Me rastin e 600-vjetorit të lindjes së Gjergj Kastriotit Skënderbeut (1405-1468) janë zhvilluar shumë aktivitete shkencore, kulturore e madje politike. Janë të paktë studiuesit dhe njerëzit e kulturës, të cilët nuk janë angazhuar të japin një kontribut sado modest për njohjen dhe vlerësimin e këtij personaliteti me përmasa kombëtare e europiane.
Në këtë rrjedhë një kontribut të rëndësishëm ka dhënë edhe njëri prej krijuesve tanë në fushë të letërsisë e kulturës në Suedi, shkrimtari Sokol Demaku, duke përkthyer njërën prej veprave të trashëgimisë skenderbeguane në gjuhën suedeze, atë të Stefan Zanoviqit, Den store Castriotto af Albanien kallad Scanderbeg. Historia. Stockholm: Anders Zetterberg, 1788. Të dhënat bibliografike në thonë se vepra është shkruar në gjuhën suedeze të shekullit XVIII. Është botuar në shtypshkronjën: Anders Zetterberg. Lloj i veprës: histori e romanizuar/biografi heroike. Tekst i mbishkruar sipas traditës barletiane. Botimi në gjuhën shqipe: Stefan Zanoviq, E quajti Kastrioti i madh i Shqipërisë Skënderbeu: Historia. Përkthyer nga Sokol Demaku (nga suedishtja e vjetër, sipas Sven Esselius). Prishtinë, 2024. ISBN: 978-91519-5595-7.
Të dhënat enciklopedike e bibliografike veç tjerash na thonë se Stefan Zanoviq (i njohur edhe si Stiepan Zanović) ishte një figurë e shekullit XVIII, me origjinë nga hapësira dalmato-ballkanike (zakonisht lidhet me Budvën ose zonat përreth Adriatikut), i cili u bë i njohur në Evropë si aventurier, shkrimtar dhe intelektual i shtirur. Ai veproi në një kontekst kulturor tipik për epokën e iluminizmit, duke lëvizur midis oborreve dhe qendrave urbane evropiane, ku ndërtoi identitete të ndryshme sociale dhe kulturore. Në literaturën enciklopedike nordike ai paraqitet si një figurë margjinale, por karakteristike për kulturën kosmopolite dhe shpesh spekulative të shekullit XVIII.
Zanoviq u dallua për prodhimin e teksteve historiko-letrare dhe për një prirje të fortë drejt fabulimit dhe stilizimit të figurave historike. Vepra e tij për Skënderbeun – Den store Castriotto af Albanien kallad Scanderbeg. Historia (Stockholm, 1788) – përfaqëson pikërisht këtë tip diskursi: një përzierje e historiografisë, moralizimit dhe retorikës heroike, e cila mbështetet në traditën e Marin Barleti, por e transformon atë në një narrativë të përshtatur për publikun evropian të kohës. Në këtë aspekt, Zanoviq nuk është historian në kuptimin kritik modern, por një ndërmjetës diskursiv i miteve historike.
Në biografinë e tij, ai mbetet një figurë kontradiktore: i përfshirë në aventura politike dhe mashtrime identitare (duke pretenduar herë pas here prejardhje fisnike ose role të fabrikuara), ai përfundoi jetën në kushte tragjike në fund të shekullit XVIII. Enciklopeditë evropiane, përfshirë traditën suedeze, e trajtojnë atë si shembull të tipit “aventurier intelektual”, një figurë që qëndron në kufirin midis kulturës së lartë dhe manipulimit letrar, duke reflektuar tensionet midis dijes, autoritetit dhe fabulës në epokën e iluminizmit.
- Ndërmjet Barletit dhe Zanoviqit
Studimi në fjalë ndërtohet mbi një premisë të qartë metodologjike dhe teorike: teksti i Stefan Zanoviq nuk përfaqëson një burim historik autonom, por një konstrukt diskursiv sekondar, i ndërtuar mbi matricën historiografike të Marin Barleti. Në këtë kuptim, analiza nuk synon të verifikojë faktografinë historike, por të zbulojë mekanizmat e riartikulimit të figurës së Skënderbeut në një kontekst të ri kulturor, duke u mbështetur në një qasje të integruar historiko-filologjike, intertekstuale dhe semiotike. Kjo qasje lejon të kuptohet procesi i kalimit nga një historiografi humaniste, e strukturuar mbi modelin latin dhe mbi retorikën klasike, në një diskurs iluminist evropian, ku historia funksionalizohet si instrument i ideologjisë, i etikës dhe i modelimit kulturor.
Në rrafshin strukturor, analiza dëshmon një vazhdimësi të qartë të modelit barletian, pasi Zanoviq ruan skeletin kronikal të rrëfimit: origjinën fisnike të Kastriotëve, fazën e pengmarrjes dhe të edukimit në oborrin osman, rikthimin në atdhe dhe ciklin e luftërave kundër Perandorisë Osmane. Kjo strukturë nuk është një krijim origjinal, por një riprodhim i një modeli të konsoliduar historiografik, i cili funksionon si bazë për ndërtimin e mëtejshëm të rrëfimit. Megjithatë, në nivelin interpretativ, kjo vazhdimësi shoqërohet me një zhvendosje të rëndësishme: ajo që te Barleti paraqitet si një paradoks providencial i historisë, te Zanoviq riformulohet si një proces racional dhe pedagogjik i formimit të heroit, duke reflektuar një ndryshim të thellë në mënyrën e konceptimit të historisë dhe të individit.
Transformimi më i dukshëm ndodh në nivelin e diskursit dhe të strukturës narrative, ku rrëfimi historik zëvendësohet nga një narrativë e dramatizuar dhe moralizuese. Ndërhyrjet alegorike, si prologu me Menandrin (Burrë i fortë) dhe CLEARC-un (Modelin etik të heroit), nuk kanë funksion informativ, por vendosin një horizont etik, duke e orientuar interpretimin e figurës së Skënderbeut drejt një sistemi vlerash universale. Kështu, historia largohet nga funksioni i saj dokumentues dhe shndërrohet në një formë të artikuluar të filozofisë morale, ku rrëfimi shërben për të edukuar dhe për të modeluar perceptimin e lexuesit.
Në prizmin karakterologjik, figura e Skënderbeut pëson një zgjerim të rëndësishëm semantik dhe funksional. Nga një hero historik dhe ushtarak, i artikuluar si mbrojtës i krishterimit dhe i rendit evropian, ai shndërrohet në një model etik dhe politik, që mishëron virtyte universale si drejtësia, maturia dhe vetëkontrolli. Ky transformim realizohet përmes një strategjie diskursive që thekson cilësitë morale dhe shoqërore të figurës, duke e zhvendosur fokusin nga akti historik drejt normës etike. Në këtë mënyrë, Skënderbeu nuk mbetet më vetëm një figurë e së kaluarës, por bëhet një model antropologjik dhe normativ për shoqërinë.
Në nivelin e përfaqësimit të luftës, analiza evidenton një kalim nga një strukturë historiko-retorike drejt një estetike të hiperbolës dhe të dramatizimit. Përshkrimet e betejave te Zanoviq karakterizohen nga amplifikimi numerik dhe nga ndërtimi i një imazhi të epërsisë absolute të heroit, duke e transformuar luftën nga një fakt historik në një spektakël narrativ. Më e rëndësishmja, ky proces shoqërohet me një vetëdije të qartë të autorit për natyrën e mitizimit, çka e dallon atë nga modeli barletian dhe e vendos tekstin në një nivel më të avancuar refleksiv, ku historia dhe narrativa ndërthuren në mënyrë të ndërgjegjshme.
Në konceptin ideologjik dhe kulturor, shtesat që sjell Zanoviq janë vendimtare për kuptimin e figurës së Skënderbeut në kontekstin e shekullit XVIII. Figura universalizohet dhe integrohet në një sistem evropian referencial, ku ajo vendoset në marrëdhënie me figura të tjera paradigmatike të historisë botërore. Njëkohësisht, artikulohet një diskurs politik i tipit iluminist, në të cilin Skënderbeu paraqitet si model i sovranitetit dhe i autonomisë politike. Paralelisht, estetizimi i narrativës dhe futja e elementeve të ndjeshmërisë dhe të jetës shoqërore e afrojnë tekstin me format e romanit historik dhe të letërsisë së shekullit XVIII, duke e shndërruar atë në një strukturë hibride midis historiografisë dhe letërsisë.
Në këtë rrjedhë, analiza dëshmon një proces të trefishtë të ndërtimit diskursiv të figurës së Skënderbeut: ruajtjen e strukturës historike të modelit barletian, transformimin e narrativës në një diskurs moral dhe estetik, dhe shtimin e një shtrese të re ideologjike dhe kulturore, të karakterizuar nga universalizimi evropian dhe nga artikulimi i vlerave iluministe. Si rezultat, figura e Skënderbeut kalon nga një hero i kronikës historike në një simbol kompleks kulturor dhe konceptual, që funksionon si model etik, politik dhe antropologjik në horizontin e Evropës së shekullit XVIII.
II. Skënderbeu midis humanizmit barletian dhe iluminizmit evropian: analiza intertekstuale e veprës së Stefan Zanoviq
Çdo lexim i veprës Den store Castriotto af Albanien kallad Scanderbeg. Historia duhet të nisë nga një premisë metodologjike themelore: ky tekst nuk përfaqëson një burim historik autonom, por një konstrukt sekondar të ndërtuar mbi matricën historiografike të Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis të Marin Barleti. Në këtë kuptim, kemi të bëjmë me një proces tipik intertekstual, i cili realizohet përmes tri mekanizmave themelorë: transmetimit të bërthamës narrative, transformimit stilistik dhe ideologjik të materialit të trashëguar, si dhe ri-semantizimit të figurës së Skënderbeut në një horizont të ri kulturor. Figura e heroit, për rrjedhojë, nuk riprodhohet thjesht si një kopje e modelit barletian, por rikodohet dhe riartikulohet në funksion të kërkesave të diskursit evropian të shekullit XVIII, ku historia fillon të shërbejë si mjet për artikulimin e ideve dhe vlerave universale.
Në nivelin e parë të analizës, Zanoviq ruan pothuajse të pandryshuar arkitekturën kronikale të modelit barletian, duke riprodhuar skeletin themelor të rrëfimit historik: origjinën fisnike të Kastriotëve, marrjen peng të Skënderbeut në oborrin osman, procesin e edukimit dhe formimit të tij, rikthimin në atdhe dhe marrjen e Krujës, si dhe ciklin e vazhdueshëm të luftërave kundër osmanëve. Një ilustrim i qartë i kësaj vazhdimësie strukturore gjendet në formulime të tilla si: “Gjergj Kastrioti ishte djali i Gjon Kastriotit dhe i Vojsavës… Gjergji nuk ishte më shumë se gjashtë vjeç… u bë synet… Murati… i kishte dhënë një edukim mjaft të mirë…” . Ky fragment riprodhon një nga skemat themelore të Barletit, sipas së cilës heroi formohet në mjedisin e armikut për ta mposhtur atë më pas. Megjithatë, nëse te Barleti kjo paraqitet si një paradoks providencial, i lidhur me një logjikë teologjike të historisë, te Zanoviq ajo interpretohet si një fazë e domosdoshme e formimit të karakterit heroik, duke i dhënë procesit një dimension më të racionalizuar dhe pedagogjik.
Një nga devijimet më të dukshme nga modeli barletian shfaqet në transformimin e hyrjes së veprës, ku prologu historik dhe retorik i traditës humaniste zëvendësohet me një prolog alegorik dhe filozofik. Episodi i Menandrit dhe CLEARC-ut – “Menander… bëri flijime… orakulli tha: CLEARC… më i dashuri për Perënditë… ai dorëzonte vetëm fruta… jetonte sipas ligjeve të natyrës…” – nuk ka analogji në strukturën e Barletit dhe nuk lidhet drejtpërdrejt me historinë e Skënderbeut. Funksioni i tij është të vendosë një horizont etik, duke artikuluar një model të virtytit natyror, i cili do të mishërohet më pas në figurën e heroit. Në këtë mënyrë, Zanoviq realizon një zhvendosje të qartë nga historiografia humaniste drejt një filozofie morale të tipit iluminist, ku rrëfimi historik bëhet mjet për artikulimin e parimeve të përgjithshme etike.
Në karakterin e tij, transformimi bëhet edhe më i theksuar përmes rikonfigurimit të figurës së Skënderbeut, e cila kalon nga një hero historik në një model etik dhe antropologjik. Përshkrime të tilla si: “Ai ishte i kujdesshëm, fisnik, i sjellshëm… zotëronte dhunti shoqërore dhe njerëzore…” e zhvendosin fokusin nga aktet ushtarake drejt cilësive morale dhe shoqërore. Nëse te Barleti Skënderbeu paraqitet kryesisht si strateg dhe mbrojtës i fesë, te Zanoviq ai shndërrohet në një figurë që mishëron një sistem të tërë virtytesh: etikë personale, moral publik dhe virtyt politik. Ky zgjerim i dimensioneve karakterologjike prodhon një zhvendosje thelbësore nga heroi i historisë drejt një figure normative, e cila funksionon si model për shoqërinë dhe për individin.
Në të njëjtën kohë, transformimi i narrativës së luftës përbën një element kyç të rikonfigurimit estetik të tekstit. Ndryshe nga struktura relativisht e balancuar historiko-retorike e Barletit, Zanoviq e amplifikon përshkrimin e betejave përmes hiperbolizimit dhe dramatizimit, siç dëshmohet në formulime të tilla: “Ata lanë 20 000 ushtarë… Kastrioti humbi jo më shumë se 26 burra…” . Ky disproporcion ekstrem prodhon një efekt të fortë estetik dhe mitizues, duke e shndërruar luftën në një spektakël narrativ të madhështisë heroike. Më e rëndësishmja, vetë autori reflekton mbi këtë proces, duke pranuar se “kronikanët janë si poetë… zbukurojnë tiparet e heronjve…” . Kjo vetëdije për natyrën e mitizimit e dallon qartë Zanoviq-in nga Barleti, i cili, ndonëse përdor mjete retorike dhe hiperbolike, nuk e problematizon në mënyrë eksplicite raportin midis historisë dhe fabulës. Në këtë mënyrë, lufta nuk mbetet më thjesht një fakt historik, por bëhet një hapësirë ku ndërtohet dhe artikulohet miti i heroit në mënyrë të vetëdijshme dhe estetike.
Në vijim të rikonfigurimit të figurës së Skënderbeut, një nga shtesat më të rëndësishme që realizon Stefan Zanoviq është universalizimi i saj në hapësirën evropiane, përmes të cilit ajo shkëputet nga kufijtë e ngushtë etno-historikë dhe integrohet në një sistem më të gjerë simbolik dhe kulturor. Kjo vihet re në formulime të tilla si: “Ai u urua si Aleksandri i Dytë… nga princër dhe mbretër të Evropës…” , ku figura e Skënderbeut vendoset në një marrëdhënie analogjike me figura universale të historisë botërore. Në këtë mënyrë, ai nuk përfaqëson më vetëm një hero shqiptar apo ballkanik, siç ndodh në thelb te Marin Barleti, por shndërrohet në një figurë paradigmatike të kujtesës evropiane, e cila përvetësohet dhe riartikulohet nga një horizont më i gjerë kulturor. Ky proces i universalizimit nuk është një zgjerim i thjeshtë gjeografik, por një transformim i funksionit të figurës, e cila kalon nga një identitet historik lokal në një ikonë transkulturore me vlefshmëri universale.
Njëkohësisht, teksti i Zanoviq-it artikulon një diskurs politik të tipit iluminist, në të cilin figura e Skënderbeut funksionon si model i sovranitetit dhe i refuzimit të nënshtrimit. Në fragmente të tilla si: “Ai nuk do t’i paguajë askujt taksa… shpata e tij nuk ka paguar tjetër…” , shprehet një konceptim i qartë i pushtetit të pavarur, i bazuar në autonomi dhe në legjitimitet moral. Këtu kemi të bëjmë me një zhvendosje të rëndësishme nga logjika e mbijetesës dhe e mbrojtjes së fesë, që karakterizon diskursin e Barletit, drejt një konceptimi të luftës si afirmim i një parimi politik universal: sovranitetit. Në këtë kontekst, figura e Skënderbeut nuk interpretohet më vetëm si luftëtar kundër një armiku të jashtëm, por si përfaqësues i një etike të pushtetit që refuzon çdo formë varësie dhe që afirmon autonominë si vlerë themelore.
Paralelisht me këto zhvillime ideologjike, Zanoviq realizon edhe një estetizim të theksuar të jetës dhe të rrëfimit, duke futur elemente që mungojnë ose janë shumë më pak të zhvilluara te Barleti. Përshkrimet e martesës me Donikën, festimet, ceremonitë dhe episodet e jetës shoqërore nuk shërbejnë vetëm si zbukurim narrativ, por si mjete për të humanizuar figurën e heroit dhe për ta afruar atë me ndjeshmëritë e lexuesit. Këto elemente shoqërohen me një ndjeshmëri të shtuar narrative dhe me një tendencë drejt dramatizimit emocional, që e afrojnë tekstin me format e romanit historik dhe me letërsinë e ndjeshmërisë (sensibility literature) të shekullit XVIII. Në këtë mënyrë, rrëfimi largohet nga një kronikë e thatë historike dhe shndërrohet në një tekst me dimension të theksuar estetik dhe emocional.
Në përfundim të këtij kapitulli, analiza krahasimtare dëshmon qartë se Zanoviq ndërton figurën e Skënderbeut përmes një procesi të trefishtë: ai merr strukturën dhe bërthamën historike nga modeli i Marin Barleti, transformon diskursin humanist në një narrativë morale dhe estetike, dhe shton një dimension të ri, të karakterizuar nga universalizimi evropian, artikulimi filozofik dhe konceptimi politik i figurës. Si rezultat i këtij procesi, Skënderbeu kalon nga statusi i një heroi të kronikës historike në atë të një simboli universal të virtytit, sovranitetit dhe rezistencës, duke u bërë një figurë që tejkalon kontekstin e saj origjinal dhe që funksionon si model interpretativ në horizontin kulturor të Evropës së shekullit XVIII.
III. Tipologjia e episodeve dhe strukturave narrative në veprën e Stefan Zanoviq: nga modeli barletian te narrativi iluminist
Analiza e episodeve në veprën Den store Castriotto af Albanien kallad Scanderbeg. Historia duhet të ndërtohet mbi një parim të dyfishtë metodologjik: nga njëra anë, një qasje strukturore që synon identifikimin e njësive narrative të përsëritshme dhe të funksioneve të tyre, dhe nga ana tjetër, një qasje intertekstuale që vendos në raport këtë tekst me matricën historiografike të Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis të Marin Barleti. Në këtë perspektivë, episodi nuk duhet kuptuar thjesht si një segment rrëfimi, por si një funksion narrativ në kuptimin proppian të termit, pra si një njësi që realizon një rol të caktuar në strukturën e përgjithshme të tekstit: funksion formimi, prove, konflikti, legjitimimi apo glorifikimi. Kjo qasje lejon të zbulohet jo vetëm organizimi i brendshëm i rrëfimit, por edhe mënyra se si këto funksione transformohen nga një paradigmë humaniste në një paradigmë iluministe.
Në tipologjinë e episodeve të origjinës dhe të legjitimimit, struktura themelore artikulohet sipas një skeme të qëndrueshme: prejardhja → fisnikëria → destinimi historik. Kjo bëhet e qartë në formulime të tilla si: “Gjergj Kastrioti ishte djali i Gjon Kastriotit dhe i Vojsavës… familje që sundonte prej 710 vjetësh…” , ku ndërtohet një legjitimitet i shumëfishtë: genealogjik, historik dhe simbolik. Ky episod përmban njëkohësisht afirmimin e vazhdimësisë dinastike dhe sublimimin e origjinës në një nivel mitizues. Në krahasim me modelin e Barletit, ku ky funksion mbetet kryesisht kronikal dhe legjitimues, te Zanoviq ai merr një dimension të shtuar retorik dhe simbolik, duke e ngritur origjinën në një element themelor të ndërtimit të identitetit heroik. Në këtë kuptim, kemi të bëjmë me një tip të qartë të episodit të themelimit identitar, i cili vendos bazat semantike dhe ideologjike të gjithë narrativës.
Në vijim, episodet e formimit të heroit përfaqësojnë një tjetër tipologji themelore, e ndërtuar mbi strukturën iniciatike të shkëputjes, transformimit dhe përvetësimit të fuqisë. Kjo strukturë artikulohet në mënyrë të qartë në formulime si: “Ai u bë synet… u edukua… mësoi gjuhë të shumta… u dallua për guxim…” , ku shfaqen disa funksione të njëpasnjëshme: shkëputja nga origjina, formimi në një mjedis të huaj dhe përvetësimi i dijes dhe i aftësive që do ta bëjnë të mundur kthimin triumfal. Te Barleti, kjo fazë interpretohet shpesh si një paradoks providencial, ku armiku bëhet pa dashje instrument i formimit të heroit; ndërsa te Zanoviq ajo riformulohet si një proces pedagogjik dhe racional, ku heroi ndërton vetveten përmes përvojës dhe dijes. Kjo e vendos këtë tip episodi në kategorinë e episodeve iniciatike, që realizojnë funksionin e formimit të identitetit heroik në një kuptim më të gjerë antropologjik dhe kulturor.
Një tjetër tipologji e rëndësishme përfaqësohet nga episodet e rikthimit dhe të rimarrjes së pushtetit, ku struktura narrative ndërtohet mbi tri faza kryesore: strategjia, rikthimi dhe restaurimi i rendit. Një shembull domethënës është episodi i marrjes së Krujës: “Ai detyroi kancelarin të shkruante urdhër… marshoi drejt Krujës… mbylli portat…” , ku veprimi i heroit zhvillohet përmes një kombinimi të inteligjencës strategjike dhe vendosmërisë politike. Në këtë episod, mashtrimi strategjik shërben si mjet për rikthimin në atdhe, ndërsa marrja e qytetit përfaqëson një rimarrje simbolike të qendrës së pushtetit dhe të rendit politik. Krahasuar me Barletin, ku ky akt mbetet një moment historik i rëndësishëm i rezistencës, te Zanoviq ai merr një dimension më të theksuar dramatik dhe teatror, duke e shndërruar rikthimin në një akt spektakolar të restaurimit të rendit. Kjo e klasifikon këtë tip si episod i rikthimit dhe i restaurimit, një funksion kyç në ekonominë narrative të veprës.
Në fund, episodet e betejës dhe të provës heroike përbëjnë një tipologji të veçantë, të karakterizuar nga struktura e përballjes, disproporcioni numerik dhe triumfi absolut. Kjo vihet re në formulime të tilla si: “20 000 të vrarë… 26 humbje…” , ku raporti i theksuar midis humbjeve të armikut dhe atyre të heroit krijon një efekt të fortë hiperbolik dhe mitizues. Në këtë rast, episodi nuk funksionon vetëm si përshkrim i një beteje, por si provë e supremacisë heroike, ku figura e Skënderbeut paraqitet si e pakrahasueshme në fushën e luftës. Ndërsa te Barleti kjo hiperbolë mbetet e integruar në një diskurs retorik glorifikues, te Zanoviq ajo shoqërohet me një vetëdije narrative mbi procesin e mitizimit, duke e vendosur këtë tip episodi në një nivel më kompleks refleksiv. Në këtë mënyrë, kemi të bëjmë me një tip të qartë të episodit të provës dhe të supremacisë heroike, i cili përmbyll ciklin e funksioneve narrative duke e ngritur figurën e heroit në një nivel të lartë simbolik dhe estetik.
Në vijim të tipologjisë së episodeve, një vend të veçantë zënë episodet morale dhe alegorike, të cilat përfaqësojnë një shtresë të re diskursive të shtuar nga Stefan Zanoviq mbi modelin e Marin Barleti. Episodi i prologut me Menandrin dhe CLEARC-un – “Ai ofronte vetëm fruta… jetonte sipas ligjeve të natyrës…” – përbën një strukturë të qartë alegorike, të ndërtuar mbi kundërvënien themelore midis pasurisë dhe virtytit. Në këtë episod artikulohet një model etik që afirmon thjeshtësinë, natyrshmërinë dhe vetëpërmbajtjen si vlera universale, duke e vendosur rrëfimin historik brenda një horizonti filozofik të tipit iluminist. Kjo strukturë mungon plotësisht te Barleti dhe përfaqëson një shtesë ideologjike të mirëfilltë, përmes së cilës teksti zhvendoset nga një historiografi humaniste drejt një diskursi moral universal. Në këtë kuptim, kemi të bëjmë me një tip të mirëpërcaktuar të episodit alegorik moral, i cili funksionon si kornizë interpretative për gjithë figurën e Skënderbeut.
Një tjetër kategori e rëndësishme përfaqësohet nga episodet diplomatike dhe politike, ku struktura narrative ndërtohet mbi një sekuencë funksionale të tipit ofertë → refuzim → afirmim i sovranitetit. Një shembull domethënës është formulimi: “Ai nuk do t’i paguajë askujt taksa… shpata e tij nuk ka paguar tjetër…” , i cili artikulon një refuzim kategorik të nënshtrimit dhe një afirmim të autonomisë politike. Në krahasim me Barletin, ku ky motiv lidhet kryesisht me rezistencën fetare dhe mbrojtjen e krishterimit, te Zanoviq ai riformulohet si një parim politik modern, që shpreh konceptin e sovranitetit si vlerë universale. Kjo e vendos këtë tip episodi në kategorinë e episodeve të sovranitetit dhe autonomisë, ku figura e Skënderbeut shndërrohet në model të një pushteti të pavarur dhe të legjitimuar etikisht.
Në fushë të glorifikimit dhe universalizimit, episodet përkatëse ndërtohen mbi struktura që e nxjerrin figurën e heroit përtej kufijve të kontekstit lokal dhe e vendosin në një hapësirë simbolike ndërkombëtare. Formulimi: “Ai u urua si Aleksandri i Dytë…” përfaqëson një shembull tipik të kësaj strategjie, ku krahasimi me figura universale të historisë botërore shërben për të afirmuar statusin ndërkombëtar të Skënderbeut. Në këtë mënyrë, kemi një proces të tejkalimit të kontekstit etno-historik dhe të integrimit të figurës në një kanon më të gjerë evropian. Ky tip episodi mund të përkufizohet si episod i mitizimit universal, pasi realizon funksionin e ngritjes së heroit në nivelin e një simboli të përgjithshëm kulturor.
Paralelisht me këto zhvillime, episodet e jetës private dhe të estetizimit përbëjnë një tjetër risi të rëndësishme në strukturën narrative të veprës. Përshkrime të tilla si: “Martesa… festa… lojëra, valle…” shënojnë një ndërprerje të narrativës luftarake dhe futjen e elementeve estetike dhe sociale në rrëfim. Këto episode realizojnë një funksion të dyfishtë: nga njëra anë, humanizojnë figurën e heroit duke e paraqitur atë në dimensionin e jetës së përditshme, dhe nga ana tjetër, kontribuojnë në estetizimin e narrativës përmes përshkrimeve ceremoniale dhe emocionale. Në krahasim me Barletin, ku këto elemente janë minimale ose periferike, te Zanoviq ato marrin një zhvillim të zgjeruar, duke e afruar tekstin me format e romanit historik dhe të letërsisë së ndjeshmërisë së shekullit XVIII. Në këtë kuptim, kemi të bëjmë me një tip episodi të humanizimit dhe të estetikës narrative.
Nga tërësia e këtyre tipologjive del një strukturë e përgjithshme narrative me karakter ciklik, e organizuar sipas një sekuence funksionale të qëndrueshme: origjina, formimi, rikthimi, prova (lufta), legjitimimi dhe universalizimi. Ky model ekziston në formë embrionale edhe te Barleti, ku shërben si bazë kronikale e rrëfimit historik, por te Zanoviq ai shndërrohet në një strukturë narrative të ndërgjegjshme dhe të estetizuar, e cila organizon në mënyrë sistematike zhvillimin e figurës së heroit. Kjo tregon se kemi të bëjmë me një riorganizim të funksioneve narrative në një sistem më kompleks dhe më të vetëdijshëm estetikisht.
Në përfundim të këtij kapitulli, tipologjia e episodeve dëshmon se Zanoviq ruan funksionet bazë të narrativës barletiane, por i riorganizon ato në një sistem të ri diskursiv, ku historia shndërrohet në narrativë, narrativë në ideologji, dhe ideologjia në model kulturor. Në këtë mënyrë, teksti i tij përfaqëson një fazë të dytë të jetës së mitit të Skënderbeut: struktura mbetet ende e lidhur me modelin barletian, por funksioni i saj është tashmë i transformuar, duke marrë një dimension evropian, iluminist dhe estetik, që e vendos figurën e heroit në një horizont të ri interpretativ.
IV. Tipologjia onomastike dhe funksionale në veprën e Stefan Zanoviq: emrat, titujt, hapësirat dhe simbolika e tyre
Në veprën Den store Castriotto af Albanien kallad Scanderbeg. Historia, sistemi onomastik nuk duhet kuptuar si një inventar neutral i emrave, por si një strukturë semantike aktive që organizon në mënyrë të ndërgjegjshme identitetin historik, raportet e pushtetit, simbolikën kulturore dhe funksionet narrative të tekstit. Emri – qoftë ai antroponim, toponim apo titull – vepron njëkohësisht si shenjë semiotike, si funksion narrativ dhe si koncept kognitiv, duke krijuar një rrjet të dendur kuptimesh që strukturon perceptimin e lexuesit. Në këtë kuptim, onomastika nuk është një shtresë periferike e rrëfimit, por një mekanizëm qendror i prodhimit të kuptimit, përmes të cilit figura e Skënderbeut dhe universi i tij diskursiv organizohen në mënyrë sistematike dhe funksionale.
Në tipologjinë e antroponimeve, një vend qendror zënë antroponimet heroike, të cilat ndërtojnë dhe stabilizojnë identitetin e figurës së Skënderbeut në disa nivele njëkohësisht. Formulime të tilla si: “Gjergj Kastrioti… I madhi Castriot… Skënderbeu…” dëshmojnë një shumësi emërtimesh që nuk janë rastësore, por përfaqësojnë shtresa të ndryshme kuptimore. Emri “Gjergj Kastrioti” shënjon identitetin historik dhe genealogjik të figurës; forma “Castriot” përfaqëson një ndërmjetësim evropian, përmes latinizimit apo italianizimit të emrit; ndërsa “Skënderbeu” funksionon si titull heroik dhe simbolik, i ngarkuar me kuptime të fuqishme kulturore. Në krahasim me Marin Barleti, ku dominon forma latine Scanderbegus, te Zanoviq kemi një shumëformësi të qëllimshme – “Castriot / Scanderbeg / Skënderbeu” – e cila realizon një unifikim të identitetit në plane të ndryshme kulturore dhe diskursive. Në këtë mënyrë, antroponimi heroik shndërrohet në një njësi polifunksionale që bashkon dimensionin historik, simbolik dhe evropian të figurës.
Në të kundërt, antroponimet antagoniste ndërtojnë një sistem opozicional që strukturon konfliktin themelor të narrativës. Emra si: “Murati… Perandori turk… Mehmet… Ali Pasha…” nuk funksionojnë vetëm si referenca historike ndaj figurave konkrete, por si shenja të një sistemi kundërshtar, i cili artikulohet përmes binarëve themelorë: krishterim ↔ islam dhe Evropë ↔ Lindje. Këta antroponime krijojnë një polarizim të qartë semantik, ku figura e armikut nuk individualizohet thjesht, por kategorizohet si pjesë e një strukture më të gjerë ideologjike dhe kulturore. Në këtë kuptim, kemi të bëjmë me antroponime opozicionale, të cilat realizojnë funksionin e ndërtimit të një sistemi dualist ku përkufizohet identiteti i heroit përmes kundërvënies me tjetrin.
Një kategori e veçantë përbëhet nga antroponimet alegorike, të cilat përfaqësojnë një shtresë të re diskursive të shtuar nga Zanoviq dhe që mungon në modelin e Barletit. Emra si: “Menander… CLEARC… jetonte sipas ligjeve të natyrës…” nuk kanë referencë historike konkrete, por janë konstrukte filozofike dhe morale, të krijuara për të artikuluar një model etik universal. Këta antroponime shërbejnë për të vendosur një kornizë morale brenda së cilës do të interpretohet më pas figura e Skënderbeut, duke e përgatitur atë si mishërim të një ideali të caktuar të virtytit. Funksioni i tyre është thellësisht didaktik: ata nuk kontribuojnë drejtpërdrejt në zhvillimin e ngjarjeve, por në orientimin ideologjik dhe etik të rrëfimit. Në këtë kuptim, kemi të bëjmë me antroponime alegorike, të cilat përfaqësojnë një element të rëndësishëm të transformimit të tekstit nga historiografi në diskurs filozofik dhe moral.
Në vijim të strukturës onomastike, tipologjia e titujve përbën një komponent thelbësor në artikulimin e pushtetit dhe të legjitimitetit në tekstin e Stefan Zanoviq. Titujt sovranë shfaqen si një nga format më të qarta të amplifikimit ideologjik, ku emërtimi nuk synon thjesht të identifikojë një pozitë politike, por të prodhojë prestigj dhe autoritet simbolik. Formulime të tilla si: “Mbreti i Shqipërisë, Duka i Madh i Epirit” nuk janë gjithmonë të mbështetura në një saktësi të rreptë historike, por funksionojnë si konstrukte diskursive që synojnë të rrisin statusin e figurës së Skënderbeut. Në krahasim me Marin Barleti, ku titujt mbeten më të lidhur me realitetin historik dhe me një ekonomi më të matur retorike, te Zanoviq kemi një hiperbolizim dhe një evropianizim të qëllimshëm të tyre, duke e integruar figurën në një hierarki simbolike më të gjerë evropiane. Në këtë mënyrë, titujt sovranë realizojnë një funksion të dyfishtë: legjitimojnë sovranitetin e figurës dhe e vendosin atë në një sistem prestigji ndërkombëtar, çka i përkufizon si tituj amplifikues, ku ndërthuren legjitimiteti dhe prestigji.
Paralelisht me këta, titujt religjiozë dhe simbolikë përbëjnë një tjetër shtresë të rëndësishme të diskursit onomastik, duke e lidhur pushtetin me dimensionin e transcendencës. Emërtime si “Perandor”, “Papa” apo formulime të tipit “mbrojtës i fesë” nuk kanë vetëm funksion përshkrues, por shërbejnë për të krijuar një autoritet të shenjtë, ku pushteti politik legjitimohet përmes referencës ndaj një rendi më të lartë hyjnor. Në këtë mënyrë, figura e Skënderbeut dhe aktorët e tjerë të narrativës vendosen në një raport të ndërmjetëm midis tokësores dhe së shenjtës, duke krijuar një diskurs ku sovraniteti nuk është vetëm politik, por edhe moral dhe religjioz. Kjo e bën këtë kategori të funksionojë si titull sakral, i cili prodhon legjitimitet përmes lidhjes me transcendencën.
M bështetur në korpusin e toponimeve, analiza dëshmon se hapësira nuk funksionon thjesht si sfond gjeografik, por si një element aktiv në strukturimin e kuptimit dhe të narrativës. Toponimet e identitetit, si Shqipëria, Epiri apo veçanërisht Kruja, marrin një funksion qendror në këtë drejtim. Formulime si: “Kruja… kryeqyteti i shteteve të tij…” tregojnë se kjo hapësirë nuk përfaqëson vetëm një vend konkret, por një qendër simbolike të pushtetit dhe të identitetit. Në krahasim me Barletin, ku Kruja paraqitet kryesisht si një pikë strategjike në hartën e luftës, te Zanoviq ajo shndërrohet në një simbol të sovranitetit dhe të kujtesës kolektive. Kështu, kemi të bëjmë me toponime identitare, të cilat realizojnë funksionin e përqendrimit të kuptimeve politike dhe kulturore në një hapësirë të vetme.
Në të kundërt, toponimet e kufirit dhe të konfliktit, si Dibra, Serbia apo Hungaria , organizojnë hapësirën e narrativës si një zonë tensioni dhe përballjeje. Këto emërtime nuk shërbejnë vetëm për të lokalizuar ngjarjet, por për të strukturuar konfliktin në mënyrë hapësinore, duke krijuar një gjeografi të luftës ku kufijtë shndërrohen në pika kyçe të ndërveprimit dhe të përplasjes. Në këtë kuptim, ato funksionojnë si toponime liminale, që shënojnë kufirin midis dy rendesh dhe dy sistemeve kundërshtare.
Njëkohësisht, prania e toponimeve evropiane, si Stockholm, Hungaria apo Napoli , dëshmon një zgjerim të horizontit narrativ përtej hapësirës ballkanike. Këto emërtime kontribuojnë në vendosjen e figurës së Skënderbeut në një hartë më të gjerë evropiane, duke e integruar atë në një sistem referencial ndërkombëtar. Në këtë mënyrë, hapësira e rrëfimit nuk mbetet e kufizuar në një kontekst lokal, por zgjerohet në një dimension universal, çka i bën këto toponime të funksionojnë si elemente universalizuese.
Në një plan më të përgjithshëm, sistemi onomastik i veprës organizohet mbi një strukturë binare të qartë, e cila përshkon të gjitha nivelet e rrëfimit. Kjo strukturë artikulohet përmes opozicioneve themelore si: Skënderbeu ↔ Murati te përbërësit e antroponimeve, Kruja ↔ Perandoria Osmane në rrafshin hapësinor, Mbret ↔ Sulltan në hierarkinë e titujve, dhe Liri ↔ Nënshtrim në aspektin ideologjik. Ky sistem opozicional është i pranishëm edhe te Barleti, por te Zanoviq ai bëhet më i theksuar dhe më i ngarkuar ideologjikisht, duke funksionuar si një mekanizëm i organizimit të kuptimit. Përmes kësaj strukture binare, rrëfimi nuk paraqet vetëm një histori, por ndërton një model të botës, ku identitetet, hapësirat dhe vlerat përcaktohen përmes kundërvënies së tyre sistematike.
Në nivelin më të thellë të analizës, dimensioni semiotik dhe kognitiv i sistemit onomastik në veprën e Stefan Zanoviq dëshmon se emrat nuk funksionojnë vetëm si njësi referuese, por si koncepte prototipike që strukturojnë përfytyrimin e botës në mendjen e lexuesit. Në këtë kuptim, antroponimet dhe toponimet nuk janë thjesht etiketa identifikuese, por nyje konceptuale që organizojnë kuptimin në mënyrë sistematike. Figura e Skënderbeut, përmes shumëformësisë së emërtimit të saj, funksionon si prototip i heroit, duke sintetizuar një sërë cilësish që përbëjnë modelin ideal të trimërisë, drejtësisë dhe sovranitetit; në të kundërt, figura e Muratit artikulohet si prototip i tiranit, duke përfaqësuar autoritetin shtypës dhe kërcënimin ndaj rendit të lirë. Në planin hapësinor, Kruja shndërrohet në një prototip të rezistencës, një qendër simbolike ku përqendrohen kuptimet e qëndresës dhe të identitetit, ndërsa Perandoria Osmane funksionon si prototip i kërcënimit, një hapësirë konceptuale që mishëron rrezikun dhe dominimin. Kjo strukturë nuk është vetëm një organizim narrativ i elementeve të rrëfimit, por një mekanizëm kognitiv përmes të cilit lexuesi ndërton një model të botës, duke kategorizuar figurat dhe hapësirat sipas funksioneve dhe vlerave të tyre.
Në përfundim të këtij kapitulli, analiza onomastike tregon se sistemi i emrave në tekstin e Zanoviq-it është thelbësisht joneutral dhe funksionon si një mekanizëm strukturues i kuptimit. Në krahasim me modelin e Marin Barleti, ruhet baza historike e emërtimeve dhe e referencave, por mbi këtë bazë ndërtohet një shtresë e re kuptimore, e karakterizuar nga universalizimi i figurave, simbolizimi i tyre dhe funksionalizimi ideologjik. Emrat nuk shërbejnë më vetëm për të identifikuar personazhet dhe vendet, por për të artikuluar vlera, për të ndërtuar opozicione dhe për të organizuar diskursin në mënyrë konceptuale. Në këtë kuptim, onomastika në këtë tekst përfaqëson një aparat semiotik të plotë, përmes të cilit historia transformohet në një sistem simbolesh, ku çdo emër mbart një funksion të shumëfishtë – referencial, narrativ dhe ideologjik – dhe kuptimi i rrëfimit ndërtohet përmes ndërveprimit të këtyre niveleve.
V. Funksionet e figurës së Skënderbeut: dimensioni identifikues, simbolik, mitizues, diskursiv dhe kognitiv në veprën e Stefan Zanoviq
Figura e Skënderbeut në veprën Den store Castriotto af Albanien kallad Scanderbeg. Historia nuk mund të reduktohet në një personazh historik të izoluar, por duhet kuptuar si një nyje funksionale shumëdimensionale, ku ndërthuren në mënyrë dinamike disa shtresa themelore të kuptimit: referenca historike si bazë faktike e rrëfimit, ideologjia si artikulim i diskursit të kohës, simbolika si sistem i kuptimeve të shtresuara dhe dimensioni kognitiv si organizim i përfytyrimit të lexuesit. Në raport me modelin e Marin Barleti, kjo përfaqëson një zhvendosje të rëndësishme nga një figurë historike e artikuluar brenda një konteksti të caktuar drejt një strukture funksionale komplekse, e cila operon njëkohësisht në disa nivele semantike dhe diskursive. Kjo e bën figurën e Skënderbeut jo vetëm objekt të rrëfimit, por edhe instrument të organizimit të tij.
Në formatin identifikues, figura e Skënderbeut funksionon si një qendër e artikulimit të identitetit politik dhe historik, duke kaluar nga një individ i historisë në një pikë referimi kolektive. Kjo bëhet e dukshme në formulime të tilla si: “Banorët… të lumtur që panë djalin e Regentit… ofruan ndihmën e tyre…” , ku marrëdhënia midis heroit dhe komunitetit artikulohet si një raport përfaqësimi dhe bashkimi. Në këtë kontekst, Skënderbeu nuk paraqitet më si një aktor i vetëm i historisë, por si një figurë që përmbledh dhe përfaqëson vullnetin kolektiv, duke u bërë nyja rreth së cilës organizohet identiteti politik i komunitetit. Krahasuar me Barletin, ku identiteti mbetet më i lidhur me përshkrimin historik të një populli në rezistencë, te Zanoviq ai bëhet më i artikuluar dhe më i vetëdijshëm, duke marrë formën e një konstrukti diskursiv që synon të prodhojë dhe të stabilizojë një identitet kolektiv. Në këtë mënyrë, figura e Skënderbeut funksionon si një shenjë identitare, e cila bashkon komunitetin dhe i jep atij një formë të artikuluar politike.
Në kontekstin simbolik, figura e Skënderbeut ngarkohet me një semantikë të gjerë vlerash, duke u shndërruar në një simbol të virtytit dhe të lirisë. Përshkrime të tilla si: “Ai ishte fisnik, i drejtë… nuk hakmerrej… jetonte sipas virtytit…” e zhvendosin fokusin nga dimensioni historik drejt një sistemi vlerash që tejkalon kontekstin konkret. Në këtë mënyrë, figura e heroit bëhet bartëse e disa cilësive themelore, si drejtësia, moderimi dhe morali i lartë, të cilat nuk i përkasin vetëm individit, por artikulojnë ideale universale. Ndryshe nga Barleti, ku Skënderbeu funksionon kryesisht si simbol i krishterimit dhe i rezistencës ndaj rrezikut osman, te Zanoviq ai shndërrohet në një simbol etik universal, i cili përfaqëson një kod moral të përgjithshëm. Kjo e vendos figurën në një nivel më abstrakt të kuptimit, ku ajo nuk është më vetëm një referencë historike, por një model normativ për sjelljen dhe për organizimin e shoqërisë.
Në nivelin e funksionit mitizues, figura e Skënderbeut në veprën e Stefan Zanoviq pëson një transformim të dukshëm nga një aktor historik në një hero të ndërtuar përmes mekanizmave të hiperbolizimit dhe të spektakularizimit narrativ. Ky proces bëhet i qartë në formulime të tilla si: “Ai vrau mijëra… humbi shumë pak njerëz…” , ku disproporcioni midis humbjeve të armikut dhe atyre të heroit nuk ka më funksion thjesht informativ, por prodhon një efekt estetik të madhështisë dhe të epërsisë absolute. Në këtë kontekst, hiperbola shndërrohet në një mjet themelor të ndërtimit të figurës, duke e zhvendosur atë nga një dimension realist në një dimension të përforcuar simbolik dhe mitik. Kjo strategji narrative shoqërohet edhe me një refleksion të drejtpërdrejtë mbi natyrën e mitizimit, si në formulimin: “Kronikanët janë si poetë… zbukurojnë heronjtë…” , ku autori artikulon në mënyrë eksplicite vetëdijen për procesin e transformimit të historisë në narrativë estetike. Këtu kemi një ndërthurje të tri elementeve themelore: hiperbolës si figurë retorike, ndërtimit të një narrativi spektakolar dhe refleksionit mbi vetë natyrën e mitit. Në krahasim me Marin Barleti, ku mitizimi realizohet përmes një retorike të ngritur por pa u problematizuar si proces, te Zanoviq ai bëhet i vetëdijshëm dhe i artikuluar si pjesë e strukturës së rrëfimit. Si rezultat, figura e Skënderbeut kalon nga një figurë e historisë në një mit kulturor, ku madhështia e heroit nuk buron vetëm nga veprimet e tij, por edhe nga mënyra se si ato rrëfehen dhe interpretohen.
Në rrafshin e funksionit diskursiv, figura e Skënderbeut shërben si një instrument për ndërtimin dhe artikulimin e një diskursi politik të tipit iluminist, ku pushteti konceptohet në terma të sovranitetit dhe të autonomisë. Kjo bëhet e dukshme në formulime të tilla si: “Ai nuk do t’i paguajë askujt taksa… shpata e tij nuk ka paguar…” , të cilat shprehin një refuzim kategorik të çdo forme nënshtrimi dhe një afirmim të fuqishëm të pavarësisë politike. Në këtë kontekst, figura e heroit nuk paraqitet më vetëm si luftëtar kundër një armiku të jashtëm, por si bartëse e një parimi politik universal, ku sovraniteti përkufizohet si e drejtë e patjetërsueshme e një rendi të pavarur. Krahasuar me Barletin, ku këto elemente artikulohen kryesisht në kuadrin e një rezistence historike dhe fetare, te Zanoviq ato marrin formën e një doktrine të mirëfilltë të sovranitetit, duke e vendosur figurën e Skënderbeut në një horizont më të gjerë teorik dhe ideologjik.
Ky dimension diskursiv plotësohet më tej nga integrimi i figurës në një kontekst evropian, ku ajo përdoret për të ndërtuar një narrativë të heroit me vlefshmëri ndërkombëtare. Formulimi: “Ai u urua si Aleksandri i Dytë…” përfaqëson një strategji të qartë të krahasimit analogjik, përmes së cilës Skënderbeu vendoset në të njëjtin plan me figura universale të historisë botërore. Ky proces realizon një funksion të dyfishtë: nga njëra anë, integron figurën në kulturën evropiane dhe, nga ana tjetër, i jep asaj një legjitimitet ndërkombëtar që tejkalon kufijtë e kontekstit lokal. Në këtë mënyrë, figura e Skënderbeut nuk shërben më vetëm për të rrëfyer një histori të së kaluarës, por për të ndërtuar një model të heroit që përfaqëson vlera të përgjithshme dhe që funksionon si referencë në një diskurs të gjerë evropian. Si përfundim, funksioni diskursiv e shndërron figurën në një mjet të artikulimit të ideologjisë dhe të pushtetit, duke e vendosur atë në qendër të një narrative që ndërthur historinë, politikën dhe kulturën në një strukturë të vetme kuptimore.
Parë nga aspekti i funksionit kognitiv, figura e Skënderbeut në tekstin e Stefan Zanoviq organizohet si një prototip konceptual i heroit, përmes të cilit strukturohet përfytyrimi i lexuesit mbi virtytin, pushtetin dhe veprimin. Ky prototip nuk është një përmbledhje e thjeshtë cilësish, por një model i integruar ku ndërthuren trimëria absolute, drejtësia morale, inteligjenca strategjike dhe vetëkontrolli si elemente themelore të një figure ideale. Kjo bëhet e dukshme në formulime të tilla si: “Ai ishte i mençur, i guximshëm, i drejtë…” , ku përshkrimi nuk synon të dokumentojë një karakter historik, por të sintetizojë një model normativ të sjelljes. Në këtë kuptim, funksioni kognitiv i figurës realizohet në dy drejtime kryesore: nga njëra anë, krijon një model për t’u imituar, duke e vendosur heroin si standard të veprimit dhe të moralit; nga ana tjetër, strukturon mënyrën se si lexuesi e organizon realitetin, duke e kategorizuar atë sipas këtij modeli ideal. Krahasuar me Marin Barleti, ku figura e Skënderbeut mbetet e lidhur më fort me dimensionin historik dhe me funksionin e saj në një kontekst konkret, te Zanoviq ajo shndërrohet në një model kognitiv të idealizuar, që operon në një nivel më abstrakt dhe më universal të kuptimit.
Në këtë perspektivë, funksionet e ndryshme të figurës nuk ekzistojnë në mënyrë të izoluar, por ndërveprojnë në një sistem kompleks dhe dinamik, ku secili dimension përforcon dhe plotëson tjetrin. Funksioni identifikues dhe ai simbolik bashkëveprojnë për të krijuar një identitet kolektiv të artikuluar, ku figura e heroit bëhet qendër e vetëpërkufizimit të komunitetit; funksioni simbolik dhe ai mitizues ndërthuren për të prodhuar një hero kulturor, ku historia transformohet në mit dhe vlerat abstrakte marrin formë konkrete; ndërsa funksioni diskursiv dhe ai kognitiv bashkëveprojnë për të ndërtuar një model politik dhe konceptual, ku figura e Skënderbeut shërben si referencë për organizimin e pushtetit dhe të mendimit. Rezultati i këtij ndërveprimi është krijimi i një figure totalizuese, e cila nuk kufizohet në një dimension të vetëm, por operon njëkohësisht në nivele historike, simbolike, ideologjike dhe kognitive.
Në përfundim të këtij kapitulli, analiza dëshmon se figura e Skënderbeut në veprën e Stefan Zanoviq nuk mund të reduktohet as në një figurë thjesht historike dhe as në një konstrukt letrar të izoluar, por duhet kuptuar si një instrument funksional shumëdimensional. Ajo realizon një sërë funksionesh të ndërthurura: identifikon dhe bashkon komunitetin në një identitet të përbashkët, simbolizon një sistem vlerash universale, mitizon historinë përmes mekanizmave të hiperbolizimit dhe të narrativizimit, artikulon një diskurs ideologjik mbi pushtetin dhe sovranitetin, dhe modelon mendimin e lexuesit përmes ndërtimit të një prototipi kognitiv të heroit. Krahasuar me modelin e Marin Barleti, ruhet baza historike e figurës, por funksionet e saj zgjerohen, thellohen dhe bëhen më të ndërgjegjshme në aspektin diskursiv.
Si përfundim i përgjithshëm, figura e Skënderbeut te Zanoviq përfaqëson një transformim thelbësor nga histori në strukturë funksionale, ku çdo aspekt i saj – nga emri dhe titulli, te veprimi dhe përshkrimi – shërben për ndërtimin e një modeli të ri kulturor, politik dhe kognitiv të heroit. Në këtë mënyrë, Skënderbeu nuk mbetet vetëm një figurë e së kaluarës, por bëhet një konstrukt kompleks që artikulon vlerat dhe idetë e Evropës së shekullit XVIII, duke funksionuar si një pikë referimi për interpretimin e historisë dhe të vetë realitetit kulturor.
VI Semantika dhe semasiologjia e figurës së Skënderbeut: nga referenca historike në abstraksion konceptual në veprën e Stefan Zanoviq
Në këtë kapitull, figura e Skënderbeut në veprën Den store Castriotto af Albanien kallad Scanderbeg. Historia nuk trajtohet më si një personazh historik apo si një funksion narrativ i izoluar, por si një njësi semantike në transformim të vazhdueshëm, e cila zhvillon kuptime të shumëfishta nëpërmjet përdorimit diskursiv. Qasja është e dyfishtë dhe metodologjikisht e ndërthurur: semantike, në kuptimin e analizës së përmbajtjes së kuptimit që figura mbart në tekst në çdo nivel përdorimi, dhe semasiologjike, në kuptimin e studimit të evoluimit të këtij kuptimi, të zhvendosjes së tij nga një funksion referencial drejt një funksioni konceptual dhe të përgjithësuar. Në raport me modelin e Marin Barleti, ndryshimi themelor qëndron në kalimin nga një kuptim kryesisht referencial – ku figura funksionon si një njësi historike konkrete e lidhur me një kontekst të caktuar – në një kuptim të abstraguar dhe të konceptualizuar, ku ajo shndërrohet në një kategori semantike me vlefshmëri të zgjeruar kulturore dhe ideologjike. Kjo nënkupton se procesi semantik nuk ndalet në identifikimin e figurës si individ historik, por vazhdon drejt transformimit të saj në një sistem kuptimor të përgjithësuar, i cili tejkalon kufijtë e referencës fillestare.
Në nivelin referencial, figura e Skënderbeut ruan funksionin e saj bazë si njësi historike, e lidhur ngushtë me kohën, hapësirën dhe strukturën genealogjike. Kjo vihet në dukje në formulime të tilla si: “Gjergj Kastrioti ishte djali i Gjon Kastriotit… u edukua në oborrin e Muratit…” , ku emri shënjon një individ të caktuar dhe ku kuptimi i figurës artikulohet përmes një rrjeti referencash konkrete: lidhjeve familjare, kontekstit politik dhe zhvillimit kronologjik të jetës së tij. Në këtë nivel kemi një semantikë të pastër referenciale, ku figura funksionon si indeks historik dhe ku kuptimi është i lidhur drejtpërdrejt me faktin. Krahasuar me Barletin, ku ky nivel përbën dimensionin dominues dhe organizues të gjithë rrëfimit, te Zanoviq ai ka një rol më të kufizuar: shërben si pikënisje, si bazë mbi të cilën ndërtohen shtresat e tjera kuptimore. Kjo dëshmon se, ndonëse semantika fillon nga historia, ajo nuk mbetet e kufizuar në të, por shndërrohet në një proces dinamik të zgjerimit dhe të transformimit të kuptimit.
Ky transformim bëhet i dukshëm në fazën e zhvendosjes semantike, ku figura e Skënderbeut fillon të shkëputet gradualisht nga referenca e saj konkrete dhe të funksionojë si kategori. Përshkrime të tilla si: “Ai ishte fisnik, i drejtë, i mençur…” nuk kanë më funksionin e një karakterizimi individual të kufizuar, por shërbejnë për të artikuluar një sistem cilësish që tejkalojnë individin dhe marrin vlerë të përgjithshme. Në këtë proces realizohet një mekanizëm i dyfishtë semantik: në një fazë të parë, individi paraqitet si bartës i cilësive të caktuara (fisnikëri, drejtësi, mençuri), ndërsa në një fazë të dytë këto cilësi abstrahohen dhe fitojnë autonomi, duke u shndërruar në kategori morale dhe konceptuale të përgjithshme. Në krahasim me Barletin, ku këto cilësi mbeten të lidhura fort me figurën historike dhe me kontekstin e saj konkret, te Zanoviq ato shkëputen nga individi dhe funksionojnë si një sistem vlerash që mund të aplikohet përtej tij. Kjo zhvendosje shënon një kalim nga një semantikë individuale në një semantikë tipologjike, ku figura nuk përfaqëson më vetëm vetveten, por një model të përgjithshëm të heroit.
Në një nivel më të avancuar, ky proces çon në abstraksionin konceptual të figurës, ku Skënderbeu shndërrohet në një tip semantik të konsoliduar, në një kategori që sintetizon një kompleks vlerash dhe funksionesh. Në këtë fazë, figura nuk identifikohet më vetëm përmes historisë së saj, por përmes kuptimeve që mbart dhe që riprodhon në tekst: ajo bëhet një njësi konceptuale që përfaqëson virtytin, drejtësinë, sovranitetin dhe rezistencën. Kjo do të thotë se emri “Skënderbeu” nuk funksionon më vetëm si referencë ndaj një individi historik, por si një shenjë e ngarkuar me përmbajtje të shumëfishta semantike, të cilat aktivizohen në kontekste të ndryshme diskursive. Në këtë mënyrë, figura fiton një polisemi funksionale, ku çdo përdorim i saj në tekst kontribuon në zgjerimin dhe në thellimin e kuptimit.
Si përfundim, analiza semantike dhe semasiologjike tregon se figura e Skënderbeut në veprën e Stefan Zanoviq kalon përmes një procesi të strukturuar transformimi: nga një njësi referenciale historike në një kategori konceptuale të përgjithësuar. Ky proces realizohet përmes disa fazave të ndërthurura: ruajtjes së bazës referenciale, zhvendosjes së kuptimit drejt cilësive të përgjithshme dhe abstraksionit të këtyre cilësive në një sistem konceptual autonom. Në këtë mënyrë, figura e Skënderbeut shndërrohet në një model të idealizuar të heroit, i cili nuk përfaqëson më vetëm një person të së kaluarës, por një strukturë semantike që artikulon dhe transmeton vlera universale në horizontin kulturor dhe ideologjik të Evropës së shekullit XVIII.
Në vijim të analizës semantike dhe semasiologjike, figura e Skënderbeut në tekstin e Stefan Zanoviq paraqitet si një njësi thellësisht polisemike, në kuptimin që ajo nuk mbart një kuptim të vetëm dhe të qëndrueshëm, por një shumësi shtresash semantike që aktivizohen njëkohësisht në përdorim. Kjo polisemi nuk është e rastësishme, por përfaqëson një organizim të ndërgjegjshëm të kuptimit, ku figura funksionon në disa nivele diskursive paralelisht. Në nivelin historik, Skënderbeu paraqitet si luftëtar kundër osmanëve, një aktor konkret i një konflikti të caktuar; në nivelin moral, ai artikulohet si figurë e drejtësisë dhe e virtytit, ku përshkrime të tilla si “Ai ishte fisnik, i drejtë, i mençur…” e zhvendosin kuptimin drejt një sistemi vlerash etike; në nivelin politik, ai funksionon si sovran i pavarur, siç dëshmohet në formulimin: “Ai nuk do t’i paguajë askujt taksa…” ; ndërsa në nivelin simbolik ai shndërrohet në përfaqësues të lirisë dhe të rezistencës si kategori abstrakte. Ky shembull i fundit është veçanërisht ilustrues për natyrën polisemike të figurës: në aspektin historik, fjalia shënjon një refuzim konkret ndaj një autoriteti; në rrafshin politik, ajo artikulon konceptin e sovranitetit; dhe në kontekstin simbolik, ajo përfaqëson idenë e lirisë si vlerë universale. Në këtë mënyrë, figura e Skënderbeut funksionon si një nyje ku ndërthuren dhe bashkëjetojnë disa nivele kuptimore, duke e bërë atë një strukturë semantike komplekse dhe dinamike.
Ky kompleksitet lidhet drejtpërdrejt me procesin e abstraksionit, përmes të cilit kuptimi i figurës zhvendoset nga ngjarja konkrete drejt idesë së përgjithshme. Një shembull tipik i këtij procesi është përshkrimi i betejave, ku “fitoret e shumta me humbje minimale” nuk mbeten në nivelin e një raportimi historik, por transformohen në një shenjë të epërsisë absolute të heroit. Në këtë rast, kemi një kalim të qartë nga ngjarja në model dhe nga modeli në koncept: beteja si fakt historik shndërrohet në model të suksesit të pakrahasueshëm, dhe ky model abstrahohet më tej në një ide të përgjithshme të supremacisë heroike. Ky mekanizëm semantik e zhvendos fokusin nga përshkrimi i realitetit drejt prodhimit të një kuptimi të përgjithësuar, i cili mund të funksionojë pavarësisht nga konteksti konkret.
Një fazë edhe më e avancuar e këtij procesi është kalimi nga individi në simbol universal, ku figura e Skënderbeut shkëputet përfundimisht nga kufijtë e saj historikë dhe integrohet në një sistem më të gjerë referencial. Kjo bëhet e dukshme në formulime të tilla si: “Ai u urua si Aleksandri i Dytë…” , ku krahasimi analogjik me një figurë universale të historisë botërore e zhvendos Skënderbeun nga konteksti shqiptar në një horizont ndërkombëtar simbolik. Ky akt krahasimi realizon një funksion të dyfishtë: nga njëra anë, e universalizon figurën, duke e bërë të krahasueshme me modele të tjera të madhështisë historike; nga ana tjetër, e transformon atë në një arketip, në një figurë paradigmatike që përfaqëson një model të përgjithshëm të heroit. Në krahasim me Marin Barleti, ku figura mbetet më e lidhur me kontekstin konkret dhe me funksionin e saj historik, te Zanoviq ajo fiton një autonomi semantike dhe shndërrohet në një kategori universale të përfaqësimit kulturor.
Nga një perspektivë semasiologjike, ky transformim mund të përshkruhet si një proces progresiv i zhvillimit të kuptimit, i cili kalon nëpër disa faza të dallueshme. Fillimisht kemi fazën e emërtimit, ku figura identifikohet si “Gjergj Kastrioti” , një njësi referenciale e lidhur me një individ konkret. Më pas vjen faza e identifikimit, ku figura konsolidohet si Skënderbeu, një aktor historik me një rol të caktuar në rrëfim. Në vijim, faza e karakterizimit shton dimensionin e cilësive morale dhe shoqërore, duke artikuluar një profil të caktuar etik; kjo pasohet nga faza e simbolizimit, ku figura fillon të përfaqësojë vlera të përgjithshme si virtyti dhe liria; dhe përfundimisht, faza e abstraksionit, ku ajo shndërrohet në një model universal, në një kategori konceptuale që tejkalon çdo referencë konkrete. Ky proces është linear dhe progresiv, në kuptimin që çdo fazë e re nuk e anulon të mëparshmen, por e përfshin dhe e tejkalon atë, duke ndërtuar një strukturë kuptimore gjithnjë e më komplekse. Në këtë mënyrë, figura e Skënderbeut në tekstin e Zanoviq-it përfaqëson një shembull paradigmatik të transformimit semantik nga referenca historike në abstraksion konceptual, ku historia bëhet bazë për ndërtimin e një sistemi të gjerë kuptimor dhe ideologjik.
Në këtë fazë të analizës, ndërveprimi i figurës së Skënderbeut me sistemin onomastik paraqitet si një mekanizëm themelor për prodhimin dhe stabilizimin e kuptimit. Në tekstin e Stefan Zanoviq, semantika e figurës nuk zhvillohet në mënyrë të izoluar, por në një marrëdhënie të ndërsjellë me rrjetin e emrave që e rrethojnë dhe e strukturojnë atë. Kështu, antroponimi “Skënderbeu” nuk funksionon vetëm si emërtim individual, por si shenjë e heroit; “Murati” nuk është vetëm një figurë historike, por shenjë e armikut; ndërsa “Kruja” tejkalon dimensionin e saj gjeografik dhe bëhet shenjë e rezistencës. Këta emra krijojnë një rrjet semantik të organizuar, ku kuptimi zhvillohet në mënyrë progresive: individi artikulohet si rol (heroi, armiku), roli shndërrohet në simbol (rezistenca, kërcënimi), dhe simboli abstrahohet në koncept (liria, sovraniteti, dominimi). Ky mekanizëm tregon se onomastika nuk është një element dekorativ i rrëfimit, por një aparat strukturues që ndërton dhe stabilizon kuptimin në nivele të ndryshme të analizës.
Ky organizim semantik lidhet drejtpërdrejt me dimensionin kognitiv të figurës, përmes të cilit teksti prodhon jo vetëm kuptim, por edhe mënyra të caktuara të të menduarit. Në këtë nivel, figura e Skënderbeut funksionon si një prototip kognitiv, një model ideal i heroit që sintetizon cilësi si trimëria, drejtësia dhe sovraniteti; njëkohësisht, rrëfimi strukturohet përmes skemave konceptuale, ku lufta nuk paraqitet thjesht si përballje fizike, por si konflikt moral midis vlerave të kundërta; ndërsa ngjarjet individuale generalizohen dhe shndërrohen në modele universale të përvojës njerëzore. Si rezultat, lexuesi nuk përvetëson vetëm një seri faktesh historike, por një strukturë mendore përmes së cilës organizon dhe interpreton realitetin. Në këtë kuptim, semantika e figurës shndërrohet në një mekanizëm kognitiv që formëson perceptimin dhe gjykimin.
Në një plan krahasimtar, dallimi midis modelit të Marin Barleti dhe atij të Zanoviq-it bëhet veçanërisht i qartë në mënyrën se si organizohet kuptimi i figurës. Te Barleti, semantika mbetet kryesisht referenciale, figura është e ankoruar në historinë konkrete dhe kuptimi i saj lidhet ngushtë me kontekstin specifik të rrëfimit; funksioni i saj është para së gjithash dokumentues dhe retorik. Ndërsa te Zanoviq, semantika merr një karakter konceptual, figura abstraktohet dhe fiton një autonomi relative ndaj kontekstit, kuptimi i saj përgjithësohet dhe funksioni i saj bëhet modelues, në kuptimin që ajo shërben për të ndërtuar modele interpretative dhe normative. Ky ndryshim nuk është vetëm formal, por përfaqëson një zhvendosje të thellë epistemologjike nga historia si përshkrim drejt historisë si prodhim kuptimi.
Në përfundim të këtij kapitulli, analiza semantike dhe semasiologjike dëshmon se figura e Skënderbeut në tekstin e Stefan Zanoviq kalon nga statusi i një njësie historike në atë të një kategorie konceptuale të përgjithësuar. Kuptimi i saj nuk është i qëndrueshëm dhe i mbyllur, por zhvillohet dhe zgjerohet nëpërmjet përdorimit, duke kaluar nga referenca konkrete në abstraksion dhe nga individi në model. Në këtë proces, figura humbet karakterin e saj ekskluzivisht historik dhe fiton një funksion të ri si strukturë semantike universale, ku emri “Skënderbeu” nuk shënjon më vetëm një person të së kaluarës, por artikulon një ide të përgjithshme: virtytin, sovranitetin dhe lirinë si kategori themelore të përvojës kulturore dhe politike.
VII. Dimensioni historik dhe antropologjik: Skënderbeu si arkiv i kujtesës kolektive në veprën e Stefan Zanoviq
Në këtë fazë të analizës, figura e Skënderbeut në veprën Den store Castriotto af Albanien kallad Scanderbeg. Historia duhet lexuar si një arkiv kulturor i kujtesës kolektive, ku ndërthuren historia si regjistër i ngjarjeve, kujtesa si përpunim kulturor i tyre, identiteti si internalizim shoqëror i figurës dhe antropologjia si sistem i modeleve të sjelljes, vlerave dhe normave. Në raport me Marin Barleti, këtu kemi një zhvendosje të rëndësishme: nga historia e përjetuar, e afërt me horizontin kronikal dhe humanist, drejt kujtesës së institucionalizuar, e cila e përpunon figurën e heroit si model kulturor të transmetueshëm. Kështu, Skënderbeu nuk është më vetëm një figurë e së kaluarës, por një depozitë ku ruhen, organizohen dhe riaktivizohen përvoja historike, norma kolektive dhe vlera identitare.
Në dimensionin historik, rrëfimi i Zanoviq-it ruan kujtesën e ngjarjeve përmes një strukture kronikale që lidhet drejtpërdrejt me modelin barletian, por e riorganizon atë sipas kërkesave të një kulture të mëvonshme interpretuese. Formulime të tilla si: “Murati… pushtoi vendet… Gjergji u kthye… mori Krujën…” përfaqësojnë ngjarje historike të njohura dhe ruajnë një rend themelor kronologjik: pushtimi, humbja, kthimi dhe rikthimi i qendrës politike. Megjithatë, te Zanoviq këto episode nuk funksionojnë vetëm si dokumentim i së kaluarës; ato janë përzgjedhje, organizim dhe riartikullim i kujtesës. Nëse te Barleti kemi një dëshmi më të afërt me kohën historike dhe me traditën humaniste të rrëfimit, te Zanoviq kemi kujtesë të ndërmjetësuar, të filtruar dhe të riformuar nga horizonti ideologjik i shekullit XVIII. Kjo do të thotë se historia nuk riprodhohet thjesht, por riformatohet si material kulturor.
Në trashëgiminë e kujtesës kolektive, figura e Skënderbeut shndërrohet në pikë kristalizimi të përbashkësisë. Kjo del qartë në skena ku komuniteti e njeh dhe e përvetëson heroin si figurë të vetën: “Banorët… të lumtur që panë përsëri djalin e vendit…” . Ky formulim nuk shpreh vetëm gëzimin e një takimi politik, por një akt njohjeje kolektive, ku individi historik shndërrohet në simbol të komunitetit. Skënderbeu paraqitet si “djali i vendit”, pra si figurë e brendshme, e pranuar dhe e përvetësuar nga trupi shoqëror. Funksioni antropologjik i këtij episodi qëndron në krijimin e një identiteti të përbashkët historik: heroi nuk i përket vetëm vetes, as vetëm dinastisë së tij, por bëhet pronë simbolike e komunitetit, një pikë rreth së cilës organizohet vetëdija kolektive.
Në nivelin antropologjik të sjelljes, Skënderbeu paraqitet si model normativ, pra si figurë që jo vetëm kryen veprime, por kodifikon mënyra të të jetuarit dhe të të vepruarit. Shembuj të tillë si: “Ai nuk hakmerrej… ndihmonte të varfrit… ishte i drejtë…” tregojnë se përshkrimet morale nuk janë thjesht ornamente karakterologjike, por norma sjelljeje të propozuara për internalizim. Këtu heroi shndërrohet në një kod etik: ai vetëpërmbahet, ushtron drejtësi, ndihmon të dobëtit dhe nuk e përdor fuqinë si instrument hakmarrjeje. Në krahasim me Barletin, ku morali i heroit lidhet më fort me mbrojtjen e fesë dhe me diskursin e krishterë të rezistencës, te Zanoviq ky moral universalizohet dhe merr formën e një etike të përgjithshme njerëzore. Kjo e vendos Skënderbeun jo vetëm në historinë politike, por edhe në antropologjinë morale të shoqërisë.
Dimensioni ritual dhe simbolik shfaqet veçanërisht në përsëritjen e mobilizimit, betejave dhe fitoreve, të cilat krijojnë një model të qëndrueshëm veprimi kolektiv. Mobilizimi i popullsisë, bashkimi rreth heroit, përballja me armikun dhe fitorja e përsëritur nuk janë vetëm episode ushtarake; ato funksionojnë si rit i përsëritur i bashkësisë. Në këtë kuptim, lufta në tekstin e Zanoviq-it shndërrohet në një akt ritual kolektiv: ajo riprodhon vazhdimisht të njëjtën strukturë identitare, ku komuniteti afirmon veten përmes rezistencës. Përsëritja e betejës krijon një ritëm simbolik të kujtesës: rrezik, mobilizim, provë, fitore. Kështu, rituali i luftës nuk është vetëm mekanizëm narrativ, por edhe strukturë identitare, përmes së cilës komuniteti e njeh veten si bashkësi rezistence.
Krahas luftës, edhe episodet e jetës shoqërore, sidomos martesa dhe festat, kanë funksion antropologjik dhe simbolik. Formulime të tilla si: “Martesa… festa… valle…” tregojnë se teksti nuk e ndërton heroin vetëm në hapësirën e luftës, por edhe në hapësirën e jetës së përditshme, të riteve sociale dhe të organizimit kulturor. Martesa dhe festimet nuk janë elemente të rastësishme dekorative; ato e lidhin figurën heroike me ciklin e jetës shoqërore dhe me vazhdimësinë e komunitetit. Në këtë mënyrë, Skënderbeu humanizohet: ai nuk mbetet vetëm luftëtar i jashtëzakonshëm, por bëhet pjesë e jetës së përbashkët, e ritit, e ceremonisë dhe e gëzimit kolektiv. Kjo e zgjeron funksionin e tij nga simbol i luftës në figurë të plotë kulturore, ku bashkohen heroizmi, jeta sociale dhe kujtesa e komunitetit.
Në vijim të dimensionit historik dhe antropologjik, figura e Skënderbeut në tekstin e Stefan Zanoviq shfaqet si një mekanizëm i qartë i transmetimit ndërgjeneracional, duke tejkaluar kufijtë e kohës së saj historike dhe duke u projektuar si një model për të ardhmen. Referencat e vazhdueshme ndaj lavdisë së tij, ndaj kujtesës që duhet ruajtur dhe ndaj pasardhësve që duhet ta trashëgojnë këtë figurë krijojnë një horizont temporal të zgjeruar, ku heroi nuk është më vetëm figurë e një epoke të caktuar, por një pikë e vazhdueshme referimi. Në këtë kuptim, funksioni i figurës nuk është vetëm përfaqësues, por edhe transmetues: ajo shërben për të ruajtur kujtesën dhe për ta kaluar atë nga një brez në tjetrin. Kjo e shndërron Skënderbeun në një mekanizëm të trashëgimisë kulturore, ku historia nuk mbetet e mbyllur në të kaluarën, por vazhdon të jetojë si model i riprodhueshëm në kohë.
Ky funksion lidhet drejtpërdrejt me procesin e universalizimit antropologjik, përmes të cilit figura e Skënderbeut shkëputet nga konteksti i saj lokal dhe integrohet në një sistem më të gjerë kulturor evropian. Formulime të tilla si: “Ai u nderua nga mbretër dhe princër…” tregojnë se figura e heroit nuk mbetet e kufizuar në hapësirën shqiptare apo ballkanike, por përfshihet në një rrjet më të gjerë njohjeje dhe legjitimimi ndërkombëtar. Në këtë mënyrë, Skënderbeu bëhet pjesë e kujtesës evropiane, duke tejkaluar kufijtë etnikë dhe duke u shndërruar në një figurë me vlefshmëri universale. Krahasuar me Marin Barleti, ku figura mbetet më e lidhur me kontekstin shqiptar dhe me një hapësirë evropiane ende të kufizuar, te Zanoviq kemi një zgjerim të vetëdijshëm të kësaj kujtese në një plan më të gjerë kulturor dhe ideologjik.
Në këtë kontekst, kujtesa që ndërton teksti nuk duhet kuptuar si një pasqyrim neutral i së kaluarës, por si një konstrukt ideologjik i ndërtuar përmes mekanizmave të përzgjedhjes dhe të amplifikimit. Ngjarjet historike nuk paraqiten në mënyrë të baraspeshuar, por organizohen sipas një logjike që favorizon ndërtimin e një narrative heroike: fitoret theksohen dhe amplifikohen, ndërsa humbjet minimizohen ose reduktohen. Kjo vihet re në përshkrimet e betejave, ku raportet midis humbjeve dhe fitoreve krijojnë një imazh të epërsisë absolute të heroit . Në këtë mënyrë, kujtesa nuk është thjesht ruajtje e së kaluarës, por një proces aktiv ndërtimi, ku historia organizohet në funksion të legjitimimit të figurës dhe të prodhimit të një modeli të caktuar interpretativ. Kjo e vendos tekstin në një raport të drejtpërdrejtë me ideologjinë, duke e bërë kujtesën një instrument të artikulimit të vlerave dhe të identitetit.
Në një plan krahasimtar, dallimi midis modelit të Marin Barleti dhe atij të Zanoviq-it bëhet i qartë në mënyrën se si konceptohet dhe funksionon kujtesa. Te Barleti, ajo ka karakter më të afërt me dëshminë historike dhe me përpjekjen për të dokumentuar ngjarjet në një mënyrë relativisht të drejtpërdrejtë; figura e Skënderbeut mbetet kryesisht hero i kohës së vet dhe funksioni i rrëfimit është dokumentues dhe legjitimues. Ndërsa te Zanoviq, kujtesa merr formën e një konstrukti kulturor, ku figura e heroit shndërrohet në një arkiv të përqendruar të përvojës historike dhe të vlerave kolektive; funksioni i rrëfimit bëhet transmetues dhe modelues, ndërsa shtrirja e figurës zgjerohet në një plan të gjerë evropian.
Në përfundim të këtij kapitulli, analiza historiko-antropologjike dëshmon se figura e Skënderbeut në tekstin e Stefan Zanoviq nuk mund të reduktohet në një figurë historike të izoluar, por duhet kuptuar si një arkiv i kujtesës kolektive, në të cilin ndërthuren ngjarjet historike, vlerat morale, modelet e sjelljes dhe strukturat identitare. Kjo figurë përmban dhe transmeton një përvojë të përbashkët, duke e shndërruar historinë në traditë dhe traditën në identitet. Në këtë mënyrë, Zanoviq realizon një transformim të thellë të figurës së Skënderbeut: nga një aktor i së kaluarës në një mekanizëm kulturor të ruajtjes dhe të transmetimit të kujtesës kolektive, i cili vazhdon të funksionojë përtej kohës dhe hapësirës së tij origjinale.
VIII. Përfundime
Mbështetur në analizën e gjertanishme mund të themi se vepra Den store Castriotto af Albanien kallad Scanderbeg. Historia e Stefan Zanoviq nuk mund të trajtohet si burim primar historik, por si një tekst sekondar, i konceptuar dhe i artikuluar mbi matricën historiografike të Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis të Marin Barleti. Kjo premisë ka orientuar analizën drejt një qasjeje të integruar krahasimtare historiko-filologjike, intertekstuale, semiotike dhe kognitive, duke e vendosur tekstin e shekullit XVIII në një raport të drejtpërdrejtë dhe dinamik me traditën humaniste të shekullit XVI, si dhe me diskursin iluminist evropian.
Studimi ynë mbi bazën strukturore dhe narrative, na ka dëshmuar se Zanoviq ruan skeletin themelor kronikal të modelit barletian – origjinën fisnike të heroit, fazën e pengmarrjes në oborrin osman, procesin e formimit, rikthimin në atdhe dhe ciklin e betejave – por e transformon këtë strukturë në një narrativë të dramatizuar, të moralizuar dhe estetikisht të amplifikuar. Episodet historike ndërthuren me shtresa të reja diskursive, si prologët alegorikë, ndërhyrjet autoriale, refleksionet mbi vetë natyrën e mitizimit dhe hiperbolizimi i veprimit heroik. Si rezultat, historia largohet nga funksioni i saj dokumentues dhe shndërrohet në një sistem narrativ me funksion të dyfishtë – didaktik dhe estetik – karakteristik për kulturën intelektuale të iluminizmit evropian.
Në rrafshin onomastik dhe funksional, studimi ka evidentuar se sistemi i emrave, titujve dhe hapësirave nuk vepron thjesht si një aparat referencial, por si një mekanizëm kompleks strukturues i kuptimit. Figura e Skënderbeut funksionon si një nyje semantike dhe diskursive, në të cilën ndërthuren disa funksione themelore: funksioni identifikues, që e vendos atë në qendër të artikulimit të identitetit kolektiv; funksioni simbolik, që e ngarkon figurën me vlera universale si drejtësia, liria dhe virtyti; funksioni mitizues, që realizohet përmes hiperbolizimit dhe idealizimit; funksioni diskursiv, që artikulon sovranitetin dhe etikën politike; si dhe funksioni kognitiv, që e shndërron figurën në një model prototipik të heroit në strukturën mendore të lexuesit. Në krahasim me modelin barletian, ku figura mbetet më e lidhur me realitetin historik dhe retorikën humaniste, te Zanoviq ajo shndërrohet në një strukturë funksionale shumëdimensionale, që operon në disa nivele semantike dhe ideologjike njëkohësisht.
Në dimensionin semantik dhe semasiologjik, analiza ka vënë në dukje një proces të qartë të abstraksionit të figurës, përmes të cilit ajo kalon nga një referencë historike konkrete – Gjergj Kastrioti – në një kategori konceptuale universale. Ky proces shoqërohet me një polisemi funksionale, ku figura e Skënderbeut mbart njëkohësisht kuptime historike, morale, politike dhe simbolike. Në këtë kontekst, emri nuk funksionon më vetëm si shenjë referuese ndaj një individi historik, por si një koncept i përgjithësuar që artikulon idenë e virtytit, sovranitetit dhe rezistencës, duke e zhvendosur figurën nga fusha e historisë drejt sferës së konceptualizimit abstrakt.
Në aspektin historiko-antropologjik, studimi ka arritur në përfundimin se figura e Skënderbeut funksionon si një arkiv i strukturuar i kujtesës kolektive. Teksti i Zanoviq-it nuk kufizohet në transmetimin e ngjarjeve historike, por ndërton një kujtesë të përzgjedhur, të amplifikuar dhe të ideologjizuar, e cila jo vetëm që ruan përvojën historike, por edhe modelon normat e sjelljes, strukturon etikën kolektive, artikulon identitetin dhe e universalizon figurën në hapësirën kulturore evropiane. Në këtë mënyrë, historia transformohet në traditë, ndërsa tradita institucionalizohet si formë e qëndrueshme e kujtesës kulturore.
Analiza jonë na dëshmon se ndërtimi i figurës së Skënderbeut në këtë vepër realizohet përmes një procesi të trefishtë: transmetimit, përmes ruajtjes së modelit barletian; transformimit, përmes adaptimit në diskursin iluminist evropian; dhe abstraksionit, përmes shndërrimit të figurës në një koncept universal. Si rezultat i këtij procesi, Skënderbeu në veprën e Zanoviq-it nuk paraqitet më thjesht si një hero i historisë, por si një strukturë komplekse kulturore, semantike dhe antropologjike, në të cilën ndërthuren historia, miti dhe ideologjia. Në këtë kuptim, figura e tij tejkalon kufijtë e referencës historike dhe shndërrohet në një model interpretativ, përmes të cilit Evropa e shekullit XVIII ripërpunon dhe riartikolon trashëgiminë e saj historike në funksion të vlerave universale të kohës.
Prishtinë, nëntor 2025
Literatura e konsultuar
Barleti, Marin. Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis. Roma, 1508.
Zannovich, Stephan. Den store Castriotto af Albanien kallad Scanderbeg. Historia. Stockholm, 1788.
Buda, Aleks. Skënderbeu dhe epoka e tij. Tiranë, 1984.
Schmitt, Oliver Jens. Skanderbeg. München, 2009.
Lakoff, George, and Mark Johnson. Metaphors We Live By. Chicago, 1980.
Halbwachs, Maurice. La mémoire collective. Paris, 1950.
Assmann, Jan. Cultural Memory. Cambridge, 2011.
Eco, Umberto. A Theory of Semiotics. 1976.
Genette, Gérard. Narrative Discourse. 1980.
Propp, Vladimir. Morphology of the Folktale. 1968.
Komentet