Nga Aurenc Bebja*, Francë – 9 Gusht 2026

Gazeta “Hamar Arbeiderblad”, ka botuar, të martën e 22 korrikut 1969, në faqen n°8, rrëfimin e gazetarit norvegjez Finn Arne Eriksrud në Shqipërinë komuniste, asokohe një nga vendet më të izoluara të Evropës. Në reportazhin e tij, ai përshkruan një vend nën regjimin e Enver Hoxhës, të lidhur ngushtë me Kinën e Mao Ce Dunit, ku ideologjia, kontrolli dhe izolimi ndërthureshin me përpjekjet për industrializim dhe zhvillim. Përmes përshkrimeve të tij nga kufiri, Shkodra dhe jeta e përditshme, Eriksrud ofron një dëshmi të rrallë për Shqipërinë e vitit 1969, të cilën Aurenc Bebja e sjell për publikun shqiptar përmes blogut të tij “Dars (Klos), Mat – Albania”.

Shqipëria – Konserva hermetike e Mao Ce Dunit në Evropë

Tekst dhe fotografi : Finn Arne Eriksrud

Pas shumë vitesh izolimi, Shqipëria ka hapur disi dyert e saj kufitare. Ky vend i pazakontë, i cili gjatë përplasjes ideologjike midis dy qendrave të mëdha komuniste, Moskës dhe Pekinit, zgjodhi të mbështeste Mao Ce Dunin dhe Kinën, ka qenë prej kohësh “vendi i mbyllur” i Evropës. Megjithatë, valuta perëndimore, sidomos dollari amerikan, nuk ishte aspak e padëshiruar në Shqipëri. Për këtë arsye, autoritetet vendosën të lehtësonin disa nga rregulloret e vjetruara që kishin qenë në fuqi deri atëherë.

CIRK NË KUFI

Nuk është pa arsye që Shqipëria konsiderohej bastioni evropian i Mao Ce Dunit. Edhe sot duket qartë se një ideologji e fortë qëndron pas mënyrës se si vepron shteti, gjë që mund t’i duket tepër e çuditshme një skandinavi të qetë.

Shqiptarët nuk duan të dëgjojnë për minifunde, rroba plazhi apo dekolte. Për burrat nuk lejohen flokët e gjatë dhe favoritet. Me një metër matës, doganieri kontrollon që të ketë të paktën tre centimetra distancë midis llapës së poshtme të veshit dhe flokëve. Ndërsa ata që kanë lënë mjekër për muaj të tërë, për fat të keq, duhet të heqin dorë prej saj. Kërkohet një “hapësirë” prej tre centimetrash midis flokëve dhe mjekrës. Megjithatë, mund t’ju ngushëllojmë se kjo zgjidhet menjëherë nga berberi i kufirit – madje falas! Mustaqet lejohen, por edhe atëherë nuk i shpëtoni ndonjë komenti ironik nga një doganier me portretin e Maos në jakën e xhaketës, i cili mund t’ju thotë se: “Në Shqipëri vetëm burrat e moshuar mbajnë mustaqe.”

Lexuesi i vëmendshëm do të ketë arritur tashmë në përfundimin se një pjesë e mirë e “maoistëve” tanë në SUF paraqesin, sipas standardeve shqiptare, një pamje tipike të dekadencës perëndimore! Një ndikim i tillë nuk duhet kurrsesi të korruptojë apo të degjenerojë popullin shqiptar.

Në kufi duhet të pranoni gjithashtu që orët, aparatet fotografike, kamerat filmike, unazat dhe sendet e tjera me vlerë të regjistrohen me kujdes. Gjithashtu duhet të siguroheni që të mos merrni me vete dinarë jugosllavë. Marrëdhëniet midis Jugosllavisë dhe Shqipërisë janë gjithçka tjetër përveçse të mira dhe jugosllavët nuk lejohen të hyjnë në vend – me përjashtim të udhërrëfyesve turistikë.

Në të vërtetë, kjo nuk përbën ndonjë problem, sepse shumica e jugosllavëve nuk shfaqin as dëshirën më të vogël për të vizituar fqinjin e tyre jugperëndimor. Në sytë e tyre, shqiptarët duken si njerëzit më të çuditshëm mbi tokë, gjë që duhet të jetë vërtet e rëndë. Dhe, për të thënë të drejtën, mbetesh disi i habitur kur guida jonë shqiptare, e ulur pranë udhërrëfyesit jugosllav, deklaron se Shqipëria ka qenë dhe vazhdon të jetë e rrethuar vetëm nga kombe armiqësore.

Pasi, pas rreth një ore pritjeje në kufi, pasaporta juaj vuloset – sigurisht në faqet e fundit të saj, sipas zakonit kinez – më në fund mund të hyni në këtë vend pothuajse hermetikisht të mbyllur.

Për turistin e zakonshëm nuk ka asnjë problem të fotografojë malet, liqenet me ujë të kthjellët, rrugët kryesore apo ndërtesat madhështore. Por mos prisni që autoritetet shqiptare ta lejojnë grupin e turistëve të ndalet pranë lagjeve të varfra, në zonat e banuara nga fshatarët apo, aq më pak, pranë ndonjërit prej më shumë se 500 000 ushtarëve kinezë, të cilët thuhet se janë të dislokuar në Shqipëri. Për të qenë i sigurt, është më mirë të pyesni gjithmonë guidën se ku lejohet të fotografoni.

Shkodra

Vizita jonë u zhvillua në Shkodër, qytetin e dytë më të madh të Shqipërisë dhe, së bashku me kryeqytetin Tiranë, qendrën më të rëndësishme industriale të vendit. Qyteti kishte rreth 60 000 banorë dhe shërbente si qendra kryesore për një varg qytetesh të vogla, të cilat më parë kishin funksionuar si tregje për një rajon të pasur bujqësor.

Rruga drejt Shkodrës ishte e ngushtë, por e shtruar mirë me asfalt. Në intervale të rregullta, përgjatë saj ishin vendosur tabela të kuqe me citate nga “Libri i Kuq i Vogël” i Maos. Në shpatin malor në lindje të Liqenit të Shkodrës ishte gdhendur me shkronja gjigante parulla: “Rroftë marksizëm-leninizmi!”

Shkodra nuk të jep aspak përshtypjen e një qyteti të madh. Problemet e parkimit dhe zhurma e trafikut nuk ekzistonin, pasi në qytet nuk kishte automjete private. Numri i vogël i ndërtesave të shërbimeve dhe banesat e ulëta bënin që qyteti të kishte një shtrirje të ngjashme me atë të Hamarit.

Megjithatë, në qytet mund të kuptohej qartë gjendja në të cilën ndodheshin shqiptarët. Nga një vend me një strukturë shoqërore që i përkiste Mesjetës, Shqipëria, pas revolucionit, po përpiqej të hidhej drejtpërdrejt në botën e industrializuar.

Një përmbledhje historike

Është e kuptueshme që revolucioni duhej të ndodhte në këtë vend. Shqipëria ishte ekonomikisht e pazhvilluar, për shkak të përdorimit të mjeteve dhe metodave shumë të vjetra të punës. Situata rëndohej edhe më shumë nga gjakmarrjet që, vetëm një brez më parë, përfshinin fshatra të tëra. Gjendja shëndetësore ishte tepër e rëndë. Pjesa më e madhe e popullsisë jetonte nën sundimin e bejlerëve dhe pronarëve të mëdhenj të tokave, në periudhat kur vendi nuk ishte i pushtuar nga fuqi të huaja.

Epoka e re duhej të vinte në formën e një revolucioni, dhe kjo ndodhi në vitin 1947, kur Shqipëria u shpall Republikë Popullore. Që prej asaj kohe, bota perëndimore nuk ka dëgjuar shumë për Shqipërinë. Megjithatë, sot është e qartë se revolucioni ka sjellë ndryshime në pothuajse çdo fushë të jetës.

Pavarësisht burimeve të kufizuara dhe lidhjeve të pakta me vendet e Evropës Lindore (në vitin 1961, vendet e bllokut lindor vendosën një bllokadë tregtare ndaj Shqipërisë), vendi ndodhet në një fazë zhvillimi të vrullshëm.

Kolektivizimi i bujqësisë, edhe pse nuk solli ndonjë përparim të jashtëzakonshëm në prodhimin bujqësor, i dha fund gjakmarrjeve dhe krijoi kushte për bashkëjetesë më paqësore. Kjo, së bashku me përmirësimin e përgjithshëm të shëndetësisë, ka bërë që Shqipëria të ketë ritmin më të lartë të shtimit të popullsisë në Evropë – rreth 3,3% në vit (artikulli norvegjez shënon “33%”, por në kontekst bëhet fjalë për 3,3%). Popullsia ka arritur tashmë në rreth dy milionë banorë. Autoritetet nuk kanë ndërmarrë masa për të frenuar rritjen demografike, pasi besojnë se vendi do të jetë në gjendje të përballojë brezat e rinj.

Që nga revolucioni janë ndërtuar rrugë dhe hekurudha, sistemi arsimor është zgjeruar ndjeshëm, ndërsa industria është modernizuar dhe zgjeruar në mënyrë të konsiderueshme. Ndërtimi i pesë hidrocentraleve të mëdha ka bërë të mundur zhvillimin e industrisë minerare si një sektor i rëndësishëm eksporti. Kjo përfshin naftën, qymyrin, hekurin, kromin dhe, mbi të gjitha, bakrin.

Vizitë në një ndërmarrje

Kudo në Shqipëri mund të shihje portrete gjigante të krahut të zgjatur të Maos në Evropë, domethënë të presidentit të vendit, Enver Hoxha. Fotografia në të djathtë paraqet një punëtor që shikon poshtë një kapitalist (i dukshëm pranë murit) dhe tregon drejt “parajsës së punëtorëve”. Kjo fotografi është bërë në fabrikën e telave të bakrit në Shkodër, ku fotografimi ishte i ndaluar. — Burimi : Hamar Arbeiderblad, e martë, 22 korrik 1969, faqe n°8.

Na u dha mundësia të vizitonim një ndërmarrje të specializuar në prodhimin e telave të bakrit në të gjitha variantet. Fabrika ishte, edhe sipas standardeve tona, një ndërmarrje model, gjë që me siguri shpjegon pse na u lejua ta vizitonim. Pothuajse i gjithë procesi i prodhimit kryhej me ndihmën e makinerive moderne të ardhura nga Kina. Nga altoparlantët dëgjoheshin vazhdimisht melodi të ëmbla kineze, që shërbenin si muzikë gjatë punës.

Ndërmarrja ndodhej në një zonë të madhe industriale dhe pranë saj po ndërtoheshin disa fabrika të reja. Megjithatë, në tërësi, Shqipëria ishte ende në fazën e formimit si vend industrial. Objektivat ambicioze të planeve pesëvjeçare nuk ishin arritur plotësisht. Si shpjegim, udhërrëfyesi ynë përmendi “bllokadën imperialiste-revizioniste”.

Ky argument nuk është pa bazë, po të kihet parasysh se gjysma e eksporteve të Shqipërisë shkonin drejt Kinës, ndërsa 60 % e importeve vinin nga “vëllai i madh” në Lindjen e Largët. Gjatë viteve të fundit edhe ndihma e drejtpërdrejtë kineze për Shqipërinë kishte qenë mjaft e konsiderueshme.

Mes nesh, kapitalistëve

Nën diellin përvëlues të Shqipërisë, ishte kënaqësi të ndaleshe për disa minuta për t’u freskuar në hijen e pemëve. Por shumica e njerëzve kishin një qëllim tjetër: të sodisnin me kureshtje turistët skandinavë! — Burimi : Hamar Arbeiderblad, e martë, 22 korrik 1969, faqe n°8.

Nuk është e vështirë të kuptosh se vizitorët nga bota e jashtme janë një dukuri e rrallë në Shqipëri. Mjaftonte të ndaleshe katër ose pesë minuta në hijen freskuese të një peme që 30 deri në 40 fëmijë dhe të rritur të grumbulloheshin në gjysmërreth për të të soditur me kureshtje.

Megjithëse na ishte tërhequr vëmendja në mënyrë të përsëritur që të mos largoheshim nga grupi, vendosëm të bënim një shëtitje të shkurtër vetëm. Kjo na dha një provë të qartë se edukimi ideologjik në shkolla funksiononte ashtu siç synohej. Teksa kalonim pranë një cepi rruge, u shfaq fytyra lozonjare e një djali shtatë ose tetë vjeç, i cili bërtiti : “KAPITALIST!”

Pastaj ia mbathi me vrap dhe u zhduk pas qoshes tjetër. Nëse nuk do të kishe sens humori, edhe një socialist i deklaruar mund të ishte zhgënjyer nga një pritje e tillë.

Fëmijët shqiptarë janë të tërhequr, por zakonisht kureshtja mbizotëron dhe ata u afrohen me kujdes këtyre “turistëve të çuditshëm”. Është e pamundur të mos mahnitesh nga sjellja e tyre.

Një anglez mendoi se do të ishte një gjest i bukur t’i paguante drekën njërit prej këtyre fëmijëve simpatikë, por kjo doli të ishte një gabim. Një polic e vuri re ngjarjen dhe mbajti një ligjëratë të gjatë, duke shpjeguar se një gjë e tillë ishte krejt e panevojshme, sepse fëmijët në Shqipëri kishin ushqim të mjaftueshëm. Ata nuk kishin nevojë për kapitalistët!

Episodi pati edhe një vazhdim : kur anglezi dhe udhërrëfyesi i tij mbërritën në kufi, i priste një telegram. Të dy u shpallën pa shumë fjalë “Persona non grata” dhe u ndaluan të hynin përsëri në Shqipëri në të ardhmen.

Shqipëria si vend turistik

Do të kalojnë edhe disa vite para se shqiptarët të jenë në gjendje të përmbushin kërkesat e turistëve për komoditet dhe argëtim të natës. Unë vetë qëndrova në hotelin më të mirë të qytetit, por vështirë se mund të ketë dyshim se edhe një bujtinë e dobët në Norvegji do të ofronte një standard të ngjashëm. Restorantet ishin pa shije, madje të zymta, dhe atmosfera ishte mjaft e vakët.

Për ata që dëshirojnë të bëjnë pazar, ia vlen të shohin qilimat e punuar me dorë dhe punimet filigrane në argjend. Bëhet fjalë për objekte të bukura dhe çmimet janë të ulëta. Nëse dikush dëshiron të shuajë etjen, edhe këtu çmimet janë shumë të përballueshme : pesë korona norvegjeze për një shishe të konjakut më të mirë shqiptar.

Si një destinacion i ardhshëm turistik, Shqipëria ka mundësi të mira. Është një vend i bukur me klimë të favorshme. Popullsia dhe kultura e saj janë jashtëzakonisht interesante. Me kalimin e kohës, ndërsa vende të tjera turistike bëhen gjithnjë e më të amerikanizuara dhe mbipopullohen nga turistët, vizitorët me siguri do të fillojnë të kërkojnë alternativa të reja.

Nëse shqiptarët investojnë seriozisht në zhvillimin e turizmit dhe heqin dorë nga kufizimet e tyre të çuditshme të diktuara nga ideologjia, Shqipëria mund të bëhet një vend turistik shumë i pëlqyer. Sapo të kuptojnë vërtet vlerën e dollarëve që trokasin në arkë, nuk do të na habiste aspak nëse edhe shqiptarët do të detyroheshin të hiqnin dorë nga një pjesë e virtytit të tyre ideologjik. Por, siç thuhet, kur humbet virtyti, nuk humbet domosdoshmërisht ajo që është më e rëndësishme.