VOAL

VOAL

RËNIA E MARKO BOÇARIT, NJË TRAGJEDI NDËRSHQIPTARE – Nga K. P. Traboini (video)

May 4, 2020

Komentet

Dëshmia e rrallë e Skifter Këlliçit: “Çfarë më tha Ramiz Alia për odisenë e filmit ‘Pas gjurmëve’ dhe arsyen e urdhrit të tij më 1986, që unë të mos jepja më ‘Rubrikën Sportive’ në RTSH”?

Nga Skifter Këlliçi

– Odiseja  e trishtë e filmi të Kinostudios “Shqipëria e Re” që  fitoi çmimin e Presidentit të Republikës së Italisë në Festivalin Ndërkombëtar të Xhifonit, (Itali), më 1979 –

Memorie.al / Këto ditë në faqet e këtij portali që unë e ndjek me shumë dëshirë dhe  kërshëri çdo ditë këtu Waltham, (Boston), lexova disa kujtime  ose më saktë një prozë poetike  me kujtime, shkruar nga Herion Mustafaraj. Është një emër shumë i njohur nga fëmijë dhe prindër, sepse në vitet ’70-të të shekullit të kaluar ai, fëmijë 10-12 vjeçar, u bë protagonist në disa filma që edhe sot shihen me kureshtje nga fëmijët e brezit të sotëm dhe kam bindje se kështu  do të ndodhë dhe me fëmijët e brezave të ardhshëm. M’u kujtua dhe Herioni që në këtë film luan rolin e Skënderit, njërit prej personazheve kryesore të këtij filmi, sepse në ato vite, bazuar në romanin tim për fëmijë ‘Pas gjurmëve’, pata shkruar një skenar filmi artistik me të njëjtin titull, të cilin  regjisorja e jashtëzakonshme, Xhanfise Keko, bashkë me filma të saj të tjerë e shndërroi edhe atë ndër filmat e saj më të mirë të Kinostudios ‘Shqipëria e Re’. Bashkë me Herionin m’u kujtua një ngjarje e trishtë, që lidhet me këtë film të cilën po ua rrëfej lexuesve të kësaj media online.

Ishte një mbrëmje e 2 shtatorit të vitit 1979. Një mbrëmje e paharruar për mua, sepse të nesërmen do të martohesha. Dhe ja, papritur, në derë u dëgjuan trokitje. E hapa dhe pashë që në mesore u fut tërë gaz miku im, gazetari i njohur, Napoleon Roshi, asokohe shefi redaksisë së jashtme të gaztës “Bashkimi”. Mbante në dorë një fletë nga ato të buletineve të Agjensisë Telegrafike Shqiptare, të cilën, ma zgjati dhe më tha: “Filmi ‘Pas gjurmëve’ ka fituar çmimin  Special në Festivalin Ndërkombëtar të Filmit për Fëmijë në Xhifoni në Itali. Urime dhe ty si skenarist i tij!”. Dhe më përqafoi. Nënës iu mbushën sytë me lot nga gëzimi.

Pikërisht në një ditë gëzimi të rrallë, shtohej dhe një gëzim po kaq i rrallë. Lexova fletën që më zgjati. Lajmi ishte  marrë nga Agjensia Telegrafike Italiane “Ansa”. Në të shkruhej se; “Pas gjurmëve”, film i regjisores së talentuar, Xhanfise Keko dhe me skenar timin, kishte fituar çmimin e “Presidentit të Republikës Italiane”, midis 95 filmash nga 75 vende të botës. Pastaj jepeshin hollësi se si presidenti Festivalit të Filmit, Guziboti, në ceremoninë dhënies së dhënies së çmimeve e kishte cilësuar filmin shqiptar si një befasi të këndshme dhe se pjesëtarët e jurisë, që ishin mbi 1500 fëmijë të pranishëm në ditët e festivalit, juri me të vërtetë shumë origjinale, e kishin pëlqyer këtë film pa masë. Kishte në atë lajm të zgjeruar edhe jehonën e e festivalit dhe të filmit në shtypin italian.

“Nesër ky lajm do të botohet në faqet e para të shtypit”,- më tha Napoleoni, duke më përqafuar edhe një herë. – “Nuk është vetëm sukses i Xhanfisesë, yti, i grupit krijues, por i tërë artit tonë kinematografik”. Të nesërmen me sabah shkova me nxitim në librari dhe bleva “Zërin e Popullit”, Bashkimin, “Dritën”, gazeta që botoheshin të dielën, por më kot, – ky lajm nuk ishte botuar jo më në faqen e parë, por as të fundit. Ndeza radion, më pas dhe televizorin, por, përsëri më kot: për këtë ngjarje as edhe një njoftim. Shkova dhe takova në shtëpi Napoleonin dhe i rrëfeva se ç’kishte ndodhur. Mbeti edhe ai i habitur. “Mbase njoftimi  do të botohet të martën”, – më tha, sepse të hënave nuk botoheshin gazeta.

Por as të hënën, as të martën, as edhe një ditë ky njoftim nuk u botua. U habit edhe Xhanfiseja, e cila ishte edhe e shoqja e kineastit të njohur, Endri Keko. Me që kishin mik të ngushtë, Dritërë Agollin, (jo vetëm një nga drejtuesit kryesorë dhe një figurë të madhe letrare, por gjithashtu edhe anëtar i Komitetit Qendror të PPSH-së), ata të dy nxituan të takonin edhe atë, që të merrnin vesh se si ishte e mundur që të mos bëhej i njohur publikisht një sukses i tillë!

Të mos harrojmë se Kinostudioja “Shqipëria e Re” deri atëherë me filmin “Lulekuqet mbi mure”, të regjisorit të njohur Dhimitër Anagnosti, kishte fituar çmimin e Parë në Festivalin Ndërkombëtar të Filmi në Beograd dhe një çmim tjetër po në Festivalin për fëmijë në Xhifoni me filmin “Beni ecën vetë”, sipas skenarit të shkrimtarit të shquar Kiço Blushi, me regji të vetë Xhanfisesë, pa dyshim regjisorja më e mirë edhe sot për filma për fëmijë dhe me njohje ndërkombëtare.

Kështu që këtyre sukseseve i shtohej edhe një i tretë. Por as Dritëroi nuk nxori gjësendi në dritë. Pas disa ditësh doli në shesh kjo e vërtetë sa e ankthshme, aq edhe qesharake: Njoftimi për këtë sukses, as nuk botohej, as jepej në RTSH, me urdhër të Komitetit Qendror dhe as që do të bëhej ndonjë mbledhje, siç ndodhte në të tilla raste, sepse çmimi ishte dhënë nga… presidenti i Republikës Italiane!..

Ishte më të vërtetë një budallallëk më brirë. E para, sepse presidenti italian, që në atë kohë ishte Pertini, një njeri aq popullor edhe për veprimtarinë e tij antifashiste gjatë Luftës së Dytë Botërore, nuk kishte qene fare në këtë ceremoni dhe, e dyta, ky çmim ishte simbolik dhe i përhershëm për këtë festival, pavarësisht se cili president ishte në Itali.

Ja përse as Dritëro Agolli, as drejtori i atëhershëm i Kinostudios, Vangjush Zallëmi, as Endri Keko, edhe ai regjisor i njohur, nuk kishin mundur të çanin këtë mur të lartë që ngrinte “Kupola e Kuqe”, me justifikimin se në shtypin tonë nuk mund të publikohej kurrë dhënia çmimit të mësipërm një filmi shqiptar…nga një president i një vendi kapitalist, si Italia. Ç’dogmatizëm!.

Dhe të mos harrojmë se, siç u mor vesh më pas, për tërheqjen e këtij çmimi, në Xhifoni, një qytet i vogël pranë Napolit, kishte shkuar atasheu kulturor i ambasadës sonë në Romë, që në fakt ishte punonjës i Sigurimit të Shtetit. Ai ishte vënë në pozitë kur gazetarë e kineastë, i  kishin bërë pyetje për zhvillimet e kinematografisë shqiptare dhe artit tonë, të cilave, s’do mend, e kishte pasur të vështirë t’u përgjigjej. Doemos, nuk mund te ndodhte ndryshe, kur në këtë festival nuk kishte shkuar të paktën regjisorja e filmit, që ishte kërkuar atje me shumë insistim nga organizatorët e festivalit

Kisha një shok të ngushtë në Komitetin Qendror, me të cilin kisha mbaruar studimet, i cili kishte lidhje të drejtpërdrejta me Ramiz Alinë. Por më kot. Edhe ai më këshilloi që të mos merresha më me këtë çështje. Dhe të mos harrojmë, se vetë Ramiz Alia në janar të vitit 1979, pasi kishte pare filmin “Pas gjurmëve”, e kishte pëlqyer dhe kishte dhënë porosi që të përgëzoheshin edhe autorët, duke më përfshirë edhe mua si autor i skenarit.

Me këtë rast e shoh të arsyeshme t’ë ndalem shkurt, me përmbajtjen e këtij filmi. Më 1972, kisha botuar romanin “Pas gjurmëve”, vazhdimi i ngjarjeve të romanit tjetër “Kujtimet e mëhallës së vjetër”, të dy vepra për fëmijë, temë që kurrë nuk e kisha trajtuar, duke qenë se nuk kisha qenë dhe nuk as sot nuk jam i aftë të shkruaj qofte edhe një përrallë për fëmijë.

Por në këto romane kisha përshkruar ngjarje të fëmijërisë sime, sidomos të “Pas gjurmëve”, ngjarjet e të cilit zhvillohen në vitet e para të pasçlirimit, gërshetuar me veprime aventureske: dy vëllezër binjakë, siç isha në fakt unë dhe im vëlla, Luani, me shokë, ndërmarrin aksione për zbulimin e një keqbërësi, fshehur pas pamjes së një plaku babaxhan. Ata i bëjnë këto veprime edhe ditën edhe natën duke u kacavjerrë nga dritarja e dhomës së tyre me çarçafë të lidhur si litarë në rrugë dhe duke sajuar më tej episode komiko-dramatike.

I nxitur nga disa shokë shkrova edhe skenarin e mësipërm, bazuar në këtë roman të cilin, më pas, Xhanfise Keko e pëlqeu. Pas vërejtjeve të redaksisë së skenarëve në Kinostudio, skenari iu nënshtrua edhe kërkesave të vetë regjisores së talentuar dhe redaktorit, Muharrem Skënderi. Kështu, më 1979, filmi përfundoi së xhiruari dhe montuari. Në rolet kryesore luanin fëmijët Ylli Trajçe, Herion Mustafaraj, Genci Mosho, aktori i madh, Sulejman Pitarka; kompozitor i filmit ishte Nikolla Zoraqi, piktor Shyqyri Sako, më fjalë te tjera, grup krijues me të vërtetë autoritar.

Por ja ç’na dilte. Pas suksesit nëpër kinematë tona, pas fjalëve të mira, madje edhe në gazetën “Zëri i Popullit”, që shkruante vetëm për vepra të njohura letraro-artistike, vinte një arritje edhe më e madhe, këtë radhë në arenën ndërkombëtare, njoftim që nuk jepej as në shtyp as në RTSH, sepse “çmimin e paskësh dhënë …Presidenti i Republikës Italiane….”!? Njerëzit më pyesnin ndërkohë se ç’kishte ndodhur që çmimi nuk publikohej në shtyp! Bëra mirë atëherë që qepa gojën,  sepse mund ta ndërlikoja veten në situata jo të këndshme, po të shkonte fjala atje…lart, ku edhe mund të më akuzonin se po bëja propagandë armiqësore duke ngulur këmbë për një çmim të tillë…!

Erdhi kështu fundi i janari të vitit 1980. Një të shtunë vonë në mbrëmje, krejt rastësisht, mora vesh se filmi “Pas gjurmëve” do të shfaqej  të nesërmen në ekranet e TVSH-së. Menjëherë në mëngjesin e së dielës i telefonova shokut tim në Komitetin Qendror, që t’i bënte një telefon Ramiz Alisë dhe t’i shpjegonte se; nuk kishte arsye që para se të fillonte filmi, të mos jepej njoftimi se ky film kishte fituar çmim ndërkombëtar…! M’u përgjigj se e kishte të vështirë që ta bënte këtë, aq më tepër që ishte e diel.

Atëherë më lindi një ide tjetër, që doli e hajrit.

I shkova në shtëpi Alfons Gurashit, telekronistit tonë të njohur në RTSH. E dija që ai kishte miqësi me Dhimitër Tonën, drejtor i drejtorisë së Shtypit në Komitetin Qendror të PPSH-së. Dhe kjo, sepse Alfonsi, si autor i telekronikave për udhëheqësit më të lartë, kishte pasur rast të njihej drejtpërdrejt edhe me Enver Hoxhën dhe Ramiz Alinë dhe se kronikat e tij, para se të transmetoheshin, i kontrollonte gjithnjë edhe Dhimitër Tona.

I shpjegova Alfonsit se si ishte puna, dhe për fat të mirë ai nuk ngurroi t’i telefononte në praninë time, drejtorit të madh të Shtypit. Ky i fundit, nga ana tjetër e telefonit, premtoi se do t’i jepte përgjigje më pas. Dhe kështu ndodhi. Nuk di se më kë bisedoi Dhimitër Tona. Siç mora vesh më vonë, me Ramiz Alinë. Por fakti është se u dha pëlqimi që në njoftimin që do të jepej në TVSH, para fillimit të filmit, duhej theksuar se filmi…tashmë bërë… “legjendë”, kishte fituar çmim, por jo “të Presidentit të Republikës Italiane”, por thjesht çmimin e Tretë.

Përsëri “Havazi i Mukës”, se tjetër ishte çmimi i tretë dhe tjetër çmimi në fjalë. Por nuk kisha nge të mendoja për këtë çinformim!…! Shkova bashkë me Alfonsin në zyrën e programacionit të TVSH-së. Atje vetë formulova njoftimin. U ktheva në shtëpi. Isha i tendosur e mezi prisja të vinte ora e shfaqjes së filmit. Kisha ende frikë se mos nga lart ishin bërë pishman. Sidoqoftë, njoftova Xhanfisenë për gjithçka që kisha bërë. U gëzua pa masë.

Erdhi ora 21.00. Në ekran u shfaq paraqitësja e programit që shqiptoi këto fjalë: “Dhe tani do të shfaqim filmin artistik shqiptar ‘Pas gjurmëve’, prodhim i Kinostudios ‘Shqipëria e Re’. Ky film ka fituar çmimin e Tretë në Festivalin Ndërkombëtar të Filmit për Fëmijë në Xhifoni, (Itali), të vitit 1979, midis 95 filmave nga 75 vende të botës”.

Të nesërmen pa dalë mirë nga shtëpia, njerëz që i njihja dhe nuk i njihja, më thoshnin: “Urime për çmimin, urime për filmin! Sukses i madh…”! Kjo ndodhte gjashtë muaj pasi filmi ishte nderuar me këtë çmim në një festival kaq të rëndësishëm…! Dhe mund të kishin kaluar edhe gjashtë vjet dhe “Pas gjurmëve”, mund të kishte vazhduar të…humbiste gjurmët. Vetëm e vetëm sepse kishte pasur “mëkatin” të fitonte çmimin e …”Presidentit të Italisë”!

Në vitin 2007, i ndodhur tashmë prej shumë vitesh në SHBA-ës, një shok, gazetar i njohur, kishte bërë në një gazetë një intervistë me Ramiz Alinë, tashmë në pension dhe me dha numrin e telefonit të tij në shtëpi: 245-935 dhe adresën e emalit: ralia@yahoo.com. I dërgova një emali me adresën e mësipërme. I kujtova shkurt për rekomandimin që kishte dhënë ai për çmimin me të cilin ishte lauruar filmi “Pas gjurmëve” në Festivalin Ndërkombëtar…!

I kujtova gjithashtu se si ai, në verën e vitin 1986, kur ishte jo vetëm sekretar i parë i Komitetit Qendror të PPSH-së, por edhe president i Shqipërisë, kishte dhenë urdhër që unë të mos drejtoja më tutje ‘Rubrikën sportive’ në TVSh, sepse; “u ngjaja komentatorëve sportivë italianë’.

Çuditërisht më ktheu këtë përgjigj: “Ashtu ishin kohët”.

Epilog

Që atëherë e deri sot kanë kaluar 46 vjet nga këto ngjarje. Filmi “Pas gjurmëve”, krahas filmave të tjerë shqiptarë, shfaqet sipas rasteve në të gjitha kanalet televizive shqiptare dhe ato të Diasporës. Madje, atë mund ta shohë çdo teleshikues në televizorin e vet, mjafton të klikojë titullin e filmit. Por ende pas gati gjysmëshekulli, poshtë titullit të tij nuk janë vendosur këto radhë: “Ky film ka fituar çmimin e Presidentit të Italisë në Festivalin Ndërkombëtar të Filmit për Fëmijë në Giffoni, Itali, 1979”, si, siç ndodh kudo në botën e qytetëruar.  Deri në vitin 1992, një shtatore e vogël simbolike dhe një diplomë që dëshmonte për këtë ngjarje të veçantë në historinë Kinematografisë Shqiptare, ishte vendosur në një nga stendat e Ekspozitës “Shqipëria Sot”, krahas simboleve dhe diplomave që kishin fituar filma të tjerë shqiptarë. Por me prishjen e kësaj ekspozite, veç zhdukjes së objekteve që të vendosura në këtë ekspozitë, u zhdukën edhe ato. (Uroj të ruhen diku). Edhe simboli dhe diploma./ Memorie.al

Rikthehet misteri! A tentoi KGB të eliminonte Papën në zemër të Vatikanit?

Përpjekja për vrasjen e Papa Gjon Palit II në vitin 1981, në zemër të Vatikanit, rikthehet në vëmendje përmes një libri të ri që heton një nga misteret më të mëdha të Luftës së Ftohtë: nëse pas atentatit ndaj kreut të Kishës Katolike qëndronin shërbimet sekrete sovjetike apo nëse autori veproi i vetëm.

Në librin “Killing the Pope: John Paul II and the Last Battle of the Cold War”, historiani Serhii Plokhy rishqyrton pretendimet për një komplot ndërkombëtar, duke analizuar lidhjet e mundshme mes atentatorit turk Mehmet Ali Ağca, shërbimeve sekrete bullgare, KGB-së dhe qarqeve nacionaliste në Turqi.

Ngjarja ndodhi më 13 maj 1981, në sheshin e Shën Pjetrit në Romë, ku mijëra besimtarë ishin mbledhur për të parë Papën. Rreth orës 17:17, Ağca nxori një pistoletë dhe qëlloi disa herë drejt Gjon Palit II, duke e plagosur në krah dhe në bark. Papa u dërgua me urgjencë në spital, ku iu nënshtrua një ndërhyrjeje kirurgjikale.

Atentatori u identifikua si Mehmet Ali Ağca, pjesëtar i grupit paramilitar turk të ekstremit të djathtë, “Ujqërit Gri”. Që në momentet e para pas sulmit, u ngritën dyshime se ai mund të mos kishte vepruar i vetëm.

Teoria që mori më shumë vëmendje ishte ajo e njohur si “lidhja bullgare”, sipas së cilës Ağca ishte përdorur nga shërbimet sekrete të Bullgarisë, me urdhër të Bashkimit Sovjetik. CIA, e cila fillimisht kishte qenë skeptike, më vonë e mori në konsideratë këtë mundësi.

Dyshimet lidheshin edhe me rolin politik që kishte marrë Papa Gjon Pali II në Poloni. I lindur në këtë vend, ai ishte kthyer në një figurë të rëndësishme të rezistencës kundër komunizmit. Në vitin 1979, gjatë vizitës së tij në atdhe, rreth 300 mijë persona morën pjesë në meshën që ai mbajti në Varshavë.

Kisha Katolike në Poloni u bë një mbështetëse e rëndësishme morale dhe financiare e lëvizjes sindikaliste “Solidariteti”, e cila po sfidonte regjimin komunist. Në janar 1981, udhëheqësi i saj, Lech Wałęsa, vizitoi Romën dhe zhvilloi një takim privat me Papën. Kjo lëvizje kishte shqetësuar Moskën, e cila kishte paralajmëruar mundësinë e një ndërhyrjeje ushtarake në Poloni nëse autoritetet vendase nuk arrinin të shtypnin kundërshtimin.

Megjithatë, Plokhy vë në dukje se ekzistonte edhe një interpretim tjetër: udhëheqja sovjetike mund të kishte pasur interes që Papa të mbetej gjallë, pasi mund të luante rolin e një figure moderuese për lëvizjen kundër regjimit polak.

Sipas përfundimeve të historianit, nuk është gjetur asnjë provë bindëse që të vërtetojë ekzistencën e një komploti ndërkombëtar për vrasjen e Papës. Plokhy pranon se në fillim të kërkimit ishte më i prirur të besonte teorinë e përfshirjes bullgare, por analiza e dokumenteve dhe dëshmive e bëri të ndryshonte qëndrim.

Një nga problemet kryesore mbetet besueshmëria e dëshmive të vetë Ağca-s, i cili gjatë marrjes në pyetje dhe gjyqit dha versione kontradiktore. Disa prej deklaratave të tij ishin aq të pabesueshme, saqë gjykatësit italianë vunë në dyshim edhe gjendjen e tij mendore. Personat bullgarë të akuzuar për bashkëpunim me të u shpallën të pafajshëm.

Vetë Papa Gjon Pali II besonte se pas atentatit qëndronte KGB-ja. Megjithatë, ai bëri një gjest të jashtëzakonshëm faljeje: në vitin 1983 shkoi në burgun ku mbahej Ağca dhe zhvilloi me të një bisedë private prej rreth 20 minutash.

Gjon Pali II ndërroi jetë në vitin 2005. Ağca u lirua nga burgu në vitin 2010, ndërsa në dhjetor 2014, saktësisht 31 vjet pas vizitës së Papës në qelinë e tij, vendosi trëndafila të bardhë pranë varrit të tij në Vatikan.

Libri i Serhii Plokhy, autor i veprës së vlerësuar “Chernobyl: History of a Tragedy”, pritet të botohet më 19 nëntor 2026. Përmes kërkimeve arkivore, ai rikthen një ngjarje që tronditi botën dhe që për dekada ushqeu dyshimet për përplasjen mes Vatikanit, Moskës dhe shërbimeve sekrete gjatë Luftës së Ftohtë. bw

Dokumenti i panjohur i Arkivit Osman: Vendimi i Gjykatës së Stambollit që dënoi me vdekje Ismail Qemalin më 1901

Nga Evarist Beqiri

Pavarësia e Shqipërisë u ngjiz si një përplasje e pamëshirshme ligjore e gjeopolitike mes një burrështetasi dhe një perandorie. Dokumentet e Arkivit Osman zbardhin një të vërtetë të ftohtë: Stambolli e dinte se Ismail Qemal Vlora po projektonte shtetësinë shqiptare që në vitin 1901.

Sipas burimeve turke, më 18 Maj 1901, Gjykata Penale e Stambollit shpalli dënimin më të rëndë për atë që e cilësonte “i arratisuri nga Vlora”. Në dokumentin zyrtar të Ministrisë së Drejtësisë, të nënshkruar nga Ministri Abdurrahman Nureddin Pasha, Ismail Qemali dënohet me vdekje në mungesë (neni 54 i Kodit Penal), shoqëruar me përjashtimin nga shërbimi civil dhe sekuestrimin e të gjitha pasurive.

Arsyetimi i akuzës përbën një gjetje kapitale për historiografinë tonë. Bazuar në raporte sekrete të inteligjencës nga Berlini deri në Egjipt, Gjykata e Apelit osman e shpalli fajtor për: 1. Përpjekje për të krijuar një principatë në Shqipëri; 2. Orvatje për shkëputjen e shqiptarëve nga administrata e Portës së Lartë; 3. Ndërtim aleancash rajonale dhe shpërndarje materialesh subversive në Europë.

 

Da754900 3b5d 4b80 B944 6ff75d475a33

Përtej klishesë së “diplomatit të salloneve”, ai kishte dhënë prova si një guvernator reformator i dorës së parë. Tashmë, Ismail Qemal Vlora ishte për Kostandinopojën truri i një lëvizjeje separatiste kombëtare, i cili po përdorte azilin dhe rrjetet ndërkombëtare për të izoluar diplomacinë osmane. Akuzat se po ftonte shqiptarët në aleancë strategjike me grekët për të frenuar ekspansionin sllav dëshmojnë llogaritjen e tij të ftohtë gjeopolitike.
Dënimi me vdekje nuk e izoloi Themeluesin; përkundrazi, e detyroi atë të luante më fort në skenën e madhe diplomatike evropiane. I mbetur pa pasuri dhe pa poste, Ismail Qemali përdori armën e tij më të fortë: diplomacinë publike. Ai nisi një fushatë intensive në mediat më të mëdha evropiane, duke u shpjeguar kancelarive perëndimore se Shqipëria nuk ishte thjesht një provincë besnike myslimane e Turqisë, por një komb me identitet europian që kërkonte autonomi dhe reforma.
Në vitet 1900–1908, ai botoi një sërë shkrimesh ku dënonte keqqeverisjen osmane në Ballkan. Dënimi me vdekje e rriti jashtëzakonisht prestigjin e tij mes shqiptarëve të mërgatës. Ai u bë pika ku konvergonin komitetet shqiptare të shpërndara nëpër Europë. Nga Londra, Parisi, Brukseli, Vjena e Roma e deri te arbëreshët e mërgata në Bukuresht e Sofje, ai e ktheu çështjen shqiptare nga një problem i brendshëm osman në një çështje të ekuilibrit europian. Në zemër të Europës, ai krijoi lidhjet dhe fitoi përvojën që do t’i shërbenin 11 vite më vonë për të bindur Fuqitë e Mëdha të njihnin Shqipërinë e Pavarur.
Akti i vitit 1912 u pagua me faturën e hekurt të një lideri që pranoi të jetonte nën dënim me vdekje për t’i imponuar Perëndimit projektin e shtetformimit. 28 Nëntori 1912 nuk është thjesht një datë festive. Ai është triumfi i realizmit politik mbi terrorin juridik të despotizmit.

DOKUMENTI I ARKIVIT OSMAN
PËRMBLEDHJE: Lidhur me vendimin për ekzekutimin dhe konfiskimin e pronës së Ismail Kemalit të Vlorës, një nxitës shqiptar i cili iku në Athinë.
Kodi Arkivor: BOA. Y.PRK.AZN. D:22 G:3 (28.M.1319 / 5 Maj 1317 / 18 Maj 1901)
Burimi: Ministria e Drejtësisë dhe Çështjeve Fetare (Nr. 170)
“Pretendohet se i arratisuri Ismail Kemal nga Vlora, i cili u akuzua për krimin e arratisjes në Athinë dhe përpjekje për të nxitur trazira dhe kryengritje në Shqipëri, për të krijuar një principatë atje, për të ftuar shqiptarët në një aleancë me grekët, për të përgatitur dhe dërguar në Shqipëri dokumente që përmbanin artikuj shpifës dhe tradhtarë kundër Qeverisë së Lartë, për të botuar materiale subversive në Evropë dhe së fundmi për të shkuar në Egjipt dhe për të tentuar të promovonte qëllimet e tij tradhtare edhe atje, u gjykua sot në mungesë në Gjykatën Penale.
Si rezultat i gjyqit, u përcaktua se personi i lartpërmendur guxoi të kryente aktet e lartpërmendura dhe, si pasojë, të krijonte një principatë në një pjesë të vendit. Është vendosur unanimisht, siç u tha nga Zyra e Prokurorit Publik të Gjykatës së Apelit, se i pandehuri u përpoq të largonte kontingjentin shqiptar nga administrata e Portës së Lartë, bazuar në raporte nga figura dhe personalitete të shquara shqiptare, si dhe dokumente me shkrim nga Komisioneri i Jashtëzakonshëm i Egjiptit dhe Ambasada Perandorake në Berlin; ai të shpallet fajtor për këtë krim dhe të dënohet me vdekje në përputhje me paragrafin e parë të nenit plotësues 54 të Kodit Penal, të përjashtohet nga shërbimi civil në përputhje me nenin 31 të Kodit të Procedurës Civile, dhe pasuritë e tij, të cilat tashmë janë urdhëruar të sekuestrohen, të administrohen në përputhje me dispozitat e nenit 377 të Kodit të Procedurës Penale. […]
Më 28 të Muharremit 1319 / 5 të Majit 1317 (18 Maj 1901)
Ministri i Drejtësisë, Abdurrahman

Pas deklarimit të Veton Surroit i rikthehemi Deklarimeve të Baton Haxhiut në Hagë, që e zbuluan si spiun i UDB-së me pseudonimin “Bojnik”

 

Deklaratat e Veton Surroit rikthejnë në vëmendje dëshminë e Baton Haxhiut në Tribunalin e Hagës, më 23 maj 2002. Procesverbali zyrtar konfirmon takimet me Jovica Stanishiqin dhe zbulon hollësi nga bisedimet e vitit 1998. Sot, afërsia e Baton Haxhiut me Edi Ramën dhe  ndikimet e tij në vendimmarrjen politike shqiptare i japin kësaj historie një tjetër rëndësi publike.

Për të kuptuar çfarë mbështesin dokumentet gjyqësore, duhet t’i kthehemi seancës së 23 majit 2002.

Por e vërteta e aktivitetit të Baton Haxhiut si spiun i rëndësishëm e produktiv i UDB-së, del qartë nga dëshmia e tij në gjyqin e Sllobodan Milosheviçit ne Hagë, ku Miloshevici i tha: – “Ti Baton, ke qenë dhe je bashkëpunëtor i shërbimeve tona sekrete. A dëshiron të ta dëshmoj? Ndërsa Batoni qepi gojën e uli kokën.

Në faqen 5413 të procesverbalit zyrtar, Millosheviçi e pyet drejtpërdrejt Baton Haxhiun nëse kishte marrë pjesë në bisedimet që Stanishiqi kishte zhvilluar me Mahmut Bakallin.

Përgjigjja e Haxhiut është “po” pohuese.

Ai shpjegon se përpara takimit me Stanishiqin kishin zhvilluar një tjetër takim me dy përfaqësues serbë, Gajiçin dhe Haxhiçin. Sipas dëshmisë së tij, shqiptarët nuk i kishin ftuar këta dy persona, por ata ishin vetëofruar të merrnin pjesë në bisedime.

Haxhiu deklaron se, kur përfaqësuesit serbë mbërritën në shtëpinë e Bakallit, pjesëmarrësit shqiptarë nuk mund t’i kthenin mbrapsht.

Kjo pjesë e dëshmisë konfirmon pjesëmarrjen e Haxhiut në takime me drejtues të aparatit serb të sigurisë. Megjithatë, ajo nuk përcakton se kush e kishte marrë nismën për krijimin e kanalit të komunikimit dhe çfarë marrëdhënieje kishte Haxhiu me Stijoviqin.

Më pas, Millosheviçi e orienton marrjen në pyetje drejt një çështjeje tjetër: sjelljes së Jovica Stanishiqit gjatë bisedimeve.

Ai kërkon të dijë nëse shefi i sigurimit serb i kishte kërcënuar shqiptarët apo kishte zhvilluar një dialog normal me ta.

Haxhiu bën një dallim ndërmjet Stanishiqit dhe dy përfaqësuesve të tjerë serbë. Ai deklaron se Gajiçi dhe Haxhiçi kishin mbajtur qëndrime të ashpra, ndërsa Stanishiqi kishte vepruar ndryshe.

Kur Millosheviçi e pyet nëse Stanishiqi e kishte kërcënuar personalisht, Haxhiu përgjigjet negativisht.

Megjithatë, dëshmitari sjell një hollësi tjetër. Sipas tij, Stanishiqi kishte paralajmëruar se njerëzit përreth Millosheviçit nuk do ta pranonin Kosovën republikë dhe se këmbëngulja në këtë kërkesë do të çonte në luftë.

Haxhiu deklaron se Stanishiqi kishte ofruar ndihmë për universitetin dhe akademinë, por kishte përjashtuar çdo mundësi për pranimin e statusit të republikës.

Në këtë pjesë të dëshmisë, Millosheviçi përpiqet të nxjerrë një pohim të qartë se Stanishiqi nuk kishte kërcënuar me dhunë shqiptarët.

Haxhiu sqaron se kërcënimin për djegien e 463 fshatrave e kishin bërë Gajiçi dhe Haxhiçi, jo vetë Stanishiqi.

Ish-presidenti jugosllav këmbëngul se Stanishiqi kishte qenë folësi kryesor dhe se nuk kishte bërë kërcënime të drejtpërdrejta.

Mirëpo, një tjetër pjesë e procesverbalit e plotëson këtë tablo.

Në faqen 5433, prokurori Geoffrey Nice e pyet Haxhiun nëse Stanishiqi ishte distancuar nga kërcënimet e dy përfaqësuesve të tjerë serbë.

Haxhiu përgjigjet se Stanishiqi kishte dijeni për gjithçka që Gajiçi dhe Haxhiçi kishin thënë. Ai tregon gjithashtu se Haxhiçi e kishte kërcënuar personalisht nëse do t’i bënte publike bisedimet.

Kur prokurori e pyet sërish nëse Stanishiqi ishte distancuar nga këto kërcënime, Haxhiu përgjigjet negativisht.

Pra, dëshmia nuk e përjashton Stanishiqin nga përgjegjësia për atmosferën kërcënuese të takimit. Haxhiu thotë se ai nuk e kishte bërë personalisht kërcënimin për djegien e fshatrave, por kishte dijeni për deklaratat e bashkëpunëtorëve të tij dhe nuk ishte distancuar prej tyre.

Pikërisht këtu lind një pyetje tjetër: çfarë dinte Millosheviçi për këto takime?

Nga procesverbali del se ai njihte përmbajtjen e deklarimeve të Haxhiut dhe dëshminë e mëparshme të Mahmut Bakallit. Gjatë marrjes në pyetje, Millosheviçi u referohet këtyre materialeve dhe kërkon të kundërshtojë mënyrën se si dëshmitarët i kishin përshkruar kërcënimet e përfaqësuesve serbë.

Kjo tregon se Millosheviçi e kishte përgatitur marrjen në pyetje mbi bazën e materialeve të procesit. Dokumenti, megjithatë, nuk provon se ai kishte marrë informacione të veçanta nga një kanal tjetër.

Historia merr një tjetër përmasë kur vëmendja zhvendoset nga Prishtina e vitit 1998 te Tirana e vitit 2026.

Baton Haxhiu nuk është thjesht një gazetar apo komentator politik. Prej vitesh ai shfaqet si një nga mbështetësit dhe bashkëbiseduesit më të afërt publikë të Edi Ramës. Këtë marrëdhënie e kanë trajtuar edhe media të tjera, ndërsa Pamfleti ka ngritur më parë pyetje për rolin e tij në komunikimin politik të kryeministrit shqiptar.

Në një editorial të 4 prillit 2025, Pamfleti argumentonte se Haxhiu shërbente si një kanal jozyrtar për përcjelljen e mesazheve politike të Ramës. Editoriali ngrinte gjithashtu pretendimin se qëndrimet publike të Haxhiut ndaj Erion Veliajt pasqyronin interesa dhe llogari politike të kryeministrit.

Këto vlerësime nuk provojnë se Haxhiu merr pjesë në vendimmarrjen qeveritare. Megjithatë, afërsia e tij me Ramën dhe ndikimi joformal ngrenë pyetje që meritojnë përgjigje.

A ka Baton Haxhiu ndikim në vendimet politike të kryeministrit shqiptar? Nëse po, përmes cilave marrëdhënie dhe për cilat çështje? A kufizohet roli i tij te këshillimi dhe komunikimi politik, apo shtrihet edhe në vendime konkrete qeveritare?

Në këtë kontekst, deklarata e Surroit sjell edhe një pretendim tjetër. Ai pohon se Ministria e Brendshme e Shqipërisë kishte kundërshtuar në vitin 2005 dhënien e shtetësisë shqiptare për Baton Haxhiun, mbi bazën e një dokumenti sekret që, sipas tij, lidhej me marrëdhënie të papërshtatshme me një shërbim inteligjent jomiqësor ndaj Shqipërisë.

Surroi pretendon se presidenti i atëhershëm e kishte kapërcyer këtë kundërshtim duke ushtruar kompetencën e tij diskrecionale, pas një fushate mediatike të drejtuar nga TV Klan.

Megjithatë, nëse dokumenti ekziston dhe përmban vlerësimet që përshkruan Surroi, ai do të kishte rëndësi për të kuptuar çfarë informacionesh dispononin institucionet shqiptare për Haxhiun dhe si i trajtuan ato.

Kjo çështje merr rëndësi të veçantë për shkak të rolit publik që Haxhiu ka fituar në Shqipëri dhe marrëdhënies së tij me kryeministrin Edi Rama.

Veton Surroi hap dosjen e Baton Haxhiut: Nga takimet me sigurimin serb te

Baton Haxhiu, Sergej Lavrov dhe Edi Rama /

Një fotografi e Baton Haxhiut përkrah Edi Ramës dhe ministrit të Jashtëm rus Sergej Lavrov, dokumenton praninë e tyre në të njëjtin takim. Ajo nuk provon përmbajtjen e bisedimeve apo ndonjë marrëdhënie të fshehtë. Për të përcaktuar rrethanat dhe qëllimin e takimit, duhen verifikuar data, vendi dhe agjenda e tij.

Për këtë arsye, dosja nuk mund të mbyllet me polemikën Surroi-Haxhiu. Ajo kërkon të sqarojë dy periudha të ndryshme: kontaktet e Haxhiut me drejtuesit e sigurimit serb në vitin 1998 dhe rolin e tij në mjedisin politik shqiptar gjatë viteve të qeverisjes së Edi Ramës.

Dëshmia e Hagës është pika e parë e dokumentuar e këtij investigimi. Ajo konfirmon takimet, pjesëmarrësit që përmend Haxhiu dhe përmbajtjen e një pjese të bisedimeve.

Pyetjet për organizimin e kontakteve, marrëdhëniet me Zoran Stijoviqin dhe pretendimin për dokumentin sekret të vitit 2005 mbeten të hapura.

Pamfleti do ta vijojë shqyrtimin e tyre përmes dokumenteve gjyqësore dhe administrative, si dhe qëndrimeve të personave të përfshirë.

Në qendër të dosjes qëndron një pyetje që kërkon përgjigje dokumentare: cili ishte roli i plotë i Baton Haxhiut në kontaktet me Sigurimin e Shtetit serb dhe çfarë dinin institucionet shqiptare për këto marrëdhënie?(Vijon…)/Pamfleti

Burimi dokumentar kryesor: Tribunali i Hagës, procesverbali zyrtar i 23 majit 2002, faqet 5413-5415 dhe 5433

Si vdes demokracia? Paralajmërimi 190-vjeçar i Tocqueville për botën moderne

Gati dy shekuj pasi Alexis de Tocqueville analizoi themelet e demokracisë amerikane, rikthimi i Donald Trumpit në Shtëpinë e Bardhë ka rihapur debatin mbi qëndrueshmërinë e institucioneve të SHBA-së. Përqendrimi i pushtetit presidencial, polarizimi politik dhe dobësimi i besimit te zgjedhjet ngrenë një pyetje: a mund ta humbasë demokracia amerikane frymën mbi të cilën u ndërtua?

Gati dy shekuj pasi Alexis de Tocqueville analizoi themelet e demokracisë amerikane, rikthimi i Donald Trumpit në Shtëpinë e Bardhë ka rihapur pyetjet mbi qëndrueshmërinë e sistemit politik të SHBA-së. Përqendrimi i pushtetit presidencial, polarizimi i shoqërisë, përplasjet institucionale dhe dobësimi i besimit te zgjedhjet po vënë në provë parimet që e kthyen Amerikën në një model të demokracisë liberale.

Çdo shoqëri mbart gjurmët e origjinës së saj, edhe pse brezat e rinj i rishikojnë vazhdimisht traditat dhe vlerat e trashëguara. Por deri ku mund të shkojë ky ndryshim pa cenuar frymën mbi të cilën është ndërtuar një shoqëri?

Kjo pyetje merr një rëndësi të veçantë kur rilexohet vepra e Alexis de Tocqueville, Demokracia në Amerikë, botuar në vitin 1835, në dritën e zhvillimeve politike që kanë shoqëruar rikthimin e Donald Trumpit në Shtëpinë e Bardhë.

Në vitin 1831, Tocqueville dhe Gustave de Beaumont udhëtuan drejt Shteteve të Bashkuara për të studiuar funksionimin e demokracisë amerikane. Ndryshe nga demokracitë europiane, të cilat kishin lindur nga përballja me rendin aristokratik, Shtetet e Bashkuara ishin ndërtuar mbi parime demokratike që në themelimin e tyre.

Sot, pothuajse dy shekuj më vonë, Amerika përballet me një pyetje që shkon përtej kufijve të saj: a mund të dobësohet demokracia nga vetë forcat politike dhe shoqërore që veprojnë brenda saj?

Zhvillimet amerikane pasqyrojnë një krizë më të gjerë të demokracive liberale. Në Europë, partitë e ekstremit të djathtë kanë zgjeruar ndikimin, ndërsa polarizimi politik dhe mosbesimi ndaj institucioneve po ndryshojnë mënyrën se si funksionojnë sistemet demokratike.

Një nga themelet e demokracisë amerikane është ndarja e pushteteve. Tocqueville, i ndikuar nga filozofia e Montesquieu, i kushtoi vëmendje të veçantë mekanizmave që kufizonin autoritetin e presidentit përmes Kongresit dhe gjyqësorit.

Montesquieu argumentonte se pushteti duhet të kufizojë pushtetin, në mënyrë që një republikë të ruajë lirinë e qytetarëve. Tocqueville vërente se në Amerikë ligji kishte një autoritet të jashtëzakonshëm, por zbatimi i tij ndahej mes institucioneve të ndryshme.

Megjithatë, gjatë dy shekujve e gjysmë, pushteti presidencial është zgjeruar ndjeshëm. Rikthimi i Trumpit ka nxjerrë sërish në qendër të debatit aftësinë e institucioneve amerikane për të kontrolluar vendimet e kreut të shtetit.

Kongresi, ku republikanët kanë shumicën, ka treguar pak gatishmëri për t’iu kundërvënë një sërë vendimesh të administratës. Autoriteti i Trumpit brenda Partisë Republikane është forcuar, ndërsa konservatorët tradicionalë që kanë sfiduar mbështetësit e tij kanë pësuar humbje elektorale.

Edhe opozita demokrate përballet me vështirësi. Ndarjet e brendshme, përfshirë përplasjet mes krahut tradicional dhe aktivistëve më radikalë, kanë dobësuar aftësinë e saj për të ndërtuar një qëndrim të përbashkët politik.

Gjyqësori përbën një tjetër mekanizëm kontrolli ndaj pushtetit ekzekutiv. Por roli gjithnjë e më politik i Gjykatës së Lartë ka ngritur pikëpyetje mbi mënyrën se si interpretohen të drejtat kushtetuese dhe mbi kufijtë e ndërhyrjes së gjykatave në vendimmarrjen politike.

Vendimi i 29 prillit 2026, që u dha shteteve më shumë hapësirë për të rishikuar kufijtë elektoralë, ka shtuar shqetësimet për mbrojtjen e të drejtave të votimit. Ligji i vitit 1965 synonte të ndalonte diskriminimin racor në procesin zgjedhor, ndërsa kufizimi i mbikëqyrjes federale ngre pyetje për zbatimin e këtyre garancive.

Vendimet e mëparshme për të drejtat riprodhuese dhe kufizimi i politikave të diskriminimit pozitiv kanë ndryshuar gjithashtu drejtimin e politikave amerikane. Shumica konservatore në Gjykatën e Lartë ka luajtur një rol të rëndësishëm në këto zhvillime.

Por kriza e demokracisë amerikane nuk lidhet vetëm me të djathtën. Në universitete dhe në debatin publik, politikat identitare, kultura e anulimit dhe refuzimi i disa parimeve universaliste kanë thelluar ndarjet shoqërore. Këto zhvillime kanë dobësuar dialogun brenda kampit progresist dhe kanë ushqyer kundërreagime politike.

Demokracia, megjithatë, nuk mbështetet vetëm te institucionet. Ajo kërkon debat racional dhe pranimin e një baze të përbashkët faktesh, pa të cilën kundërshtarët politikë nuk mund të diskutojnë në mënyrë konstruktive.

Tocqueville vlerësonte frymën e kompromisit, e cila u mundësonte njerëzve me bindje të ndryshme të gjenin marrëveshje. Kjo kulturë politike është dobësuar ndjeshëm në Amerikën e sotme.

Një nga shqetësimet më të mëdha lidhet me përdorimin e pretendimeve të pavërtetuara dhe të ashtuquajturave të vërteta alternative në komunikimin politik.

Trump ka vazhduar të këmbëngulë se zgjedhjet presidenciale të vitit 2020 iu vodhën, pavarësisht se gjykatat nuk gjetën prova që të mbështesnin pretendimet për manipulim të gjerë të rezultatit.

Sulmi ndaj Kapitolit më 6 janar 2021 tregoi se sa larg mund të shkojë mospranimi i rezultatit zgjedhor. Mbështetës të Trumpit hynë me dhunë në ndërtesën e Kongresit, ndërsa ligjvënësit po përgatiteshin të certifikonin fitoren e Joe Bidenit.

Ngjarja përbënte një sulm ndaj procesit të kalimit paqësor të pushtetit, një prej parimeve themelore të demokracisë amerikane.

Pas rikthimit në Shtëpinë e Bardhë, Trump fali shumë prej personave të dënuar për pjesëmarrjen në ngjarjet e asaj dite. Vendimi rihapi debatin mbi përgjegjësinë për dhunën politike dhe respektimin e institucioneve.

Përhapja e teorive konspirative dhe e pretendimeve të pavërtetuara ka ndikuar edhe në mënyrën se si qytetarët i perceptojnë faktet. Kur secila palë politike ndërton një version të ndryshëm të realitetit, bëhet gjithnjë e më e vështirë të zhvillohet një debat i mbështetur te argumentet.

George Orwell, në romanin 1984, e përshkruante përmbysjen e kuptimit të fjalëve si një nga instrumentet e pushtetit totalitar. Paralajmërimi i tij mbetet aktual në një mjedis ku propaganda dhe dezinformimi mund të zëvendësojnë diskutimin racional.

Tradicionalisht, republikanët dhe demokratët kanë pasur mosmarrëveshje të thella, por kanë arritur të bashkëpunojnë për çështje që lidhen me interesin kombëtar. Sot, kompromisi politik është bërë gjithnjë e më i vështirë.

Polarizimi ka depërtuar edhe brenda vetë partive, ku grupimet më radikale ushtrojnë ndikim të konsiderueshëm mbi drejtimin politik.

Megjithatë, rreziku për demokracinë nuk qëndron vetëm te përplasjet institucionale apo te gjuha politike. Ai lidhet edhe me dobësimin e zakoneve demokratike që i mbajnë institucionet funksionale.

Tocqueville shkruante se shoqëritë politike nuk formohen vetëm nga ligjet, por edhe nga ndjenjat, bindjet, idetë dhe zakonet e qytetarëve.

Këto elemente krijojnë kulturën demokratike. Ajo kërkon që kundërshtarët politikë të trajtohen si rivalë legjitimë, jo si armiq që duhen përjashtuar nga jeta publike.

Kërkon gjithashtu vetëpërmbajtje nga drejtuesit politikë, respektim të rregullave të pashkruara dhe gatishmëri për të pranuar kufizimet që vendos sistemi institucional.

Kur këto norma dobësohen, edhe institucionet që vazhdojnë të funksionojnë formalisht mund të humbasin një pjesë të aftësisë së tyre për të mbrojtur demokracinë.

Një tjetër shqetësim lidhet me kufirin mes interesave private dhe atyre shtetërore.

Shteti modern u ndërtua mbi ndarjen e pasurisë së drejtuesve politikë nga financat dhe interesat e institucioneve publike. Përzierja e këtyre dy sferave krijon rrezik për konflikt interesi dhe cenon besimin e qytetarëve.

Lidhjet mes interesave ekonomike të familjes Trump dhe vendimmarrjes politike kanë nxitur diskutime të vazhdueshme. Propozimet për zhvillimin ekonomik të Gazës dhe perspektivat e marrëveshjeve ekonomike që lidhen me Ukrainën kanë shtuar pyetjet mbi marrëdhënien mes diplomacisë dhe interesave private.

Megjithatë, e ardhmja e demokracisë amerikane nuk është e paracaktuar.

Disa republikanë kanë nisur të distancohen nga qëndrime të presidentit, ndërsa demokratët po përpiqen të rimarrin iniciativën politike. Kongresi ka kërkuar më shumë llogaridhënie nga administrata, veçanërisht për çështjet që lidhen me luftën kundër Iranit.

Edhe brenda Partisë Demokratike janë shfaqur përpjekje për të rishikuar qëndrimet më radikale dhe për të zgjeruar mbështetjen elektorale. Ndërkohë, pakënaqësia qytetare është shprehur përmes protestave, sondazheve dhe debatit publik.

Zgjedhjet e mesmandatit përbëjnë një provë të rëndësishme për raportin e forcave në Uashington. Një ndryshim i shumicës në Kongres mund të ndikojë drejtpërdrejt në aftësinë e ligjvënësve për të kontrolluar pushtetin presidencial.

Edhe Gjykata e Lartë vazhdon të tregojë se nuk vepron gjithmonë në përputhje me interesat e administratës.

Vendimi i 17 korrikut 2026, që mbrojti të drejtën e shtetësisë për fëmijët e lindur në territorin amerikan nga prindër pa status të rregullt emigracioni, dëshmoi rëndësinë e garancive kushtetuese dhe të kontrollit gjyqësor.

Demokracia amerikane përballet kështu me një provë që prek jo vetëm institucionet, por edhe kulturën politike të vendit.

Përqendrimi i pushtetit, refuzimi i kompromisit, përhapja e dezinformimit dhe radikalizimi ideologjik mund të dobësojnë gradualisht një sistem që për shumë dekada ka shërbyer si pikë referimi për demokracitë liberale.

Por rreziku nuk vjen vetëm nga një drejtim politik. Teprimet e autoritetit presidencial dhe radikalizimi i debatit publik, si në të djathtë ashtu edhe në të majtë, mund të dëmtojnë parimet mbi të cilat mbështetet rendi demokratik.

Tocqueville e shihte moderimin, dialogun dhe aftësinë për të kontrolluar pasionet politike përmes arsyes si kushte thelbësore të demokracisë.

Gati dy shekuj pas udhëtimit të tij në Amerikë, këto parime mbeten po aq të rëndësishme. Pyetja nuk është vetëm nëse institucionet amerikane do t’i mbijetojnë një periudhe polarizimi të thellë, por nëse shoqëria do të arrijë të ruajë frymën demokratike që u jep atyre kuptim. /Përshtatur nga “Le Monde”

Akil Sakiqi u ekzekutua me urdhër të Enver Hoxhës në Masakrën e 28 Tetor-16 Nëntor ’44-

Historia e panjohur e oficerit të Monarkisë së Zogut që luftoi më 7 prill ’39 dhe u ekzekutua me urdhër të Enver Hoxhës në ’44-ën –

Publikohet historia e panjohur e Akil Sakiqit me origjinë nga Dibra e Madhe, pinjoll i një prej familjeve më të njohura dhe të pasura të asaj krahine, (babai i tij, Rakipi merrej me tregti dhe zotëronte rreth 1500 ha. tokë e pasuri të tjera në Janica afër Selanikut), i cili falë gjendjes së mirë ekonomike familjare, pasi u shkollua në Stamboll dhe në Janinë, në vitin 1923 u kthye në atdhe dhe ndoqi studimet në Liceun francez të Korçës, ku si shok klase e dhome konvikti, kishte dhe Enver Hoxhën. Karriera ushtarake e Sakiqit gjatë periudhës së Monarkisë së Zogut pasi ai kishte fituar një të drejtë studimi nga qeveria e asaj kohe dhe ishte diplomuar në Akademinë Ushtarake të Romës në degën e “Rojes së Financës”, ku morri dhe gradën e togerit, duke shërbyer si oficer i ‘Rojes së Kufirit’ në qarkun e Shkodrës, deri në vitin 1938, kur me dekret mbretëror ai u transferua në rrethin e Durrësit, me detyrën e zv/komandantit të batalionit, ku e gjeti dhe 7 prilli i ’39-ës, kur Italia fashiste e Benito Musolinit, kreu agresion ushtarak duke pushtuar fqinjën e saj përtej Adriatiku, Shqipërinë e Mbretit Zog.

Karriera ushtarake e Sakiqit gjatë periudhës së pushtimit të vendit, ku pas amnistisë së dhënë nga autoritet italiane në prillin e ’39-ës, (për të gjitha ata ushtarakë shqiptarë që e kishin pritur me pushkë pushtimin), duke shërbyer si oficer i “Rojes së Kufirit” në rrethin e Shkodrës, ku ai qëndroi deri në vitin 1943 që u emërua në Tetovë dhe pas kapitullimit të Italisë fashiste në shtatorin e atij viti, ai u kthye në Tiranë, ku jetoi me familjen e tij në një banesë me qere në Rrugën e “Pishës”, deri në 28 tetorin ‘44-ës, kur një njësit partizan e morri nga shtëpia dhe e ekzekutoi diku në ‘Bregun e Lumit’, së bashku me dy shokët e tij, Nazmi Uruçi dhe Fahri Dabulla, eshtrat e të cilëve ende dhe sot nuk janë gjetur…?!

Më 7 prill të vitit 1939, plot 82 vite më parë kur Italia fashiste e Benito Musolinit kreu agresionin ushtarak duke pushtuar fqinjën e saj përtej Adriatikut, Shqipërinë, një pjesë e madhe e ushtarakëve shqiptarë të Monarkisë së Zogut, si: kolonel Sami Koka, major Abaz Kupi, kapiten Kadri Rustem Bardulla, kapiten Nuredin Pustina, kapiten Nikoll Mëlyshi, toger Myftar Jegeni etj., i pritën me armë forcat pushtuese italiane, si në Durrës, Vlorë, Shëngjin, Sarandë, etj., duke bërë një rezistencë simbolike, aq sa ç’mund të bënte një ushtri e vogël në numër dhe paisje luftarake, (siç ishte ajo e Monarkisë së Zogut) ndaj një prej fuqive ushtarake më të mëdha të kohës, siç ishte Italia e Benito Musolinit dhe Mbretit Viktor Emanueli i Tretë.

Por ajo rezistencë e atyre pak ushtarakëve shqiptarë të Monarkisë, jo vetëm që nuk u përmend kurrë nga historiografia zyrtare dhe propaganda e regjimit komunist të Enver Hoxhës, për afro 45 vite me rradhë, por përkundrazi, ata u etiketuan si “armiq e tradhëtarë” dhe pjesa më e madhe e tyre përfunduan burgjeve e kampeve të internimeve, si të dënuar politik. Ndërsa i vetmi ushtarak i Monarkisë që regjimi komunist do ta shpallte “Dëshmor të atdheut”, dhe do të krenohej me të, duke e konsideruar si “simbol të rezistencës së armatosur të 7 prillit ’39”, ishte Mujo Ulqinaku, një kapterr i Rojes së Financës, që humbi jetën gjatë zbarkimit të trupave fashiste italiane në portin e Durrësit, duke luftuar kundra tyre. Një prej atyre ushtarakëve të karrierës së Monarkisë së Zogut që luftuan në 7 prillin e ’39-ës në Durrës, ishte dhe kapiten Akil Sakiqi, i cili u ekzekutua nga njësitë partizane në nëntorin e vitit 1944, ende pa mbaruar lufta, duke qenë një ndër viktimat e para të terrorit komunist në qytetin e Tiranës, së bashku me shumë intelektualë të tjerë, që u morrën nga shtëpitë e tyre dhe u ekzekutaun pa gjyq, siç ndodhi dhe me ngjarjen që pas viteve ’90-të njihet si “Masakra në Hotel “Bristol”, ku komunistët ekzekutuan 33 intelektualë të pafajshëm.

Për më shumë rreth Akil Sakiqit dhe gjithë historisë së tij, do njihemi në këtë shkrim që e kemi përgatitur me dëshmi të personave që kanë pasur dijeni rreth saj, si kujtimet ish-ushtarakëve të Monarkisë, kolegë të Akil Sakiqit, si toger Nuredin Pustina, kujtimet e Enver Hoxhës, (shok klase i Sakiqit në Liceun e Korçës) nga dëshmitë e familjarëve të tij, studjuesve dhe historianëve të ndryshëm, si dhe nga mjaft dokumente arkivore, që Memorie.al i bën publike për herë të parë në këtë shkrim.

Nga Liceu i Korçës, në Akademinë Ushtarake të Romës

Akil Sakiqi u lind në korrik të vitit 1907 në Serez te Greqisë ku i ati Rakipi kishte emigruar nga Dibra e Madhe në vitin 1870, prej nga është dhe origjina e asaj familje ndër më të njohurat e asaj krahine atdhetare. Mësimet e para Akili i morri fillimisht në Stamboll në gjuhën turke dhe më pas në Janinë në gjuhën greke. Shkollimi i Akilit u bë i mundur edhe në saj të gjendjes së mirë ekonomike të familjes, pasi babai i tij, Rakipi që në rininë e tij, u morr me aktivitet tregtar dhe arriti të zotëronte rreth 1500 ha. tokë e pasuri të tjera në Janica afër Selanikut, e cila tashmë prej disa dekadash është e konfiskuar, ashtu si dhe gjithë pjesa më e madhe e pasurive të shqiptarëve në Greqi, kryesisht asaj çame.

Në vitin 1923, pas Traktatit tē Lozanēs për shkēmbimin e popullsisē, me nxitjen edhe të kunatit të tij, patriotit të njohur, Hafiz Xhemali, (pasi babai, Rakipi vdiq në vitin 1918), Akili erdhi në atdhe dhe në vitet 1923 – ’28, ai ndoqi mësimet në Liceun francez të Korçës, të cilin e mbaroi me rezultate të larta në vitin 1931. Gjatë asaj kohë që Akili ndoqi Liceun francez, ai kishte shoqëri të ngushtë me Fari Dabullën dhe Nazmi Uruçin, të dy bashkënxënës të atij liceu dhe të tre ata patën rastin të njiheshin edhe me Enver Hoxhën, që fillimisht ishte nxënës i atij liceu dhe më pas edhe si pedagog i frengjishtes. Lidhur me këtë, Enver Hoxha ka shkruar në kujtimet e tij, (Libri “Vitet e rinisë”, Tiranë 1983, fq. 62), ku ai përshkruan shokët e klasës dhe ‘aventurat’ e tyre, midis të tjerash shprehet: “Kjo mënyrë e ‘hekurosjes’ bëhej sidomos të shtunave mbrëma, për të qenë gati për shëtitjen e zakonshme që bënim të dielën në bulevarde dhe ulica. Shaqiri ishte, gjithashtu, mjeshtër i dansit i dhomës sonë.

Na mësonte ‘çarlestonin’! Të gjithë ne të dhomës mbaheshim në këmbët e krevateve dhe hidhnim ‘çarlestonin’, kurse Shaqiri vetë rrinte në krye të dhomës, kërcente pa u mbështetur si ne, dhe këndonte “…Bebi çarleston”, me të cilën shoqëroheshin kërcimet tona, duke hedhur sa andej-këndej fundet e gjera të pantallonave. Shumë gjëra kishte parë dhoma jonë: zënkat e Akil Sakiqit (që u bë oficer i Zogut dhe vazhdoi si i tillë edhe në kohën e okupacionit fashist) me Ismail Topçinë; lojën e 31-shit të Lezo Çamit (edhe ky mbaroi në burg si ballist), lojë që e fillonte, siç thonë korçarët, në Shënvasil (Festë fetare, përkon me natën e vitit të Ri) (natyrisht fshehur azi) dhe e mbaronte para provimeve”.

Martesa me Nevrez Këlliçin, e bija e deputetit të Parlamentit Shqiptar

Pas mbarimit me rezultate të larta të Liceut francez të Korçës në vitin 1928, Akil Sakiqi përfitoi një bursë shtetërore nga ana e qeverisë së Monarkisë së Zogut për të ndjekur studimet e larta në Akademinē Ushtarake të ‘Guardia di Finanza’ të Romës, (“Rojes së Financēs”), të cilën gjithashtu e mbaroi me rezultate të larta në vitin 1931, duke marrë dhe gradën e togerit. Pas kësaj, ai u kthye në atdhe ku me dekret mbretëror, u emērua si oficer nē “Rojen e Kufirit” tē qarkut të Shkodrës, ku ai shërbeu deri në mesin e vitit 1938. Ndërkohë që ishte me shërbim në rrethin e Shkodrës, në mesin e viteve ’30-të, Akil Sakiqi u fejua me një vajzë të re nga familja e njohur tiranase, Këlliçi, Nevrezin, e cila ishte e bija e Masar Këlliçit, personalitet i njohur gjatë periudhës së Monarkisë së Zogut (deputet i Tiranës në Parlamentin e parë shqiptarë në prillin e vitit 1921), dhe gjithashtu e mbesa e Mytesim Këlliçit, delegat i Tiranës në Kongresin e Lushnjes në janarin e vitit 1920. Akili me Nevrez Këlliçin që punonte si mësuese, krijuan familje, duke kurorzuar martesën e tyre në Tiranë në vitin 1937, nga ku më pas do t’ju lindin dy fëmijë: djali Orhani dhe vajza, Emeli.

7 prill 1939, kapiten Akil Sakiqi lufton në Durrës

Në vitin 1938, pasi kishte marrë gradën e kapitenit, Akil Sakiqi u transferua në qytetin e Durrësit me detyrē: zv/komandant batalioni, ku e gjeti edhe 7 prilli i ’39-ës, kur Italia fashiste e Benito Musolinit, kreu agresion ushtarak duke e pushtuar me forcën e armëve fqinjën e saj, Shqipërinë, në anën tjetër të Adriatikut. I gjendur në epiqendrën e pushtimit italian në bregdetin e Durrësit, Akil Sakiqi ishte një nga ata ushtarakët e Monarkisë së Zogut që e pritën me armë pushtimin, duke bërë atë rezistencë simbolike, aq sa mund të bënte një ushtri e vogël siç ishte ajo shqiptare ku ai ishte efektiv, ndaj ushtrisë italiane, një prej fuqive ushtarake më të mëdha të kohës.

Por siç dihet tashmë, kontributi dhe rezistenca e ushtarakëve të Monarkisë së Zogut, si Kadri Rustem Bardulla, Nuredin Pustina, Nikoll Mëlyshi, Myftar Jegeni etj, që i pritën me armë forcat pushtuese italiane më 7 prillin e ’39-ës, si në Durrës, Vlorë, Shëngjin, Sarandë etj.,jo vetëm që nuk u përmendën kurrë nga historiografia dhe propaganda e regjimit komunist të Enver Hoxhës, por përkundrazi, ata u etiketuan si “armiq e tradhëtarë” dhe pjesa më e madhe e tyre përfunduan burgjeve e kampeve të internimeve, si të dënuar politik. Dhe i vetmi ushtarak i Monarkisë që regjimi komunist do ta shpallte “Dëshmor të atdheut”, dhe do të krenohej me të duke e konsoliduar si simbol të rezistencës së armatosur të 7 prillit ’39, ishte Mujo Ulqinaku, një kapterr i Rojes së Financës, që humbi jetën gjatë zbarkimit të trupave fashiste italiane në portin e Durrësit, duke luftuar kundra tyre.

Por kontributi i kapiten Akil Sakiqit si ushtarak në rezistencën e armatosur të prillit të ’39-ës, jo vetëm që është i dokumentuar nga disa prej kujtimeve të pakta të kolegëve të tij ushtarakë që ishin bashkë në atë kohë me shërbim në bregdetin e Durrësit, që janë bërë publike vetëm pas viteve ’90-të, si kapiten Nuredin Pustina, por edhe nga disa dokumente arkivore që Memorie.al ka mundur të gjejë para pak kohësh.

Kujtimet e kapiten Nuredin Pustinës për Akil Sakiqin më 7 prill ‘39

Në kujtimet e kapiten Nuredin Pustinës të cilat i kemi bërë publike falë dashamirësisë së familjes së tij që na i ka vënë në dispozicion vite më parë, (Dossier “Gazeta Shqiptare”, dt.9.VII.2002, me autor Dashnor Kaloçi.), midis të tjerash thuhet: “Më 5 prill 1939, nga shkolla u morrën shumë oficerë të gradave të ndryshme të cilët pasi i caktuan në reparte, i nisën me destinacion për në front. Unë shkova në Durrës dhe menjëherë nisa familjen për në Korçë, për të qenë më i lirë. Ato dy ditë e dy net, bëra pjesë në Shtabin e Komandës Operative në Durrës. Më gjashtë prill dhe natën e shtatë prillit, bënim dislokimin e forcave që vinin në Durrës, si artilerinë e rëndë që e çuam te Kisha nga rruga e Vilës, të komanduara këto nga togeri i artilerisë, Nazmi Baraka e Gaqo Mosko.

Më datën shtatë prill, këta ishin të parët që shtinë kundër flotës armike që kishte përqëndruar pjesën më të madhe të anijeve të luftës karshi molit të Durrësit. Nga predhat e këtyre topave, ranë dhe në vaporrin që ishte koloneli italian Petinasi, i cili, më parë kishte qenë komandant i Artilerisë së Ushtrisë Shqiptare dhe kur ky erdhi më pas në Tiranë, tha: ‘Unë ju kam mësuar të qëlloni mirë me topa, por jo kundër meje’. Natën më gjashtë prill në mbrëmje, dërguam dinamit në Shijak dhe prishëm urën e Shijakut, ku vendosëm repartet e Këmbsorisë që vinin nga Elbasani, Tirana, e rrethe të tjera. Mbas orës dy të natës, u nda nga mua kapterri Mujo Ulqinaku dhe nga mëngjesi ai shkoi në Marinë, te Kalaja, afër Portit. Kur u ndamë më tha se do të shkonte të linte unazën që kishte në dorë dhe nuk u pamë më. Para nisjes unë i dhashë armatim nga depoja.

Disa ditë më parë kur unë vija nga Tirana pranë familjes në Durrës, Mujo më raportoi se italianët që shërbenin në Marinën tone, u hiqnin gjilpërat topave të mëdhenj që ndodheshin në fortifikatat afër Vilës dhe gjatë rrugës për te Kisha. Këtë gjë unë ja raportova shefit të Transportit në Komandën e Mbrojtjes, kapiten, Ibrahim Ishmit, ky njoftoi gjeneralin, Komandantin e Mbrojtjes, dhe prej tij, njoftimi iu dha Komandantit të Marinës në Durrës, duke i tërhequr vrejtjen italianëve të Komandës së Mbrojtjes. Italianët morën vesh informatat e Mujos dhe këtë duket se nuk ia harruan deri sa e vranë. Unë, me oficerët e depos, nuk kishim asnjë ushtar nën komandë, por ne vajtëm vetë në vijën e parë. Unë u bashkova me Rojet e Kufirit, nën komandën e Komandantit të Kufirit, Kapiten Kadri Rustemit (nga Dibra).

Ky mori në telefon kapiten Akil Sakiqin, i cili ishte komandant Batalioni dhe i thotë: Italianët zbritën në tokë (në mol) dhe filluan të ecin drejt nesh. Kompania kishte zënë pozicion karshi Bankës, afër molos. Lidhja me Tiranën ishte prerë, atëhere Kadriu nxorri revolen dhe shtiu i pari. Kjo ishte shenja, urdhëri i zjarrit. Atëhere filloi zjarri i gjithë kompanisë. Gjithë repartet ngado që ishin filluan zjarrin. Italianët u kapën në befasi, mbasi ata nuk e pritnin që do të bëhej rezistencë. Atëhere italianët u tërhoqën, u futën në vaporë, por u goditën shumë prej tyre. Pati të vrarë dhe të plagosur rëndë.

Këta u dërguan menjëherë për në Itali, por pas disa ditësh pamë ish-komandantin e Marinës, majorin Tedei dhe marshall të tjerë, me krah të lidhur e të plagosur. Italianët pasi u futën në vaporët që qëndronin në mol, nxorrën armatimet e tjera dhe tanket, e filluan ofensivën me armë të rënda në të gjithë drejtimet, pra, drejt nesh që ishim pranë Bankës, nga Hoteli te kalaja, në Currilat, te AGIPI, në Plazh, karshi Urës së Dajlanit etj. Marina armike filloi të qëllonte nga deti dhe disa predha i ranë edhe Fabrikës së Miellit. Mbas pak erdhën në vijën e frontit edhe të burgosurit, të cilët mbasi u armatosën u rreshtuan për luftim. Disa prej tyre i takuam më vonë në Shijak, i mora në makinë për në Tiranë, ishin të plagosur.

Me urdhër nga Tirana u dërgova menjëherë në Autorepartin e kamionëve në Xhafzotaj-Durrës (ku unë shërbeja si oficer) për të përgatitë automjete të tjera nga të mobilizimit. Nën rrebeshin e plumbave shkova në Durrës me një kamion dhe aty përgatita pesëmbëdhjetë kamionë dhe u nisa për në Durrës. Kur mbërrita në Rrashbull sapo kishte qëlluar armiku me artileri të rëndë, kështu që ishte i pamundur kalimi dhe u strehuam në një hendek. Aeroplanët armiq na fluturonin mbi kokë. Mbas pak filluan të vijnë shokët që kishim lënë në Durrës, të cilët po tërhiqeshin me urdhër. Atëhere u bashkuam dhe u drejtuam për në Tiranë.

Kur mbërritëm te Hani i Hamit Beut, para Vorës, gjetëm një batalion që kishte zënë pozicione lufte. Na ftuan edhe neve që të zinim pozicionet. Ne pranuam dhe u ndalëm. Mbas pak edhe këtë repart e nisin për në Tiranë. Më tetë prill Tirana ishte pushtuar nga ushtritë armike dhe Mbreti e qeveria ishin larguar për në Greqi. Më datën 12 prill, kthehem në Durrës. Të parën punë që bëra kërkova familjen e Mujos, sepse e dija që ishte keq ekonomikisht. U lidha me ta nëpërmjet Sul Kapedanit e më kërkuan ndihmë financiare. Atëhere mblodha 12 napolona flori dhe ja dhashë. Ata shkuan në Seman, tek dajat e tyre”, përfundon rrëfimi i Nuredin Pustinës, lidhur me ngjarjen e 7 prillit të vitit 1939, ku ai furnizoi me armatim Mujo Ulqinakun dhe flet edhe për kontributin e kolegut të tij, kapiten Akil Sakiqit.

Aktiviteti kapiten Sakiqit në prillin ’39, në dokumente arkivore

Kontributi dhe aktiviteti i kapiten Akil Sakiqit në ngjarjet e prillit të vitit ’39, kur Italia fashiste kreu agresionin ushtarak ndaj Shqipërisë, veç dëshmive të ndryshme që kemi përmendur në këtë shkrim, konfirmohet edhe nga një sërë dokumentash arkivore që Memorie.al i publikon për herë të parë. Kështu, në një telegram që mban datën 1 prill 1939, shkruhet:

Komandës së Trupit Rojes së Mbrojtjes së Kufinit

Simbas një lajmi që na jep Kompania e Durrësit, udhëtarët që vijnë nga Italia, kanë deklaruar se në Bari, janë përqëndruar dy Divizone ushtarë dhe atje është përhapur fjala për një ekspedicjon për në Shqipni. Stop. Në Sazan, qenkan zbarkue 2-3 mijë ushtarë. Stop. U pyet Kompania e Vlonës dhe në fshehtësinë më të madhe të vëhet në korent ajo Komandë. Stop.

Zv. Komandant i’ Baonit. U.R.M. Kufinit

Kapiten (Akil Sakiqi)

Në një dokument tjetër që mban datën 6 prill 1939, thuhet:

Komandës së Përgjithshme R. M. Kufinit

T i r a n ë

Nr.8 /32 Res.

U dhanë urdhnat Stop Kolonel Ali Razit e major Sabri Gjilanit, kur të vijnë, kemi me ju lajmërue Stop.

Zv. Komandanti Baonit i R.M. Kufinit

Kapiten (Akil Sakiqi)

Vërtetohet: Dishifrim

Kapiteni Kl. I -rë

Ahmet Shehu

Akil Sakiqi, oficer në Ushtrinë Kombëtare Shqiptare

Nisur nga qëndrimi që mbajti kapiten Akil Sakiqi gjatë ditëve të para të prillit të ’39-ës, duke marrë pjesë në rezistencën e armatosur në bregdetin e Durrësit kundra trupave ushtarake italianë të Benito Musolinit që zbarkuan në portin e Durrësit, rreth një muaj më pas, nga ana e autoriteve italianë u nxorr urdhër-arresti ndaj tij dhe për t’i shpëtuar kësaj, ai mundi të largohej dhe të fshihej tek disa miqtë e tij besnikë në rrethin e Durrësit. Pas një amnistie të dhënë nga ana e autoriteteve italianë ndaj të gjithë ushtarakëve shqiptarë që i kishin pritur ata me pushkë, Akil Sakiqi u kthye në detyrë dhe fillimisht u emërua në rrethin e Shkodrës, si oficer i “Rojes së Kufirit”, për zonën e Malësisë së Madhe, por me zyra në qytetin e Shkodrës. Në atë detyrë ai shërbeu deri nga fillimi i viti 1943, kur u emërua në Tetovë dhe nga shtatori i atij viti me kapitullimin e Italisë fashiste, ai u kthye në Tiranë dhe me familjen e tij u vendos me banim në “Rrugën e Pishës”, duke marrë një shtëpi me qera. Që nga ajo kohë, e deri në fundin e tetorit të vitit 1944, (kur ai do të arestohej nga një njësi partizane), edhe pse ai nuk u morr fare me punët e politikës pa u përzier fare në punët e Luftës, ai kishte bindje nacionaliste dhe i urrente komunistët. Sipas disa dëshmive të dhëna nga Jahja Hatibi në fillimin e viteve ’80-të, (që i konfirmojnë dhe familjarët e tij), diku nga viti 1944, kur ai (Jahja Hatibi), streohej në shtëpinë e Akilit, ai e pyeti se kë kishin udhëheqës kryesor komunistë dhe kur Jahja i tha se kishin Enver Hoxhën, Akili i ishte përgjigjur: “Unë e kam njohur shumë mirë Enver Hoxhën, pasi kam qenë shok dhome me të në Liceun e Korçës dhe po të them se: me atë kryetar, nuk do të ketë mirë Shqipëria, prandaj si mik që të kam të them që të largohesh sa më parë nga ai. Unë kam lexuar shumë dhe për komunizmin dhe deri sa e drejton ai këtë lëvizje, duket se paska gjetur “tenxherja, kapakun”. Në fillim ai do të ketë punë me ne, por nuk do të vonojë shumë dhe do t’ju vij rradha edhe juve që shkoni pas tij”. Po sipas disa dëshmive, Jahja Hatibi e ka përmendur shpesh atë bisedë të bërë në vitin 1944 në shtëpinë e Akil Sakiqit ku streohej si illegal (pasi ishte pjestar i Lëvizjes Komuniste dhe Antifashiste), duke u shprehur se kishte bërë shumë gabim që nuk e kishte dëgjuar këshillën e Akilit./Memorie.al

Moj qyqe, veç ti je dëshmitare e vrasjes time… Nga Mira Dine

Moj qyqe, veç ti je dëshmitare e vrasjes time…

Kështu tregohet në një gojëdhënë dhe së fundi, shumë dekada më pas, vrasësi pranë vdekjes, dëgjoi një britmë qyqeje dhe përsëriti fjalët e atij që kishte vra…

Në rastin e gjyshit tim, Hasan Dine, qyqja, qe shkopi, bastuni, i blerë ca javë më parë se e kishte kapur nervi shiatik…

Kjo që shkruaj nuk është trillim letrar, është krim brenda farefisit…

Ngjarja e përjetuar nga zonja Sofije Alla, gruaja e dytë e gjyshit tim, Hasan Dine, i pushkatuar dhe i zhdukur deri sot…

Në errësirën e 04 Nëntor 1944, i troket në derë kushëriri i vet i parë Beqir Balluku, më të cilin ishin rritur bashkë, e kishte “vëlla”…

Këtu merr fillimin drama e kësaj gruaje fisnike, që mbeti e ve me tre fëmijë të vegjël… Nga ajo natë ajo nuk e pa më të shoqin… Askush nuk i tregonte, ku ishte…

Shkon tek shtëpia e prindërve dhe në një qoshe shikon papritmas, bastunin që e kishte blerë vet… Imagjinoni, çfarë përjetoi ajo grua dhe pyeti… Po shkopi pse është këtu?! Aty kuptoi tradhtinë, kurthin që i kishte bërë “vllait i vet”…

Doli rrugëve të Tiranës, duke pa të vrarët, një për një… Jooo, i shoqi nuk ishte në rrugë…

Lajmi morri dhenë… Kur t’a vret, “vllai” burrin je përgjegjëse ndaj farefisit të burrit… Ligjet e kanunit, janë të gdhendura në ndergjegje… dhe pse askush nuk i thot…edhe sot.. jo më atëherë… Veç dhimbjes dhe përbuzja…

Shkon tek Beqir Balluku me njërën nga kunatat Shajen… Beqir mirë, se ma vrave Hasanin, por ma jep t’a varros… Dashke dhe t’a varrosesh, armikun e popullit, që përgjigjja e “vllait” komunist, Beqir Balluku… Nga gjoksi i motrës Shaje, duke dalë prej derë, doli mallkimi: T’a bëfshin e t’a kalofshi, çfarë po bën… Dhe fundi i kriminelit, “gjeneralit” me gjashtë klasë shkollë diher sesi u pushkatua, ashtu si u mallkua!

Kur ai u pushkatu, babi im tha: O Zot, gjaku u la e nuk më le me ndy duart me gjakun e Beqir kriminelit… Unë isha e vogël, por ndjenja një lehtësi në shpirt, kur shikoja tim atë të qante duke ju lut Zotit… Drama të përjetuara…

Por as në orën e para vdekjes ( sigurisht kishte vra kaq shumë intelektualë të arsimuar në Europë) nuk tregoi se ku ishin groposur, ata që pushkatoi në Hotel Bristol…

Vite më vonë kur babi im dëgjonte ne parlament emrin Be(qir)linda Balluku, fikte televizorin dhe thote… Kjo është Rilindja e vllavrasesve, kriminelëve, që nuk i vret ndërgjegjja për çfarë kanë bërë…

Nga 09 vjeç deri 88 vjeç kërkoi tim atë Agimi, eshtrat e të jatit… Halla ime Bukurij, kishte lindur në 1932. Nëna e kishte lënë nëntë muajsh tim atë dhe hallën dy vjeçe. Këta fëmijë mbeten pa nënë e pa babë… I adoptoi daja i vet, Myrteza Alimehmeti…

Me zonjën Sofije gjyshi kishte tre fëmijë… më i vogli ishte bebe… Pra pesë fëmijë të lënë rrugëve dhe Beqiri majmej nga krimet, kurthet që bënte… Nuk kursente as farefisin…

P.S. Doli se Beqiri i kishte thënë, se e kërkonin tek vjehrri dhe ky ishte kurthi… atje e kapen zvarrë dhe bastuni i tregoi “motres” kurthin, tradhtinë e “vllait” Beqir Balluku… Kurthaxhi i regjur, vllavrasës i dal boje në fis…

 

THE BALKANS NEED JOINT PROJECTS, NOT POLITICAL INTEGRATION WITHOUT AN ECONOMIC FOUNDATION- By Isuf B.Bajrami

From regional initiatives with limited impact towards strategic projects based on shared European interests

Vlorë–Otranto: A New Road and Railway Corridor Connecting the Balkans with Italy and Western Europe

INTRODUCTION
THE BALKANS CANNOT ACHIEVE INTEGRATION THROUGH NEW FORMS OF POLITICAL DEPENDENCY

The Western Balkans need regional cooperation more than ever. But the fundamental question is not whether countries should cooperate, but on what principles this cooperation should be built, who benefits from it, and what concrete changes it brings to the economic lives of citizens.

For more than three decades, the region has been confronted with numerous political initiatives, joint declarations, cooperation agreements and promises of economic integration. Nevertheless, the gap between political declarations and actual economic development remains substantial.

Initiatives such as the Balkan Mini-Schengen and, later, Open Balkan were presented as mechanisms for bringing countries in the region closer together and facilitating the movement of people, goods, capital and services. In principle, these objectives are reasonable and necessary. No one can oppose the facilitation of trade or the removal of administrative barriers between neighbouring countries.

However, the problem begins precisely when an initiative presented as a regional economic project acquires political dimensions and ambitions without first establishing the conditions of equality, trust and participation of all states.

The Balkans do not need a new model of integration that, instead of promoting equal cooperation, risks reproducing old relationships of influence and dependency.

The region does not need to simply change the names of its initiatives while preserving the same structural problems. It needs a new philosophy of cooperation, in which the political power, economic size or geographical position of one state does not determine its role and influence over other states.

This is precisely where the debate on Mini-Schengen and Open Balkan must take place.

1. MINI-SCHENGEN AND OPEN BALKAN: WHEN ECONOMIC INTEGRATION RISKS BECOMING A POLITICAL PROJECT
The Mini-Schengen initiative, introduced in 2019 by Albania, Serbia and North Macedonia and later known as Open Balkan, was promoted as a mechanism for creating a more integrated economic space in the Western Balkans.

At first glance, the idea appeared attractive: freer movement of citizens, easier trade, mutual recognition of documents, customs cooperation and the reduction of administrative barriers.

However, a project that claims to represent regional integration must fulfil one fundamental condition: it must be inclusive and guarantee genuine equality among its participants.

Open Balkan failed to meet this condition.

Kosovo, Montenegro and Bosnia and Herzegovina did not join the initiative. This was not merely a formal issue, but a fundamental political and institutional weakness of the project.

How can one speak of the integration of the Western Balkans when a regional initiative is established without the participation of several states belonging to the region?

How can the creation of a common economic space be claimed when there is no broad political and institutional consensus?

And, above all, can regional integration be sustainable when states do not share the same level of trust and do not feel equally represented in the decision-making process?

These are questions that cannot be avoided by arguing that the initiative concerns economic cooperation alone.

The problem does not lie in the idea of cooperation between Albania, Serbia or North Macedonia. The problem lies in the way an initiative claiming to have a regional character is structured and governed.

In particular, the political and economic role that Serbia seeks to assume in the region, as well as perceptions of Belgrade’s ambitions for dominance, create legitimate grounds for debate and reservations.

Serbia is the largest economy among the Western Balkan countries and has considerable political, industrial and commercial weight. However, this position must not become a privilege that allows it to determine the direction of regional integration.

No state can assume the role of the political centre of the Balkans while the others are treated primarily as economic spaces expected to adapt to its interests.

Regional cooperation cannot be built on political hierarchies, but on the sovereign equality of states.

Furthermore, relations between Kosovo and Serbia continue to be characterised by deep political disagreements and an unfinished normalisation process. Under these circumstances, every regional project must be based on respect for Kosovo’s statehood and on equal relations between the parties.

Economic integration cannot be demanded while fundamental political problems that undermine trust are ignored.

Integration cannot serve as a substitute for political equality, nor as a cover for one state’s dominant influence over others.

Another problem: integration is not measured solely by the movement of goods

Facilitating the movement of goods is important, but it does not, in itself, constitute economic development.

An economy does not become more competitive simply because trucks cross borders faster. It becomes more competitive when it has modern railways, functional ports, motorways, logistics centres, reliable energy supplies and direct connections to international markets.

If a country continues to have poor infrastructure, a lack of investment and dependence on other countries’ transport corridors, administrative facilitation does not fundamentally change its economic position.

For this reason, Open Balkan should not be treated as the final destination of regional integration.

Economic cooperation must go far beyond agreements on border crossings. It must create shared assets, common infrastructure and new development opportunities for all states.

2. THE BALKANS NEED A DIFFERENT MODEL OF COOPERATION
The alternative to limited political integration is not national isolation.

On the contrary, it is cooperation that is more ambitious, more inclusive and more firmly oriented towards economic development.

The Western Balkans must build a model in which every state participates as an equal partner, regardless of the size of its territory, population or economic strength.

This model must be based on several fundamental principles:

Full equality among states in decision-making.
Respect for sovereignty and statehood.
Transparency in investments and the distribution of benefits.
Concrete infrastructure and economic projects.
Openness to cooperation with the European Union and international partners.
Opportunities for participation for all countries in the region, without political exclusions.
Instead of creating new mechanisms that could generate competition for political influence, existing European mechanisms should be strengthened, particularly the Berlin Process.

Since 2014, the Berlin Process has established a framework for cooperation between the six Western Balkan countries and their European partners.

It has one important advantage: it includes all the countries of the region and is based on the European integration perspective.

However, the Berlin Process must also move into a more concrete phase.

It is not enough to speak about a common regional market, free movement and economic cooperation. Projects must be built that create new physical connections, open markets and transform the economic position of the region.

The Balkans must move from the integration of declarations towards the integration of infrastructure, economies and shared interests.

3. VLORË–OTRANTO: A NEW STRATEGIC CONNECTION BETWEEN THE BALKANS AND ITALY
One of the projects capable of giving new substance to this vision is the idea of a permanent underwater infrastructure connection between Vlorë and Otranto.

This connection would create a new opportunity to link the Western Balkans with Italy and, through Italy, with the economic and transport networks of Western Europe.

The idea should not be viewed simply as the construction of a tunnel beneath the Adriatic, but as the creation of a new strategic road and railway corridor.

Such a project could include:

Underground road transport connections.
A dedicated railway tunnel.
Modern passenger and freight transport.
Integration with ports, logistics terminals and industrial centres.
Connections with national and European transport networks.
In this way, the Adriatic would no longer be merely a maritime space between two shores, but a new connecting space between Southeastern Europe and Italy.

For Albania, this would create new opportunities for infrastructure development and strengthen its position as a transport hub between the Balkans and Europe.

For Italy, it would establish a new connection with the markets of the Western Balkans and Southeastern Europe.

For Kosovo, it would open a new perspective for accessing Italian and European markets through Albania.

But the significance of this project does not end with these three countries.

It must be conceived as part of a broader regional economic network from which all Balkan countries can benefit.

4. CORRIDOR VIII: THE AXIS CONNECTING THE ADRIATIC WITH THE BLACK SEA
Such a project becomes even more significant when considered in relation to Corridor VIII.

Corridor VIII represents one of the strategic east–west transport axes, connecting the Adriatic region with Bulgaria and the Black Sea through Albania and North Macedonia.

Its importance was reaffirmed in the joint declaration adopted by Albania, Italy, North Macedonia, Bulgaria and Romania in Tirana on 18 February 2026.

This development demonstrates that cooperation between states can be based on concrete infrastructure interests without the need to create new political structures with regional ambitions.

Corridor VIII and the Vlorë–Otranto connection could function as two complementary parts of a shared vision.

One would strengthen the Balkans’ connection with Italy and the Adriatic, while the other would extend this connectivity towards North Macedonia, Bulgaria and the Black Sea.

Kosovo could become integrated into this network through infrastructure connections with Albania and North Macedonia.

Montenegro and Bosnia and Herzegovina could benefit from the development of Adriatic connections and their integration into regional networks.

Other countries in the region could strengthen their links with European corridors and neighbouring states.

Romania and Bulgaria could strengthen their connections with the Adriatic and Italy.

This is precisely the logic that should guide regional integration: not the creation of a political centre with a circle of states around it, but the construction of a network in which every country has the opportunity to connect its economy with those of others.

5. AN INCLUSIVE PROJECT, WITHOUT EXCLUSIONS AND WITHOUT POLITICAL DOMINATION
One of the fundamental principles of sustainable regional integration must be inclusiveness. No Balkan state should be excluded from opportunities for economic cooperation and joint development because of political differences, national interests or bilateral relations.

The Vlorë–Otranto project, interconnected with Corridor VIII, should be conceived as an open strategic corridor in which all countries of the region can identify their interests and opportunities for participation.

The essence of this vision is neither the creation of a new political bloc nor the establishment of a mechanism through which one state can exert influence over others. It is the creation of an economic and infrastructure network in which each state contributes according to its capabilities and benefits on the basis of shared interests.

Such cooperation must be founded on sovereign equality, institutional transparency, joint decision-making and respect for the interests of all participating countries.

No state should enjoy a privileged position in determining the priorities, direction or benefits of joint projects. Economic size, political weight or geographical position must not become instruments of domination.

Participation must remain open to all countries in the region, based on equal and clearly defined criteria. Each country must have the opportunity to contribute, invest and benefit from the development of shared infrastructure.

This is the path towards genuine integration: not through the creation of new centres of political influence, but through the development of economic interests that connect states on an equal and long-term basis.

A corridor that creates opportunities for everyone is far more valuable than an initiative that brings together only a few states around a limited political agenda.

6. COOPERATION WITH EUROPE, JAPAN AND CHINA: INTERNATIONAL COMPETITION, NOT DEPENDENCE ON A SINGLE PARTNER
A project of this scale requires cooperation with the most specialised international companies and institutions.

Europe, Japan and China possess significant technological capabilities and experience in implementing major infrastructure projects.

Therefore, the assessment of opportunities for implementing the project must be based on international competition, transparency and clearly defined technical and financial criteria.

No partner should be favoured in advance before the actual possibilities have been assessed.

The interests of the participating states must be quality, safety, economic sustainability and long-term benefits.

International cooperation must remain open, while strategic decision-making must remain in the hands of the participating states and their institutions.

7. FINANCING: A STRATEGIC INVESTMENT WITH EUROPEAN AND INTERNATIONAL SUPPORT
Such a project cannot rely solely on national budgets.

It must be treated as a project of international interest, with financing opportunities through European infrastructure funding mechanisms, international financial institutions and private capital.

The European Union could become an important partner through strategic infrastructure financing instruments such as the Connecting Europe Facility and the Western Balkans Investment Framework.

The European Investment Bank, the EBRD and other financial institutions could examine opportunities for long-term loans, guarantees and other financial instruments.

Italy and Albania would have a direct role in developing the Vlorë–Otranto connection, while Kosovo and other states could participate in developing connecting infrastructure and in joint cooperation mechanisms.

Financial participation must be determined transparently and in accordance with the capacities and benefits of each state.

The fundamental principle must be that no country carries a disproportionate burden and no partner receives unfair benefits.

8. KOSOVO AND ALBANIA: FROM GEOGRAPHICAL PROXIMITY TO REAL ECONOMIC INTEGRATION
For Kosovo and Albania, this vision has particular importance.

Geographical proximity, historical ties and economic relations are not sufficient if they are not accompanied by modern infrastructure and direct transport connections.

Kosovo, as a landlocked country, has a strategic interest in having more alternatives for accessing international markets.

A developed railway and road connection through Albania would create new opportunities for Kosovo’s exports, industrial transport, the development of logistics centres and the attraction of investment.

Albania, in turn, would be able to strengthen its position as Kosovo’s infrastructure gateway to the Adriatic and Italy.

However, this cooperation should not be limited to bilateral relations.

It must form part of a broader regional vision in which other countries also benefit from infrastructure development and the creation of new economic opportunities.

In this way, cooperation between Kosovo and Albania would not be a closed project, but a contribution to the economic integration of the entire Balkans.

9. THE BALKANS MUST MOVE FROM POLITICAL COMPETITION TO COMPETITION FOR DEVELOPMENT
One of the region’s greatest problems is that many initiatives continue to be viewed through the lens of political rivalries, international influence and the short-term interests of governments.

Meanwhile, citizens need jobs, investment, cheaper transport, better connections and economic prospects.

Instead of competing over which state will exercise greater political influence in the region, countries should compete over who can build better infrastructure, attract more investment and create more opportunities for their citizens.

A shared transport system would create economic interests for all parties.

A new connection between Albania and Italy would also benefit from the movement of goods from Kosovo, North Macedonia and other countries.

The development of Corridor VIII would strengthen trade between the Adriatic and the Black Sea.

Connections with ports, railways and industrial centres would create new opportunities for the economies of all participating countries.

This is the logic of integration that generates shared value.

One country does not need to lose for another to gain. On the contrary, the development of a corridor can create new opportunities for the entire economic network.

10. FROM AN IDEA TO A SHARED EUROPEAN AGENDA
To transform this vision into a serious subject of political and economic debate, Albania, Italy and Kosovo could take the initiative to open an intergovernmental discussion process, while inviting other interested countries in the region to participate.

This process should aim to:

Address the Vlorë–Otranto connection as a strategic international project.
Link it with the development of Corridor VIII.
Ensure the participation of all interested countries in the Balkans.
Involve European institutions and international partners.
Establish a transparent mechanism for cooperation and decision-making.
Undertake a professional assessment of the project’s implementation possibilities.
In subsequent phases, experts and the relevant institutions would need to determine the technical, economic, environmental and financial aspects.

But before all of these comes a political question: is there a willingness among the countries of the region to cooperate on a major project in which each country is an equal partner?

This would be a concrete test of the political maturity of the Balkans.

CONCLUSION
THE BALKANS DO NOT NEED NEW CENTRES OF INFLUENCE, BUT NEW CONNECTIONS FOR DEVELOPMENT

The experience of recent years has shown that regional cooperation cannot be built solely on political declarations, administrative agreements and initiatives that do not enjoy the support of all states.

Mini-Schengen and Open Balkan failed to create an inclusive model of regional integration. Problems of participation, a lack of trust and concerns about the concentration of political and economic influence demonstrate that the region needs a different approach.

Criticism of these initiatives is not criticism of cooperation with any country in the region. On the contrary, it is a call for cooperation that is fairer, more transparent and more sustainable.

All Balkan countries have a place in the region’s economic future. But this cooperation must be built on partnership and equality, not on claims to a dominant role.

An integrated Balkans cannot be one in which a single state determines the direction while the others adapt. It must be a space in which all states participate in decision-making and benefit from shared development.

The Vlorë–Otranto connection and the development of Corridor VIII represent an opportunity to turn this vision into reality.

They could become symbols of a new philosophy of cooperation: from competition for political influence towards competition for economic development; from limited agreements towards strategic projects; from mutual political dependencies towards economic interdependence based on reciprocal interests.

Europe needs a Balkans that is better connected, more developed and more sustainable. The Balkans, in turn, needs projects that bring it genuinely closer to Europe.

Perhaps the time has come for the success of regional integration to be measured no longer by the number of meetings and political agreements, but by the kilometres of railway built, new corridors opened, investments delivered and economic opportunities created for citizens.

The Balkans does not need a political Mini-Schengen, nor an Open Balkan built around the influence of a single centre. It needs a Balkans that is open to Europe, but built on the equality of states, sovereignty, transparency and mutual interest.

Less politics of domination, more economic cooperation. Fewer declarations, more projects. Fewer divisions, more bridges.

FOOTNOTES AND BIBLIOGRAPHICAL SOURCES

[1] Radio Free Europe / Radio Liberty (RFE/RL), Maja Leđenac and Norbert Šinković, “Vučić, Zaev i Rama potpisali deklaraciju o slobodnom protoku robe i ljudi”, 10 October 2019, Novi Sad. Report on the establishment of the Mini-Schengen initiative and the joint declaration of Albania, Serbia and North Macedonia.

[2] Radio Free Europe / Radio Liberty (RFE/RL), “Novi izazovi donedavnog ‘Mini Šengena’”, July 2021. Analysis of the development of the initiative and its transition into the Open Balkan format.

[3] Berlin Process, “Final Declaration by the Chair of the Conference on the Western Balkans”, Berlin, 28 August 2014. Founding document of the Berlin Process, particularly the section on regional cooperation and European integration.

[4] Regional Cooperation Council (RCC), “Common Regional Market Action Plan 2025–2028”, adopted on 14 October 2024, Berlin. Strategic document concerning the second phase of the Common Regional Market in the Western Balkans, 2025–2028.

[5] European Commission, “Trans-European Transport Network (TEN-T)”. Institutional documentation concerning the European transport network, its main corridors and infrastructure connectivity between European countries.

[6] Ministry for Europe and Foreign Affairs of the Republic of Albania, “Tirana Joint Declaration on Corridor VIII”, Tirana, 18 February 2026. Joint declaration by the foreign ministers of Albania, Italy, North Macedonia, Bulgaria and Romania on the strategic importance of Corridor VIII.

[7] European Parliament and Council of the European Union, Regulation (EU) 2021/1153 of 7 July 2021, establishing the Connecting Europe Facility (CEF). Official Journal of the European Union, L 249, 14 July 2021, pp. 38–81.

[8] Western Balkans Investment Framework (WBIF), institutional documentation on the financing, preparation and implementation of strategic infrastructure projects in the Western Balkans.

[9] European Investment Bank (EIB), institutional documentation on the financing of transport projects, strategic infrastructure and European connectivity.

[10] European Bank for Reconstruction and Development (EBRD), documentation and reports on infrastructure investment, economic development and regional connectivity in the Western Balkans.

[11] European Commission, Directorate-General for Mobility and Transport, “Cross-Border Infrastructure Projects – Fehmarnbelt Fixed Link”, technical and financial documentation on the fixed railway and road connection between Denmark and Germany, 2017. The project envisages an approximately 18–19-kilometre underwater tunnel, incorporating an electric railway and motorway.

[12] China Communications Construction Company (CCCC), “Concrete Casting of Final Joint of Shenzhen-Zhongshan Link’s Subsea Tunnel Completed”, 14 March 2023. Technical documentation on the 6.8-kilometre underwater tunnel incorporating eight traffic lanes.

[13] Yari, Sadegh; Kovačević, Vedrana; Cardin, Vanessa; Gačić, Miroslav; Bryden, Harry L., “Direct Estimate of Water, Heat, and Salt Transport Through the Strait of Otranto”, Journal of Geophysical Research: Oceans, Vol. 117, Issue C9, 6 September 2012, Article C09009, DOI: 10.1029/2012JC007936. Scientific study on the oceanographic characteristics and the exchange of water masses in the Strait of Otranto.

Prishtina,09.11.2026

BALLKANI KA NEVOJË PËR PROJEKTE TË PËRBASHKËTA, JO PËR INTEGRIME POLITIKE PA BAZË EKONOMIKE- Nga Isuf B.Bajrami

Nga iniciativat rajonale me ndikim të kufizuar drejt projekteve strategjike me interes të ndërsjellë evropian

Vlorë–Otranto: Një korridor i ri rrugor dhe hekurudhor që lidh Ballkanin me Italinë dhe Evropën Perëndimore.

HYRJE

BALLKANI NUK MUND TË INTEGROHET PËRMES VARËSIVE TË REJA POLITIKE

Ballkani Perëndimor ka nevojë për bashkëpunim rajonal më shumë se kurrë. Por pyetja themelore nuk është nëse shtetet duhet të bashkëpunojnë, por mbi çfarë parimesh duhet të ndërtohet ky bashkëpunim, kush përfiton prej tij dhe çfarë ndryshon konkretisht në jetën ekonomike të qytetarëve.

Për më shumë se tri dekada, rajoni është përballur me iniciativa të shumta politike, deklarata të përbashkëta, marrëveshje bashkëpunimi dhe premtime për integrim ekonomik. Megjithatë, hendeku ndërmjet deklaratave politike dhe zhvillimit real ekonomik vazhdon të jetë i madh.

Nisma të tilla si Mini-Schengeni Ballkanik dhe më pas Open Balkan u paraqitën si mekanizma për afrimin e vendeve të rajonit, lehtësimin e qarkullimit të njerëzve, mallrave, kapitalit dhe shërbimeve. Në parim, këto objektiva janë të arsyeshme dhe të nevojshme. Askush nuk mund të kundërshtojë lehtësimin e tregtisë apo heqjen e pengesave administrative ndërmjet vendeve fqinje.

Por problemi fillon pikërisht atëherë kur një iniciativë që prezantohet si projekt ekonomik rajonal merr përmasa dhe ambicie politike pa krijuar paraprakisht kushtet e barazisë, besimit dhe pjesëmarrjes së të gjitha shteteve.

Ballkani nuk ka nevojë për një model të ri integrimi që, në vend të bashkëpunimit të barabartë, rrezikon të riprodhojë marrëdhëniet e vjetra të ndikimit dhe të varësisë.

Rajoni nuk ka nevojë të ndërrojë vetëm emrat e iniciativave, duke ruajtur të njëjtat probleme strukturore. Ai ka nevojë për një filozofi të re bashkëpunimi, ku fuqia politike, madhësia ekonomike apo pozita gjeografike e një shteti të mos përcaktojnë rolin dhe ndikimin e tij mbi shtetet e tjera.

Pikërisht këtu duhet të zhvillohet debati mbi Mini-Schengenin dhe Open Balkanin.

1. MINI-SCHENGEN DHE OPEN BALKAN: KUR INTEGRIMI EKONOMIK RREZIKON TË KTHEHET NË PROJEKT POLITIK

Nisma e Mini-Schengenit, e prezantuar në vitin 2019 nga Shqipëria, Serbia dhe Maqedonia e Veriut, më vonë e njohur si Open Balkan, u promovua si një mekanizëm për krijimin e një hapësire më të integruar ekonomike në Ballkanin Perëndimor.

Në pamje të parë, ideja dukej tërheqëse: lëvizje më e lirë e qytetarëve, tregti më e lehtë, njohje dokumentesh, bashkëpunim doganor dhe ulje të barrierave administrative.

Megjithatë, një projekt që pretendon të përfaqësojë integrimin rajonal duhet të plotësojë një kusht themelor: të jetë gjithëpërfshirës dhe të garantojë barazi reale ndërmjet pjesëmarrësve.

Open Balkan nuk arriti ta përmbushte këtë kusht.

Kosova, Mali i Zi dhe Bosnja e Hercegovina nuk iu bashkuan kësaj iniciative. Kjo nuk ishte një çështje thjesht formale, por një dobësi themelore politike dhe institucionale e projektit.

Si mund të flitet për integrim të Ballkanit Perëndimor kur një iniciativë rajonale ndërtohet pa pjesëmarrjen e disa prej shteteve të këtij rajoni?

Si mund të pretendohet krijimi i një hapësire të përbashkët ekonomike kur mungon një konsensus i gjerë politik dhe institucional?

Dhe, mbi të gjitha, a mund të jetë i qëndrueshëm një integrim rajonal kur shtetet nuk kanë të njëjtin nivel besimi dhe nuk ndihen njësoj të përfaqësuara në procesin e vendimmarrjes?

Këto janë pyetje që nuk mund të shmangen me argumentin se bëhet fjalë vetëm për bashkëpunim ekonomik.

Problemi nuk qëndron te ideja e bashkëpunimit ndërmjet Shqipërisë, Serbisë apo Maqedonisë së Veriut. Problemi qëndron te mënyra se si ndërtohet dhe drejtohet një iniciativë që pretendon të ketë karakter rajonal.

Në veçanti, roli politik dhe ekonomik që synon të marrë Serbia në rajon, si dhe perceptimi për ambicie dominuese të Beogradit, krijojnë arsye të ligjshme për debat dhe rezervë.

Serbia është ekonomia më e madhe ndër vendet e Ballkanit Perëndimor dhe ka peshë të konsiderueshme politike, industriale dhe tregtare. Por kjo pozitë nuk duhet të shndërrohet në privilegj për të përcaktuar drejtimin e integrimit rajonal.

Asnjë shtet nuk mund të marrë rolin e qendrës politike të Ballkanit, ndërsa të tjerët të trajtohen kryesisht si hapësira ekonomike që duhet të përshtaten me interesat e tij.

Bashkëpunimi rajonal nuk mund të ndërtohet mbi hierarki politike, por mbi barazinë sovrane të shteteve.

Për më tepër, marrëdhëniet ndërmjet Kosovës dhe Serbisë vazhdojnë të jenë të karakterizuara nga mosmarrëveshje të thella politike dhe nga një proces normalizimi që nuk ka përfunduar. Në këto rrethana, çdo projekt rajonal duhet të mbështetet në respektimin e subjektivitetit shtetëror të Kosovës dhe në marrëdhënie të barabarta ndërmjet palëve.

Nuk mund të kërkohet integrim ekonomik duke anashkaluar problemet themelore politike që pengojnë besimin.

Integrimi nuk mund të jetë zëvendësim për barazinë politike, as mbulesë për ndikimin dominues të një shteti ndaj të tjerëve.

Një tjetër problem: integrimi nuk matet vetëm me lëvizjen e mallrave

Lehtësimi i qarkullimit është i rëndësishëm, por nuk është vetvetiu zhvillim ekonomik.

Një ekonomi nuk bëhet më konkurruese vetëm sepse kamionët kalojnë më shpejt kufijtë. Ajo bëhet më konkurruese kur ka hekurudha moderne, porte funksionale, autostrada, qendra logjistike, energji të qëndrueshme dhe lidhje të drejtpërdrejta me tregjet ndërkombëtare.

Nëse një vend vazhdon të ketë infrastrukturë të dobët, mungesë investimesh dhe varësi nga korridoret e vendeve të tjera, lehtësimi administrativ nuk e ndryshon rrënjësisht pozitën e tij ekonomike.

Për këtë arsye, Open Balkan nuk duhet të trajtohet si destinacioni përfundimtar i integrimit rajonal.

Bashkëpunimi ekonomik duhet të shkojë shumë më larg se marrëveshjet për kalimin e kufijve. Ai duhet të krijojë asete të përbashkëta, infrastrukturë të përbashkët dhe mundësi të reja zhvillimi për të gjitha shtetet.

2. BALLKANI KA NEVOJË PËR NJË MODEL TJETËR BASHKËPUNIMI

Alternativa ndaj një integrimi të kufizuar politik nuk është izolimi kombëtar.

Përkundrazi, është një bashkëpunim më ambicioz, më gjithëpërfshirës dhe më i orientuar drejt zhvillimit ekonomik.

Ballkani Perëndimor duhet të ndërtojë një model ku secili shtet merr pjesë si partner i barabartë, pa marrë parasysh madhësinë e territorit, numrin e banorëve apo fuqinë ekonomike.

Ky model duhet të mbështetet në disa parime themelore:

Barazi të plotë ndërmjet shteteve në vendimmarrje.
Respektim të sovranitetit dhe subjektivitetit shtetëror.
Transparencë në investime dhe në ndarjen e përfitimeve.
Projekte konkrete infrastrukturore dhe ekonomike.
Hapje ndaj bashkëpunimit me Bashkimin Evropian dhe partnerët ndërkombëtarë.
Mundësi pjesëmarrjeje për të gjitha vendet e rajonit, pa përjashtime politike.
Në vend të krijimit të mekanizmave të rinj që mund të prodhojnë konkurrencë për ndikim politik, duhet të forcohen mekanizmat ekzistues evropianë, veçanërisht Procesi i Berlinit.

Që nga viti 2014, Procesi i Berlinit ka krijuar një kornizë bashkëpunimi ndërmjet gjashtë vendeve të Ballkanit Perëndimor dhe partnerëve evropianë.

Ai ka një avantazh të rëndësishëm: përfshin të gjitha shtetet e rajonit dhe mbështetet në perspektivën evropiane të integrimit.

Por edhe Procesi i Berlinit duhet të kalojë në një fazë më konkrete.

Nuk mjafton të flitet për tregun e përbashkët rajonal, lëvizjen e lirë dhe bashkëpunimin ekonomik. Duhet të ndërtohen projekte që krijojnë lidhje të reja fizike, hapin tregje dhe ndryshojnë pozitën ekonomike të rajonit.

Ballkani duhet të kalojë nga integrimi i deklaratave në integrimin e infrastrukturës, ekonomisë dhe interesave të përbashkëta.

3. VLORË–OTRANTO: NJË LIDHJE E RE STRATEGJIKE NDËRMJET BALLKANIT DHE ITALISË

Një nga projektet që mund t’i japë përmbajtje të re këtij vizioni është ideja e një lidhjeje të përhershme infrastrukturore nënujore ndërmjet Vlorës dhe Otrantos.

Kjo lidhje do të krijonte një mundësi të re për ndërlidhjen e Ballkanit Perëndimor me Italinë dhe, përmes saj, me rrjetin ekonomik dhe transportues të Evropës Perëndimore.

Ideja nuk duhet parë thjesht si ndërtim i një tuneli nën Adriatik, por si krijim i një korridori të ri strategjik rrugor dhe hekurudhor.

Një projekt i tillë do të mund të përfshinte:

Lidhje nëntokësore për transportin rrugor.
Tunel të veçantë hekurudhor.
Transport modern të udhëtarëve dhe mallrave.
Integrim me portet, terminalet logjistike dhe qendrat industriale.
Lidhje me rrjetet kombëtare dhe evropiane të transportit.
Në këtë mënyrë, Adriatiku nuk do të ishte vetëm një hapësirë detare ndërmjet dy brigjeve, por një hapësirë e re lidhëse ndërmjet Evropës Juglindore dhe Italisë.

Për Shqipërinë, kjo do të krijonte mundësi të reja për zhvillimin e infrastrukturës dhe pozitës së saj si nyje transporti ndërmjet Ballkanit dhe Evropës.

Për Italinë, do të krijonte një lidhje të re me tregjet e Ballkanit Perëndimor dhe Evropës Juglindore.

Për Kosovën, do të hapte një perspektivë të re për qasje në tregjet italiane dhe evropiane përmes Shqipërisë.

Por rëndësia e këtij projekti nuk përfundon te këto tri shtete.

Ai duhet të konceptohet si pjesë e një rrjeti më të gjerë ekonomik rajonal, ku të gjitha vendet e Ballkanit mund të përfitojnë.

4. KORRIDORI VIII: BOSHTI QË E LIDH ADRIATIKUN ME DETIN E ZI

Një projekt i tillë merr rëndësi edhe më të madhe kur vendoset në raport me Korridorin VIII.

Korridori VIII përfaqëson një nga boshtet strategjike të transportit lindje–perëndim, që lidh hapësirën e Adriatikut me Bullgarinë dhe Detin e Zi, përmes Shqipërisë dhe Maqedonisë së Veriut.

Rëndësia e tij është riafirmuar edhe në deklaratën e përbashkët të Shqipërisë, Italisë, Maqedonisë së Veriut, Bullgarisë dhe Rumanisë në Tiranë, më 18 shkurt 2026.

Ky zhvillim dëshmon se bashkëpunimi ndërmjet shteteve mund të mbështetet në interesa konkrete infrastrukturore, pa qenë e nevojshme të krijohen struktura të reja politike me ambicie rajonale.

Korridori VIII dhe lidhja Vlorë–Otranto mund të funksionojnë si dy pjesë plotësuese të një vizioni të përbashkët.

Njëri forcon lidhjen e Ballkanit me Italinë dhe Adriatikun, ndërsa tjetri e shtrin këtë ndërlidhje drejt Maqedonisë së Veriut, Bullgarisë dhe Detit të Zi.

Kosova mund të integrohet në këtë rrjet përmes lidhjeve infrastrukturore me Shqipërinë dhe Maqedoninë e Veriut.

Mali i Zi dhe Bosnja e Hercegovina mund të përfitojnë nga zhvillimi i lidhjeve të Adriatikut dhe integrimi në rrjetet rajonale.

Shtetet e tjera të rajonit mund të forcojnë lidhjet e tyre me korridoret evropiane dhe vendet fqinje.

Rumania dhe Bullgaria mund të forcojnë lidhjet e tyre me Adriatikun dhe Italinë.

Kjo është pikërisht logjika që duhet të udhëheqë integrimin rajonal: jo krijimi i një qendre politike dhe i një rrethi shtetesh rreth saj, por ndërtimi i një rrjeti ku secili vend ka mundësi të lidhë ekonominë e vet me ekonomitë e tjera.

5. NJË PROJEKT GJITHËPËRFSHIRËS, PA PËRJASHTIME DHE PA DOMINIM POLITIK

Një nga parimet themelore të një integrimi të qëndrueshëm rajonal duhet të jetë gjithëpërfshirja. Asnjë shtet i Ballkanit nuk duhet të përjashtohet nga mundësitë e bashkëpunimit ekonomik dhe zhvillimit të përbashkët, për shkak të dallimeve politike, interesave kombëtare apo marrëdhënieve dypalëshe.

Projekti Vlorë–Otranto, i ndërlidhur me Korridorin VIII, duhet të konceptohet si një korridor i hapur strategjik, ku të gjitha vendet e rajonit mund të gjejnë interesin dhe mundësinë e tyre të pjesëmarrjes.

Thelbi i këtij vizioni nuk është krijimi i një blloku të ri politik, as ndërtimi i një mekanizmi ndikimi nga një shtet mbi të tjerët. Është krijimi i një rrjeti ekonomik dhe infrastrukturor ku secili shtet kontribuon sipas mundësive të tij dhe përfiton në bazë të interesave të përbashkëta.

Një bashkëpunim i tillë duhet të mbështetet në barazinë sovrane, transparencën institucionale, vendimmarrjen e përbashkët dhe respektimin e interesave të të gjitha vendeve pjesëmarrëse.

Asnjë shtet nuk duhet të ketë pozitë privilegjuese në përcaktimin e prioriteteve, drejtimit apo përfitimeve të projekteve të përbashkëta. Madhësia ekonomike, pesha politike apo pozita gjeografike nuk mund të shndërrohen në instrumente dominimi.

Pjesëmarrja duhet të jetë e hapur për të gjitha shtetet e rajonit, mbi bazën e kritereve të njëjta dhe të qarta. Secili duhet të ketë mundësi të kontribuojë, të investojë dhe të përfitojë nga zhvillimi i infrastrukturës së përbashkët.

Kjo është rruga drejt një integrimi të vërtetë: jo përmes krijimit të qendrave të reja të ndikimit politik, por përmes ndërtimit të interesave ekonomike që i lidhin shtetet në mënyrë të barabartë dhe afatgjatë.

Një korridor që krijon mundësi për të gjithë është shumë më i vlefshëm se një iniciativë që i bashkon vetëm disa shtete rreth një agjende të kufizuar politike.

6. BASHKËPUNIMI ME EVROPËN, JAPONINË DHE KINËN: KONKURRENCË NDËRKOMBËTARE, JO VARËSI NGA NJË PARTNER I VETËM

Një projekt i kësaj përmase kërkon bashkëpunim me kompanitë dhe institucionet më të specializuara ndërkombëtare.

Evropa, Japonia dhe Kina kanë kapacitete të rëndësishme teknologjike dhe përvojë në realizimin e projekteve të mëdha infrastrukturore.

Prandaj, vlerësimi i mundësive për realizimin e projektit duhet të mbështetet në konkurrencë ndërkombëtare, transparencë dhe kritere të qarta teknike e financiare.

Nuk duhet të paragjykohet se cili partner është më i përshtatshëm përpara se të shqyrtohen mundësitë reale.

Interesi i shteteve pjesëmarrëse duhet të jetë cilësia, siguria, qëndrueshmëria ekonomike dhe përfitimi afatgjatë.

Bashkëpunimi ndërkombëtar duhet të jetë i hapur, por vendimmarrja strategjike duhet të mbetet në duart e shteteve pjesëmarrëse dhe institucioneve të tyre.

7. FINANCIMI: NJË INVESTIM STRATEGJIK ME PËRKRAHJE EVROPIANE DHE NDËRKOMBËTARE

Një projekt i tillë nuk mund të mbështetet vetëm në buxhetet kombëtare.

Ai duhet të trajtohet si projekt me interes ndërkombëtar, me mundësi financimi përmes mekanizmave evropianë, institucioneve financiare ndërkombëtare dhe kapitalit privat.

Bashkimi Evropian mund të jetë një partner i rëndësishëm përmes instrumenteve të financimit të infrastrukturës strategjike, si Connecting Europe Facility dhe Western Balkans Investment Framework.

Banka Evropiane e Investimeve, BERZH dhe institucionet e tjera financiare mund të shqyrtojnë mundësitë për kredi afatgjata, garanci dhe instrumente të tjera financiare.

Italia dhe Shqipëria do të kishin rol të drejtpërdrejtë në zhvillimin e lidhjes Vlorë–Otranto, ndërsa Kosova dhe shtetet e tjera do të mund të merrnin pjesë në zhvillimin e infrastrukturës lidhëse dhe në mekanizmat e përbashkët të bashkëpunimit.

Pjesëmarrja financiare duhet të përcaktohet në mënyrë transparente dhe në përputhje me kapacitetet dhe përfitimet e secilit shtet.

Parimi themelor duhet të jetë që asnjë vend të mos mbajë barrë joproporcionale dhe asnjë partner të mos marrë përfitime të padrejta.

8. KOSOVA DHE SHQIPËRIA: NGA AFËRSIA GJEOGRAFIKE TE INTEGRIMI REAL EKONOMIK

Për Kosovën dhe Shqipërinë, ky vizion ka një rëndësi të veçantë.

Afërsia gjeografike, lidhjet historike dhe marrëdhëniet ekonomike nuk mjaftojnë nëse nuk shoqërohen me infrastrukturë moderne dhe lidhje të drejtpërdrejta transporti.

Kosova, si shtet pa dalje në det, ka interes strategjik të ketë më shumë alternativa për qasje në tregjet ndërkombëtare.

Një lidhje e zhvilluar hekurudhore dhe rrugore përmes Shqipërisë do të krijonte mundësi të reja për eksportet kosovare, transportin industrial, zhvillimin e qendrave logjistike dhe tërheqjen e investimeve.

Shqipëria, nga ana tjetër, do të mund të forconte pozitën e saj si portë infrastrukturore e Kosovës drejt Adriatikut dhe Italisë.

Megjithatë, ky bashkëpunim nuk duhet të kufizohet vetëm te marrëdhëniet dypalëshe.

Ai duhet të jetë pjesë e një vizioni më të gjerë rajonal, ku edhe shtetet e tjera përfitojnë nga zhvillimi i infrastrukturës dhe nga hapja e mundësive të reja ekonomike.

Kështu, bashkëpunimi ndërmjet Kosovës dhe Shqipërisë nuk do të ishte një projekt i mbyllur, por një kontribut në integrimin ekonomik të të gjithë Ballkanit.

9. BALLKANI DUHET TË KALOJË NGA KONKURRENCA POLITIKE NË KONKURRENCË PËR ZHVILLIM

Një nga problemet më të mëdha të rajonit është se shumë iniciativa vazhdojnë të shihen përmes rivaliteteve politike, ndikimit ndërkombëtar dhe interesave afatshkurtra të qeverive.

Ndërkohë, qytetarët kanë nevojë për vende pune, investime, transport më të lirë, lidhje më të mira dhe perspektivë ekonomike.

Në vend që shtetet të konkurrojnë se kush do të ketë ndikim më të madh politik në rajon, ato duhet të konkurrojnë se kush do të ndërtojë infrastrukturë më të mirë, do të tërheqë më shumë investime dhe do të krijojë më shumë mundësi për qytetarët.

Një sistem i përbashkët transporti do të krijonte interes ekonomik për të gjitha palët.

Një lidhje e re ndërmjet Shqipërisë dhe Italisë do të përfitonte edhe nga mallrat e Kosovës, Maqedonisë së Veriut dhe vendeve të tjera.

Zhvillimi i Korridorit VIII do të forconte tregtinë ndërmjet Adriatikut dhe Detit të Zi.

Lidhjet me portet, hekurudhat dhe qendrat industriale do të krijonin mundësi të reja për ekonomitë e të gjitha vendeve pjesëmarrëse.

Kjo është logjika e një integrimi që prodhon vlerë të përbashkët.

Nuk ka nevojë që një shtet të humbasë për të fituar një tjetër. Përkundrazi, zhvillimi i një korridori mund të krijojë mundësi të reja për të gjithë rrjetin ekonomik.

10. NGA IDEJA NË NJË AGJENDË TË PËRBASHKËT EVROPIANE

Për ta shndërruar këtë vizion në një çështje serioze të debatit politik dhe ekonomik, Shqipëria, Italia dhe Kosova mund të marrin iniciativën për hapjen e një procesi ndërqeveritar diskutimi, duke ftuar edhe shtetet e tjera të interesuara të rajonit.

Ky proces duhet të synojë:

Trajtimin e lidhjes Vlorë–Otranto si projekt strategjik ndërkombëtar.
Ndërlidhjen e tij me zhvillimin e Korridorit VIII.
Pjesëmarrjen e të gjitha shteteve të interesuara të Ballkanit.
Përfshirjen e institucioneve evropiane dhe partnerëve ndërkombëtarë.
Krijimin e një mekanizmi transparent bashkëpunimi dhe vendimmarrjeje.
Vlerësimin profesional të mundësive për realizimin e projektit.
Në fazat e mëvonshme, ekspertët dhe institucionet përkatëse do të duhej të përcaktonin aspektet teknike, ekonomike, mjedisore dhe financiare.

Por përpara të gjitha këtyre qëndron një çështje politike: a ekziston vullneti që vendet e rajonit të bashkëpunojnë për një projekt madhor, ku secili të jetë partner i barabartë?

Kjo do të ishte një provë konkrete e pjekurisë politike të Ballkanit.

PËRFUNDIM

BALLKANI NUK KA NEVOJË PËR QENDRA TË REJA INFLUENCE, POR PËR LIDHJE TË REJA ZHVILLIMI

Përvoja e viteve të fundit ka treguar se bashkëpunimi rajonal nuk mund të ndërtohet vetëm mbi deklarata politike, marrëveshje administrative dhe iniciativa që nuk gëzojnë mbështetjen e të gjitha shteteve.

Mini-Schengeni dhe Open Balkani nuk arritën të krijonin një model gjithëpërfshirës të integrimit rajonal. Problemet e pjesëmarrjes, mungesa e besimit dhe shqetësimet për përqendrimin e ndikimit politik e ekonomik tregojnë se rajoni ka nevojë për një qasje tjetër.

Kritika ndaj këtyre iniciativave nuk është kritikë ndaj bashkëpunimit me ndonjë vend të rajonit. Përkundrazi, është kërkesë për një bashkëpunim më të drejtë, më transparent dhe më të qëndrueshëm.

Të gjitha shtetet e Ballkanit kanë vendin e tyre në të ardhmen ekonomike të rajonit. Por ky bashkëpunim duhet të ndërtohet mbi partneritetin dhe barazinë, jo mbi pretendime për rol dominues.

Një Ballkan i integruar nuk mund të jetë një Ballkan ku një shtet përcakton drejtimin dhe të tjerët përshtaten. Ai duhet të jetë një hapësirë ku të gjitha shtetet marrin pjesë në vendimmarrje dhe përfitojnë nga zhvillimi i përbashkët.

Lidhja Vlorë–Otranto dhe zhvillimi i Korridorit VIII përfaqësojnë një mundësi për ta konkretizuar këtë vizion.

Ato mund të shndërrohen në simbole të një filozofie të re bashkëpunimi: nga konkurrenca për ndikim politik drejt konkurrencës për zhvillim ekonomik; nga marrëveshjet e kufizuara drejt projekteve strategjike; nga varësitë e ndërsjella politike drejt ndërvarësisë ekonomike të bazuar në interes reciprok.

Evropa ka nevojë për një Ballkan të lidhur më mirë, më të zhvilluar dhe më të qëndrueshëm. Ballkani, nga ana tjetër, ka nevojë për projekte që e afrojnë realisht me Evropën.

Ndoshta ka ardhur koha që suksesi i integrimit rajonal të mos matet më me numrin e takimeve dhe marrëveshjeve politike, por me kilometrat e hekurudhave të ndërtuara, korridoret e reja të hapura, investimet e realizuara dhe mundësitë ekonomike të krijuara për qytetarët.

Ballkani nuk ka nevojë për një Mini-Schengen politik dhe as për një Open Balkan të ndërtuar rreth ndikimit të një qendre të vetme. Ka nevojë për një Ballkan të hapur ndaj Evropës, por të ndërtuar mbi barazinë e shteteve, sovranitetin, transparencën dhe interesin e ndërsjellë.

Më pak politikë dominimi, më shumë ekonomi bashkëpunimi. Më pak deklarata, më shumë projekte. Më pak ndarje, më shumë ura.

FUSNOTAT DHE BURIMET BIBLIOGRAFIKE

[1] Radio Free Europe / Radio Liberty (RFE/RL), Maja Leđenac dhe Norbert Šinković, “Vučić, Zaev i Rama potpisali deklaraciju o slobodnom protoku robe i ljudi”, 10 tetor 2019, Novi Sad. Raportim mbi themelimin e iniciativës Mini-Schengen dhe deklaratën e përbashkët të Shqipërisë, Serbisë dhe Maqedonisë së Veriut.

[2] Radio Free Europe / Radio Liberty (RFE/RL), “Novi izazovi donedavnog ‘Mini Šengena’”, korrik 2021. Analizë mbi zhvillimin e iniciativës dhe kalimin e saj në formatin Open Balkan.

[3] Berlin Process, “Final Declaration by the Chair of the Conference on the Western Balkans”, Berlin, 28 gusht 2014. Dokumenti themelues i Procesit të Berlinit, veçanërisht pjesa mbi bashkëpunimin rajonal dhe integrimin evropian.

[4] Regional Cooperation Council (RCC), “Common Regional Market Action Plan 2025–2028”, miratuar më 14 tetor 2024, Berlin. Dokument strategjik mbi fazën e dytë të Tregut të Përbashkët Rajonal në Ballkanin Perëndimor, 2025–2028.

[5] European Commission, “Trans-European Transport Network (TEN-T)”. Dokumentacioni institucional mbi rrjetin evropian të transportit, korridoret kryesore dhe ndërlidhjen infrastrukturore ndërmjet vendeve evropiane.

[6] Ministria për Evropën dhe Punët e Jashtme e Republikës së Shqipërisë, “Tirana Joint Declaration on Corridor VIII”, Tiranë, 18 shkurt 2026. Deklarata e përbashkët e ministrave të Jashtëm të Shqipërisë, Italisë, Maqedonisë së Veriut, Bullgarisë dhe Rumanisë mbi rëndësinë strategjike të Korridorit VIII.

[7] European Parliament and Council of the European Union, Regulation (EU) 2021/1153 of 7 July 2021, establishing the Connecting Europe Facility (CEF). Official Journal of the European Union, L 249, 14 July 2021, pp. 38–81.

[8] Western Balkans Investment Framework (WBIF), dokumentacioni institucional mbi financimin, përgatitjen dhe zbatimin e projekteve strategjike infrastrukturore në Ballkanin Perëndimor.

[9] European Investment Bank (EIB), dokumentacioni institucional mbi financimin e projekteve të transportit, infrastrukturës strategjike dhe ndërlidhjes evropiane.

[10] European Bank for Reconstruction and Development (EBRD), dokumentacioni dhe raportet mbi investimet infrastrukturore, zhvillimin ekonomik dhe ndërlidhjen rajonale në Ballkanin Perëndimor.

[11] European Commission, Directorate-General for Mobility and Transport, “Cross-Border Infrastructure Projects – Fehmarnbelt Fixed Link”, dokumentacion teknik dhe financiar mbi lidhjen fikse hekurudhore dhe rrugore ndërmjet Danimarkës dhe Gjermanisë, 2017. Projekti parashikon një tunel nënujor rreth 18–19 kilometra të gjatë, me hekurudhë elektrike dhe autostradë.

[12] China Communications Construction Company (CCCC), “Concrete Casting of Final Joint of Shenzhen-Zhongshan Link’s Subsea Tunnel Completed”, 14 mars 2023. Dokumentacion teknik mbi tunelin nënujor 6.8 kilometra të gjatë, me tetë korsi komunikacioni.

[13] Yari, Sadegh; Kovačević, Vedrana; Cardin, Vanessa; Gačić, Miroslav; Bryden, Harry L., “Direct Estimate of Water, Heat, and Salt Transport Through the Strait of Otranto”, Journal of Geophysical Research: Oceans, Vol. 117, Issue C9, 6 shtator 2012, Article C09009, DOI: 10.1029/2012JC007936. Studim shkencor mbi karakteristikat oqeanografike dhe shkëmbimin e masave ujore në Ngushticën e Otrantos.

Prishtinë,09.11.2026

“Nvidia”, perandoria e inteligjencës artificiale me vlerë 4.5 trilionë dollarë! Si Jensen Huang krijoi një rrjet që askush nuk mund ta lejojë të dështojë

Nvidia është kthyer në një nga kompanitë më të rëndësishme të ekonomisë globale, duke u bërë furnizuesi kryesor i çipave që mundësojnë zhvillimin e inteligjencës artificiale. Me një vlerë tregu prej rreth 4.5 trilionë dollarësh, kompania e drejtuar nga Jensen Huang ka ndërtuar një rrjet të gjerë marrëdhëniesh financiare dhe biznesi me gjigantët e teknologjisë, kompanitë e qendrave të të dhënave dhe startup-et e inteligjencës artificiale.

Sipas analizës së publikuar nga The Times, suksesi i Nvidia-s nuk lidhet vetëm me dominimin në tregun e procesorëve, por edhe me një strategji të ndërtuar ndër vite, e cila e ka bërë kompaninë një hallkë thelbësore të gjithë industrisë së inteligjencës artificiale.

E themeluar në vitin 1993 si një kompani e vogël që prodhonte procesorë grafikë për videolojërat, Nvidia u transformua nën drejtimin e Huang në një gjigant që sot kontrollon një pjesë dërrmuese të tregut të çipave për inteligjencën artificiale.

Vendimi strategjik që ndryshoi të ardhmen e kompanisë u mor që në vitin 2013, kur Huang orientoi investimet përtej industrisë së videolojërave dhe nisi të përqendrohej te inteligjenca artificiale. Kjo zgjedhje i dha Nvidia-s një avantazh të madh kur kërkesa për kapacitete llogaritëse u rrit me zhvillimin e modeleve të avancuara të AI-së.

Sot, kompania furnizon rreth 90% të çipave që përdoren për trajnimin e modeleve të inteligjencës artificiale dhe afërsisht 70% të atyre që përdoren për funksionimin e tyre. Të ardhurat e saj janë rritur nga 26.9 miliardë dollarë në vitin 2022, në 215.9 miliardë dollarë vitin e kaluar.

Një rrjet financiar që lidh të gjithë industrinë e AI-së

Një nga elementet që e dallon strategjinë e Nvidia-s është se kompania nuk kufizohet vetëm në shitjen e çipave. Ajo ka ndërtuar një rrjet investimesh, garancish financiare dhe marrëveshjesh me kompani që zhvillojnë qendra të dhënash, ofrues shërbimesh kompjuterike dhe startup-e të inteligjencës artificiale.

Mes partnerëve më të rëndësishëm është edhe OpenAI. Nvidia ka marrë pjesë në financimin e infrastrukturës që do të përdorë teknologjinë e saj, duke krijuar një marrëdhënie ku kompania investon te klientët dhe njëkohësisht përfiton nga rritja e kërkesës për produktet e veta.

Kjo strategji ka ngritur pikëpyetje te disa analistë dhe investitorë, të cilët e cilësojnë si financim qarkor. Shqetësimi është se Nvidia mund të ndihmojë financiarisht kompanitë që më pas blejnë çipat e saj, duke krijuar një cikël ku rritja e kërkesës mbështetet pjesërisht nga vetë financimi i prodhuesit.

Nga ana tjetër, Huang argumenton se zhvillimi i inteligjencës artificiale kërkon investime të jashtëzakonshme dhe se ndërtimi i infrastrukturës së nevojshme nuk mund të realizohet pa mbështetje financiare në shkallë të gjerë.

E ardhmja e Nvidia-s lidhet ngushtë me Jensen Huang

Dominimi i kompanisë është i lidhur ngushtë edhe me figurën e drejtuesit të saj. Huang, 63 vjeç, është bashkëthemelues i Nvidia-s dhe e drejton kompaninë që prej krijimit të saj. Për dekada, ai ka ndërtuar marrëdhënie me drejtuesit e industrisë së teknologjisë, investitorët dhe politikanët, duke u kthyer në një prej figurave më me ndikim në zhvillimin e inteligjencës artificiale.

Por pikërisht kjo varësi nga një drejtues i vetëm shihet edhe si një rrezik për kompaninë. Një hetim i nisur nga bordi i Nvidia-s mbi pretendimet se Huang mund të ketë qenë objektiv i një operacioni të dyshuar spiunazhi kinez ka shtuar pikëpyetjet për ndikimin që mund të ketë çdo zhvillim rreth tij në të ardhmen e gjigantit teknologjik.

Hetimi lidhet me marrëdhënien e tij me Alice Huang, ish-drejtuese e kompanisë singaporiane Megaspeed, për të cilën zyrtarët amerikanë dyshojnë se ka qenë e lidhur me shërbimet kineze të inteligjencës. Bordi i Nvidia-s ka deklaruar se deri tani nuk ka arsye të besojë se janë komprometuar sekretet e kompanisë apo siguria kombëtare amerikane. Akuzat ndaj Alice Huang nuk janë provuar publikisht.

Kështu, Nvidia ndodhet në një pozicion të pazakontë: është njëkohësisht furnizuesi kryesor i teknologjisë që ushqen revolucionin e inteligjencës artificiale dhe një prej aktorëve financiarë që po ndihmojnë në ndërtimin e kësaj industrie. Për këtë arsye, një krizë e kompanisë ose një dobësim i kërkesës për çipat e saj mund të kishte pasoja shumë më të gjera sesa për një biznes të zakonshëm teknologjik. bw

“Mata Hari” kineze që dyshohet se joshi shefin e Nvidia-s, a u përdor Jensen Huang në një kurth spiunazhi kinez?

Një histori që ndërthur tradhtinë bashkëshortore, spiunazhin ndërkombëtar dhe sekretet e industrisë së teknologjisë ka vënë në qendër të vëmendjes Jensen Huang, drejtuesin e Nvidia-s, gjigantit amerikan të inteligjencës artificiale. Dyshimet lidhen me Alice Huang, një ish-ekzekutive e kompanisë Megaspeed, e cila dyshohet se mund të ketë pasur lidhje me shërbimet kineze të inteligjencës. Sipas raportimeve në mediat amerikane, marrëdhënia e saj me drejtuesin e Nvidia-s ka ngritur shqetësime për një të mundshme përpjekje për të siguruar informacione të ndjeshme përmes joshjes.

Bëhet fjalë për një metodë të njohur në botën e spiunazhit si “honeypot”, ku persona të përdorur nga shërbimet sekrete krijojnë marrëdhënie personale ose intime me individë me ndikim, me synimin për të siguruar informacione konfidenciale.

Sipas raportimeve, Alice Huang ka punuar më parë në median shtetërore kineze dhe në vitin 2023 iu bashkua kompanisë Megaspeed, me seli në Singapor. Ajo u regjistrua si drejtoreshë e kësaj kompanie për një periudhë disa mujore.

Njohja me Jensen Huang dyshohet se ka nisur në mars të vitit 2024, gjatë një aktiviteti të Nvidia-s në Kaliforni. Më pas, të dy janë takuar edhe në Taipei, ndërsa fotografi të publikuara nga mediat kanë nxitur interes për marrëdhënien e tyre.

Sipas Wall Street Journal, autoritetet në Singapor dhe Tajvan kanë shqyrtuar lidhjet e Alice Huang dhe aktivitetin e kompanisë Megaspeed, ndërsa disa zyrtarë kanë ngritur dyshime për kontakte të mundshme me inteligjencën kineze. Megjithatë, Ministria e Punëve të Brendshme e Singaporit ka mohuar se autoritetet e vendit e kanë hetuar atë për lidhje të dyshuara me Kinën.

Vetë Jensen Huang ka pranuar se ka qenë i pabesë ndaj bashkëshortes, duke shprehur keqardhje për pasojat që veprimet e tij kanë pasur mbi familjen. Megjithatë, nuk ka prova publike që vërtetojnë se ai ka bashkëpunuar me ndonjë shërbim të huaj apo se ka përcjellë sekrete teknologjike. Ndërkohë, bordi drejtues i Nvidia-s ka njoftuar nisjen e një hetimi të pavarur për raportimet se drejtuesi i kompanisë mund të ketë qenë objektiv i një operacioni të inteligjencës së huaj.

Çështja merr një rëndësi të veçantë për shkak të pozicionit strategjik të Nvidia-s në garën globale për inteligjencën artificiale. Kompania prodhon procesorë që konsiderohen thelbësorë për zhvillimin e kësaj teknologjie, ndërsa konkurrenca mes SHBA-së dhe Kinës për dominimin e sektorit është gjithnjë e më e fortë.

Për momentin, mbetet e paqartë nëse marrëdhënia personale e Huang ishte pjesë e një operacioni të mirëfilltë spiunazhi apo nëse dyshimet do të mbështeten nga prova konkrete. Por rasti ka mjaftuar për të ngritur pikëpyetje mbi sigurinë dhe ekspozimin ndaj ndikimit të huaj të një prej kompanive më të rëndësishme të teknologjisë në botë. bw

“Në maj, ministri Zhulali zëvendësoi disa anëtarë të vjetër të stafit të gjeneralëve dhe 80 për qind të komandantëve që kishin lidhje me Partinë Komuniste, pasi…” Raporti i CIA-s në vitin 1993

Në vitin 1993 Shtet e Bashkuara të Amerikës i trembeshin një përplasje ushtarake mes Shqipërisë dhe Serbisë. Në një dokument të de klasifikuar për këtë vit, theksohet se për shkak të marrëdhënieve të Beogradit dhe Prishtinës, në konflikt mund të përfshihej dhe Tirana. Mirëpo në dokument jepet një pasqyrë e kapaciteteve ushtarake të të dyja vendeve. Sipas CIA, më 1993 Shqipëria dhe Serbia nuk mundej që të krahasoheshin. Serbet kishin një ushtri moderne dhe shumë herë më të përparuar. Sipas dokumentit, Shqipëria në atë kohë kishte ende materiale ushtarake që në kohën e Bashkimit Sovjetik dhe të Kinës komuniste. Bëhet fjalë për armatime të trashëguara nga regjimi komunist, por që kishin ardhur gjatë marrëdhënieve me Kinën dhe me Rusinë.

Zyra e analizës evropiane

5 janar 1993

Ushtria e Shqipërisë nuk mund të matet me forcat serbe që kanë moderne e të pajisura mirë, në rast se konflikti i Kosovës përhapej në Shqipëri. Forcat shqiptare kanë armë të vjetra, falura nga sovjetikët dhe kinezët, pa municione dhe pa stërvitje apo transport, që kërkohet në operacione intensive luftimi.

Mungesa e fondeve e ka penguar Shqipërinë të modernizohet, por kohët e fundit ministria e saj e Mbrojtjes po zgjeron numrin e kontakteve për ndihmë nga ushtritë e tjera, në pajisjen dhe trajnimin e ushtrisë.

Zyrtarët e mbrojtjes kërkojnë të reduktojnë numrin e ushtarëve, për të eliminuar elementët komunistë, dhe për ta bërë ushtrinë një forcë më fleksibël dhe të ndryshueshme.

Ne besojmë se qeveria do të përpiqet të evitojë konfrontimin direkt me serbët, nëse dhuna shpërthen në Kosovë, por disa përplasje mes forcave serbe e shqiptare, do të jenë të paevitueshme.

Tirana sigurisht që do të ndihmojë shqiptarët e Kosovës me armë të lehta dhe furnizime, dhe do të kthehet në një pikë kalimi të vullnetarëve, armëve e furnizimeve nga vendet e tjera.

Ndihma e tyre për kosovarët do të çojë me siguri në hakmarrje nga Serbia kundër bazave shqiptare, duke kërkuar të përfshijë Shqipërinë në konflikt.

Megjithëse Shqipëria do të kërkojë ndihmë nga komuniteti ndërkombëtar, kjo do të vijë kryesisht nga Turqia.

Ankaraja ka trajnuar tashmë disa oficerë shqiptarë dhe ka premtuar më shumë asistencë nëse Serbia pushton Shqipërinë, sipas atasheut amerikan të mbrojtjes atje.

Tirana është shumë e shqetësuar se konflikti i Kosovës mund të kthehet në një luftë në Shqipëri. Ushtria ka urdhëruar një mobilizim të pjesshëm në veri të vendit në muajin maj, dhe në qershor ka stacionuar atje disa njësi këmbësorie dhe artilerie më afër kufirit.

Në tetor ushtria vuri në gjendje alarmi dy divizionet në kufi me Kosovën dhe zëvendës-ministri i Mbrojtjes u takua me Këshillat e Mbrojtjes, për të diskutuar nivelet e gatishmërisë.

Forcat shqiptare

Forcat e Armatosura shqiptare kanë rreth 65.000 trupa dhe ministria e Mbrojtjes ka plane mobilizimi të rreth 400.000 në rast krize.

Zyrtarë të ministrisë së Mbrojtjes pretendojnë se secili nga 21 divizionet e forcave tokësore, mund të arrijë në 20.000 trupa. Zyrtarë ushtarakë thonë se mund të mobilizojnë 70 për qind të forcave të tyre brenda 24 orëve.

Sipas opinionit tonë, forcat e armatosura shqiptare nuk kanë pajisjet, trajnimin dhe aftësinë për krijimin e një force të tillë dhe komandat e tyre mendohen të afta vetëm për një mbrojtje të kufizuar kufitare, ndaj inkursioneve të vogla.

Forcat tokësore

21 divizionet me mungesa në njerëz, stërvitje e pajisje, kanë rreth 58.000 trupa në kohë paqeje. Aktualisht, tre divizione me rreth 6600 trupa, janë të vendosur në kufi me Kosovën.

Forcat ajrore dhe ato të mbrojtjes

Forcat ajrore dhe të mbrojtjes prej rreth 4000 njerëzish, kanë rreth 90 ose më pak avionë, të viteve 1950-‘60. Shqipëria nuk ka raketa moderne tokë-ajër.

Forcat detare

Forcat e saj detare prej rreth 3000 njerëzish, është pak më shumë se një forcë e vogël sigurie për operacione anti-piraterie dhe intereceptim te trafikantëve.

Flota ka disa barka patrullimi me armë automatike dhe silurë, si dhe disa mjete për vendosje minash apo spastrim minash. Flota ka disa nëndetëse jashtë funksioni, të lëna nga sovjetikët në vitin 1961.

Kufizimet buxhetore kanë bërë që ushtria të reduktojë shpenzimet e saj me më shumë se 11 për qind, në më pak se 8 për qind të buxhetit kombëtar në vitin 1993, gjë që ul; më tej kapacitetet e kufizuara të luftimit pa mundësi pagesash të tjera për ministrinë përveç rrogave të personelit.

Armët tokësore të Shqipërisë, pajisjet e komunikimit, avionët dhe anijet, janë të gjitha prodhime sovjetike dhe kineze të kaluara kohe. Kohët e fundit një gjeneral është ankuar se ushtria nuk merrte pajisje të reja nga jashtë prej 17 vjetësh.

Shumica e tankeve të saj kineze janë versione të modelit sovjetik T-54, dhe rreth 90 për qind e inventarit të avionëve janë MiG-17 apo Mig-19. Nëndetëset shqiptare të epokës së naftës, kufizohen vetëm në zhytje në rreth 10 metra, sipas atasheut të mbrojtjes.

Mirëmbajtja e mjeteve të saj është e dobët, dhe sipas atasheut ushtarak nuk ka pasur prej vitesh fonde për të blerë pjesë këmbimi. Stërvitja është ose inekzistente, ose shumë e dobët. Forcat Ajrore kanë një kohë vjetore fluturimi prej 15 orësh, pra 165 orë në vit, në pak sesa pilotët e NATO-s.

Njësitë e luftimit rrallë përdorin armët e tyre në stërvitje me zjarr dhe tanket raportohet se qëllojnë vetëm një herë në vit. Nuk kryhet kurrë stërvitje të përmasave të mëdha, dhe stërvitja e rezervistëve është kufizuar në shtatë ditë në dy vjet.

Mjerimi i ushtrisë

Forcat e armatosura kanë mangësi parësore në furnizimet me karburant, mjekime e veshje. Disa garnizone mbjellin dhe rrisin vetë perimet e tyre për ushqimin e ushtarëve. Këtë vit ministria e Mbrojtjes tha se Shqipëria mirëpriste uniforma, këpucë e pajisje spitalore nga Perëndimi.

Komanda dhe kontrolli mbështetet në pajisje të vjetra sovjetike komunikim. Forcat tokësore kontrollohen më shumë në pjesën jugore prej kërcënimit të Greqisë, dhe jo në veri pranë Kosovës.

Zinxhiri i komandës komplikohet prej raportimit të të gjithë reparteve direkt te ministria e Mbrojtjes, sipas atasheut amerikan të ushtrisë. Tirana nuk ka shpresa për modernizim të ushtrisë së saj, pa ndihmë nga vendet e tjera, dhe për këtë zyrtarët po zgjerojnë kontaktet e tyre me vendet e Perëndimit.

Shqipëria do të dërgojë oficerë për studim në Gjermani, Itali, Turqi, Austri, Greqi dhe Shtetet e Bashkuara, ashtu si edhe në ish-shtete sovjetike, si Polonia, Hungaria e Bullgaria, për të kërkuar mbështetje në pajisje.

Rezultatet e fushatës së asistencës kanë qenë modeste, por Shqipëria ka marrë rreth 100 mjete transporti ushtarak nga Gjermania dhe gjithashtu disa hua, ushqime dhe veshje nga Turqia.

Kapacitetet e forcës

Ushtria mund të mobilizojë mjaftueshëm trupa për t’u përballur me përplasje të vogla, por nuk mund të përballojë një inkursion serioz serb me armë moderne. Mangësitë në transport dhe rrjeti i dobët rrugor e hekurudhor, pengojnë zhvendosjen e njësive drejt kufirit me Kosovën.

Por gjithsesi, Shqipëria mund të përmbajë një sulm të kufizuar serb në kufi, ku dhe terreni i vështirë favorizon mbrojtësit. Me thirrjen e rreth 50.000 rezervistëve që jetojnë në afërsi të kufirit, ushtria mund të niste përdorimin e taktikave të luftës guerile, për t’iu kundërvënë serbëve.

Megjithëse qeveria do të vihet nën presion të fortë të brendshëm për të vepruar në ndihmë të kosovarëve, ne nuk besojmë se Tirana do të konsiderojë përdorimin e forcës si një opsion praktik për mbrojtjen e shqiptarëve. Forca Ajrore shqiptare nuk mund të matet me atë të fqinjëve të saj serbë.

Pa mbrojtjen ajrore, forcat e terrenit do të ishin të pashpresa kundrejt rreth 260 avionëve serbë relativisht modernë dhe mjete të blinduara me të cilat mund të përballen.

Njësitë detare shqiptare janë ndoshta të afta vetëm për vendosjen e minave detare apo disa sulmeve sporadike në portin e afërt serb Bar, në Malin e Zi, por këto sulme do të ishin të kushtueshme dhe do të sillnin me siguri kundërveprimin serb.

Forca serbe në Kosovë

Beogradi ka përmirësuar kapacitetin e forcave tij në Kosovë prej korrikut dhe mund t’iu kundërpërgjigjet një kryengritjeje të shqiptarëve brenda disa orësh. Deri në tetor brigadat jugosllave në Kosovë kanë angazhuar garnizone dhe rezervistë të shumtë.

Përveç rreth 25.000 trupave të ministrisë së Brendshme serbe, ushtria jugosllave ka të paktën 10.000 njerëz të pajisur mirë dhe rreth 200 tanke, 160 mjete të blinduara dhe 160 mjete artilerie në Kosovë.

Ata mund të thërresin edhe 10.000 trupa të tjera shtesë në rast krize. Beogradi ka rreth 26.000 trupa të tjerë, 50 kilometra larg Kosovës, në njësi të pajisura me 120 tanke, 100 mjete të blinduara luftimi dhe 260 avionë.

Ka gjithashtu rreth 75.000 serbë etnikë të moshave nga 15 deri në 59 vjeç në Kosovë dhe mijëra serbë paramilitarë nga Bosnja e Serbia, që mund t’i bashkohen konfliktit. Megjithëse serbët dominojnë nga ana ushtarake, konflikti i Kosovës mund të zgjatet.

Rreth 250.000 shqiptarë etnikë, pretendojnë se janë të armatosur dhe me siguri do të luftojnë në stil gueril në terrenin malor, dhe mundësisht në formë terroriste kundra objektivave serbë në Kosovë dhe jashtë saj.

Megjithëse Tirana do të përpiqet të evitojë konfrontimin direkt ushtarak, ajo do të tërhiqet në konflikt prej ndihmës ndaj shqiptarëve etnikë.

Ajo sigurisht që do të japë ndihmë indirekte në armë, trajnim apo në këshillues ushtarakë, si dhe do të lejojë që territori i saj të bëhet nja bazë për guerrilasit kosovarë, të paktën jo zyrtarisht.

Reforma e ngecur ushtarake

Duke njohur dobësitë e saj ushtarake, Tirana po përpiqet të dalë nga izolimi i saj i mëparshëm, duke kërkuar kontakte të shumta ushtarake me venet e tjera, veçanërisht me Shtetet e Bashkuara, Turqinë, për ndihmë në riorganizimin dhe modernizimin e forcave të saj. Prioritetet ekonomike të vendit aktualisht i kalojnë ato ushtarake.

Ministri i mbrojtjes Safet Zhulali, ka njoftuar për planet e reduktimit të ushtrisë për uljen e kostove dhe eliminimin e influencës komuniste.

Në maj e qershor, ministri zëvendësoi disa anëtarë të vjetër të stafit të gjeneralëve dhe 80 për qind të komandantëve që kishin lidhje me Partinë Komuniste, sipas raportimeve.

Shumë nga zëvendësimet janë majorë apo kapitenë me pak eksperiencë. Sipas planeve të ministrit, edhe 9000 oficerë të tjerë do të zëvendësohen deri në mesin e vitit 1993.

Ministria e Mbrojtjes ka në plan të riorganizojë forcat e saj në një strukturë më fleksibël dhe të konsolidojë rreth 1500 garnizonet në baza më të menaxhueshme, duke lehtësuar kontrollin dhe komandën.

21 divizionet e terrenit me shumë gjasa do të reduktohen në 9 divizione, secili me një fuqi në kohë lufte prej 15.000 deri në 18.000 njerëzish, ndërsa në kohë paqeje prej 2000 trupash, sipas raportimeve të ndryshme./ Memorie.al


Send this to a friend