Është fundi i një epoke për sportet e Tiçinos: pas një karriere të mbushur me suksese, Lara Gut-Behrami ka vendosur të tërhiqet.

VOAL- Tiçinezja ka fituar (pothuajse) gjithçka që mund të fitojë midis më të mëdhenjve të skijimit alpin: tre medalje olimpike (1 ari, 2 bronzi), nëntë medalje të Kampionatit Botëror (2 ari, 4 argjendi, 3 bronzi), dy Kupa Bote në përgjithësi (2016 dhe 2024), gjashtë “kupa” Super-G (2014, 2016, 2021, 2023, 2024, 2025) dhe një Slalom Giant (2024). Numra të jashtëzakonshëm, ndoshta të paimagjinueshëm në atë kohë, të cilët me të drejtë e vendosin atë midis skiatoreve më të mira të epokës së saj dhe, me siguri, në histori. Po, sepse ka edhe numra të tjerë: ato të fitoreve në Cirkun e Bardhë. Asnjë grua përveç saj nuk e ka arritur ndonjëherë suksesin e një “triple double” të fitoreve në Kupën e Botës: 24 në super-G, 13 në zbritje dhe 10 në slalom gjigant. Midis burrave, vetëm Hermann Meier dhe Pirmin Zurbriggen e kanë arritur, dy emra që ndoshta flasin shumë për rëndësinë e arritjes.

Ka më shumë

 Fitoret totale të Larës shkojnë në 48 kur merren në konsideratë disiplinat e tjera, ndërsa ajo është ngjitur në 101 podiume, vetëm një më pak se legjendarja Vreni Schneider. Nga një karrierë që përfshin 18 sezone dhe një total prej 395 portash të hapura, finalja do të mbahet mend gjithashtu, e detyruar nga ai dëmtim i mallkuar i gjurit të majtë që pësoi më 20 nëntor gjatë stërvitjes në Copper Mountain. Një ligament i kryqëzuar anterior i këputur, një ligament kolateral medial i këputur dhe një menisk i këputur: këto ishin rezultatet e testeve.

Lamtumirë

Lojërave të Milan Cortina, por edhe fundi i karrierës së saj? Gut-Behrami mori kohën e nevojshme për rehabilitim, por më pas, duke dëgjuar trupin e saj, vendosi t’i jepte fund kësaj situate. Dhe për t’i dhënë fund, në moshën 35 vjeç, njërit prej kapitujve më të bukur dhe më të suksesshëm në historinë sportive të Kantonit tonë. RSI

VOAL- Nxehtësia dhe thatësira nuk janë vetëm dëmtuese për bujqësinë. Për vreshtarinë zvicerane, temperaturat e larta dhe reshjet e pakta të shiut mund të kenë gjithashtu efekte të dobishme, siç është një incidencë më e ulët e sëmundjeve kërpudhore dhe, për disa varietete rrushi, një përqendrim më i lartë i sheqerit në rrush. Ekspertët theksojnë se efektet e kushteve aktuale të motit ndryshojnë ndjeshëm në varësi të topografisë së vreshtave, varieteteve të kultivuara dhe opsioneve të ujitjes. Në përgjithësi, hardhitë janë më rezistente ndaj thatësirës sesa kulturat e tjera bujqësore, falë strukturës së tyre rrënjore, e cila mund të arrijë ujin edhe në shtresat më të thella të tokës. Megjithatë, në Valé, shpjegon prodhuesja e verës Nadine Bridy, situata ndryshon ndjeshëm nga një zonë në tjetrën, pasi vreshtat në këtë kanton të gjerë shtrihen nëpër shpate dhe lartësi të ndryshme, shpesh të karakterizuara nga toka me një kapacitet të reduktuar të mbajtjes së ujit. Kushtet aktuale janë veçanërisht të favorshme për varietetet që piqen vonë. Në Valé, varietetet e rrushit si Petit Arvine, Humagne Rouge, Humagne Blanche dhe Cornalin përfitojnë nga moti i ngrohtë, ndërsa në kantonin e Lucernës, efektet pozitive vërehen te Merlot – varieteti kryesor i rrushit në Tiçino – dhe Cabernet Sauvignon, ndër të tjera.

Varietetet e hershme, pjekja e të cilave përkon me periudhën më të nxehtë të verës, po përballen me vështirësi më të mëdha. Në Valé, ky është rasti me Pinot Noir, ndërsa në Zvicrën qendrore, inspektorja kantonale e Lucernës, Nicole Theiler, përmend varietetin e rrushit të bardhë Müller-Thurgau dhe Sauvignon Blanc, të cilët rrezikojnë të humbasin disa nga karakteristikat e tyre të freskisë dhe aromatike në temperatura të larta. Mungesa e ujit është gjithashtu një problem, veçanërisht për hardhitë e reja, zhvillimi i të cilave mund të ngadalësohet dhe, në raste ekstreme, të çojë në vdekjen e bimëve. Ndër aspektet pozitive të thatësirës është ulja e ndjeshme e rrezikut të sëmundjeve kërpudhore dhe sëmundjeve të tjera të bimëve. Sipas Theiler, këto janë kushte ideale për hardhitë, ndërsa Bridy pohon se vreshtat e Valais janë aktualisht në një “gjendje të shkëlqyer shëndetësore”. Megjithatë, ekspertët preferojnë të mos bëjnë asnjë parashikim në lidhje me cilësinë e vjeljeve të vitit 2026. Nëse kushtet ekstreme të motit mbeten deri në vjelje, ekziston një shans i mirë për të prodhuar verëra me cilësi të lartë, vërejnë ata në Lucernë. Në Valé, monitorimi zyrtar i pjekjes së rrushit do të fillojë në javën e 17 gushtit. Megjithatë, një vjelje më e hershme duket më e mundshme. Në Zvicrën qendrore, vjelja mund të fillojë deri në dy javë më herët se zakonisht. Në Valé, nuk është e mundur të bëhet një parashikim përfundimtar, por për rrushin kryesor, Chasselas, ekspertët vlerësojnë një vjelje të hershme prej rreth një jave. ATS

VOAL- Zvicra renditet shkëlqyeshëm në aspektin e besimit në institucionet publike, megjithatë kjo mezi u përmend gjatë prezantimit online të studimit të Organizatës për Bashkëpunim Ekonomik dhe Zhvillim (OECD) të kryer në 38 vende. Për më tepër, asnjë përfaqësues i qeverisë zvicerane nuk ishte i pranishëm. Megjithatë, kryeministri spanjoll Pedro Sánchez ishte i pranishëm, duke theksuar se në Spanjë, përqindja e njerëzve me besim të lartë ose të moderuar në qeveri është rritur, duke tejkaluar 40%. Meksika bie në sy, me plot 53% të popullsisë që i besojnë qeverisë: një përqindje dukshëm më e lartë se mesatarja ndërkombëtare dhe e lavdëruar në fjalimin e saj nga Ministrja Meksikane Kundër Korrupsionit Raquel Buenrostro Sánchez.

Përfaqësuesi i Qeverisë Australiane, Patrick Gorman, është gjithashtu dukshëm i kënaqur, duke e parë votën prej 51% në Australi si konfirmim të meritave të ndalimit të mediave sociale për adoleshentët: një masë e dëshiruar nga prindërit australianë, të cilët gjetën një qeveri të gatshme t’i dëgjonte ata dhe të gatshme të angazhohej me kompanitë e mëdha të teknologjisë. Megjithatë, edhe në Australi, zbulon studimi, më pak se gjysma e njerëzve mendojnë se sistemi politik u lejon “njerëzve si ata” të kenë një fjalë në vendimet e qeverisë. Për më tepër, ky përshtypje ndahet vetëm nga rreth një e treta e njerëzve në nivel global.

Rezultati nxjerr në pah “pritjet në rritje dhe të paplotësuara të qytetarëve në lidhje me të drejtën për të marrë pjesë në vendime jashtë zgjedhjeve”, thotë studimi. I vetmi përjashtim është Zvicra, ku 65% besojnë se sistemi u jep njerëzve të zakonshëm një zë. Vendi gjithashtu kryeson renditjen ndërkombëtare për besimin në institucionet publike: 62% e popullsisë, një përqindje që ka mbetur e qëndrueshme që nga anketa e fundit, ka besim të lartë ose të moderuar në qeverinë zvicerane.

Më shumë besim në polici, media dhe partitë politike

Kjo shifër nuk është veçanërisht e habitshme: besimi social në Zvicër është tradicionalisht i lartë, siç tregohet, për shembull, nga studimi vjetor “Siguria” nga Instituti Federal Zviceran i Teknologjisë (ETH) Zyrih. Megjithatë, zviceranët nuk kanë qenë kurrë kaq pozitivë, siç tregohet nga një krahasim me studimin e fundit të OECD-së. Qoftë policia, drejtësia, media apo qeveritë kantonale: popullsia zvicerane kishte më shumë besim në këto institucione në vitin 2025 sesa në vitin 2023. Ata që ndjekin nga afër diskutimet e nxehta dhe akuzat e ndërsjella në fushatat e votimit popullor zviceran e kanë të vështirë ta besojnë, veçanërisht duke pasur parasysh performancën në rritje të organizatave që zakonisht tentojnë të frymëzojnë mosbesim: gati gjysma e mostrës zvicerane të anketuar thanë se u besonin partive politike. Ky 49% është një shifër e jashtëzakonshme krahasuar me vendet e tjera: në vendet fqinje si Franca (15%), Italia (22%) dhe Gjermania (25%), vetëm një pakicë e vogël u beson partive të veta.

Trendet në besim ndërkombëtarisht

Studimi i OECD-së përfundon me një vlerësim pozitiv: niveli i besimit është “i fuqishëm” mesatarisht. Trendi në rënie i vërejtur në vitet e mëparshme është ndalur dhe në disa vende trendi madje është përmbysur. Në të gjithë vendet e OECD-së, mesatarisht katër në dhjetë persona i besonin qeverisë së tyre në vitin 2025. Megjithatë, ky numër është pak më i ulët se 43% që kishin pak ose aspak besim. Në përgjithësi rezultate pozitive u regjistruan në Islandë (59%), Norvegji (57%) dhe Luksemburg (55%). Bullgaria (16%), Peruja (20%) dhe Franca (22%) dolën në fund.

Emetimet e CO₂ dhe Rregullimi i IA-së

Megjithatë, besimi i zviceranëve shtrihet përtej institucioneve. Edhe përballë sfidave të mëdha të kohës sonë, mbizotëron optimizmi: më shumë se gjysma e popullsisë beson se Zvicra është e aftë të zvogëlojë emetimet e CO₂. Vetëm në Brazil dhe Finlandë kjo besim ndahet nga shumica e të anketuarve; sipas standardeve ndërkombëtare, shifra rritet në 38%. Shumica e grave dhe burrave zviceranë besojnë gjithashtu se do të jetë e mundur të gjendet një ekuilibër midis interesave të brezave të tanishëm dhe të ardhshëm, të ndryshohen ligjet jopopullore dhe të rregullohen në mënyrë adekuate teknologjitë e reja si inteligjenca artificiale. Sipas studimit të OECD-së, më shumë se 50% e popullsisë zvicerane beson se përfaqësuesit e tyre të zgjedhur do të reagonin “në mënyrë kuptimplote” nëse do të kontaktoheshin – në të gjitha vendet e tjera, më pak se gjysma e të anketuarve ndiheshin kështu.

Një ndarje në shoqërinë zvicerane

Në Zvicër, shumica ndihet e dëgjuar, por kjo nuk është e vërtetë për të gjithë popullsinë. Në fakt, ekziston një aspekt në të cilin Zvicra është një përjashtim negativ: ndërsa afërsisht 80% e njerëzve me një nivel të lartë arsimi (universitet, universitet i shkencave të aplikuara ose shkollë e lartë e specializuar) kanë besim te qeveria, kjo përqindje bie në 45% midis atyre me një praktikë ose pa trajnim. Ky hendek përfaqëson një sfidë për shoqërinë zvicerane. Në fund të fundit, një vend i themeluar mbi vullnetarizmin dhe pjesëmarrjen dhe krenar për cilësinë e trajnimit të tij profesional nuk mund të lejojë që ata pa arsim të ndihen të përjashtuar. Për më tepër, në Zvicër, ata me “shqetësime të mëdha financiare” kanë besim më të ulët se ata pa probleme financiare, dhe gratë kanë besim më të ulët se burrat. Në këtë rast, megjithatë, ndryshimet janë më pak të theksuara se ato që lidhen me nivelin arsimor.

Optimizmi i Kujdesshëm i OECD-së

Besimi është thelbësor për demokracinë. Në vitet e fundit, shumë demokraci kanë përjetuar trazira populiste dhe një dobësim të të drejtave demokratike. Globalisht, shumë shkencëtarë politikë besojnë se ky dobësim është për shkak të një krize besimi: ata që nuk kanë besim kanë tendencë të pranojnë më lehtë kufizimet në pjesëmarrje dhe të drejta, ndoshta sepse të drejta të tilla konsiderohen premtime boshe gjithsesi. Megjithatë, OECD tregoi optimizëm të kujdesshëm kur prezantoi studimin e saj. Është e vërtetë që, në vendet e shqyrtuara, vetëm 40% e njerëzve kanë besim të lartë ose të moderuar në qeverinë e tyre, por kjo shifër është stabilizuar pas një rënieje të mëparshme. Përqindja mund të konsiderohet e ulët. Por studimi i OECD thjesht bëri dallimin midis atyre që kanë besim dhe atyre që nuk kanë. Në të vërtetë, mungesa e besimit nuk barazohet me mosbesimin. Jo të gjithë ata që kanë “pak ose aspak besim” besojnë në teoritë e konspiracionit ose janë të indinjuar përgjithmonë. Madje mund të pyesim veten nëse nuk ka aspekte pozitive në një qëndrim kritik ndaj qeverisë së dikujt, për sa kohë që qytetarët ndihen pjesë integrale e sistemit demokratik. Më shqetësuese sesa nivelet e ulëta të besimit, pra, është fakti se, jashtë Zvicrës, në asnjë vend tjetër shumica nuk mendon se “njerëzit si ata” dëgjohen nga politikanët. swissinfo

VOAL- Popullata e lejlekëve të bardhë po rritet përsëri në Zvicër: 1 300 çifte të folezuara u numëruan në vitin 2026 (krahasuar me vetëm 175 në vitin 2000). Lejlekët e bardhë u konsideruan të zhdukur në këtë vend qysh në vitet 1950.

Ndryshimi i Sjelljes Migratore

Organizata e Lejlekëve Zviceranë (Storch Schweiz) ia atribuon këtë rimëkëmbje një ndryshimi në sjelljen migratore. Trendi i popullatës së këtij shpendi është i krahasueshëm me atë të regjistruar në Gjermani. Lejlekët nuk migrojnë më në Afrikë siç bënin dikur. Ata shpesh dimërojnë në Spanjën jugore dhe gjithnjë e më shumë po e kalojnë dimrin direkt në Zvicër.

Rekord për Lejlekët Dimërues

Një regjistrim i popullatës më 3 janar regjistroi një rekord prej 1 771 lejlekësh dimërues në vend. Shpendët janë veçanërisht të përqendruar në vende si Flachsee në lumin Reuss pranë Unterlunkhofen (AG) ose në Neeracherried (ZH), një nga ligatinat e fundit të mëdha në Zvicër.

Masat e Mbrojtjes

Përveç ndryshimeve migratore, masa të tilla si rinatyrëzimi i ligatinave, krijimi i vendeve të folezimit dhe fushatat e edukimit mjedisor kanë çuar në një rimëkëmbje të numrit. Pavarësisht trendit pozitiv, ruajtja e lejlekut të bardhë mbetet një angazhim afatgjatë, specifikon organizata. Ruajtja dhe zgjerimi i habitateve të përshtatshme janë thelbësore për të siguruar sukses afatgjatë.

Situata në Gjermani

Në Gjermani, shoqata e ruajtjes së natyrës Nabu vlerësoi 15,000 çifte çiftëzimi për sezonin, raporton agjencia gjermane e lajmeve DPA. Në vitet 1980, më pak se 3 000 çifte mbetën në dy shtetet gjermane. Një e ashtuquajtur “vijë ndarëse migratore” kalon nëpër territorin gjerman. Lejlekët në lindje vazhdojnë të emigrojnë drejt Afrikës përmes Ballkanit. Ata në perëndim tani fluturojnë vetëm deri në Spanjë, ku gjejnë ushqim në orize dhe deponi. Tre të katërtat e lejlekëve gjermanë tani janë emigrantë perëndimorë. ATS

Fjalë të tilla si termi ushtarak “blitz” (blic- luftë rrufé), termi estetik “kitsch”), (kiç- art mediokër, pa vlerë), termi filozofik “Zeigast” (Caitgast- shpirti i epokës, vula e kohës), termi gjeogafik Hinterland (malësi), termi muzikor Leitmotiv (lajtmotiv- motivi kryesor) i përhapur edhe në artet e tjera dhe jashtë tyre, termi i ndërtimeve ushtarake “Bunker” (bunker) janë të gjitha fjalë gjermane që mendohet të kenë lindur në Gjermani. Por është një fjalë gjermane e lindur në Zyrih, qytetin më të madh të Zvicrës gjermanishtfolëse, e cila pushtoi gjithë botën.

Në fjalorin Italian “putsch” ka hyrë në vitin 1922, si fjalë e prejardhur nga gjermanishtja, me kuptimin e ngushtë “komplot” dhe kuptimin e gjerë “grusht shteti ushtarak, i ndërmarrë nga një grup politik i armatosur me qëllim që të marrë pushtetin”, Nga kjo në italishte vjen edhe “putschista” si emër dhe si mbiemër (1938), organizatë që ndërmerr një puç, rrethana që kanë lidhje me një puç.

Në Oxford Dictionary: Termi është huazuar nga gjermanishtja (konkretisht nga gjermanishtja zvicerane) dhe përkthehet fjalë për fjalë si “një goditje, trokitje ose shtytje e papritur”. Shërben pothuaj si një sinonim i një grushti shteti ose një kryengritjeje.

“Fjala më revolucionare zvicerano-gjermane” e titullon shkrimin e tij rreth kësaj teme autori Thomas Stephens (swissinfo.ch). Kjo fjalë u bë term për herë të parë, siç argumenton autori, kur u shqiptua në parlamentin e Zyrihut nga bashkëkryetari i Partisë Socialiste Zvicerane, teksa fliste në lidhje me një vendim mbi pagat minimale kantonale: “Është një puç parlamentar nga shefat dhe figurat e mëdha kundër punëtorëve të këtij vendi…. Është një puç kundër sovranitetit të kantoneve.” Ndërsa presidenti i Qendrës iu përgjigj: “sot nuk ka asnjë grusht shteti këtu”.

Ndërkohë “puç” kishte bërë jetë, duke filluar nga Zyrihu dhe duke pushtuar fjalorin botëror, që nga fillimi i Shekullit XIX, kur Zvicra, vendi më paqësor sot në botë, atëherë nuk ishte i tillë. Përballja më e madhe e kohës ishte ajo në mes popullsisë rurale konservatore kundër qeverive konservatore dhe qendrave urbane. Kështu, më 1833, përplasjet politike dhe ushtarake çuan në ndarjen e kantonit të Bazelit në Dy entitete: Baselt-Stadt dhe Basel-Landschaft.

PUÇI I ZYRIHUT

Autori, duke u bazuar në Fjalorin Historik të Zvicrës, ndalet tek “puçi i Zyrihut”, që merr fill pikërisht nga një kulmim i kësaj përballjeje më 1839, kur teologu liberal gjerman David Friedrich Strauss (1808-1874)  u emërua në Universitetin e Zyrihut. Ai ishte predikues i famshëm i teorisë se mrekullitë e Jezusit ishin mite të përdorura nga Kisha si mjet propagande. Ky emërim shkaktoi një skandal që çoi në pensionimin e tij para se ai ta merrte detyrën. Ky kompromis nuk e qetësoi zemërimin e popullsisë rurale, mospranuese ndaj modernizimit dhe pakësimit të përmbajtjes fetare në shkolla dhe që kërkonte nënshtrimin e Universitetit. Vepra kryesore teologjike e David Friedrich Strauss, siç shënojnë burimet enciklopedike, ishte pikërisht Jeta e Jezusit, ose një shqyrtim kritik i historisë së tij (Das Leben Jesu kritisch bearbeitet, 1835), në të cilën ai zbatoi sistematikisht parimet e filozofisë hegeliane në jetën e Jezusit, duke identifikuar të gjitha manifestimet mbinatyrore të përfshira në rrëfimin e Ungjillit si “mite” (në krahasim me “konceptet”). Kjo vepër, e cila gëzoi shpërndarje të gjerë dhe sukses të menjëhershëm, megjithëse të diskutueshëm, nuk u prit mirë nga vetë eksponentët e shkollës hegeliane, duke shkaktuar një sërë kritikash që vetë autori u përpoq t’i kundërshtonte në botimet pasuese të tekstit, duke zbutur fillimisht qëndrimet e tij deri në botimin e tretë të vitit 1839, pastaj duke i radikalizuar ato përsëri në të katërtin (1840).

Autoritetet e Zyrihut, në vijim të përplasjes së shkaktuar nga emërimi i David Friedrich Strauss, ndaluan demonstratat e organizuara nga një komitet konservator dhe vendosën këmbësorinë për ta ruajtur rendin publike. Më 5 shtator, Bernhard Hirzel, një pastor nga Pfäffikon, një komunë fshat e Zyrihut, urdhëroi që të gjitha kambanat e kishës të binin për katër orë rresht gjatë mbrëmjes. Komunitetet e tjera të krishtera e ndoqën shembullin. Në mëngjes shpërtheu kaosi.

Ngjarjen e pasqyruan media zvicerane dhe të huaja. Blick shkruante: «Në orën 7.00 të mëngjesit, Paradeplatz  i Zyrihut, u sulmua nga 2 000 protestues…. Në atë kohë, qeveria kantonale ishte bllokuar tashmë në postë për orë të tëra. Turma, e armatosur me sfurqe, drapëra dhe halberda, kishte ardhur për ta rrëzuar atë. Ushtarët, nënvizon autori i shkrimit, ndërhynë dhe përleshjet që pasuan ua morën jetën 14 protestuesve e një anëtari të qeverisë kantonale, i cili ishte përpjekur të thërriste për amëpushim. Qeveria ra dhe tri ditë më vonë u mbajtën zgjedhje të reja, duke rezultuar në një fitore për konservatorët. Ndërkohë, gazetat gjermane folën për Züriputsch (puçi i Zyrihut). Në Francë dhe Angli raportet filluan të përmendin «le putsch», “the putsch” në Zvicër.

Kuptimi i fjalës, thekson Stephens, ka pësuar disa evolucione të habitshme gjatë 500 viteve të fundit. Pse filloi të përdoret në sferën politike? “Termi puç është një onomatope. Kur dy gjëra përplasen, ato formojnë ‘puç’,” vëren Christoph Landolt, një gjuhëtar për Idiotikon, një fjalor zvicerano-gjerman. Landolt citon burime të shekullit të 19-të në të cilat foljet putsche, butsche ose pütsche i referoheshin zhurmës së bërë kur dikush hidhte një gur në diçka, qëllonte me armë ose qëllonte dikë me shuplakë. Që në shekullin e 16-të, shfaqet në tekstet fetare me kuptimin “të rrahësh” ose “të godasësh”. Më vonë mori konotacione më të lehta, siç është tingëllimi i gotave gjatë një dollie. Dhe në Zvicrën e sotme, mbijeton madje edhe në Putschautos, ose makinat e shpejta në parqet e argëtimit. Sipas Idiotikon, ky kuptim konkret, i mirëfilltë është zhvilluar, veçanërisht në kantonin e Zyrihut, në një kuptim më figurativ, që do të thotë “të nisesh me nxitim; të nxitosh drejt”.

HISTORIA E FJALËS- JETËT PARALELE TË SAJ

Autori Stephens është marrë me gjurmët e fjalës “putsch” dhe me jetën e saj paralele ndaj termit “putsch”. Sipas gjuhëtarit Christoph Landolt, i cili përmend burime të Shekullit XIX kjo fjalë është onamatopé. Kuptimi i saj vjen nga përplasja e dy sendeve të forta, siç është goditja e një guri, e shtëna me pistoletë apo një shuplakë e dikujt të në faqen e një tjetri. Në jetën e mëvonshme të saj, fjala ka pësuar zbutje kuptimore, duke shënuar përplasjen e dy gotave gjatë dollive apo turrjen e vrullshme drejt përpara të një makine. Si një veprim i nxituar del kjo fjalë edhe në një fjalë të urtë lokale të Zyrihut “bim Hüraate mues me nüd driipütsche”,  që do të thotë “kur bëhet fjalë për martesë, nuk duhet nxituar”. Fjala u lëvrua edhe në letërsi, sipas të njëjtit burim të permendur, qysh në vitin 1555 drammaturgu bernez Hans von Rüte, në një vepër për Davidin dhe Golian, shkruante se, pavarësisht fitores në një betejë mbi armikun, “der putsch ist noch vorhanden” (lufta ende nuk ka mbaruar). Në një kuptim të dytë, fjala shënon një shpërthim entusiazmi të kotë i cili shuhet si flakë kashte. Sipas gjuhëtarit, “pikërisht nga ky kontekst vjen edhe kuptimi tjetër “revoltë popullore” apo “kryengritje”. Gotfries Keller, shkrimtari më i madh zviceran i Shekullit XIX, ka dhënë ndihmesë në përhapjen e termit tek romani i tij “Henriku i gjelbër” (1855), duke e përdorur fjalën në kontekste kuptimore si “vetëtimë në qiell të kthjellët”, si dhe për të shprehur çdo shpërthim emocional, zemërim, entusiazëm apo kapriçio.

PËRHAPJA BOTËRORE

Autori i shkrimit i është referuar NGra Viewer të Google, i cili mat dendurinë e përdorimit të fjalëve nga burimet e shtypit që nga vitit 1500 deri në vitin 2022, dëshmon se përdorimi i termit “putsch” ka përjetuar pikun e saj në vitet Tridhjetë dhe Dyzet të Shekullit XIX. Por termi pati një afirmim të plotë vetëm në vitet Gjashtëdhjetë e Shtatëdhjetë, një periudhë rreth njëzwet vjeçare, kur në botë ndodhnin rreth njëzet grushte shteti në vit.

Tashmë kjo fjalë zvicero-gjermane dëgjohet kudo si në spanjisht (el putsch), portugisht (o putsch), anglisht (the putsch)  frëngjisht (le putsch), polonisht (pucz), esperanto (la puĉo), për të përmendur vetëm disa nga gjuhët e panumërta.

JETA E FJALËS NË SHQIP

Fjala puç në shqipe është afirmuar dhe ishte ndër më të lakuarat nga mesi i viteve 1970, kur u “zbulua” puçi ushtarak në krye të Ministrisë së Mbrojtjes, ndërsa figurat e larta të ushtrisë pjesëmarrës në “puç” u quajtën “puçistë”. Ky grup që atëherë thuhej se kishte në krye ministrin e Mbrojtjes, por më vonë, sipas diktatorit, doli se kishte vetë Kryeministrin në krye, gjoja po përgatiste grusht shteti të armatosur për ta marrë pushtetin. Jemi në të njëjtën periudhë ku fjala tjetër gjermane “Bunker” përjetonte kulmin e çmendurisë së diktatorit, duke e mbjellë vendin me rreth 700 mijë bunkerët, të cilët mëtohej se mund të strehonin popullsinë e Shqipërisë gjatë një sulmi pushtues të NATO-s. Nga fjala bunker erdhën kuptimet “bunkerizim”, “bunkerizoj”, i “bunkerizuar”, “bunkerizues”, të cilat në kohën tonë nënkuptojnë betonizimin e vendit nëpërmjet ndërtimeve të shumta dhe pa kritere arkitetonike apo urbane, çka është sot një dukuri e shfrenuar në realitetin e Shqipërisë.

– Droni i së ardhmes zbulohet në Ambrì 

Një dron autonom i aftë për të transportuar pasagjerë u ngrit të premten në mëngjes në Aeroportin e Ambrì. Është i pari në Zvicër. 

VOAL-  Në mënyrë specifike, është një eVTOL. Akronimi qëndron për Elektric Vertical Take-Off and Landing, një avion elektrik që ngrihet dhe ulet vertikalisht si një helikopter, por në këtë rast pa pilot. Modeli në fjalë, i pajisur me 16 motorë për rezervë, mund të transportojë dy persona, me peshë deri në 200 kilogramë, për një rreze totale prej rreth 30 minutash. Duhen 45 minuta për t’u rimbushur. Çmimi i blerjes është rreth 410,000 dollarë (rreth 330,000 franga zvicerane), duke përfshirë edhe bazën e karikimit. Qëllimi është që ta përdorim për të transportuar njerëz në lartësi të mëdha. Një fluturim do t’i kushtonte një pasagjeri pothuajse sa një udhëtim me teleferik. “Ne duam të kapim një pjesë të vogël të këtij tregu, jo ta heqim atë nga teleferikët,” tha për Quotidiano Claudio Boër, menaxher planifikimi në DroneVia. “Por thjesht sepse shumë sisteme po arrijnë fundin e jetëgjatësisë së tyre dhe rinovimi i tyre është shumë i kushtueshëm.” Ideja, vazhdon ai, do të ishte financiarisht konkurruese edhe në krahasim me projektet e reja: “Të lidhësh Ambrì me Fusio me një teleferik do të kushtonte pothuajse 35 milionë franga, ndërsa një teleferik me dron do të kushtonte vetëm 17-18 milionë,” pohon Boër. Fluturimi i mëngjesit të sotëm ishte një demonstrim: Zvicra ende nuk ka leje për të transportuar njerëz. Në Kinë, ku prodhohen këto automjete, ato kanë qenë tashmë në funksion prej disa vitesh. RSI

VOAL- Rezervat e akullit të akumuluara nga akullnajat zvicerane gjatë dimrit janë gati të shterojnë. Prandaj, duke filluar nga e hëna, akullnajat do të fillojnë të humbasin përsëri vëllim. Instituti Federal Zviceran për Kërkime Pyjore, Bore dhe Peizazhi (WSL) e raportoi këtë në një deklaratë të premten. Ky moment, kur një akullnajë humbet të gjithë rezervën e saj të borës dhe akullit të akumuluar gjatë dimrit, quhet “Dita e Humbjes së Akullnajave” (“Glacier loss day”). Deri tani, kjo ditë ka ndodhur kaq herët vetëm në një rast: në vitin 2022, viti më i keq i regjistruar ndonjëherë për Zvicrën, kur “Dita e Humbjes së Akullnajave” ra më 26 qershor dhe akullnajat humbën 6% të vëllimit të tyre. Këtë vit, tendenca e shkrirjes është shumë e ngjashme me atë të regjistruar në vitin 2022. Shkaqet janë për shkak të thellësisë së shtresës së borës, pjesërisht në minimumin historik në prill, pluhurit të Saharasë në mars dhe valës së vazhdueshme të nxehtësisë. ATS

Anija tregtare “Gjeneral Guisan” në një udhëtim detar

VOAL- Zvicra, pavarësisht se nuk ka det, ka një flotë tregtare. Megjithatë, vitet e krizës e kanë zvogëluar forcën e saj dhe sot Këshilli Federal dëshiron ta rilançojë atë. Kjo është një strategji e re për të përfituar ekonominë, që përfshin lehtësimin e kritereve për ngritjen e flamurit zviceran në det. Fundi i Mbështetjes Federale Parlamenti përfundoi rishikimin e Aktit të Furnizimit Ekonomik të martën, duke i dhënë fund mbështetjes federale për anijet oqeanike që mbajnë flamurin zviceran. Kjo është pika e parë, e cila çon menjëherë në të dytën, sepse fundi i kësaj mbështetjeje, në formën e garancive, shoqërohet me një strategji të re, gurthemeli i së cilës u vendos nga qeveria në fund të majit. Ky është një ndryshim i urdhëresës që do të hyjë në fuqi më 1 korrik dhe do të hapë dyert për shumë pronarë anijesh që janë potencialisht të interesuar të ngritin flamurin italian në anijet që ata menaxhojnë.

Nga “flota më unike në botë” te një duzinë anijesh tregtare

Deri para pak vitesh, flota zvicerane quhej flota më unike në botë, më e madhja në dispozicion të një vendi pa dalje në det. Mbështetja politike për flotën filloi në vitin 1941, bazuar në një pakt me sektorin privat, garanci financiare dhe në këmbim të fleksibilitetit të rrugës në rast të një krize furnizimi. Rreth vitit 2010, vetë sektori hyri në krizë, duke rezultuar në shitjen e disa anijeve dhe kështu humbje të mëdha për Konfederatën. U vlerësua një ekspozim total prej 800 milionë frangash. Ky kontekst dha shkas për një strategji të re për rigjallërimin e flotës, e cila që atëherë është zvogëluar nga 50 anije tregtare fillestare në dhjetë aktuale.

Strategjia e Re

Kështu, ne po kalojmë nga një strategji që synonte sigurimin e furnizimeve të vendit në një strategji që tani është e orientuar drejt konkurrencës ekonomike. Mbi 50 pronarë anijesh operojnë në vendin tonë, duke kontrolluar rreth një mijë anije. Megjithatë, për të valëvitur flamurin zviceran, si pronari ashtu edhe pronari i anijes (domethënë, personi ose kompania që menaxhon anijen tregtare) duhet të jenë zviceranë. Me ndryshimin e ri, do të jetë e mundur edhe regjistrimi i anijeve tregtare në pronësi të huaj në flotën zvicerane (dhe kjo është vendosur tashmë me urdhëresë). Seti i kërkesave të nevojshme po ripërpunohet aktualisht, por pyetja e madhe është: çfarë do të mbetet zvicerane kur valëvitet flamuri zviceran? Përgjigja është: një simbol që kujton pikat e forta të Zvicrës në aspektin e besueshmërisë, shërbimit dhe inovacionit, me modele të reja biznesi në dispozicion të pronarëve të anijeve. Së fundmi, në aspektin ekonomik, duhet shtuar se operacioni ka avantazhe të pamohueshme për arkën e shtetit, duke pasur parasysh se regjistrimi në regjistrin zviceran gjeneron të ardhura përkatëse tatimore, dhe Tiçino është ndër kantonet që mund të përfitojnë më shumë. 

Intervistë me një pronar anijeje që operon në Zvicër

Prandaj do të jetë më e lehtë për anijet të valëvitin flamurin zviceran. Kjo është në interes të pronarëve të anijeve, shpjegoi Vincenzo Romeo, pronar anijesh dhe drejtor ekzekutiv i Nova Marine Carriers, me seli në Lugano, në programin radiofonik RSI. Ky është tashmë një hap i parë drejt ringjalljes së biznesit të transportit tregtar në Zvicër. Përfitimet për ekonominë zvicerane nuk duhen parë vetëm nga një perspektivë fiskale, por edhe në aspektin e industrive të lidhura, sepse Zvicra është sinonim (dhe unë mund ta dëshmoj këtë) me stabilitet të madh, një burokraci të qartë dhe lehtësisht të kuptueshme, dhe të lehtë për t’u përballuar, diçka që pronarët e anijeve e vlerësojnë shumë. Industritë e lidhura do të sillnin gjithashtu përfitime në aspektin e strukturave që do të krijoheshin në Zvicër.

Stabilitet, burokraci minimale… a është kjo e mjaftueshme për ta bërë dikë të vendosë të sjellë anijet e tij nën flamurin zviceran?

“Nuk është mungesa e burokracisë, por qartësia e burokracisë, sepse ka vende që kanë pak burokraci, por janë ende të vështira për t’u ndërvepruar. Unë kam jetuar në Zvicër për 22 vjet dhe kompania ime ka selinë e saj në Lugano. Është një burokraci me të cilën është e lehtë të ndërveprosh, të gjesh zgjidhje dhe të shpjegosh problemet që mund të përballet një kompani si e jona. Vështirësia për pronarët e anijeve është se ata nuk kanë një bazë të përhershme në një vend, por anijet tona lundrojnë në të gjithë botën. Pra, ne kemi nevojë për fleksibilitet; ne duhet të ruajmë një marrëdhënie me shtetin tonë të flamurit kudo që janë anijet tona në botë. Një nga pikat e forta të Zvicrës është rrjeti i ambasadave që kemi në të gjithë botën.”

Nova Marine Carriers, kompania juaj, ka rreth 70-80 anije, asnjëra prej të cilave nuk mban flamurin zviceran. A do të ishit të gatshëm të sillnit disa anije nën flamurin zviceran?

“Questo, come dicevo, è il primo passo. Questo primo passo va integrato con una riforma che in tanti Paesi è definita Tonnage Tax, un’imposta forfettaria applicata alle navi. L’Italia, ad esempio, ha una Tonnage Tax perché le navi non sono impiegate solo su traffici italiani ma girano tutto il mondo, quindi c’è questo concetto che lo Stato di bandiera dove è registrata la nave applica un’imposta forfettaria in quanto l’utile o il presunto utile non è prodotto nello Stato in cui è imbandierata la nave”.RSI

Me mbërritjen e motit të ngrohtë dhe rikthimin e ecjes në natyrë,

Prima Ora priti dy zëra nga bota malore e Ticinos: Massimo Bognuda, një udhërrëfyes malor, dhe Filippo Sala, një alpinist dhe udhërrëfyes malor aspirant. Përmes këshillave praktike, një pasioni për natyrën dhe thirrjeve për përgjegjësi ekologjike, të dy pikturuan një pamje të maleve të Tiçinos së sotme. 

VOAL- Pasioni im filloi kur isha mjaft i ri, shpjegon alpinisti Filippo Sala. Gjyshi im ishte kujdestari i Kasolles së Baronit, dhe në verë shkova atje me të dhe babanë tim. Udhëtimet e mia të para me lëkurat e fokës. Kështu filluan. Zona e tij e preferuar është Lugina e Bedretto-s, ku ai u zhvendos nga Airolo për të qenë më afër: më shumë se një udhëtim, unë e rekomandoj zonën në përgjithësi.

“Siguria në radhë të parë”

“Siguria është themeli i çdo sporti, veçanërisht në male”, thotë udhërrëfyesi malor Massimo Bognuda. “Pika e parë e fillimit është stërvitja dhe përgatitja fizike. Mos e mbivlerësoni veten: filloni ngadalë, stërvituni dhe pastaj përparoni gradualisht. Me fushatën Montagne Sicure, mesazhi po përhapet, por problemi mbetet me njerëzit që i minimizojnë rreziqet e terrenit malor. Është gjithashtu e dobishme të lini informacion në lidhje me destinacionin tuaj, ndoshta përmes aplikacioneve të dedikuara.

“Respektoni malet”

“Rritja e njerëzve në male po ushtron presion mbi mjedisin”, paralajmëron Bognuda. Ende ekziston ideja se lëkurat e bananeve ose portokallit mund të hidhen sepse natyra i thith ato, por nuk është kështu: në lartësi të mëdha, nuk ka baktere për të zbërthyer ato mbeturina dhe rrezikoni të futni mikrobe të importuara nga jashtë. E njëjta gjë vlen edhe për qentë: ata mund të mbajnë baktere dhe infeksione, dhe nëse shkojnë në një kullotë gjatë korrjes së sanës, ekziston një rrezik real për të infektuar lopët. Shumë njerëz mendojnë se malet janë të lira, qentë janë të lirë, por nuk është kështu dhe ligji është i qartë.

Udhëzuesit Malorë, një Burim për të Gjithë

Në botën malore, ka disa profesionistë figura me diploma federale, përfundon Bognuda: guida malore, instruktorë ngjitjeje dhe guida malore. Një person i trajnuar jo vetëm që sjell siguri, por edhe kulturë: ekologji, botanikë, jetë të egër. Ky është një aspekt që shumë nuk e marrin në konsideratë. Statistikat Rreth katër milionë njerëz në Zvicër veshin rregullisht çizme ecjeje malore, dhe trendi është në rritje. Më poshtë janë faktet dhe statistikat mbi një nga aktivitetet më të njohura rekreative të vendit, sezoni i pikut i të cilit është gati të fillojë.

Një aktivitet në trend

Rreth 58% e popullsisë mbi moshën 15 vjeç shkon rregullisht në ecje malore: një aktivitet rekreativ që është bërë një sport në trend dhe do të përfshihet në listën e traditave të gjalla të Zvicrës duke filluar nga viti 2023. Një anketë mbi “Aktivitetet e Kohës së Lirë, 2014, 2019 dhe 2024” e kryer nga Zyra Federale e Statistikave (FSO) tregon se përqindja e njerëzve që ecin ose ecin të paktën një herë në javë është rritur nga 38.9% në 45.8% gjatë dekadës së fundit. Si motivim i tyre kryesor, 73% e të anketuarve në vitin 2020 mbi temën e ecjes në natyrë përmendën dëshirën për të qenë jashtë në natyrë. Kënaqësia e lëvizjes dhe e ndarjes së këtij gëzimi me të tjerët ishte më e rëndësishme për të anketuarit sesa dëshira për të konkurruar me të tjerët.

Rreth botës në shtigje

Mesatarisht, ecjet bëhen 15 herë në vit në Zvicër, me çdo ecje që zgjat rreth tre orë. Ecësit kanë qasje në një rrjet shtigjesh prej 65,000 kilometrash, i cili, sipas organizatës ombrellë “Swiss Hiking Trails”, korrespondon me të gjithë botën. Në krahasim, rrjeti rrugor është 71,400 kilometra i gjatë dhe rrjeti hekurudhor është 5,100 kilometra. Afërsisht 50,000 tabela sinjalistike sigurojnë orientimin. Sipas “Swiss Hiking Trails”, 1,500 kilogramë bojë përdoren çdo vit vetëm për shenjat e shtigjeve, dhe afërsisht 2,000 vullnetarë janë të përfshirë në mirëmbajtjen e tyre. Kasollet malore të Klubit Alpin Zviceran (SAC) po bëhen gjithashtu gjithnjë e më popullore. Me Me 409,000 qëndrime netësh vitin e kaluar, kapaciteti i kasolleve SAC u rrit me 12.7% krahasuar me vitin 2024. Viti 2025 do të hyjë në histori si viti më i suksesshëm për kasollet. ats

VOAL- Prania e femrave në Parlamentin Zviceran ka arritur një nivel të ri rekord. Me fillimin e sesionit veror të dy dhomave, numri i grave që mbajnë 246 vende në Këshillin Kombëtar dhe Këshillin e Shteteve është rritur në 97. Ky është një rekord historik, duke pasur parasysh se rekordi i mëparshëm u vendos në zgjedhjet e vitit 2019 me 96.

Këshilli Kombëtar po udhëheq ndryshimin

Shifra më e rëndësishme, siç raportohet nga Tages-Anzeiger, vjen nga Këshilli Kombëtar, ku gratë tani mbajnë 82 nga 200 vendet, e barabartë me 41%. Kjo rritje është për shkak të hyrjes së pesë parlamentareve femra të cilat, në qendër të majtë, zëvendësuan pesë parlamentarë meshkuj që dhanë dorëheqjen. Situata është e ndryshme në Dhomën e Deputetëve, ku gratë mbajnë vetëm 15 nga 46 vendet. Numri madje ra pasi Céline Vara (Të Gjelbrit, Neuchâtel) kaloi në qeverinë kantonale, duke i hapur rrugën Fabien Fivaz.

Një arritje e viteve të punës

Për Kathrin Bertschy, Këshilltare Kombëtare për Liberalët e Gjelbër dhe bashkëpresidente e Aleancës F (shoqata që përfaqëson interesat e grave në politikën zvicerane), ky përparim nuk është rastësi. Siç i tha ajo Aargauer Zeitung, është rezultat i “viteve të punës ndërpartiake”. Shumë përpjekje janë bërë prapa skenave për të siguruar që gratë të kenë pozicione fillestare të barabarta me burrat në listat zgjedhore. Partitë e krahut të majtë janë përqendruar në balancën gjinore që në fillim, Liberalët e Gjelbër që nga viti 2019. Partia e Qendrës gjithashtu bëri përparim të konsiderueshëm në vitin 2023 në shumë kantone. Sipas Kathrin Bertschy, mbeten boshllëqe në FDP dhe veçanërisht në SVP. Përpara zgjedhjeve të vitit 2027, Aleanca F do të rilançojë mobilizimin ndërpartiak “Helvetia Calls!”. Programi lidh gratë e interesuara në politikë me mentore, nga anëtarësimi në parti deri te fushatat.

Mundësi të barabarta tani

Një Nevojë e Shoqërisë Cloé Jans, politologe në gfs.bern Sipas Cloé Jans, politologe në gfs.bern, mundësitë e barabarta tani janë një nevojë e shoqërisë. “Zgjedhjet federale të vitit 2019 nxorën në pah rëndësinë e partive që nominojnë kandidate femra,” tha ajo për RSI. Megjithatë, ka dallime midis partive. “Tradicionalisht, barazia ka qenë gjithmonë më qendrore për partitë e krahut të majtë,” shpjegon ajo. Në vitet e fundit, presioni social është rritur edhe mbi partitë e klasës së mesme si FDP dhe Qendra, ndërsa SVP mbetet partia ku çështja është më pak e rëndësishme, siç dëshmohet nga përqindja e ulët e grave në radhët e saj. Me zgjedhjet në fund të vitit 2027 në horizont, politologia beson se partitë do të duhet të paraqesin lista të balancuara. “Viti 2019 do të mbetet një vit i jashtëzakonshëm, i shënuar nga greva e grave dhe debati MeToo”, përfundon Cloé Jans, duke theksuar se edhe pasiguritë gjeopolitike nuk e kanë fshirë barazinë nga axhendat politike. RSI