuara dhe Rajhut.

Këta të fundit nuk do të evakuoheshin derisa të zëvendësoheshin nga punonjës me të njëjtin nivel kualifikimi. Nuk përmendet, në fakt, në raportin e konferencës (e vetmja kopje e ruajtur i përkiste Martin Lutherit, nënsekretari i Ministrisë së Punëve të Jashtme, por ato janë shkruar 30 kopje) nuk përmendet shfarosja, nuk përmenden armët ose metodat e shtypjes së hebrejve, por është identifikuar deportimi dhe puna e detyruar si metoda më efektive për të bërë një përzgjedhje natyrore të të burgosurve. Hebrejtë që jetonin në Evropë ishin rreth 11 milionë, kështu që kjo do të ishe shifra e dëbimit.

Gjatë punës së konferencës në Wannsee u diskutua se si, në vende të ndryshme evropiane të pushtuara nga ushtria gjermane, do të jetë e nevojshme për të realizuar sa më shpejt emigrimin e detyruar të njerëzve me origjinë hebraike: ishte verifikuar prania e hebrejve në të gjitha vendet evropiane dhe u përcaktuan vështirësitë në organizimin e emigrimit të detyruar në mënyrë efektive në Rumani, ku ishte më e lehtë për të blerë në mënyrë të paligjshme dokumente false dhe në Hungari, ku ende nuk ishte emëruar kreu i çështjes hebreje. Në Francë ai u vuri në dukje se nuk ka pasur probleme të mëdha në sajë të bashkëpunimit të qeverisë së Vichy ndërsa Bohemia dhe Moravia, e sunduar nga Heydrich, duhet të kenë qenë fushat e para në të cilat u aplikua zgjidhja përfundimtare. Italia dhe Spanja gjithashtu do të bashkëpunonin pa vështirësi në sajë të lidhjes së fortë me nazistët.

Konferenca përfundoi me kërkesë të Heyndrich për të gjithë pjesëmarrësit, për të ndihmuar menjëherë me zellin e tyre dhe njohuritë e tyre për të realizuar këtë projekt sa më shpejt dhe në mënyrë efektive. Dhe është me interes të theksohet se puna e detyruar e personave me origjinë hebreje është përdorur edhe nga industria gjermane, e cila pas luftës ka arritur një zhvillim të jashtëzakonshëm dhe ku kërkohet të fshihet fakti se u përdorën skllevër për të realizuar prodhimet e tyre. Ka shumë libra që tregojnë cilat kompanitë ishin të përfshira dhe ia vlen t’i lexosh për të kuptuar shkallën e komprometimit që populli gjerman pati me trajtimin e rezervuar nga nazistët ndaj popullit hebre./VOAL

 

 

Le Radical, 1914 – Ismail Qemali, princ Vidit : “Do t’ju shërbej me të njëjtën besnikëri që i kam shërbyer vendit tim.”

Burimi : gallica.bnf.fr / Bibliothèque nationale de France

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 20 Janar 2019

 

“Le Radical” ka botuar, të martën e 16 qershorit 1914, në faqen n°3,  një shkrim në lidhje me telegramin e Ismail Qemalit dërguar asokohe princ Vidit, të cilin, Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

 

Në Shqipëri

Ismail Qemal beu i dërgon një telegram princit të Shqipërisë

 

Vjenë, 15 qershor. – Sipas Korrespondencës Shqiptare, Ismail Qemal beu i dërgoi princit të Shqipërisë, para se të nisej për në Vlorë, një telegram në të cilin e suguron atë se ai do të kalonte pjesën tjetër të ditëve të tij duke i shërbyer sovranit me të njëjtën besnikëri që i kishte shërbyer vendit të tij.

 

Vetëvrasja e Mehmetit – Letrat sekrete të Enverit për Hetuesinë: Ja pyetjet që duhet t’i bëni Fiqret Shehut

Publikohen letrat sekrete të Enver Hoxhës të shkruara me dorën e tij në një bllok shënimesh në vitin 1982, në lidhje me pyetjet që hetuesit e Grupit Sepcial të Hetuesisë duhet t’i bënin Fiqret Shehut, e cila së bashku me dy djemtë e saj, Skënderin dhe Bashkimin, mbahej e izoluar nën masa të rrepta sigurie në një nga qelitë e Repartit 313 në Tiranë, i njohur ndryshe, si kaushi.

 

Çfarë i kërkonte Enveri asaj të depononte për Mehmetin dhe si i modifikonin hetuesit më pas pyetjet që duhet t’i bënin edhe disa pjestarëve të tjerë të atij “grupi armiqësor”?!

Nga Dashnor Kaloçi/ Plot 36 vjet më parë, në janarin e 1983-it, në “Repartin 313” të Tiranë, apo siç njihej ndryshe “Burgu i vjetër i Tiranës” (afër stacionit të trenit) filloi intesifikimi i procesit hetimor ndaj të ashtuquajturit “Grupi armiqësor i Kadri Hazbiut” që akuzoheshin si bashkëpunëtorë të ngushtë të “poliagjentit Mehmet Shehu”, ku bënin pjesë edhe Feçor Shehu, (ish-zv/ministër i Brendshëm dhe Drejtor i Sigurimit të Shtetit), Nesti Nase, (ish-ministër i Punëve të Jashtëme), Llambi Ziçishti, (ish-ministër i Shëndetësisë), Llambi Peçini, (ish-drejtor në Sigurimin e Shtetit për ruajtjen e sigurinë e personaliteteve të udhëheqjes), Mihallaq Ziçishti, (ish-zv/ministër i Brendshëm), Fiqret Shehu (bashkëshortja e Mehmetit), Ali Çeno, (ish-komandant i grupit të shoqërimit të kryeministrit Mehmet Shehu), Gani Kodra, (ish-funksionar në Sigurimin e Shtetit), Xhavit Ahmetaga (berber në Hotel Dajti), Skënder dhe Bashkim Shehu, etj. Lidhur me këtë ngjarje tashmë të njohur dhe të shumpërfolur vetëm pas viteve ’90-të me shëmbjen e regjimit komunist u bë e mundur publikimi dokumenteve arkivore me proces-verbalethetimore dhe gjyqësore si dhe disa dëshmi të dhëna nga ish-pjestarë të atij “grupi armiqësor”, duke hedhur dritë e dëshmuar mbi akuzat që u bëheshin atyre si dhe dëshmitë e të pandehurve. Pjesë e tyre janë edhe këto dokumente mjaft të rralla dhe autentike që po botojmë në këtë shkrim, të cilat po i publikojmë në vazhdën e atyre dhjetëra e dhjetëra dokumenteve dhe materialeve të ndryshme arkivore, të cilat i kemi pasqyruar prej vitesh në faqet speciale të rubrikës dossier.

Dokumentet në fjalë, janë disa letra në dorëshkrime të shkruara nga ish-diktatori komunist Enver Hoxha me dorën e tij, ku ai ka formuluar një sërë pyetjesh për Fiqret Shehun dhe veprimtarinë armiqësore të bashkëshortitit të saj, ish-kryeministrit shqiptar Mehmet Shehu, i cili vetëm pak kohë më parë, në mëngjesin e 18 dhjetorit të vitit 1981, u gjet i vdekur nga plumb-a pistolete në dhomën e tij të gjumit në vilën e re të “Bllokut” ku ai banonte. Këto dorëshkrime të Enver Hoxhës me pyetjet përkatëse për Fiqretin, i përkasin periudhës së fillimit të vitit 1982, pak kohë pas vetëvrasjes (sipas versionit zyrtar) të ish-kryeministrit Mehmet Shehu, kur bashkëshortja e tij Fiqreti, së bashku me dy djemtë, Skënderin dhe Bashkimin, ishin arrestuar dhe mbaheshin të izoluar në burgun 313 të Tiranës, të akuzuar si “bashkëpunëtorë të armikut Mehmet Shehu”.

Bashkë me këto letra origjinale të shkruara nga ish-diktatori komunist i Shqipërisë, po publikojmë edhe disa nga process-verbalet hetimore, në ngarkim të Fiqret Shehut, të bëra kryesisht në periudhën mars-qershor të vitit 1982, kur ajo mbahej e izoluar në qelitë e Repartit 313, siç quhej asokohe burgu i vjetër i Tiranës që ndodhet edhe sot fare pranë Arkivit Qëndror të Shtetit.

 

PYETJET E ENVERIT ME SHKRIMIN E TIJ

Dorëshkrimet e Enver Hoxhës, me pyetjet që ai ka hartuar e përpiluar në fillimin e vitit 1982, për Fiqret Shehun, janë të shkruara me stilograf (bojë blu “Pelican”), në disa fletë blloku shënimesh me katrorë, (apo siç quhen ndryshe nga nxënësit: fletrore matematike), të cilat Enveri i praktikonte shpesh. Mbajtja e shënimeve nga ana e Enver Hoxhës në blloqe të tillë me katrore, veç të tjerash konfirmohet edhe nga faksimilet e shënimeve të tij të botuara edhe në albumin luksoz me ngjyra, që iu kushtua pas vdekjes së tij, ku pjesa më e madhe e shënimeve janë të shkruara në të tilla blloqe. Në krye të faqes së parë të dorëshkrimeve të Enver Hoxhës është shkruar:

“Pyetje për Fiqret Shehun” dhe më pas janë radhitur pyetjet e shkruara në formë poezish, duke u vënë edhe numrat përkatës nga njëshi e me radhë. Disa nga pyetjet, si p.sh. katra apo gjashta, kanë dhe disa nënpyetje, të cilat Enver Hoxha i ka vënë me gërma nga a-ja tek d-ja. Ajo që bie në sy, po të shihet ana formale e radhitjes së pyetjeve, është se pas pyetjes së katërt, e cila është ndarë në pesë nënpyetje nga a-ja tek e-ja, Enveri nuk është treguar shumë i vëmëndshëm, pasi i vazhdon pyetjet e tij duke filluar përsëri nga numri katër. Pra, në pyetjet e tij janë dy pyetje me numrin katër.

Pyetjet e Enverit i transmentonte Ramizi me Nexhmijen

Por, ajo që ka më shumë rëndësi në letrat me dorëshkrimet e Enver Hoxhës, nuk është renditja apo radhitja e tyre, por mënyra se si ato përcilleshin deri tek hetuesit, që ishin caktuar në Grupin Special të Hetuesisë së Përgjithshme, për të zhvilluar procesin hetimor në ngarkim të “Grupit armiqësor të Mehmet Shehut”, ku, përveç Fiqret Shehut dhe dy djemve, Skënderit e Bashkimit, bënin pjesë dhe një numër i madh ministrash e funksionarësh të tjerë të lartë të cilësuar si bashkëpunëtorë të ngushtë të ish-kryeministrit Mehmet Shehu, si Kadri Hazbiu, Feçor Shehu, Nesti Nase, Llambi Ziçishti, Llambi Peçini, Mihallaq Ziçishti, Fiqret Shehu, Ali Çeno, Gani Kodra, Xhavit Ahmetaga etj.

Sipas dëshmive të njërit prej ish-hetuesve të atij procesi hetimor, (i cili ka preferuar të mbetet anonim), në lidhje me këtë problem, bëhet e ditur se Enver Hoxha nuk kishte përpiluar pyetje vetëm për Fiqret Shehun, por edhe për disa nga “kokat” e tjera të atij grupi, si Kadri Hazbiu, Feçor Shehu, Llambi Ziçishti, Nesti Nase e ndonjë tjetër. Po sipas dëshmisë së këtij hetuesi, bëhet e ditur se pyetjet e përpiluara nga Enver Hoxha në adresë të personave të sipërpërmendur nuk kalonin drejtpërsëdrejti tek hetuesit e Grupit Special të Hetuesisë së Përgjithshme, por ato kalonin disa shkallë hierarkike të regjimit të asaj kohe. Lidhur me këtë, ish-hetuesi në fjalë, tregon se janë tre variante me të cilat pyetjet e Enver Hoxhës mund të kenë mbërritur tek hetuesit.

Varianti i parë, sipas tij, është ai që: Enveri ia ka komunikuar ato njeriut më besnik të tij, Ramiz Alisë dhe më pas Ramizi ka thërritur Kryehetuesin e Republikës të asaj kohe, Qemal Lame, duke ia dhënë me shënime, ashtu siç i merrte nga Enveri. Varianti i dytë është ai që: Enveri ia ka besuar ato Nexhmijes, e cila mund dhe duhet të ketë qenë bashkëpunëtore në hartimin e përpilimin e atyre pyetjeve dhe më pas ato janë transmetuar shkallë-shkallë deri sa kanëmbërritur tek hetuesit e Grupit Special të kryesuar nga Sokol Spiro Koleka, Thoma Tutulani e Pelivan Luçi (në përbërje të grupit ishin edhe Sh.B., F.S., F.K., F.Ç., M.N., D.P., B.A., B.C., S.M., L.B.,).

Ndërsa varianti i tretë është ai që: Enveri ia trasmetonte pyetjet ministrit të Brendshëm, Hekuran Isai, dhe ky më pas i kalonte ato tek Kryehetuesi i Republikës, i cili ua jepte ato vartësve të tij. Por ish-hetuesi i përmbahet dhe beson në variantin e parë dhe të dytë të transmetimit të pyetjeve, atë me anë të Ramiz Alisë ose Nexhmijes, të cilët ishin dhe dy njerëzit më të besuar të tij, që kontrollonin dhe vendosnin për gjithçka.

Pyetjet e Enverit dhe hetuesve për Fiqretin

Në pyetjen e parë që Enver Hoxha ka përgatitur për Fiqret Shehun shkruhet:

“Ç’di ajo për jetën aventureske të M. Shehut.

1.a) në Spanjë

2.b) në kampe përqëndrimi”.

Pas këtyre pyetjeve, në pikën e dytë shkruhet:

“Lidhjet e tij me agjenturën amerikane, Gestapo, franceze”.

Këto pyetje të përpiluara nga Enver Hoxha, dhe të shkruara me dorën e tij, më pas i jepeshin Hetuesisë dhe ajo i rregullonte, duke i koncentruar apo zgjeruar ato sipas rastit. Kështu, lidhur me pyetjen e pikës së dytë, ku thuhet:

“Lidhjet e tij me agjenturën amerikane, Gestapo, franceze”, në process-verbalin e Hetuesisë Speciale dy hetuesit (D.P. dhe S.F.), që kanë marrë në pyetje Fiqret Shehun, e kanë formuluar atë duke ia paraqitur asaj në këtë mënyrë:

“Na shpjegoni e pandehur, a është vënë armiku Mehmet Shehu në shërbim të agjenturave të shteteve të huaja? Në rast se po, cilës agjenturë, në ç’kohë është vënë në shërbim dhe kur e keni mësuar ju këtë?”

“Deponimet” e Fiqret Shehut

Pas pyetjes së hetuesve, në “përgjigjen” e Fiqret Shehut, e cila në fund mban firmën e saj dhe të dy hetuesve në fjalë, midis të tjerash, shkruhet: “Këto dyshime që m’u krijuan për tëkaluarën e Mehmet Shehut, m’u forcuan me çlirimin e Shqipërisë e pikërisht në vitin 1945, kur në vëndin tonë erdhi misioni amerikan.

Më kujtohet se në këtë kohë ne kemi banuar në një godinë që sot është shtëpia e pritjes Nr.1, ndërsa misioni amerikan ishte vendosur në godinën ku sot është Ambasada italiane. Në këtë kohë, një ditë erdhi Mehmet Shehu dhe më kërkoi që t’i bënim një vizitë mirseardhje misionit amerikan, në krye të të cilit ishte ish drejtori shkollës Teknike Amerikane ku kishte mësuar Mehmet Shehu. Kur Mehmet Shehu më bëri këtë propozim, unë i thashë: “Ç’duhet kjo vizitë, aq më tepër ç’dua unë për t’i uruar shefit të Misionit Amerikan mirseardhjen?” Mehmet Shehu më tha: “Unë e kam pasur drejtor shkolle dhe thjesht një vizitë mirseardhje do t’i bëjmë”. Së bashku me Mehmet Shehun shkuam në godinën e misionit amerikan, ku na priti kryetari i misionit, Fulci.

Mbaj mënd se në atë rast atje kishte dhe njerëz të tjerë nga tanët, por mua s’më kujtohen as emrat dhe as fytyrat, sepse në fakt nuk i kisha parë ndonjëherë. Në këtë rast, Fultz-i duke iu drejtuar të pranishëmve tha: “O bijt e mi, tani jeni bërë të mëdhenj dhe keni shumë punë për të bërë, prandaj veproni”. Pas mbarimit të vizitës, unë e pyeta Mehmet Shehun se ç’duhej kjo vizitë, cilët ishin ata njerëz që ishin të pranishëm në vizitë dhe unë nuk njoh asnjë, dhe në formë vërejtje shtova se s’duhet ta kishim bërë këtë vizitë.

Ndërsa ai m’u përgjegj, s’bëmë keq që vajtëm, ndërsa njerzit që ishin atje, përgjithësisht ishin ish nxënës të Shkollës Teknike. Kur Mehmet Shehu ishte ministër i Punëve të Brendëshme, viti s’më kujtohet, ishte vendosur zyrtarisht që të liroheshin disa të burgosur politikë. Me ketë rast në një bisedë që më bëri Mehmet Shehu më tha se kishte marrë detyrë nga Zbulimi Amerikan që së bashku me të tjetër të mundohej të lironte nga burgu edhe disa të dënuar nga ish gjyqi i grupit të intelektualëve si agjent të Zbulimit Amerikan.

Unë, më tha Mehmet Shehu në këtë bisedë, do t’i liroj këta nga burgu që ata të vazhdojnë të punojnë e të veprojnë në shërbim të amerikanëve kundër vëndit e rendit tonë. Unë i thashë Mehmet Shehut: “Çështë kjo që thua, si do t’i lirosh këtë agjentë për të punuar kundër vëndit e rendit tonë!” Ai m’u përgjigj: “Unë jam detyruar që të veproj kështu sepse që kur kam qenë nxënës në shkollën Teknike Amerikane, ish drejtori i kësaj shkolle, Fultz-i më ka vënë në shërbim të Zbulimit Sekret Amerikan.

Unë kur dëgjova Mehmet Shehun që tha këto fjalë, i thash duke qenë e tronditur: “Çfarë bëre kështu Mehmet, po tani si do vej halli?” Me sa më kujtohet koha e kësaj bisede ka qenë viti 1953-1954. Përsa i përket mënyrës se si armiku Mehmet Shehu është lidhur me agjenturat e huaja, si në rastinkonkret, ashtu edhe në rastin që do të shpjegoj më poshtë, sot për sot unë nuk do të jap shpjegime…”

Si i modifikonte Hetuesia pyetjet e Enverit për Fiqret Shehun

Në pyetjen e tretë që Enver Hoxha ka formuluar për Fiqret Shehun, lidhur me shpjegimet që ajo duhej të jepte për bashkëshortin e saj, Mehmetin, thuhet:

“Lidhjet e tij me titistët. Si është angazhuar prej tyre dhe si i mbante lidhjet me ta para dhe pas prishjes (1948)”.

Këtë pyetje të Enverit hetuesit e Grupit Special të Hetuesisë së Përgjithshme që ishin caktuar për të zhvilluar procesin hetimor ndaj të ashtuquajturit “Grupi armiqësor i Mehmet Shehut” ia kanë paraqitur Fiqret Shehut duke e formuluar në këtë mënyrë:

“Cila është veprimtaria armiqësore konkrete që grupi juaj, i kryesuar nga Mehmet Shehu, ka zhvilluar në zbatim të detyrave të dhëna nga revizionistët sovjetikë e jugosllavë, për të goditur vijën marksiste-leniniste të Partisë në Konferencën e Partisë të Tiranës të vitit 1956?”.

Lidhur me këtë pyetje të hetuesisë, në “dëshminë” e Fiqret Shehut e cila ndodhet në proces-verbalet e saj, midis të tjerash shkruhet: “Unë kam folur se në zbatim të detyrave që më kanë vënë jugosllavët, kur isha Sekretare e Parë e Komitetit të Partisë të Tiranës, kam zhvilluar veprimtari për të goditur vijën e Partisë, si p.sh. në Konferencën e Partisë të Tiranës. Veç sa kam shpjeguar për lidhjet e mija me elemnetë antiparti dhe armiq, unë sot do të shpjegoj edhe se si është organizuar dhe drejtuar kjo punë armiqësore direkt nga grupi ynë, i kryesuar nga Mehmet Shehu, sipas orientimeve që i janë dhënë atij nga Legata Jugosllave në Tiranë.

Para zhvillimit të punimeve të Konferencës së Partisë të Tiranës, Mehmet Shehu, në linjën e lidhjeve të tija të fshehta me sovjetikët dhe unë me jugosllavët, jemi orientuar të punonim për të aktivizuar elementë armiq dhe antiparti në drejtim që edhe në vëndin tonë partia të ndërronte kursin marksist-leninist e të fillonte i njëjti proces si në Bashkimin Sovjetik e në vëndet e demokracisë popullore. Për këtë qëllim si platformë do të ndiqej vija e Kongresit të XX-të Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik, meqënse vija e këtij Kongresi ishte plotësisht në favor të jugosllavëve, sepse siç dihet, atje Jugosllavia u mor në mbrojtje duke u konsideruar si një vënd socialist.

Punë të madheme ne në këtë kohë bëri Legata Jugosllave. Siç kam shpjeguar nëpërmjet Feçor Shehut nga Legata Jugosllave mua m’u caktua detyra që duhej të kryeja për aktivizimin e elementëve antiparti dhe armiq dhe unë në mënyrë të kamufluar kam punuar me këta elementë, disa prej të cilëve me pyetjet e diskutimet që bënë dolën hapur duke kërkuar rishikimin e vijës së ndjekur nga Partia e Punës së Shqipërisë që nga prishja e marrëdhenieve të vendit tonë me Jugosllavinë e deri në 1956”.

“Lidhjet agjenturore të Mehmetit brenda dhe jashtë”

Në një nga pyetjet e tjera të Enver Hoxhës për Fiqreten, ndër të tjera shkruhet:

“Me kë kish lidhje Mehmet Shehu brenda dhe si i mbante lidhjet me jashtë?”.

Këtë pyetje të Enverit hetuesit e kanë ia kanë paraqitur Fiqretes duke e formuluar në këtë mënyrë: “Çfarë veprimtarie konkrete është kryer nga grupi i juaj armiqësor në rastin e zbulimit të të puçit në ushtri, të kryesuar nga Beqir Balluku, dhe sabotatorëve në ekonomi të kryesuar nga Abdyl Këllezi?” Lidhur me këtë pyetje, në deponimet e Fiqret Shehut, midis të tjerash thuhet:

“Në proceset e mia unë kam shpjeguar se Mehmet Shehu ka qenë organizator dhe frymëzues i i veprimtarisë komplotiste që kryhej për të goditur Partinë e Punës të Shqipërisë, nga grupi i puçistëve në Ushtri dhe i sabotatorëve në sferën e Ekonomisë dhe të organizimit shtetëror. Duke ekzistuar një lidhje e tillë në këtë veprimtari armiqësore, Mehmet Shehu që ishte në krye të grupit tonë, qysh në atë kohë ka marrë masat dhe masat që nga zbulimi dhe demaskimi i veprimtarisë komplotiste të mos shfrynte asnjë e dhënë ose sinjal që mund të rrezikonte qoftë drejtpërsëdrejti Mehmet Shehun, qoftë edhe ndonjë nga pjestarët e tjerë të grupit tonë armiqësor.

Nga bisedat që kam zhvilluar në atë kohe me Mehmet Shehun, unë jam ne dijeni të këtyre manipulimeve që janë bërë, si në fazën e hetimit të këtyre grupeve ashtu edhe në periudhën e mëvonëshme. Kur hetohej grupi i puçistëve në ushtri, Mehmet Shehu më ka thënë se ai kishte udhëzuar Feçor Shehun që të merrte masa dhe hetimet të përqëndroheshin në drejtim që puçistët të flisnin për veprimtarinë armiqësore që kishin kryer me njëri tjetrin ose në bashkëpunim me kuadrot e tjerë të ushtrisë që u goditën nga Partia si pjestarë të kastës. Feçori ishte porositur që me pretekstin e ruajtjes së kuadrove e që të mos “hidhej” baltë mbi ta, me forma të kamufluara t’u bëhejpresion, sidomos Beqir Ballukut, Petrit Dumes dhe Hito Çakos, që të mos flisnin për lidhje në veprimtari armiqësore me kuadrot e tjera dhe të flisnin vetëm rreth fakteve që dolën nga Partia në pleniumet e pestë dhe të gjashtë të Komitetit Qëndror.

Në një bisedë tjetër në vitin 1970-‘71 që më ka bërë Mehmet Shehu, më ka thënë se nëpërmjet agjenturës së huaj, sovjetike ose jugosllave, sakt kjo nuk më kujtohet, ai ishte vënë në dijeni se në ushtri vepronte një grup armiqsh i kryesuar nga Beqir Balluku, Petrit Dume, Hito Çako etj, ndërsa në ekonomi një grup që drejtohej nga Abdyl Këllezi, Kiço Ngjela etj. Në këtë bisedë Mehmet Shehu më ka thënë se nga agjentura e huaj ishte porositur që pa zbuluar veten si agjent, të futej në këto grupe armiqsh, t’i organizonte dhe të vepronte bashke më to. Më kujtohet se në mars prill të vitit 1972 kur së bashku me Mehmet Shehun shkuam në Paris, se ai do të operohej, në klinikën ku u bë operacioni, të professor Arnusit, një ditë kishte shkuar një person i veshur si mjek, të cilin se njihte dhe se kishte parë në atë klinikë. Kur unë shkova në klinikë, Mehmet Shehu më tregoi se ky person i ishte paraqitur si mjek, por në fakt ishte njeri i agjenturës amerikane dhe i kishte dhënë porosi Mehmet Shehut që kur të kthehej në Shqipëri të vepronte më aktivisht për të përmbysur pushtetin popullor në Shqipëri. Ditët e fundit të marsit 1981 kur unë do të shkoja për kontroll mjeksor në Paris e Suedi, Mehmet Shehu më dha një porosi dhe më tha:

Në Paris, tek hyrja kryesore e shtëpisë do takosh një person dhe do të japë diçka për mua, ti merre këtë plaçkë, mbaje me vete dhe ta ruash me kujdes e do të ma dorëzosh vetëm mua. Në të vërtetë disa ditë para se të largohesha nga Parisi tek hyrja kryesore e shtëpisë, pasi zbrita nga makina, tek pjesa me xhamllëk, m’u afrua një person i panjohur për mua. Ky person kishte këto karakteristika: Ishte i gjatë mbi mesataren, i holl, bjond dhe duke më folur në frëngjisht më tha:

“Kam një pako të vogël për zotin Shehu”. Në këtë kohë më jep pakon dhe më thotë t’ja japësh vetëm zotit Shehu. Pakua që më dorzoi ishte me madhësi sa një pakte cigaresh dhe në letrën mbëshjtjellëse i adresohej e shkruar në frëngjisht, zotit Shehu. Unë duke pasur parasysh porosinë e Mehmetit, e mora dhe e futa menjëherë në çantë dhe u largova. Pakon e mbaja gjithmonë me vete në çantën e dorës dhe asnjëherë nuk e lija në vende pa qenë e pranishme vetë. Disa ditë më vonë pas marrjes së pakos, unë kam shkuar në Suedi për kontroll mjeksor dhe pasi kam qëndruar për dhjetë ditë, jam kthyer në Shqipëri duke qëndruar dy tre net në Itali.

Më datën 2-3 dhjetor të vitit 1981 mbasi Mehmeti i kishte bërë një letër djalit në Suedi, unë e gjeta shumë të shqetësuar në dhomën e tij të punësnë katin e parë dhe kur e pyeta sepse je në këtë gjëndje, ai më tha: Unë ty, lidhur me fejesën e Skënderit nuk të kam treguar të vërtetën, por atë fejesë unë e bëra jo nga e mira, por nga e keqja. Kur unë e pyeta pse nga e keqja, ai vazhdoi të më shpjegoi duke më thënë se ato që bëra në rini, po i vuaj në pleqëri duke më përsëritur faktin e vënies së tij në shërbim të agjenturës amerikane.

Po në këtë rast Mehmeti më tha se në pakon që unë solla nga “miku i tij” nga Franca, mora porosi nga agjentura e huaj që duhej të veproja në aktivisht për goditjen e vijës së Partisë deri në likujdimin e Sekretarit të Parë të Komitetit Qëndror të Partisë së Punës së Shqipërisë, për këtë qëllim ata më dërguan edhe helmin në formë sheqerke dhe me veprim të ngadalshëm që unë ta përdor për të likujduar Sekretarin e Parë të Komitetit Qëndror të Partisë së Punës së Shqipërisë”. Për këtë çështje unë do të jap shpjegime të hollësishme më vonë…

Proces-verbalin pasi e lexova vetë dhe pasi pashë se thëniet e mija ishin shkruar drejt, i nënshkruaj pa vërejtje.

E pandehura Fiqret Shehu

Hetuesit S.F. dhe D.P.

Kështu thuhet në një nga process-verbalet e shumtë në ngarkim të Fiqret Shehut, i cili mban datën 18 mars të vitit 1982. Po si qëndron e vërteta rreth këtyre dëshmive?

Mashtrimi i madh i Enverit

Nga shumë dëshmi të marra nga ata pak persona që jetojnë ende nga ashtuquajturi “Grupi armiqësor i Mehmet Shehut”, ashtu dhe nga njëri prej hetuesëve të atij procesi, bëhet e ditur se ai ka qenë një proces farsë dhe i montuar sipas porosive dhe udhëzimeve Enver Hoxhës, me qëllimin e vetëm që ai të mbulonte eleminimin fizik të ish-kryeministrit Mehmet Shehu për të cilin u tha se vrau veten. Si dëshmitë e Fiqret Shehut ashtu dhe të gjitha dëshmitë e atij procesi janë hartuar e përpiluar nga vetë hetuesit, sipas porosive të dhëna nga eprorët e tyre në bazë të pyetjeve që kishte hartuar më parë vetë Enver Hoxha.

Dhe më pas të pandehurve u janë marrë firmat nën presione fizike dhe psiqike nga më monstruozët. Po kështu si Fiqreten ashtu dhe të tjerët hetuesit i kanë detyruar që t’i lexonin me zë dëshmitë që kishin parashkruar vetë dhe pa dijeninë e tyre ata i kanë incizuar dhe më pas ato incizime u lexuan në të gjitha ndërrmarrjet e qëndrat e punë kudo në Shqipëri. Veç të tjerash,farsa e porcesit të “Grupit armiqësor të Mehmet Shehut” vërtetohet më së miri edhe nga këto dorëshkrime të Enver Hoxhës (me pyetjet për Fiqret Shehun) që po publikojmë në këtë shkrim të cilat hedhin dritë duke konfirmuar katërcipërisht atë çka është folur prej kohësh për këtë çështje.

Po të shikojmë ato çka ka shkruar Enver Hoxha në veprat e tij në “Tablo Sinoptike” për Mehmet Shehun, në mes të tjerash thuhet: “Nga hetimet pas vetëvrasjes së Mehmet Shehut dhe nga dokumentet që ka në dorë Partia, rezulton se Mehmet Shehu ka qenë rekrutuar agjent i amerikanëve që kur ndiqte shkollën e Fulcit në Tiranë…” Por kjo thënie deklamative e Enverit e cila është dhe epiqendra e akuzave të tij ndaj Mehmet Shehut, nuk qëndron dhe bie tërsisht poshtë, pasi nuk ka qenë Hetuesia ajo që ka ngritur e para akuzat për Mehmet Shehun, por vetë Enveri.

Kjo gjë shihet më së miri edhe nga këto faksimile me dorëshkrime që po publikojmë në këtë shkrim, të cilat nuk kanë fare nevojë për koment. Pra, gjithshka që lidhet me çështjen e eliminimit të Mehmet Shehut, u u realizua nga Enveri e Nexhmija për t’i hapur rrugën për pushtet Ramiz Alisë, garantuesit të sigurtë të familjes Hoxha pas vdekjes së Enverit dhe në këtë kuadër, u pushkatuan Kadri Hazbiu, Feçorr Shehu, Llambi Ziçishti dhe Llambi Peçini.

PYETJET E ENVERIT PER FIQRET SHEHUN

4.Si i mbante lidhjet Mehmet Shehu me shërbimet e fshehta të huaja: me amerikanët-Inglezët-Sovietikët-Jugosllavët etj.

5.Ç’detyra këto agjentura i kishin caktuar Mehmet Shehut? Si i kryente ai këto

6.a) Cila agjenturë ishte më kërkuesja dhe kërcënuesja.

7.b) a kishte përplasje në mes tyre?

8.Cila agjenturë i kërkoi që të vepronte?

9.a) cili ishte pllani i veprimit të M.Sh.

10.b) Ç’kondita i vunë për të vepruar?

11.c) Me ç’anë ia vunë këto detyra d) Me kë kish lidhje Mehmet Shehu brenda, dhe si i mbante lidhjet jashtë

Le Gaulois (1913) – Miratimi i Ismail Qemalit për krijimin komitetit shqiptar të Milanos

Burimi : gallica.bnf.fr / Bibliothèque nationale de France

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 19 Janar 2019

 

“Le Gaulois” ka botuar, të premten e 11 prillit 1913, në faqen n°2,  një shkrim në lidhje me krijimin e një komiteti shqiptar në Milano me miratim të Ismail Qemalit, të cilin, Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

 

Një komitet shqiptar

 

Milano, 10 prill.

 

Në mesin e refugjatëve shqiptarë u formua një komitet, nën patronazhin e princit mirditor Bibdoda, me ndihmën e disa personaliteteve të kolonive shqiptare në Shtetet e Bashkuara dhe Itali.

 

Ky komitet, i miratuar nga Ismaïl Qemal Beu, ka për qëllim të informojë opinionin publik evropian mbi kërkesat e kombit shqiptar dhe të mbrojë të drejtat e tij; ai përfshin përfaqësues të krahinave të ndryshme të Shqipërisë;

 

Ky komitet do të fillojë publikimin e një gazete me seli të përkohshme në Milano.

 

M.

Historianëve, mashtrues të historisë kombëtare, ta mësojnë se jo përjetësisht mund t’i mbajnë të përbaltur personalitete si Mustafa Merlika Kruja – Nga Mërgim Korça

(Komente rreth Letërkëmbimit Mustafa Kruja – Patër Paulin Margjokaj)

 

Jemi në mesin e dhjetvjeçarit të dytë qëkur de jure u përmbys diktatura, ai sistemi i dhunshëm komunist, por praktikisht mendësía komuniste ësht’ajo e cila vazhdon e mbisundon në vëndin tonë lidhur me parimet e demokracisë si edhe gjykimin e historisë. Nisur nga ky pohim i përgjithshëm, që të jetë ky edhe i besueshëm, doemos që duhet t’a mbështes këtë arsyetim por, me që objektivi i këtij shkrimi nuk është analiza e krahasuar e dy sistemeve, atij diktatorial nga njera anë si edhe i atij demokratik, por analiza e letërkëmbimit të lartpërmendur në titullin e shkrimit, do të trajtohen vetëm themelet mbi të cilat duhet mbështetet demokracía që analizat historike të rezultojnë sa më racionale e po aq edhe të paanëshme.
I a fillojmë pra, hap mbas hapi, mbështetur në kriteret bazë të koncepteve lidhur me demokracinë, rreth të cilëve fatkeqësisht aq është spekulluar edhe vazhdon e spekullohet, të vemë në dukje se cilët duhet të jenë vetë këto koncepte.
Etimologjikisht koncepti demokrací nënkupton pushtet të popullit por, në regjimet diktatoriale në emër të këtij pushteti, për ironí janë ndërmarrë veprimet më antipopullore.
Koncepti i dytë themelor ësht’ai që u takon politikave demokratike. Këto duhet t’i mishërojë të zbatuarët e një qeverisjeje kushtetuese ku, përligja e ushtrimit të saj, të përcaktohet nga vullneti i lirë dhe i pavarur i popullit. E mbi gjithë këtë kollonë mbi të cilën duhet të mbështetet demokracía e vërtetë, themelorja e themeloreve është kontrolli si edhe kufizimi i pushtetit të udhëheqësit i cili kurrsesí nuk duhet të ketë pushtet absolut ! Në të tillë pushtete, e ka treguar përvoja, edhe historia deformohet simbas interesave të udhëheqësve.
Herodoti, i cili ruan veçorí arsyetimesh tejet bashkëkohore, ka shpjeguar qartë nga ana filozofike ndryshimin ndërmjet mythos (shtrëmbërimit me qëllim) dhe histora (fakteve historike). Ai tregonte se si Egjyptasit e vjetër i quanin barbarë të gjith’ata që nuk e flisnin gjuhën e tyre (Hist.II 158, 5) e njëkohësisht ka lënë edhe maksimën e madhe : … është kusht i pakundërshtueshëm fakti që pushteti i pakufíshëm, detyrimisht çon në pushtet absolut !
Që këtej lind edhe koncepti i tretë bazë lidhur me domosdoshmërín’e njohjes hollësishme të fakteve të kaluara të pashtrembëruara, për t’a gjykuar të kaluarën si edhe për të mos rënë më në gabime të përsëritura. I konkretizuar ky koncept, gjëndet i zbatuar në hulumtimet tejskajshmërisht të gjera të Sokratit përtej normave e përtej tabúve !
U zunë në gojë këto premisa pikërisht sepse paralelisht ka ardhur duke u rritur nevoja e leximit të historisë sipas optikës gjyqësore, gati domosdoshmëría e vënjes nën proces e historisë ose së paku të episodeve të saja më tragjike. Planet e veprimit të historianit me të gjykatësit të paanshëm, dëndur thuajse mbivendosen ndaj njeritjetrit dhe sinteza e tyre duhet të shërbejë si udhërrëfyese për veprimet bashkëkohore si edhe të na bëjë sa më të vëmendshëm lidhur me të ardhmen. Gërshetimi kompleks ndërmjet historisë dhe kujtesës, ndërmjet dëshirës për drejtësí si edhe gjykimit historik, ndërmjet rindërtimit të së vërtetës dhe dënimit, (moral apo faktik), të personave përgjegjës për egërsín’e regjimeve të përmbysura, duhet t’i zhdukë përfundimisht disa nga fantazmat që veç makth vazhdojn’edhe mbjellin.
Mbështetur tashti në gjithë premisat e shtruara më lart ku sintetizimi i tyre na çon në përfundimin se : Mësimet e të vërtetave pa shtrembërime, të së kaluarës, kanë vlera absolute lidhur me të ardhmen, e ftoj lexuesin t’a ndjekë këtë analizë fluturimthi që do t’i bëhet vëllimit të botuar me letërkëmbim 11-vjeçar (1947 – 1958) ndërmjet Mustafa Merlika Krujës si edhe priftit françeskan Patër Paulin Margjokajt. Në qoftë se, mbas leximit të kësaj analize, lexuesi intrigohet t’a lexojë gjithë letërkëmbimin origjinal, suksesi do të jet’i dyfishtë : Së pari, kjo analizë do t’ia ketë arritur qëllimit, si ftesë në vetvete, që të lexohet krejtë vëllimi. Nga ana tjetër, lexuesi i ndershëm dhe objektiv, shpresoj se do t’a zgjerojë shumë këndvështrimin rreth gjykimeve që ka dhënë përparandej, i keqinformuar, krahasuar me ato që do të japë në të ardhshmen, mbas leximit të këtij margaritari patriotizmi, guri themeli të një sjelljeje shëmbullore etiko – morale si edhe të një erudicioni skajor !
E ndjej me vënd t’a filloj analizën e vëllimit me letërkëmbime, me portretizimin e bërë nga Tahir Kolgjini të figurës Mustafa Krujës : Dy gjâna ishin ato që mund t’ia lidhshin kâmbë e duer Mustafës në zbatimin e vendimit të vet : Kur çashtja paraqitej e pápajtueshme me interesat e Atdheut, ose kur ajo vinte ndesh me parimet e Tija morale.
Tek i shkruan Padres Mustafa Kruja se e ndjen veten në shkretí “… pa familje, por me uzdajë (shpresë) se nji ditë e shoh, veçse pa miq për gjithmonë … un kam me kênë këtu deri qi mos të jetë gjetun në çdo skânj të botës nji kafshatë buke për mue e fitueme me djersën t’eme … ” (Fq. 13). E lemë në një anë situatën e trishtë ku familja dhe gjiníja e tij u kalb burgjeve e internimeve e ai s’e pa kurrë më përgjatë jetës tij. Po a mund të mendohet e të bëhen përqasje me ish kryeministra bashkëkohës ? M.Kruja, sapo nuk e mban më postin e kryeministrit, për t’iu shmangur të jetuarit në kurriz dashamirësh e mirëbërësish, gjashtëdhjetëvjeçar ëndërron t’a nxjerrë kafshatën e bukës me djersë të tijën !
Mirënjohje Abas Kupit i cili, duke e marrë vesh se M.Kruja nuk e përballonte dot jetesën në Itali, e fton në Egjypt pranë Ahmet Zogut. E M. Kruja shkruan “… rrethanat më kanë pasë pajtue me Zogun qyshë më 1943, kur m’u mbush mêndja se populli shqiptar ka nevojë për Të. Tash po pajtohem edhe për s’afri …! (Fq. 20).
Sa prekëse tek M. Kruja, duke zënë në gojë veprën e Patër Gjergj Fishtës Anzat e Parnasit, ku autori ka vënë mbishkrimin filozofik “Qeshem veç pse s’muj me kjá”, (marrë nga një autor latin), i tregon Padres se si ndërsa ai (M.Kruja) rrekej t’ia mbushte mëndjen më 1920-ën Patër Gjergjit të hartonin një program partije politike, Ai (Patër Gjergji) i kishte thënë “… Pse po lodhe, more Mustafë, Shqipnija qi duem ti e un nuk bâhet!” (Fq. 26).
E ftoj lexuesin t’a ndjekë me vëmëndjen e duhur, si edhe sipas optikës së sotme të viteve 2000, arsyetimin e M.Krujës hedhur në letër më 20 dhjetor 1949 (Fq.26 – 27). “… Nji dhunë, po, na kanë bâmë Tyrqit kombtarisht. Jo qi na sunduen katër shekuj e gjysë, se pa ta ndoshta do të na kishte pasë sundue Sllavi me konsekvenca shumë mâ të këqija kombtarisht, por qi na ndërruen fén, neve nji grusht gjind mjedis nji bote të krishtenë. Kjo gjâ mund të na e ketë vonue indipendencën t’onë nja 100 vjet e me atë vonesë pengue unitetin t’onë kombtar.”
Një mësim i madh nxirret teksa frati i lutet M.Krujës të mos humbasë kohë por t’i shkruajë kujtimet e tija, e M.Kruja i flet lidhur me dy pengesa themelore q’e bëjnë të stepet në atë drejtim. Pengesa e parë, ngurrimi para faktit se duhej të shkruante shumë si edhe gjerësisht për vete, duke pasë qenë gjithmonë protagonist në jetën politike që nga pjesëmarrja e tij në ngritjen e flamurit në Vlorë më 28 Nëntor të 1912-ës e në vazhdim.
Kurse pengesën e dytë, dhe më themeloren, M.Kruja e lidhte me faktin që “… Me shumë prej njerëzve qi bâjnë pjesë të padame të kujtimeve të mija kam pasun kundërshtime politike mjaft t’ashpra e prandej drue se nuk mundem me qênë nji gjykues aqë objektiv sa e lyp historija për ta e për veprat e tyne.” (Fq. 29). Duke mos dashur as të bëjmë përqasje konkrete, pa le të shprehemi me insinuata, por e ftojmë secilin nga ata që profesionalisht e kanë titullin historianë, t’a venë dorën në zemër e të shprehen sinqerisht rreth këtij pozicionimi të atij që ka qenë dhe vazhdon e mbetet nga personalitetet e shquara të kombit tonë mbi të cilët më shumë mllef, baltë dhe insinuata janë derdhur që nga traktet e para komuniste e përgjatë gjithë periudhës diktaturës. Po nuk e bënë shkencëtarët historianë këtë gjë, atëhere e ftoj lexuesin e gjerë që vetë ai, tashti që i ndriçohet ky pozicionim i M.Krujës të cilin vetë lexuesi kurrë nuk do t’a kishte menduar, t’a krahasojë me pohimet tendencioze e deri edhe me qëndrime rrugaçëríje të mbajtura nga pseudo-historianë, (t’ashtuquajtur edhe të shquar), përgjatë ballafaqimesh televizive!
Lidhur me përgatitjen e kryengritjes kundra Mbretit Zog për t’a rrëzuar atë nga froni, M.Kruja si përfaqësues i të gjithë patriotëve të emigruar, kur takon përfaqësuesin e qeverisë italiane, Giovanni Giro, i thotë se donin marrëveshje me karta të hapura. Kur italianët i zbuluan ato, patriotët shqiptarë njëzëri i refuzuan të tëra pikat duke i thënë M.Kruja, në Hotelin Exelsior – Gallia të Milanos, Giros : “Me këto kushte, njiqind vjet mbretnoftë Zogu mbi thronin e Shqipnis!”. A ka nevojë për koment ky qëndrim skajshmërisht kombëtar ku, para plotësimit të ambicjeve italiane, le të qëndronte më mirë mbi fron armiku i M.Krujës, por shqiptar e jo mik i huaj. Pa le të ketë nevojë e të fillohet nga përqasjet me pozicionimet e P.K.Sh. ndaj Jugosllavisë, pa le në vazhdim ! (Fq. 45).
M.Kruja, shtjellon një kuadër tejet të qartë, (Fq.54-55-56-57), si nga ana e prejardhjeve historike e pastaj edhe e zhvillimeve dinamike, që çuan në L.N.Çl., Konferencën e Pezës, qëndrimet e tri partive kryesore shqiptare, lindjen dhe qëndrimin ndaj fenomenit të vëllavrasjes, si edhe dredhítë komuniste ballafaquar me naivitetin dhe pavendosmërín’e nacionalistëve për t’a kuptuar qartë situatën. Përgjatë leximit të këtyre faqeve lexuesit, hap mbas hapi, i kthjellohen pyetjet të cilat kurrë nuk guxoi t’i bënte hapur, por dhe të cilave vetë, kurrë nuk u pati gjetur përgjigje. Le t’ia lemë lexuesit të gjykojë vetë. T’i bashkojë ai ato që dinte, (me gjithë ato që i dukeshin jo aq bindëse), me këto që M.Kruja me aq pozicionim hulumtuesi të drejtpeshuar, thjeshtësí dhe racionalitet i shpjegon, (e që lexuesi nuk kishte se si t’i dinte përparandej), dhe le t’a krijojë vetë mozaikun e atyre ngjarjeve që sido që të jetë, i krahasuar me mozaikun e mëparshëm aq të vagëlluar e me boshllëqe që kishte, do të ndikojë që jo vetëm rrethanat, por edhe gjykimin rreth personave aktivë në ato rrethana, t’a japë shumë më racional e të drejtë tashti e në vazhdim.
Tek u përgjigjet pyetjeve të Padres françeskan, (Fq.63-64-65-66-67), M.Kruja me vërtetësí nxjerr në dritë shumë momente që kanë qenë të vagëlluara nga historiografía komuniste ku me qëllim shtrembëroheshin të vërteta, liheshin pa treguar rrethana si edhe fakte, ose bëheshin insinuata që kuadri historik të deformohej simbas interesave komuniste. Kur lexuesi e ndjek se si M.Kruja e përshkruan dështimin e qeverisjes F.Nolit e gjithashtu se si ky i fundit i kërkon mbështetje B.Sovjetik, del në dritë të diellit se ajo nuk qe një nismë apo simpatí thjeshtë e F.Nolit ose e Kosta Boshnjakut komunist por patriot, por ai bashkëpunim kishte gjetur edhe mbështetje më të gjerë, bilé edhe bejlerësh të kamur. Kësisoji arsyetimi i M.Krujës pse e vetmja alternativë ndihme për t’a përmbysur regjimin e Zogut kishte ngelur kërkimi i mbështetjes nga B.Sovjetik është tejet bindës, sepse vëndet perëndimore europiane pa përjashtim e mbështesnin Zogun. Jo vetëm bindës, por edhe tejet domethënës shpjegimi i tij. Gjithashtu e posaçme dhe pa rrëmbime vërtetësía me të cilën M.Kruja referon pozicionimin e klerit katolik ndaj marrëveshjes eventuale me sovjetikët e se si, kur ata deshën të tërhiqeshin e të mos pranonin se e kishin mbështetur atë përkrahje, ngrihet Patër Ambroz Marlaskaj edhe e thotë të vërtetën në mes burrave pa u stepur fare se i nxirrte gënjeshtarë kolegët të tij klerikë. Këto janë momente kyçe të historisë së Kombit tonë të cilave u hidhet dritë që e vërteta, edhe kur ësht’e hidhur, të dalë në shesh. Kësisoji gjykohet drejtë e pa asnjë prirje, qoftë lavdíje apo errësimi figure, rreth atyre që ishin farkëtonjësit e së kaluarës të popullit tonë. E kjo në ndryshim me historiografinë komuniste e cila shihte vetëm heronj ose tradhëtarë e gjatë së cilës në fund, dilte në shesh, se udhëheqësi i vetëm dhe i pagabueshëm kishte qenë një dhe vetëm një, e të tjerët që e kishin rrethuar për 40 vite në masën 90 %, kishin qenë të gjithë tradhëtarë. Me gjithë shpjegimet e hollësíshme të M.Krujës lidhur me prirjen e F.Nolit, Padreja françeskan, në përgjigjen e tij shkruan së rishmi “ … në letrën e ardhshme bani mirë me më diftue prap mâ gjatë mbi Fan Nolin. Prej kah vjen qi atij i ka hî aq fort në zemër Rusija me komunizëm? A thue âsht se ai don me u bâ papë i ortodoksve në Shqypni? …” Në përgjigjen e tij, M.Kruja, i shtjellon edhe një herë edhe më thellë ngjarjet e doemos edhe ndërthurjen me to të figurës F.Nolit, por jo pa e theksuar qart’edhe shquar “… Âsht nji punë tepër e vështirë me u gjykue në se kjo rrjedhë e ndodhívet shqiptare në perjodën e mbasluftës botnore ka qênë historikisht nji fat i mirë apo i keq për Kombin (Fq.76). Kallzimet e mija këtu kanë vetëm karakter kronike e jo historije.” Nuk ka se si të mos vihet në dukje përgjegjësía e jashtëzakonëshme që e karakterizon M.Krujën në dhënjen e gjykimeve të karakterit historik e prandaj ai dëshmon vetëm faktet si kanë ndodhur e nuk jep asnjë gjykim për tá ! Në këto rrethana ësht’e pamundur të mos i rikujtojmë lexuesit pozicionimin e M.Krujës kur Padreja françeskan e nxit të shkruajë kujtimet e ai, duke qenë se duhet të gjykojë edhe veprimet e kundërshtarëve të tij pohon “…nuk mundem me qênë nji gjykues aq objektiv sa e lyp historija për ta e për veprat e tyne.” (Fq. 29). Pa dashur fare të jepen konsiderata apo të bëhen krahasime, vetëm një moment duhet theksuar : vetë lexuesi potencial i vëllimit me letërkëmbimin që po analizojmë, me gjithë indoktrinimin e pranuar të kohës kaluar, do të vrejë se sa më shumë që dora dorës shtohen faqet e lexuara të vëllimit, n’atë raport, por me kah të kundërt, do të vijë duke i u zvogëluar konsiderata për ata historianë q’e kanë shkruar historin’e kombit tonë duke mbajtur syze të kuqe.
Me që Padreja kërkon thellim, M.Kruja nuk përton dhe ia plotëson dëshirën. Kësisoji, përgjatë shpjegimeve dhe analizave që bën, (Fq.77-78), me një stil konçiz, elegant por edhe gjithëshpjegues, bën radiografinë e Fan Nolit nga ana shoqërore, vlerave të mëdha intelektuale si edhe figurës si politikan. Dhe jo vetëm kaq, por ve në dukje edhe burrërín’e tij tek rikujton se si, ndonëse Luigj Gurakuqi i lojti të gjitha kartat që Imzot Noli mos të emërohej kryeministër, ky i fundit jo që e mposhti egoizmin duke e emëruar Gurakuqin ministër financash, por, siç e citon tekstualisht M.Kruja, kur Faik Konica do t’a përbaltë Nolin duke shkruar në Gazetën Dielli, mbas ardhjes në fuqí të Zogut, se Noli qe bërë vegël si edhe kukull në duart e Gurakuqit, Noli përgjigjet gjithë modestí edhe madhështí njëheresh “… edhe në qofsha bâmë vegël e nji Luigj Gurakuqit, siç thotë Faiku, kjo gjâ s’do të ishte veçse nji nderë për mue.”
Pa le se si e përshkruan M.Kruja me penën e tij të fortë, po n’ato faqe, ngjarjen rreth takimit të Mussolinit me përfaqësuesin e Shqipërisë në Romë, Tefik Mborjen. Rreth bisedës tyre tepër sekrete, ku Mussolini këmbëngul mos të dilte asnjë fjalë se ndryshe do t’i quante të pabërë propozimet e tij, brënda tri ditësh biseda mori dhénë kafeneve të Tiranës. E M.Kruja intuitivisht merr pozicion duke i dalë zot T.Mborjes se veç kryeministrit Noli, Mustafa nuk besonte se Tefiku mund të kishte informuar as pjestarët e qeverísë. Por nga ana tjetër hedh dritë mbi rrethanat duke u shprehur “… sigurisht sekretarët e tij, miqtë e tyne e të vet sigurisht po … fati i qeverisë së Fan Nolit ishte caktue qyshë prej atij çasti.”
Nuk mund të lihet pa u përmëndur përgjigja e fratit françeskan, sepse në përgjigjen e tij lidhur me F.Nolin, do t’a shohin veten shumë lexues të këtyre radhëve. “Letra e juej âsht nji minierë njoftimesh fort të randsishme. Kta mund të thohet tashmâ për të tana letrat t’Ueja. Përshkrimi i jetës së Fan Nolit më ka interesue fort. Me u diftue të drejtën, përpara kësaj letre e kam gjykue Fan Nolin krejt ndryshej. Un nuk dijshem kurrgja tjetër për te, veç se ai âsht mik i Rusve, e kjo më shtynte mue me formue nji gjykim jo aq të favorshëm për te.” Ndonëse Padreja e njihte mirë anën intelektuale të Imzot Nolit, duhet theksuar se sa i takon anës politike sa keq kishte ndikuar mosnjohja nga ana e tij e personalitetit te Nolit, mbetur deri atëherë në errësirë.
Ësht’e qartë se, po të mos ishin intriguese pyetjet që i drejtonte Padreja M.Krujës, letërkëmbimi do të kishte zgjatur jo më shumë se tri letra të ndërsjella. Por ishin pyetjet e françeskanit të atij niveli që ia ngacmonin fantazínë edhe M.Krujës të zgjatej me to. Rezultati ? Kemi para nesh një letërkëmbim hiç më të vogël po prej 123 letrash të ndërsjella. E përgjatë kësaj vazhde, në letrën me nr. 31, Padreja shtron pyetjen madhore “ Po t’u vête nji i huej e me të shá tue të përmendun punën e gjakut në Shqypni, (vendetta, ose Blutrache), shka kishi e si kishi me i përgjegjë Ju atij ? Trajtimi i problemit të gjakmarrjes nga ana e M.Krujës, (Fq.106-107-108-109), ndonëse zhvilluar fare shkurt prej tij, pa as më të voglën mëdyshje, është një leksjon i mirëfilltë akademik ku ai gërsheton këndvështrimin juridik teorik, (si duhet konsideruar nga shoqëría e organizuar në shtet), me filozofín’e të gjykuarit të kësaj forme barbare të shpagimit, që e sintetizon në mënyrë konçize : “… parimin e drejtsís s’ka bir robi në botë qi t’a mohojë e qi, kur kjo s’i bie krés së vet, të mos t’a dishrojë e mos t’a kërkojë me kâmbëngulje e me zâ të naltë … Ndër shoqnít qi e kanë kapërcye kamot atë fazë drejtsíje, kërset shkandulli (skandali). E në vazhdim trajtohet me një kompetencë të lartë shkencore edhe problemi i parë nga këndvështrimi i besimeve fetáre ku M.Kruja shtjellon kthimin e shoqërisë Ilire pagane në fen’e krishterë e cila mbeti sipërfaqësore. E mbi këtë nënshtresë pagane “ erdh shqizma e Shqipnija u ndodh shí në kufi të Okcidentit e t’Orjentit ku s’prâni lufta fetare ndërmjet këtyne dyve deri në ditën qi i a mbërrini Tyrku me nji fé tjetër. Kështu qi ndërgjegja fetare e popullit t’onë, pa qenë formue ende mirë, u pështjellue e u bâ lamsh. Anarqija morale vazhdoi e nji pushtet i fortë s’u themelue kurrë në vêndin t’onë. Prandej zakonet e vjetra, me të mirat e të këqijat bashkë, mbetën gjallë. Ndër ta edhe ndiesija e shpagimit të gjakut.” Gjithashtu M.Kruja shpjegon se si këto zakone e kanë rrënjën kush e di sa mijë vjet para Lekë Dukagjinit.
I gjithë trupi i vëllimit me letërkëmbimin ndërmjet M.Krujës dhe Patër P.Margjokajt, përshkohet pandërprerë nga një mësim etike dhe morali niveli të lartë kur është fjala lidhur me të vërtetat historike. Padreja i kërkon M.Krujës hollësira rreth delegatëve në Kongresin e Paqës në Paris si Patër Gjergj Fishtës si edhe Imzot Luigj Bumçit. Do sqarime të hollësishme rreth Kongresit të Lushnjes, etj.etj. Pa dashur t’ia shuajë aspak kërshërínë lexuesit të këtyre radhëve duke u zgjeruar rreth përgjigjeve që i dha M.Kruja Atit françeskan, duke ia lënë kësisoji lexuesit të plotë kënaqësínë e të lexuarit të vëllimit të botuar, do të ndalem vetëm në disa momente kulmore që e ndjej të nevojëshme t’i nënvizoj. M.Kruja pohon dhe ripohon vazhdimisht se të dëshmuarit si edhe dhënja e gjykimeve rreth faktesh e rrethanash historike e ballafaqojnë studjuesin me vështirësí shkalle sipërore (Fq.161 deri 173). E këto ai i sheh akoma më të theksuara tek i duhet t’ia fillojë me autobiografín’e tij, para Padres. Nuk mund të mos vihen në dukje, përgjatë kësaj hullíje, disa momente kulmore që kanë të bëjnë me karakterin e M.Krujës. Princ Wiedi ishte larguar. Esat Pashë Toptani e kishte vendosur pushtetin e tij dhe i kishte burgosur të gjithë meshkujt Merlikas, përfshirë edhe të atin e M.Krujës. E sikur nuk mjaftonte me kaq, por burgosi edhe xhaxhan’e Mustafës, të famëshmin Xhiun e Fajës që kishte vrarë mu në Stamboll, tek Ura e Gallatës, të birin e vetë Vezirit të Madh të Turqisë. Në ato rrethana Esat Pasha lëshon një urdhër që, po të mos dorëzohej M.Kruja, të gjithë burrat Merlikas do të vareshin. Lind natyrshëm pyetja se ku e kishte shkelur në kallo M.Kruja Esat Pashën që ai të vepronte me aq armiqësí? Kur Pashai e kishte kërkuar bashkëpunimin e M.Krujës, ky i qe përgjigjur me shkrim: “ Juve ju ka falë Perëndija nji emën të madh e nji kambë të naltë, páre edhe gjâ; un s’kam veçse nji nderë, po t’a humb edhe këtê, s’më jet mâ kurrgjâ tjetër!” Ky refuzim i prerë i M.Krujës e kishte mbushur kupën e prandaj edhe Esat Pasha i vendosi atë kusht madhor alternativ M.Krujës. E Mustafa ç’bëri? Vete e dorëzohet me këmbët e veta. Tek e sheh në burg i ungji, Xhiu i Fajës dhe mëson se ai qe dorëzuar që të liroheshin Merlikasit e tjerë u hidhërua keq dhe tha: “Paj flaka t’i kish mbërrîmë në kupë të qiellit krejt familjes me sa ka e ça ka, veç ty mos të të shihshem këtu!”. Situata qe e rëndë. E.Pasha kishte varur në litar gjithë rebelët që mbas ikjes Princ Wiedit nuk ishin bashkuar me të. Kështu që veç kob pritej nga ai. Kurse, të nesërmen e vetdorëzimit të M.Krujës, gjithë burrat Merlikas u kthyen të lirë në vatrat e tyre. Le këta, por në vazhdim, jo që nuk e vari M.Krujën por edhe së bashku me 300 të burgosur të tjerë, mbas gjashtë muajsh kur pushteti i E.Pashës u lëkund, i ngarkoi në anije dhe i dërgoi në burgun e Barit. Vazhdimi është histori dhe lexuesi do t’a mësojë kur t’a lexojë gjithë vëllimin me letërkëmbime, por për t’u ndalur dhe nënvizuar janë dy momente. I pari, se si M.Kruja me ndershmërinë dhe drejtësínë që e karakterizon, rikujton faktin historik duke pohuar se si fjalën e dhënë Esat Pasha e mbajti : me t’u dorëzuar Mustafa, burrat Merlikas u liruan nga burgu. E pastaj vjen pohimi i dytë i M.Krujës që për armikun e tij pohon: Me mue u suell burrë (e ka fjalën për E.Pashën). Rebelët e zakonshëm i kishte varur në litar, ndërsa M.Krujën, jo. E M.Kruja e thellon gjykimin gjithmonë në favorin e armikut të tij duke shtuar … Nuk bâni asnjânën prej dy anve të dilemës qi kishem drashtun un. Shërbimet qi i kishte bâmë familj’e ime s’i kishte harruem.
I kërkoj tashti ndjesë lexuesit por nuk mundem të hesht pa e bërë një përqasje. Të krahasohet mirënjohja e E.Pashës ndaj Merlikasve me qëndrimin e mbajtur nga Enver Hoxha jo vetëm ndaj mirëbërësve të tij ku miqtë e ngushtë i pushkatoi, por edhe ndaj atyre që duke rrezikuar kokat e tyre i kishin shpëtuar jetën atij gjatë luftës si edhe e kishin mbështetur diktatorin në vazhdim. Në këtë kontekst binomi E.Pashë – E.Hoxhë.
Nga ana tjetër pastaj marrim binomin M.Kruja – E.Hoxha. Si i pohon të vërtetat M.Kruja për E.Pashën e si i shtrembëron të vërtetat E.Hoxha për tërë viktimat e tija ku bukëdhënësit bëhen armiq kurse heronjtë bëhen herë tradhëtarë të atdheut e herë poliagjentë.
I gjithi ky material shtjellohet në letrën me nr. 49 të M.Krujës. E Padreja, duke e lexuar të gjithë atë letër me vëmëndjen më të madhe e duke patur parasysh qëndrimin e M.Krujës se si ai trembet se mos duke i trajtuar faktet historike mos nuk është skajshmërisht i drejtë ndaj vlerave të kundërshtarëve politikë të tij, Padreja pohon e thotë në letrën me nr. 50 … Njerzt, qi nuk shofin veçse deri sa t’u mbërrijë maja e hundës, mâ vonë, edhe ata kanë me e justifikue veprimin t’Ând politik … Shqypnija e shkretë në periudhën ndërmjet dy luftave nuk ka pasë tjetër alternativë, posë asaj: Itali-Jugosllavi …
Padreja, në vazhdim, i bën edhe një analizë tamam radiologjike vetë popullit tonë. Ai e sheh si të keqe të madhe dembelizmin e tij, egoizmin, mosmbajtjen e fjalës së dhënë, të mos kuptuarit se vjedhja e shtetit është po aq e dëmshme sa edhe vjedhja e pronës së privatit, etj. etj. dhe përfundon me pohimin se … Mkati mâ i madh i shqyptarit, mbas mendimit t’em, âsht ky : na e mbajmë vehten për dishka. Po t’i njihshim na mungesët e mdhaja t’onat, kishin me shkue shum punë fort mâ mirë se shkojn …
Letra me nr. 51, ku M.Kruja përshkruan gjëndjen e tensionuar të fund vitit 1918 e në vazhdim, e gjithashtu sqaron se si duke pëgatitur materialet për delegacionin e Konferencës së Paqës të Parisit, gjatë 4-5 muajve pune gjithëditore së bashku me Luigj Gurakuqin, ata të dy nuk kanë ditur se ç’ishte e si ishte Parisi, duke i përshkruar në një mënyrë tejet bindëse rreziqet që i kanoseshin vëndit tonë nga qëndrimet shoviniste, i ve kapak me pohimin madhor konkluziv … Çë çase trishtimi e dëshprimi kemi kalue n’at Paris … 800.000 bajonetat e mobilizueme t’Austro-Hungaris në 1913 për me shpëtue qytetin e Shkodrës, tash s’ishin mâ. Italija mbahej në konferencën e paqës për njâj traktati që shënonte dekën e Shqipnis … Franca përkrahte miqt e vet qi ishin anmiqt t’anë. Anglija, si gjithmonë kur s’luejnë interesa direkte të saja, kishte për ligjë oportunitetin. Wilsoni mjedis dhelpnave plaka t’Evropës i kishte harrue 14 pikat e tija. Me ç’vërtyt do të bâjshim mrekulli na të shkretët në kët lâmsh pasjonesh e padrejtsish …
Vetëm nëntë janë faqet e kësaj letre. Por ato nëntë faqe hedhin dritë të madhe rreth zhvillimeve të asaj kohe si edhe ndikimeve ndaj së ardhmes së vëndit tonë.
Letra me nr.53, në përgjigje të letrës Padres ku ai i shtron M.Krujës pyetje karakteri themelor historije kombëtare, nuk mund të ishte e shkurtër, (Fq.191 – 214). Në përfundim vetë autori i drejtohet Padres duke i theksuar : “… me këtë kapitull Të kam dhânë çelsin e historis politike shqiptare ashtu siç e shoh e e gjykoj un vetë. Mund të jem i gabuem, mund të kemë harrue a mbajtun mênd keq ndonji pikë ndër hollsina qi s’e prek e s’e cënon themelin; por të jesh i sigurtë se me qëllim s’kam ndryshue asnji germë …”.
Vetë ky pohim i M.Krujës në përfundimin e shtjellimit të pyetjeve që kërkonin përgjigje, menjëherë e intrigon lexuesin kureshtár të mësojë se si i trajton M.Kruja problemet. Unë as nuk do t’ia prish bukurinë leximit të materialit origjinal e as do t’ia shuaj kureshtjen atij që dëshiron t’a lexojë materialin e plotë, duke cituar ndonjë kalim. Përkundrazi, do t’ia mpreh akoma më shumë dëshirën e leximit të plotë duke cituar dy nga pohimet madhore të M.Krujës të cilët janë leksjone si edhe themele etiko – morale mbi të cilat duhet të jet’i mbështetur mirë historiani tek e fillon ai trajtimin e problemeve. M.Kruja pohon : “… gjyqtarët n’Angli përpiqen me i kufizue sa mâ fort qi munden miqsít e tyne. Edhe historjani mund të krahasohet shumë mirë me gjyqtarët, se edhe ai âsht nji gjyqtar, sidomos ky krahasim vlén aqë mâ tepër po qe se marrim me shkrue historín’e kohës s’onë.” Në vazhdim, gjithmonë përgjatë kësaj hullíje, M.Kruja këmbëngul në pohimin madhor : “ Miqsija e mirnjohja janë sende të shênjta, por ka përmbi ta nji gjâ tjetër edhe mâ të naltë : e vërteta.”
Që të dy këta pohime madhorë të M.Krujës, posaçërisht në kushtet e sotme të zhvillimeve post – komuniste në Shqipëri, do të ishin objekt trajtimi më vete si në shtrirje e gjithashtu edhe në thellësí të një analize konkrete shumë interesante. Ësht’e qartë se një analiz’e tillë në vazhdim, do t’a devijonte vetë objektin e temës që trajtohet, (e prandaj nuk po bëjmë përqasje as me gjyqtarë e as me historianë bashkëkohës). Prandaj, në sintoní me linjen që i kemi vënë detyrë vetes që të ndjekim, (përgjatë trajtimit të letrës me nr. 53), nuk i shmangemi dot sjelljes para lexuesit edhe të një pozicionimi të M.Krujës, i cili është shëmbëlltyrë e një qëndrimi karakterial konsekuent. Tregon M.Kruja se si Esat Pashë Toptani i drejtohet Xhemil Bej Vlorës duke i thënë për Mustafën : … Ky âsht mâ i madhi kundrështar i im, ky qi kam pasë kujtue se s’do t’ia pritonte edhe pushkë me qitun për mue, si axha i vet ! E M.Kruja flakë për flakë i përgjigjet : “Pashë, hiq dorë prej këtyne punëve qi ke nisun për dâm të Shqipnis e provomë atëherë a qes a s’qes pushkë për ty !” Ky qëndrim i M.Krujës patjetër që më shtyn t’ia drejtoj lexuesit pyetjen vërtet retorike, (që në rastin e M.Krujës aspak e tillë, sepse historiografia komuniste ç’nuk volli kundra tij përgjatë dhjetëvjeçarësh), se si e gjykon lexuesi tashti, nën dritën e re që hidhet rreth personalitetit të M.Krujës, patriotizmin si edhe karakterin e tij ?
Derisa M.Kruja ka mbajtur letërkëmbim të rregullt me Padren, siç është përmëndur edhe më parë, kuptohet se ai e vlerësonte lart vetë fratin. Mirëpo përgjatë kësaj analize të vëllimit me letërkëmbimin e cituar, nisur nga fakti se protagonisti është M.Kruja i cili sjell faktet historike edhe jep në vazhdim gjykimet e tija, doemos figura e Padres, ndonëse kuptohet se ai ka qenë nxitësi i bisedave, detyrimisht ka ngelur dishka si në hije. Për t’i dhënë pak larmí analizës e doemos edhe për të hedhur së rishmi dritë mbi figurën e Padres, po i sjellim lexuesit pyetjen nr.5 që françeskani i drejton M.Krujës (nga 12 pyetjet e letrës me nr. 56) :
5) Mons.Kaçorri, me të cilin – si më ke shkrue përpara – keni pasë punë sa heresh, a âsht kenë mâ fort italofil apor austrofil a por âsht kenë shqyptar i saktë si Ti e Luigji, qi mendojn kryekrejet të mirën e atdheut pa u fiksue në nji idé : jo Italí, jo Austrí, jo Francë e jo Gjermaní !
Me pyetjen që frati drejton si edhe me bindjen e tij të shprehur pa mëdyshje ose dyshime, duhet vënë në dukje së pari, se si ai me ndershmërínë si edhe atdhedashurínë që e karakterizojnë dhe pa u prirur fare nga fraternalizmi ekleziast heton, kur është fjala për besnikërí kombëtare, edhe Monsinjorin e tij ! Nga ana tjetër, sa bukur e shpreh ai pozicionimin e tij nga lartësít’e vitit 1952, lidhur me shqiptarofilínë e dy laikëve, Mustafa Krujës dhe Luigj Gurakuqit ! Çfarë shëmbulli për t’u marrë si model i një qëndrimi të prerë atdhetar, objektiv si edhe mospërfillës i shkarravinave pseudohistorike të kalemxhinjëve të periudhës komuniste, për të cilat ai ishte krejtësisht në dijení ! Qëndrova tek kjo pika “5” e pyetjeve të fratit françeskan, sa për të hedhur një rreze drite më të shtrirë edhe mbi Padren.
E tashti doemos duhet t’i kthehemi e t’i a përndritim lexuesit përgjigjen që jep M.Kruja : “Kaçorri ka mendue thjesht e vetëm si mâ i kullueti Shqiptar idealist , e ashtu edhe ka veprue.”
E donte dhe e priste këtë përgjigje frati, për Monsinjorin e tij; sepse e donte të pamëdyshur. Nga ana tjetër aq më shumë të vyer e konsideronte ai përgjigjen, se e dhënë nga një laik feje muslimane ! Nga ana tjetër M.Kruja, tejet objektiv dhe i ndershëm, duke dijtur t’i gjykojë qëndrimet të pandara nga rrethanat, kushtet si edhe mundësítë për të arritur sa më maksimalisht objektivat nga kënvështrimi atdhetár, jep gjykimin e tij të prerë Nuk qëndroj dot pa hedhur dritë edhe sa i takon pikëpamjes së M.Krujës lidhur me dokumenta që, po qenë të shkruara veçanërisht nga studjues të huaj dhe sjellin ujë në vijën e mullirit të historianëve shkarravitës të historisë kombëtare, merren si fakte historike të mirëfillta. Tek i citon frati se çfarë ka shkruar studjuesi italian Giannini rreth kërkesave të Kongresit të Lushnjes lidhur me kufijtë tonë kombëtarë, M.Kruja replikon me një pozicionim studjuesi të mirëfilltë … Për mue ai tekst âsht apokryf (me autenticitet të dyshimtë – shënim i M.K.). Do t’a besojshem vetëm kur të më provohej me dokument authentik, b.f. (bie fjala – shënim i M.K.) me proces – verbalin e nënshkruem prej delegatvet ase nji kumtim diplomatik t’atij kongresi kancellarive të hueja. Giannini ka gabime edhe n’atë pjesën tjetër …
Me këtë rast nuk kam se si të mos i kthehem edhe një herë atij që do t’a quaja postulati i M.Krujës, i cili duhet të jetë A-ja e moralo – etikës së studjuesit të historisë: “ Miqsija e mirnjohja janë sende të shênjta, por ka përmbi ta nji gjâ tjetër edhe mâ të naltë : e vërteta !” Dhe kërkimi i kësaj të vërtete i përshkon të gjitha letrat e përgjigjeve që M.Kruja i drejton fratit.
Përgjatë të gjithë letërkëmbimit bije në sy edhe një element shum’i veçantë i mënyrës së të shkruarit të M.Krujës. Se sa konçiz ishte ai, del në pah në dy përgjigjet që i jep Padres lidhur me personalitetin e fortë e karakterplotë të Luigj Gurakuqit. Rasti i parë është tek përshkruan skenën e ngjarë në shtëpin’e nipit të Ismail Qemalit, Xhemil Bej Vlorës ku e kishte selínë akoma qeveria e porsadalë mbas shpalljes së mëvehtësísë. Përshkruhet se si i zoti i shtëpisë i drejtohet me përçmim Luigj Gurakuqit duke i thënë ushak, (turqisht – shërbëtor – shënim i M.K.), shprehje përbuzëse me të cilën Xhemil Beu aludonte marrëdhënjet në mes L.Gurakuqit si edhe I. Qemalit. E Gurakuqi ç’qëndrim mban ? Ja si e përshkruan M.Kruja skenën : … Gurakuqi u çue si rrufeja e i mbet me nji paravesh (shuplakë fytyrës – shënim i M.K.) turîjve. Tjerët e kapën beun e e çuen në harém te gratë e s’u bâ mâ kurrfarë reakcjoni. Luigji s’e hiqte n’ato kohna të turbullta kurrë alltijen (koburen – shënim i M.K.) nga brezi … (Fq.219 – 220).
Rasti tjetër i një qëndrimi të papërkulshëm të Gurakuqit, ka lidhje me Faik Konicën. Ishte viti 1914. Esat Pashë Toptani, sipas mendimit të shumë patriotëve, ishte tradhëtar. Italia e mbështeste atë. Faik Konica bashkëpunonte ndërkohë me E.Pashën. Një grup patriotësh caktojnë L.Gurakuqin që të përgatiste një dokument i cili do t’i paraqitej Princ Wiedit. U mblodhën në Durrës shumë intelektualë që t’a miratonin dokumentin, mbasi t’i bënin vrejtjet që mendonin. Sapo del Gurakuqi para tyre me dokumentin në dorë që t’a lexonte, (vazhdojmë tani me fjalët e M.Krujës) … Faik Konica s’e lên me çelë gojë : Ç’janë ato intriga italiane (?) këlthet (Konica – shënim i M.K.). Gurakuqi edhe s’bâni tjetër, veç përlau shkopin qi kishte atje pranë dhe ia veshi krés si nji rrufé. Gjindja u çue në kambë, hyni ndërmjet e n’emën t’Atdheut, vûni paqë. U ndëgjuen spjegimet, u këndue memorandumi, u pëlqye pa asnji ndryshim, pa asnji objekcjon as prej Konicës e puna mbaroi me kaq. (Fq.225). Paraqitin interes të veçantë në këtë kontekst pikëpamja e fratit lidhur me incidentin e gjithashtu përgjigja që i jep M.Kruja Padres. (Fq.229) Padreja është çuditur se si Konica i hodhi Gurakuqit fjalët … Ç’janë ato intriga italiane dhe vazhdon … Luigji e tjerë nacjonalista bashkëpunojnë me Wiedin kundra Esatit, i cili asht i ndihmuem e i prujtun prej italjanvet, e si mund t’i hidhet Luigjit kjo fjalë ? E M.Kruja i përgjigjet: “ Paj duhet me e pasë njohun Konicën. Cili shqiptar s’ka qênë për tê tradhtuer, intrigant, vagabond, kusar, ignorant, etj.etj.? Ai Luigjit s’i ka lânë vênd në vorr, se jo mâ kur ishte gjallë …” (Fq.233).
Në vazhdim lexuesi do të verë re se kemi kapërxime periudhash kohore. Kjo nuk shpreh moskujdesje nga ana e ynë, porse stilin pindarik me të cilin Padreja i drejton pyetjet. Megjithatë secila pyetje si edhe përgjigjet, në bashkësín’e tyre, hapin dritare që kanë qenë të mbyllura dhunshëm duke filluar që nga periudha e diktaturës e në vazhdim që të vërtetat të mos e shihnin dritën e diellit por të rrinin e t’i mbulonte tisi i harresës nëpër fondet e ndaluara të arkivave të ndryshme !
Përgjatë vazhdimit të letrës me nr.59, Padreja shtron tezën e tij se si lidhur me çfarosjen e elitës shqiptare fajin e kanë serbët që e dinin se si nuk mund të kishte patriot shqiptar i cili të mos ishte antiserb dhe vazhdon shprehimisht … Mbas mendimit t’em prá, Enver Hoxha me klyshat e vet të kuq, s’ka bâ tjetër veçse me çue në vend urdhnat e Belgradit qi prá, simbas mendimit t’em, e ka plotsisht fajin e shfarosjes s’elitës shqiptare … (Fq.230) Nuk shmangemi pa e vënë në dukje objektivitetin e fratit që krim primar quan hartimin e listave të personave për t’u pushkatuar, ndonëse vazhdon duke pohuar se si … Mbas gjaset, edhe po t’ mos ishin kenë urdhnat e Belgradit, do t’ishin kenë shqiptarët vetë qi me u derdhë trûtë vllazënve të vet shqyptarë … Si thue ti ? M.Kruja përgjigjet : “… a i a ka fajin pyllit spata apo bishti ?” (Fq.234). Por në vazhdim pastaj ai, duke i bërë një analizë diferenciale të një niveli tejet të thellë problemit, e çon Padren drejtë përfundimit se kur një armik arrin e fut përçarje në familje, si në rastin tonë ku vëllai vret vëllanë për të qen’i parë, kurse armiku do t’a gëzojë grabitjen që po përgadit (Kosovën), padyshim që faji kryesor dhe më i madh u mbetet shqiptarëve ! Kjo sa i takon krimit të madh të zhdukjes së elitës të kombit tonë. Në vazhdim pastaj nuk ka nevojë për koment qëndrimi i qeverisë komuniste shqiptare nga njera anë lidhur me problemin e Kosovës e pa le pastaj se si, mbas aneksimit të saj Federatës Jugosllave pa plebishit, (votim i përgjithshëm popullor – shënim i M.K.), kur pyetet Enver Hoxha gjatë Konferencës Paqës në Paris më 1946-ën lidhur me marrëdhënjet Jugosllavi – Shqipëri, (ku pyetja i drejtohet me tendenciozitet ), ai përgjigjet : “ … Ne nuk kemi asnjë problem me Jugosllavinë, përkundrazi … “ Duke e lexuar këtë pohim profesorët tanë historianë në dokumentat lidhur me Konferencën e Paqës të Parisit të vitit 1946, e kuptoj se janë gjëndur para vështirësishë por, me që ato vështirësi si edhe të tjera partia dhe komandanti u kishin thënë se duhej t’i kapërxenin, historianët ashtu bënë. E pastaj në vazhdim doemos edhe u specializuan dora–dorës në këtë drejtim e s’pati më vështirësí që ata të mos i shmangnin dot, doemos jo pa ndihmën e partisë mëmë !
Letra me numër 61 e shkruar prej fratit dhe e drejtuar M.Krujës, mund të thuhet pa as më të voglën frikë, se është një dokument ku ndërthuren hulumtimet e bëra nga frati rreth së vërtetës lidhur me veprimet e karakterit “tërhiq e mos këput” të nacionalistëve shqiptarë, në ballafaqim me politikën italiane, për të arritur maksimumin e të mirave të mundëshme në favor të Shqipërisë, ku sinteza e Padres bëhet bartëse pyetjesh kardinale nga ana e tij. Frati citon pohimet e studjuesit gjuhëtar edhe historian Kostë Çekrezit, (botues në Londër më 1919-ën i punimit Shqipëria, e kaluara dhe e tashmja – shënim i M.K.), i cili në një fashikull botuar nga fundi i vitit 1951 në Washington shprehet se pas dështimit të lëvizjes së Fierit … parësia e vëndit dhe jo vetëm bejlerët, arriti në përfundimin logjik që, mbasi Zogu mbahej në fuqi me anën e përkrahjes që kishte nga Italija Fashiste, e vetmja rrugë për t’a hequr qafe ishte q’ata, si të parët e vëndit, të bënin një marrëveshje direkte me qeverinë e Romës. Ndërmjetës për këtë marrëveshje ishin Shefqet Bej Vërlaci i Elbasanit dhe Mustafa Merlika i Krujës. Marrëveshja u plotësua në Dhjetor 1938. E mbasi shtron pikëpamjen e Çekrezit, frati e fton M.Krujën t’ia kthjellojë mirë rrethanat, pozicionimin e Italisë si edhe përzgjedhjet që detyrohet të bëjë paría e emigracionit shqiptar, nisur gjithënjë nga parimi i veprimit sa më në favor të interesave kombëtare shqiptare. Në faqet 239 e deri në faqen 248, M.Kruja i bën Padres një paraqitje të plotë e me të gjitha detajet, (të cilat pikë për pikë gjënden në Arkivin e Shtetit Shqiptar si edhe në Arkivin e Ministrisë Jashtme të Italisë – shënim i M.K.), duke treguar hapat e ndërsjella të ndërmarra përgjatë bisedimeve si nga përfaqësuesi i qeverisë fashiste italiane Giovanni Giro e nga ana tjetër nga ana e M.Krujës si i caktuar të përfaqësojë të katër grupet e nacionalistëve shqiptarë jashtë Atdheut mëmë. Ësht’e qartë se vetëm leximi i plotë i atyre dhjetë faqeve shkruar nga M.Kruja në sqarim të pyetjes fratit, e ndriçojnë lexuesin. Megjithatë, me pak rrjeshta të mijtë sa për t’a ngjallë kërshërín’e mëtejshme të lexuesit, do të cek ndonjë moment kulmor pozicionimi nga ana e M.Krujës sipas marrëveshjes me grupet nacionaliste. * Shqiptarët e pranonin një princ të shtëpisë Savoia (siç kishte qenë edhe Princ Wiedi). * Nuk pranonin regjim fashist në Shqipëri. * Asnjë koncesjon, (lëshim në dëm të vëndit), Italisë në kundërshtim me pavarësinë kombëtare shqiptare. E mbasi i shtrohen G.Giros këto sinore, M.Kruja e ndjen nevojën edhe t’i shtojë … me që ndërmjet shteteve kurrë nuk është dhënë asgjë e as jepet pa një leverdí të ndërsjellë, e pyes Qeverinë Italiane nëpërmjet teje, në se Italia e ndjen veten plotësisht të kënaqur me një Princ të Shtëpisë Savoia mbi fronin e Shqipërisë apo mendon të parashtrojë edhe pretendime të tjera … E kur Giro-ja shton se mendimi i palës italiane është që të ketë shkrirje të dy kurorave mbretërore, të ketë shkrirje të ushtrive, të diplomacisë si edhe financave, M.Kruja i pohon pa lëkundje “… Atëhere, i dashur Giro, në këto kondita dhe përsa më takon mua si edhe miqve të mi, Mbreti Zog mundet të mbretërojë edhe njëqind vite mbi fronin e Shqipërisë !”
Pa dashur të zgjatem, i lejoj vetes t’i drejtoj vetëm një pyetje lexuesit : përgjatë 47 viteve të diktaturës komuniste, është ndeshur lexuesi me ndonjë qëndrim sadopak të krahasueshëm me pozicionimin krenár dhe dinjitoz të M.Krujës ndaj shtetit që ai priste t’a mbështeste ? Edhe pak fjalë lidhur me një fakt me të cilin lidhen spekullime tejet të ulëta të bëra gjatë dhjetravjeçarësh për t’a ndikuar opinionin publik shqiptar në një drejtim krejtësisht të padrejtë ndaj realitetit. Fjalën e kam rreth telegrameve të drejtuar Mussolinit nga Grenobli. Kopjet e telegrameve ndodhen në arkiva dhe janë të botuara në gjithë shtypin italian të datës 8 prill 1939. Ata kurrë nuk janë botuar integralisht përgjatë diktaturës, kurse popullit, duke ia cituar me nënkuptime dhe insinuata, i janë paraqitur ata si kulmi i tradhëtisë ndaj Atdheut. Ja se si formulohej pak a shumë (sipas kujtesës së M.Krujës – shënim i M.K.) telegrami i parë : “ Në çastin që fati i Kombit t’onë gjëndet tashmë krejtësisht në dorën t’uaj, duam të shpresojmë se do t’a tregoni bujarínë t’uaj duke i respektuar të drejtat e tija si Shtet i pavarur.” Lidhur me telegramin e dytë, të nisur me 13 ose 14 prill 1939, M.Kruja pohon … si pamë qi u shpall bashkimi personal, të cilin na e kishim prapsun, si dhe formimin e nji qeverije shqiptare me të gjithë ministrat, si ma parë, aty mbrenda edhe ministër të jashtëm, lufte e financash, na erdh pak shpirti e i dërguem Mussolinit nji telegrafë të dytë tue i thânë se i pranojshim vêndimet e atij kuvêndi me shpresë qi prej atyne vendimeve do të dilte bashkimi i të tânë Shqiptarvet nën flamurin e Skënderbegut.
Këta telegrame aq të përfolur nga historiografía komuniste, a nuk na dalin tashti në një dritë krejtë tjetër pa le edhe të gjindshëm (vetë telegramet) si qenë formuluar origjinalisht ? Dhe momenti që duhet theksuar e nënvizuar është se në telegramin e dytë i mëshohet të kujtuarit të marrëveshjes kaluar për t’u bashkuar gjithë Trojet Shqiptare, Kosova, pjesërisht Maqedonia si edhe Çamëria, nën flamurin e Skënderbeut !
Me këtë rast kërkimi i së vërtetës si edhe pozicionimi i ndershëm ndaj fakteve historike të paraqitura pa deformime, pa le pastaj shtrembërime në interpretim, më detyron t’ia nënvizoj lexuesit vullnetmirë faktin se si Mustafa Kruja, kur flet për pastërtín’e figurës historianit kërkon që historiani t’a pohojë të vërtetën siç është, qoftë ajo e vërtetë edhe kundra bindjeve patriotike të historianit vetë ! (Fq.285).
Siç e sheh lexuesi i këtyre radhëve, jemi munduar të vemë në dukje pohimet madhore të Mustafa Krujës përgjatë letrave të tija me përgjigje drejtuar Padres, ku si një fill i ngjyrosur duket qartë pozicionimi i tij tejet i ndershëm ndaj të vërtetave historike pa marrë parasysh interesa as partishmërí edhe kur është fjala të thuhen të vërtetat cilatdo qofshin ato, edhe kur bijnë ndesh me bindjet patriotike të hitorishkruesit !. Ja ku po e kujtojmë, mes shumë syresh, edhe një pohim gati – gati të pabesueshëm (Fq.315). Tek e pyet frati në se ishte e vërtetë që gjatë tërheqjes së ushtrive serbe nëpër Shqipëri, (mbas thyerjes që pësuan ato prej ushtrive austro – hungare), ato ishin sulmuar nga njësi ushtarake shqiptare, M.Kruja, ai antiserbi i regjur, pohon : … Ça paske kënduem mbi trazimin e Sërbet prej nesh kur janë tërhjekun nëpër Shqipni përpara sulmit austro –hungar në fillim të 1916-s nuk âsht rrênë, mjerisht. Po thom mjerisht, se mbas mendimit t’em nuk na nderon aspak. Esati nuk kishte kurrfarë pushteti ndër malet asokohe. Ç’mësim niveli tejet të lartë etiko – moral duhet të nxjerrin nga ky pozicionim historianët bashkëkohorë ! E konsideron turp goditjen mbrapa krahëve të një ushtríe të thyer në ikje e sipër, qoftë ajo edhe ushtría serbe armike tradicionale e jona. Nga ana tjetër, edhe në rastin kur e kishte mundësínë të heshtëte, duke ia lënë përgjegjësínë Esat Pashës, armikut të betuar të vetë Mustafa Krujës, ky i del zot duke u shprehur se ai (Esat Pasha – shënim i M.K.) nuk kishte asnjë pushtet në malet shqiptare. A kanë nevojë për komente këto pozicionime shkencore jashtë ç’do kuadri politik dhe mëríshë personale të M.Krujës, pa le të bëhen përqasje me pseudostudime e pseudoanaliza historishkruesish të periudhës diktatoriale e që vazhdojnë edhe sot e kësaj dite e mbahen akoma për historianë ?
Letra e 101-të është një model analize shkencore historike se si M.Kruja i përgjigjet Padres lidhur me pyetjet rreth rolit të Esat Pashës në vrasjen e komandantit të Shkodrës së rrethuar, Hasan Rizait.
Në faqen 382 M.Kruja u bën një ndarje krerëve kosovarë në katër kategori, lidhur me pozicionimin e tyre ndaj pavarësísë. T’a lexojë lexuesi atë faqe. Të qëndrojë pastaj dhe me mëndje të tijën emrat e Hasan Prishtinës ose Bajram Currit e në vazhdim, t’i zëvëndësojë me emrat e drejtuesve të sotëm të Kosovës, (doemos edhe në kushtet e rrethanave të sotme). E kur t’a ketë ndërtuar këtë kuadër në mëndjen e tij, nga përqasja a nuk vjen në përfundimin e M.Krujës që pohon se … ndër krenët e Kosovës mbretnonte Khaosi …? (rrëmuja – shënim i M.K.).
Përmbyllje :
Për një gjysëm shekulli historia u shkrua sipas fitimtarëve dhe pavarësisht nga
deformimet dhe shtimit të radhëve të tradhëtarëve me armiq të rinj, historianët zyrtarë shkruanin histori të re sipas skenarit të urdhëruar nga udhëheqësi i pagabuar. Edhe sot, me inercinë e autoritetit shkencor të fituar në sistemin e kaluar, vazhdojnë të përkujtojnë dhe të shkruajnë nëpër tekste historie, sipas tyre te vertetat e ashtuquajtura historike !
Përgjatë kësaj hullíje nuk i shmangem dot dhe e ftoj grupin e personave që e kanë paraqitur librin e Çatin Saraçit si hedhje dritë mbi figurën e Ahmet Zogut, t’a dëgjojnë një këmbanë rreth ortakut të tretë të treshes A.Zogu, Jak Koçi dhe Ç.Saraçi, të cilët honoraret (lexo ryshfetet) i ndanin më tresh me përqindje të caktuara. Këta janë vallë njerëzit pohimet e të cilëve na rekomandohet t’i marrim si fakte historike ? Njihemi tashti me përgjigjen që i jep M.Kruja fratit, tek e pyet ky se si e njihte ai Jak Koçin. M.Kruja i përgjigjet duke e cilësuar si aventurier nga më të poshtrit në botë dhe të pashoq ndër shqiptarë. E bile shton se po të kishte qenë Jak Koçi personalitet historik, M.Kruja do të sillte në tryezë edhe fakte por shton … Jaku s’e meriton as me ndymë gojë e letër me tê …
Gjithsecili person që rreth M.Krujës nuk ka pasë dëgjuar asgjë tjetër veç propagandës komuniste, e mendon atë tradhëtar të atdheut, të shitur tek Italia Fashiste si edhe kriminel. Si pasojë as e përfytyron dot se si ky njeri ishte bashkënënshkrues i Dokumentit të Mëvehtësísë më 28 Nëntor të 1912-ës në Vlorë, bashkëhartues me L.Gurakuqin i të gjitha memorandumeve edhe notave që delegacioni shqiptar i paraqiste Konferencës së Paqës në Paris. Nga ana tjetër as që mund t’a mendojë se M.Kruja qe personi që për të pranuar portofolin e kryeministrit i vuri kusht Italisë që flamurit t’i hiqeshin dy simbolet e fashizmit si edhe nyja e shtëpisë Savoia. A i shkon mëndja këtij lexuesi se M.Kruja, duke parë se qeveria italiane i shkeli kushtet e marrëveshjes për rrëzimin e Mbretit Zog dhe e shkeli ushtarakisht Shqipërinë, qeverin’e tij e ndërtoi me antiitalianë të njohur ? Dhe cili qe pikësynimi i tij me këtë veprim ? Që qeveria, në të gjithë sferën e veprimtarísë së saj, të ishte sa më e ngurtë ndaj ndërhyrjeve të qeverisë italiane duke e frenuar shtrirjen e ndikimit të saj.
Mund të duket e pabesueshme, por M.Kruja qé kryeministri i cili jo që Qazim Koculin, ish udhëheqësin ushtarak të Luftës Vlorës të vitit 1920, e pati emëruar komisar të lartë të qeverisë, po kur italianët nxitën veglat e tyre t’a vrisnin me atentat Qazim Koculin, Mustafa Kruja në emër të qeverisë tij dha dorëheqjen e pakontestueshme dhe të prerë !
Mbasi të jenë lexuar këto radhë e pastaj të jetë zgjeruar fusha e njohjes duke e lexuar edhe vëllimin e plotë të letërkëmbimit, ësht’e qartë se secili që ka një minimum ndershmëríe në ndërgjegjen e tij do të duhet tani e tutje t’a rishikojnë me sy si edhe mëndje kritike gjithë morínë e pohimeve që janë paraqitur dhe predikuar si të vërteta historike deri më sot nga ata historianë shkarravinash pseudohistorike për të cilët folëm pak më sipër.
Kaq sa u shkrua deri më tani, ka për qëllim vetëm t’a tërheqë lexuesin potencial të vëllimit të plotë, për t’a parë Mustafa Krujën në dritën e tij të vërtetë që i takon si atdhetar i skajshëm dhe i papërkulshëm lidhur me pozicionimet e tija parimore të një qëndrimi etiko – moral shkalle nga më sipëroret. Mirëpo diktatura veç baltës që hodhi e nuk pushoi së hedhuri mbi këtë figurë patriotike madhore të kombit tonë, me dhunë bëri të mbulohet me harresë ana tjetër, po aq e shquar e këtij personaliteti vërtet shumëplanesh, si studjues i gjuhës edhe prejardhjes së saj, aspekt i cili, për të mos u zgjatur shumë materiali, nuk u trajtua fare. Kërshërínë edhe në këtë drejtim lexuesi do t’a shuajë kur t’a ketë në dorë vëllimin e mirëfilltë origjinal.
Detroit, dhjetor 2006