Na ishte dikur një baba i cili kishte një vajzë që e quanin Elsa e Mençur. Kur ajo u rrit, babai i saj tha: “Duhet t’i japim një burrë.” “Po,” tha nëna e saj, “nëse dikush do ta dojë.” Më në fund, një farë Hansi erdhi nga larg dhe i kërkoi dorën për martesë, por vetëm me kusht që Elsa e Mençur të ishte vërtet e mençur. “Oh,” tha babai i saj, “ajo e ka kokën plot!” Dhe nëna e saj shtoi: “Oh, ajo sheh erën që fryn në rrugë dhe dëgjon mizat që kolliten.” “Po,” tha Hansi, “nëse nuk është e mençur, nuk do ta marr.” Në tavolinë, pasi hëngri, nëna e saj tha: “Elsa, shko në bodrum dhe merr pak birrë.” Ajo mori filxhanin nga muri, hyri në bodrum dhe gjatë rrugës e përplaste kapakun me forcë që të mos mërzitej. Kur ishte në bodrum, mori stolin dhe e vendosi përpara fuçisë, në mënyrë që të mos përkulej dhe të rrezikonte të lëndonte shpinën dhe të futej në ndonjë telashe të papritur. Pastaj vendosi filxhanin përpara saj dhe hapi rubinetin, dhe ndërsa birra rridhte, duke mos dashur t’i linte sytë pa lëvizur, i ngriti ato drejt murit. Shikoi andej-këndej derisa pa, pikërisht mbi kokën e saj, një kazmë që ndërtuesit e kishin lënë atje gabimisht. Pastaj Elsa e mençur filloi të qante dhe tha: “Nëse martohem me Hansin dhe kemi një djalë, dhe kur të rritet e dërgojmë poshtë në bodrum për të mbushur birrë, kazma do të bjerë mbi kokën e tij dhe do ta vrasë!” Kështu që ajo u ul aty duke qarë me gjithë shpirt për fatkeqësinë që po afronte. Lart po prisnin birrën, por Elsa e mençur nuk erdhi që nuk erdhi. Pastaj nëna i tha shërbëtores: “Zbrit në bodrum dhe shiko ku është Elsa.” Shërbëtorja shkoi dhe e gjeti të ulur përpara fuçisë, duke qarë me zë të lartë. “Elsa, pse po qan?” pyeti shërbëtorja. “Ah,” u përgjigj ajo, “a nuk duhet të qaj? Nëse martohem me Hansin dhe kemi një djalë të vogël, dhe kur të rritet e çojmë poshtë në bodrum për të mbushur birrë, ndoshta kazma do t’i bjerë mbi kokë dhe do ta vrasë.” Shërbëtorja tha, “Por shiko sa e mençur është Elsa jonë!” Ajo u ul pranë saj dhe filloi të qante edhe ajo për këtë fatkeqësi. Pas pak kohe, meqenëse shërbëtorja nuk u kthye dhe atyre lart iu ishte tharë buza, burri i tha shërbëtorit, “Zbrit në bodrum dhe shiko ku janë Elsa dhe shërbëtorja.” Shërbëtori zbriti, dhe aty ishin Elsa e mençur dhe shërbëtorja duke qarë së bashku. Dhe ai pyeti, “Pse po qan?” – “Ah,” tha Elsa, “a nuk duhet të qaj? Nëse martohem me Hansin dhe kemi një djalë të vogël, dhe kur të rritet e çojmë poshtë në bodrum për të mbushur birrë, ndoshta kazma do t’i bjerë mbi kokë dhe do ta vrasë.” Pastaj shërbëtori tha, “Shiko sa e mençur është Elsa jonë!” Ai u ul pranë saj dhe gjithashtu filloi të bërtiste me zë të lartë. Lart ata pritën shërbëtorin, por meqenëse ai nuk erdhi kurrë, burri i tha gruas së tij: “Zbrit në bodrum dhe shiko ku është Elsa.” Gruaja zbriti, i gjeti të tre duke u ankuar dhe pyeti pse. Pastaj Elsa i tha edhe asaj se fëmija i saj i ardhshëm me siguri do të vritej nga kazma sapo të rritej dhe duhej të mbushte birrë, dhe kazma ra. Pastaj nëna tha gjithashtu: “Shikoni sa e mençur është Elsa jonë!” Ajo u ul dhe qau me ta. Lart burri priti pak më gjatë, por meqenëse gruaja e tij nuk u kthye dhe ai po bëhej më i etur, ai tha: “Do të zbres vetë në bodrum dhe do të shoh ku është Elsa.” Por kur arriti në bodrum dhe i pa të gjithë duke qarë, njëri pranë tjetrit, dhe dëgjoi arsyen – domethënë, se ishte fëmija që Elsa mund të lindte një ditë, i cili mund të vritej nga kazma nëse do të ulej nën të dhe do të merrte birrë pikërisht kur kazma binte – atëherë thirri: “Shikoni sa e mençur është Elsa jonë!” Ai u ul dhe filloi të qante me të tjerët. Lart, dhëndri mbeti vetëm për një kohë të gjatë; pastaj, meqenëse askush nuk u kthye, mendoi: “Ata duhet të të presin poshtë; duhet të zbresësh edhe ti dhe të shohësh çfarë po bëjnë.” Kur zbriti, i gjeti të pestë ulur atje duke qarë dhe duke vajtuar, secili më i mjerë se tjetri. “Çfarë fatkeqësie ka ndodhur?” pyeti ai. “Ah, i dashur Hans,” tha Elsa, “nëse martohemi dhe kemi një fëmijë, dhe ai rritet dhe e dërgojmë këtu për të mbushur birrë, atëherë kazma që ka mbetur atje lart mund të bjerë mbi kokën e tij dhe t’ia çajë; dhe a nuk do të qajmë?” – “Epo,” tha Hansi, “mençuria jote më mjafton, dhe meqenëse je kaq e mençur, do të të marr për grua.” Ai e kapi për dore, e çoi lart dhe u martua me të.

1.
Shtëpi, e ëmbla shtëpi,a nuk thashë që do kthehem një ditë?
SE,së shpejti,jam aty,ndaj hap derën dil më prit!
Në ika dikur,të braktisa,nuk e bëra atë për vakancë
Sado rrugë të gjatë nisa, malli më ndoqi pas.
2.
As që doja të ikja,ti vet e pe: a nuk qeshë unë hundë e buzë?
Si qiell sterrë plot re,gojëmbyllur si të kisha rënë në pus!
Po ZOTI ma lexoi dëshirën(rrebeshe atë ditë dërgoi)
E bëri të qajë natyrën dhe mua as më flitej me gojë.

3.
A kini parë të vdekur të gjallë (i vdekuri qeshë unë atë ditë)
E kujtoj atë ditë e ma”shpallë”(atë ditë më qenë mbytur gjemitë)
Sosa në AMERIKË dhe u çudita(nëntori këtu qenka behar)
Gjiri i PERËNDISË është FLORIDA( por me mendje unë jam në MBROSTAR)
4.
Dëgjoja që këndonte blibli(pas pak xërr-xërr një gjinkallë)
Po këtu as u njohka dimri(jo,po kot nuk thonë se ky vend është përrallë)
Njerëzit dalin me të shkurtëra (me të shkurtëra shtyj karrocën e mbesës)
Po pse me”gropa” më ngjan rruga apo pse jam mbytur debulesës?
5.
Jo. Është malli që nuk më lë ,si shpata e DEMOKLEUT mbi kokë
Një lemëz griq-griq më zë (në grykë më bëhet një”komb”
Më shpie djali të shoh çudira (në ORLANDO apo në BUSH_GARDEN)
Ku ka ferra për iriqa… nuk ka dhe mendja ujem
6.
Ujem se mendja arratiset (tutje dhe çan oqeanin)
E di mirë ku bitiset (në SHQIPËRI ku dua të jap xhanin)
Erdha këtu për fare pak (erdhëm sa të rritim mbesën)
Por mbetëm këtu gjatë (sikur së prapi e lexoj “lincensën”)
7.
E freskët mbeti mbresa e mallit ( e gjallë.e prekshme çdo ditë)
E dini pse rritet vëllimi i oqeanit ( nga ne të ardhurit me mërzitë)
Mërzia njëherë nuk m’u hoq,sado që AMERIKA është bekimi i ZOTIT
Shpirti im si mbi prush u poq ( mos u çuditni nëse një burri i bie loti)
8.
Kam hyrë si doku në ujë dhe koka m’u mbulua me thinja
Çdo ditë nga mendja rrëmujë ( me mendje çdo ditë jam nga SHQIPËRIA)
Kam shtëpinë atje në një pallat,në MBROSTAR-URA në FIER
Atje jo vetëm “rihem”,po zë “hedh shtat” dhe “mjerë kush përpara më del”?
9.
Atje marr fuqi si ANTEU,sa prek me këmbë SHQIPËRINË time
Dhe djalli të dalë nga dheu,unë e bëj copë e thërrime
Pa lëre kur mbrrij në MBROSTAR-URA (më ikën mërzia tak-fap)
Këtu nuk kam një,po “dhjetë lëkura” dhe rihem e nuk jam më plak.
10.
Pa ngjitem me vrap në kodër (në kodër ullinj e vila)
Dhe zë bërtas si i vogël:- Këtu do më kini përdita!
Tani po.Jam i plotë dhe asnjë gjë nuk më mungon
Takoj plot miq e shokë ( mërgimtar,ku je? Më dëgjon?)
11.
Nuk ka si vendi yt (aty ku të ka rënë koka)
Mërgimtar!NGa mërgimi ik(Shqipëria është më e bukur se gjithë bota)

Shënim: jam larguar nga SHQIPËRIA më 9 nëntor 2000(shpresoja mos ma jepini vizën,por ma dhanë).Tërë natën qielli ra për tokë dhe xhadja u mbulua nga dhera,sikur i bënin jehonë mërzitjes sime. Vajta për pak në FLORIDA për të rritur çupën e djalit dhe mbeta atje për 12-vjet. Ditën që ika shkrova poezinë”Portën e emigrimit e mbylla” dhe arin e botës të më falin,nuk bëj këmbë më kund.
Po e dërgoj këtë poezi si apel për gjithë të ikurit nga vendi.

Tiranë,9 janar 2026

Kur flet Sharri plak

Kur flet Sharri plak,
nuk flet me zë njeriu,
por me gjëmim shekujsh
që s’i ka dëgjuar askush me kohë.

Ai nuk ankohet
malet nuk ankohen.
Ata mbajnë.
Mbajnë borë,
mbajnë erë,
mbajnë kufij të vizatuar pa i pyetur,
dhe njerëz që ikin
si gjethe të turpëruara.

Kur flet Sharri plak,
gurët i bien fjalët nga goja.
Rrëshqasin poshtë,
jo nga egërsia,
por nga pesha e heshtjes së gjatë.
Sepse edhe durimi i malit ka një prag.

Ai ka parë breza
të lindin me shpresë të hollë
dhe të plaken para kohe.
Ka parë djersa të thahen pa u shpërblyer,
shtëpi të mbyllen me dry dhe varre të mbushen me emra të rinj.

Sharri di ç’është padrejtësia:
është kur rruga s’arrin kurrë,
kur fjala mbetet në zyrë,
kur ligji ftohet para se të ngrohet për njeriun.

Kur flet Sharri plak,
ai s’thërret revolucion.
Ai thërret kujtesë.
Thotë: Mos më shikoni
vetëm si bukuri.
Unë jam dëshmitar.
Dhe dëshmitarët, një ditë, flasin.

Por në thellësi të zërit të tij të ashpër,
dridhet një besim i vjetër:
se njeriu që dëgjon malin,
nuk është krejt i humbur.
Se edhe pas dimrit më të gjatë,
maja e di si ruhet drita.

Rrezja

Nga maja e Shkëizenit dhe Korabit
lind një rreze shprese
e dobët në fillim,
si fjalë që mezi guxon të dalë nga goja
pas një nate të gjatë padrejtësie.

Ajo nuk zbret me britmë,
as me flamuj premtimesh.
Rrëshqet ngadalë mbi borë,
prek gurët e lodhur,
dhe u thotë: pritni edhe pak.

Mali, që di vetëm të qëndrojë,
e njeh këtë dritë.
E ka parë rrallë,
por mjaftueshëm sa të mos dorëzohet.

Edhe kur shiu i ka larë
plagët me kripë,
edhe kur heshtja ka qenë ligj.

Poshtë,
në lugina të përmbytura,
njerëzit ende numërojnë humbje.

Por sytë u ngrihen lart,
aty ku majat s’përkulen,
aty ku drita lind pa pyetur kë ka mbi vete.

Kjo rreze nuk premton mrekulli.
Ajo premton qëndrueshmëri.
Që pas ujit vjen toka,
pas errësirës shikimi,
pas mjerimit fjala.

Dhe ndoshta,
pikërisht nga aty
ku Shqipëria duket më e ashpër,
më e ftohtë,
më e braktisur,
fillon të mësohet sërish si lind shpresa:
jo nga poshtë,
por nga majat që nuk u shitën kurrë.

Edhe gurët…
(Theth)

Edhe gurët shkëputen
nga padrejtësia në Theth.
Jo nga shiu vetëm shiu është veç alibia e qiellit.
Ata bien se u lodhën
së duruari peshën e padrejtë
të shekujve mbi shpinë.

Mali, plak i heshtur,
ka parë më shumë se ç’duhet:
premtime që s’u bënë bukë,
ligje që s’u bënë strehë,
dhe njerëz që u bënë hije në tokën e vet.

Gurët rrinë pezull për vite të tëra,
si fjalë që s’guxohen të thuhen.
Dhe një ditë kur padrejtësia rëndon më shumë se graviteti ata këputen.
Bien.
Jo me zhurmë revolte,
por me lodhjen e të vërtetës.
Thethi s’është kartolinë sot.
Është plagë alpine,
ku bukuria s’mbulon më varfërinë,
dhe turisti s’e sheh çfarë i numëron banori çdo dimër:
ditë pa rrugë,
net pa zë,
premtime që rrëshqasin si gurë.

Edhe njeriu këtu jeton i varur në shpat,
mes qiellit që s’e mbron dhe tokës që s’e mban.
Ai s’ankohet
se ankesa këtu ka mësuar të bjerë në humnerë.
Por kur bien gurët,
mali flet.
Dhe fjala e malit është e rëndë,
e ftohtë,
e pamohueshme.
Se kur drejtësia mungon gjatë,
edhe guri bëhet protestë,
edhe natyra humb durimin njerëzor.

Nën ujë, nën barrë

Qielli u ul këmbëkryq mbi shtëpitë,
i rëndë,
i zymtë,
pa fjalë mëshire.

Shiu nuk bie
ai shtrydh plagë,
pikë-pikë,
mbi tjegulla të varfra e shpresa të kalbura.

Rrugët janë varreza të ditës së djeshme.
Uji i ndotur mban erë harrese,
pasqyron fytyra të lodhura që s’kanë më fuqi as të ankohen.

Fëmijët shohin nga dritarja,
sytë e tyre pyetje pa përgjigje.

Në shtëpi të ulëta,
ku muret pinë lagështirë
si pleq që pijnë dhimbjen,
njerëzit presin.

Presin që shiu të ndalet,
presin që shteti të kujtohet,
presin, sepse vetëm këtë dinë të bëjnë.

Lumi,
vëlla i varfërisë,
ka dalë nga shtrati,
si i çmendur që s’e mban më padrejtësinë.
Ai hyn në dhoma pa trokitur,
ulet në mes të sofrës,
dhe tallet me bukën e pakët.

Oh,
Shqipëri e lagur deri në palcë,
ti nuk përmbytesh
sot ti ke kohë që je nën ujë.

Nën premtime,
nën heshtje,
nën një qiell që di vetëm të qajë.

Dhe prapë,
në këtë mjerim të trashë,
një njeri hap derën për tjetrin,
një nënë shtrëngon fëmijën më fort se frikën,
një dritë e vogël dridhet por nuk shuhet.

Se edhe mjerimi,
kur zgjatet shumë,
fillon të lindë revoltë.
Dhe ndoshta, një ditë,
jo shiu por zëri i njerëzve
do të thyejë këtë heshtje të përmbytur.

Shqipëria nën ujë

Shiu bie si kujtim i rëndë mbi dritare,
rrugët heshtin nën hapa uji e balte.

Qytetet mbajnë frymën,
si fëmijë që presin diellin pas stuhisë.

Lumi del nga shtrati,
jo nga zemërimi,
por nga teprica e lotëve të qiellit.

Shtëpitë flasin me dritë të zbehtë,
dritare që nuk flenë.

Në oborre notojnë ëndrra të vogla,
një biçikletë,
një karrige,
një ditë e zakonshme
që u shty për nesër.

Por nën këtë ujë të ftohtë
rreh një zemër e fortë.

Njerëz që ndajnë bukën,
duar që ngrihen mbi dallgë,
shpresë që nuk përmbytet.

Dhe kur shiu të lodhet së rëni,
Shqipëria do të ngrihet sërish,
me baltë në këpucë dhe diell në sy.

Kur i pangopuri nga uria proteston

Kur i pangopuri nga uria proteston,
nuk bërtet për bukë
bërtet për dinjitet.

Se buka,
kur vjen si lëmoshë,
ta shuan stomakun por ta vret njeriun.

Ai del në rrugë me duar bosh,
xhepat i ka plot ajër dhe shpinën të përkulur
nga pritja.

Fjalët i janë bërë kallo në gojë,
sepse i ka përsëritur për vite
pa u dëgjuar.

Protesta e tij
s’ka pankarta të bukura.
Ka sy të futur thellë
në kafkë,
ka zë që dridhet jo nga frika,
por nga uria e gjatë
që s’të lë as të zemërohesh si duhet.

Rreth tij kalojnë të ngopurit e tjerë,
të ushqyer me premtime,
me fjalë boshe,
me tryeza ku buka s’numërohet.

Ata e shohin si problem,
jo si pasqyrë.

Kur i pangopuri
nga uria proteston,
është vetë sistemi që po kollitet.

Se uria nuk lind nga mungesa,
por nga shpërndarja e padrejtë e jetës.

Dhe ai nuk kërkon shumë.
Kërkon të mos jetojë si fajtor
që lindi i varfër.
Kërkon të mos i numërojë ditët
me stomak bosh dhe shpresë edhe më bosh.
Se protesta e tij nuk është kërcënim.
Është paralajmërim:
kur njeriu s’ka më ç’të humbasë,
heshtja vdes e para.

Ne kërkojmë dritën e drejtësisë

Ne kërkojmë dritën e drejtësisë,
jo si lëmoshë që jepet nga dritaret e larta,
por si diell që u takon të gjithëve,
pa emër,
pa parti,
pa çmim.

E kërkojmë me këpucë të grisura,
me duar që dinë punën por s’e njohin shpërblimin.

E kërkojmë në korridore të ftohta,
ku fjala humbet dhe letra peshon më shumë se njeriu.

Drejtësia jonë s’ka ardhur ende.
Ajo vonohet,
si trenat në vendet e harruara,
si premtimet që plaken pa u mbajtur.

Ndërkohë, padrejtësia ecën shpejt,
me makinë,
me zë të fortë,
me xhepa plot.

Ne kërkojmë dritë
sepse kemi jetuar gjatë në hije.

Hije ligjesh
që s’na panë kurrë,
hije vendimesh
që ranë mbi ne pa na pyetur.

Hije
ku u rritën fëmijë
që mësuan herët të mos presin shumë.

Dhe mos na thoni të kemi durim.
Durimi ynë ka rrudha,
ka varre,
ka vite që s’kthehen.

Edhe nata,
kur zgjat tepër,
bëhet padrejtësi.

Ne kërkojmë
dritën e drejtësisë q
ë të mos na verbojë,
por të na tregojë rrugën.

Që guri të mos bjerë më
nga malli për të folur,
që mali të mos protestojë
në vend të njeriut,
që buka të mos vijë me turp.

Sepse pa drejtësi,
pa këtë dritë të thjeshtë e të fortë,
jeta jonë mbetet një pritje
e lagur,
një shpresë e lodhur,
një Migjen i përditshëm
që ende s’ka mbaruar së u shkruari.

E vërteta mbi dhimbjen e pafund

E vërteta mbi dhimbjen e pafund
nuk është britmë.
Është zë i ulët
që s’ka më kujt t’i drejtohet.

Dhimbja
nuk vjen si stuhi,
ajo vjen si lagështirë muresh,
që futet ngadalë në palcë
dhe s’të lë as të ikësh,
as të rrëzohesh si duhet.

Ajo rri me njeriun çdo ditë,
në bukën e kursyer,
në punën pa emër,
në shpresën që zgjatet
derisa bëhet barrë.

Dhimbja e pafund
nuk qan
ajo mëson të jetojë.

E vërteta është se njerëzit mësohen me padrejtësinë.
Jo sepse e pranojnë,
por sepse lodhen së luftuari
me duar bosh dhe sy të padëgjuar.

Kështu lind heshtja,
jo nga paqja,
por nga rraskapitja.

Dhimbja e pafund
nuk ka kulm tragjik.
Ka mëngjese të njëjta, r
rugë që s’të çojnë askund,
dhe net ku mendimet janë më të zhurmshme se uria.
E vërteta më e rëndë është kjo:
dhimbja vazhdon
jo sepse është e fortë,
por sepse është normale
në një botë që ka harruar të skuqet nga turpi.
Por edhe këtu,
në këtë errësirë të zgjatur,
ajo ruan një sekret:
dhimbja e pafund është provë
se njeriu ende ndien.
Dhe për sa kohë ndien, ai ende s’është thyer plotësisht.
Sepse dita që dhimbja s’do të dhembë më, nuk është shërim është fundi.

Kur do të ketë dritë mbi këto shkrepa

Kur do të ketë dritë mbi këto shkrepa?
Pyesin gurët që digjen nga dimri,
pyesin shtëpitë me dritare të mbyllura herët,
pyesin njerëzit që janë lodhur
duke e pritur mëngjesin si mrekulli.

Drita nuk vonohet se s’di rrugën.

Ajo vonohet se dikush ia ka zënë udhën
me hije interesash,
me mure fjalësh të bukura dhe zemra të ftohta.

Shkrepët rrinë drejt,
jo sepse s’dhembin, por sepse s’kanë ku bien.
Ato mbajnë mbi shpinë histori të paqarta,
premtime të gërryera,
dhe shpresa që s’u lanë kurrë të piqen.

Kur do të ketë dritë?
Jo kur të flitet më shumë,
por kur të dëgjohet më në fund.
Jo kur të shkruhen ligje të reja,
por kur drejtësia të zbresë nga zyrat dhe të ecë zbathur mes njerëzve.

Drita do të vijë ngadalë,
si dielli në mëngjes mali,
pa zhurmë,
pa ceremoni,
por me një ndryshim të vogël e të madh:
kur njeriu s’do të ketë frikë të thotë të vërtetën
dhe të mos ndëshkohet për të.
Dhe atëherë, këto shkrepa nuk do të jenë më simbol dhimbjeje,
por dëshmi që edhe toka më e ashpër nuk e refuzon
dritën vetëm e pret gjatë.

Po të shoh përmes “dritës” së Hënës

Po të shoh përmes “dritës” së Hënës,
jo si dritë e ngrohtë,
por si pasqyrë e hollë e çdo dhimbjeje të fshehur.

Ti dukesh aty
jo i plotë,
jo i gëzuar,
por i qëndruar,
me hijet e natës mbi shpatulla.

Hëna nuk flet.
Ajo thjesht pasqyron.

Si njeriu që sheh padrejtësinë
pa mund të ndryshojë diçka,
pa mund të marrë me vete
atë që është humbur.

Por ajo di të tregojë gjithçka
pa premtuar më shumë se e mundura.

Dhe unë të shoh,
mes gurëve dhe shkreptave,
mes heshtjes dhe ankthit,
dhe mendoj:
edhe kur nuk ka dritë të njerëzve,
edhe kur strehat janë të boshatisura,
edhe kur shpresat janë të ngrira,

Hëna gjithmonë di të tregojë gjurmët e tyre,
si të pamëshirshme, po edhe të qeta.

Ti dukesh i vogël nën këtë kaltësi,
por nuk je i humbur.
Sepse çdo hije,
çdo thyerje,
çdo dhimbje,
gjithmonë merr formë
kur e sheh përmes saj.

Dhe ndoshta, një ditë,
drita e njeriut do të bashkohet me këtë Hënë,
do të ngrohet,
do të bëhet e fortë,
dhe atëherë nuk do të duhet të presim më
vetëm pasqyrën e dhimbjes për të kuptuar.

Po të shoh përmes “dritës” së Hënës

Po të shoh përmes “dritës” së Hënës,
jo si dritë ngrohtësie,
jo si premtim i mëngjesit,
por si pasqyrë e ashpër e çdo dhimbjeje të fshehur.

Ti dukesh aty,
i vogël nën hijet e maleve,
i lodhur,
i ngrirë,
duke pritur një fjalë që nuk vjen,
një dorë që nuk të ndihmon,
një drejtësi që nuk të prek.

Hëna nuk flet.
Ajo thjesht sheh.
Sheh gurët e rrëzuar nga lodhja,
shtëpitë e mbyllura,
fëmijët që flenë me stomak bosh,
njerëzit që s’kanë më guxim të ankohen.

Ajo nuk premton më shumë se e mundura,
por çdo heshtje e saj është e rëndë,
si gjyq i paanshëm mbi tokën tonë.

Ti dukesh i vetmuar, por nuk je i vetmuar vetëm.

Çdo hije e errët,
çdo rrudhë në fytyrë,
çdo këmbë që ecën mbi rrugët e baltës,
është dëshmi e jetës që s’është dorëzuar.

Unë të shoh,
dhe mendoj:
sa shumë dhimbje duhet të bartë njeriu
deri sa të mësojë
të sillet me padrejtësinë
pa u përkul krejtësisht?

Sa shumë net
duhet të kalojë në heshtje,
deri sa shpresa të bëhet një fjalë e rrallë,
dhe lutja për drejtësi të duket e çuditshme?

Hëna shtrihet mbi tokë,
e ftohtë dhe e ashpër,
por nuk harron asgjë.

Ajo mbart kujtesën e çdo të pangopuri,
çdo të shtypuri,
çdo fëmije që nuk ka ku të shtrihet,
çdo njeriu që është bërë hije në shtëpinë e vet.

Dhe ndoshta një ditë,
drita e njeriut do të takohet me këtë Hënë,
dhe dhimbja do të marrë fytyrë,
do të bëhet fjalë,
do të bëhet rrugë.

Por sot, në këtë heshtje të gjatë,
në këtë natë të zgjatur,
po të shoh përmes “dritës” së Hënës,
dhe gjithçka që shoh është e hidhur,
e vërtetë,
e pafund.

Nuk do të kaloj më, mbi kufijt e shpresës

Nuk do të kaloj më, mbi kufijt e shpresës.
Kam ecur gjatë,
me këmbë të çara nga pritja,
me sy që kanë mësuar errësirën më mirë se dritën.

Kam kaluar kufij të padukshëm,
të vizatuar jo në harta,
por në zemra të mbyllura.

Aty ku shpresa lejohej
vetëm si fjalë,
jo si e drejtë.

Nuk do të kaloj më.
Jo nga lodhja e trupit,
por nga rraskapitja e shpirtit.
Sepse shpresa,
kur shtyhet pafund, bëhet mashtrim,
dhe mashtrimi, kur pranohet, bëhet zakon.

Kam pritur
si mali nën borë,
si fusha nën ujë,
si nata që s’di sa do të zgjasë.

Kam pritur
derisa pritja mësoi të më përdorte.

Nuk do të kaloj më
mbi këtë vijë të hollë
ku njeriu humbet veten duke besuar verbërisht.

Më mirë një e vërtetë e ftohtë
se një shpresë e rreme
që ngroh vetëm fjalët.

Nëse ka dritë,
le të vijë këtu ku jam.
Nëse ka drejtësi,
le të ecë edhe ajo një hap.
Sepse unë nuk do të kaloj më mbi kufijt e shpresës
për t’u kthyer sërish me duar bosh.
Dhe kjo nuk është dorëzim.
Është ndalim.
Është momenti kur njeriu nuk lutet më,
por pret me sy hapur,
pa u përkulur.

Mendimi nuk njeh kufij

Mendimi nuk njeh kufij.
Ai nuk pyet për barriera,
as për mure të ngritura nga ligji,
as për male që ndajnë tokën,
as për ura të shkatërruara
nga dhimbja.

Ai shkon aty ku trupi nuk mund
të ecë,
aty ku syri ndalon,
aty ku drita s’arrin.

Ai fluturon
mbi lumenj të përmbytur,
mbi qytete të heshtura,
mbi shkrepat ku gurët ranë nga padrejtësia.

Mendimi sheh
atë që nuk ekziston ende, dhe e bën të dukshme.
Ai prek shpresën pa e djegur,
ndjen urinë pa vuajtur,
dhe i jep fjalë çdo heshtjeje që nuk dëgjohet.

Ai nuk njeh kufij,
sepse nuk ka nevojë për leje.

Ai thyen ligjet e errësirës,
ai rrëzon murin e indiferencës.

Dhe kur mendimi udhëton,
njerëzit fillojnë të kuptojnë
se drita nuk vjen nga qielli, por nga syri që shikon larg.

Mendimi nuk njeh kufij.
Ai është fëmija i lirë
në botën e zymtë,
që ngrihet mbi të gjitha pengesat
dhe gjen rrugën
në zemër të çdo mali,
në çdo qytet,
në çdo shpirt të shtypur.

Sepse aty ku mendimi shkon,
shpresa mund të ndjekë,
dhe ndonjëherë,
dritë e drejtësisë lind edhe mbi shkrepat më të thepisur.

Unë nuk krrysem para furtunës

Unë nuk krrysem para furtunës.
Kam mësuar të qëndroj drejt
kur era shkul emra,
kur shiu shlyen gjurmë,
kur frika kërkon strehë në gjunjë.

Furtuna më ka njohur prej kohësh.
Më ka rrahur fytyrën me baltë,
më ka verbuar sytë me premtime të thyera,
por s’ma ka thyer shtyllën e shpirtit.

Se kush ka jetuar gjatë
në errësirë, nuk trembet nga zhurma e reve.

Unë nuk krrysem.

Jo nga krenaria boshe, por nga nevoja për të mos u zhdukur.
Sepse kur përkulesh shumë,
humb fytyrën,
humb zërin,
dhe furtuna të merr si të vetin.

Kam parë male që u rrëzuan në heshtje,
kam parë njerëz që u bënë hije nga frika
për të qëndruar drejt.

Unë zgjodha të mbetem plagë e hapur
më mirë se gënjeshtër e mbyllur.
Le të ulërijë furtuna.
Le të më lodhë,
le të më lagë,
le të më provojë sa të dojë.

Unë nuk krrysem para saj,
sepse pas çdo stuhie është një qiell
që s’ka më ç’të fshehë.
Dhe kur të qetësohet gjithçka,
do të jem ende këtu
jo fitimtar,
por i papërkulur.

Po na vërshon Lumi

Po na vërshon Lumi.
Jo me urdhër,
por me peshën e shekujve të lënë pas,
me ujë që mbart gjithçka:
dhimbje,
urrejtje,
harresë,
varfëri.
Ai hyn në oborre,
në shtëpi të ulëta,
në rrugë që kanë humbur shpresën.
Çdo valë është fjalë e pa-thënë,
çdo rrjedhje një dëshmi se padrejtësia nuk harrohet lehtë.

Njerëzit bëjnë ç’është e mundur,
por duart shpesh janë bosh,
qepallat të rëna,
zemrat të lodhura.

Lumi nuk pret,
ai mban rrjedhën e vet,
dhe ne mësojmë të ecim në ujë
duke kërkuar diçka
të fortë ku të mbështetemi.

Po na vërshon Lumi,
dhe është më shumë se uji.
Ai është gjurmë e çdo padrejtësie,
kujtesë e çdo urie,
mbështetje e çdo shprese që s’është vrarë.
Por edhe në këtë përmbytje,
ndoshta diçka lind:
një dorë që ndihmon tjetrin,
një fjalë që ngroh shpirtin,
një dritë e vogël që nuk përmbytet.

Se lumi,
sa i fuqishëm dhe i egër,
nuk mund të zhdukë zemrat
që nuk dorëzohen.
Dhe ndoshta,
kur ujërat të qetësohen,
do të mbeten jo vetëm rrënojat,
por dëshmia e njerëzve që e përballuan stuhinë
pa u shkulur nga vendi i tyre.

Troi nuk ndalet

Troi nuk ndalet.
Ai s’pyet për duar të ngritura,
as për sytë që dridhen nga frika.
Ai rrëshqet mbi tokën e plagosur,
merr çdo rrugë,
çdo shteg të harruar,
dhe gjen ata që janë të pambrojtur.

Troi nuk ndalet,
sepse është i lindur nga harresa dhe padrejtësia.

Ai mbart urinë e shumë viteve,
mbart dhimbjen e atyre që presin
një dorë që nuk vjen,
një zë që nuk dëgjohet.

Ai hyn në shtëpi të ulëta,
i rrëmben kujtimet,
i shpërndan gjërat e vogla që kanë mbetur.

Çdo valë është akuzë,
çdo përplasje një paralajmërim
që toka e lodhur s’do të heshtë më.

Por troi nuk është vetëm fund.
Në ujërat e tij të egër ka reflektim.
Çdo rrjedhje tregon se njeriu duhet të zgjohet,
të ngrihet mbi lodhje,
mbi frikë,
mbi padrejtësi.
Edhe kur duket se gjithçka po zhytet,
njerëzit mund të mbajnë sytë lart,
si mali që nuk trembet,
si Hëna që i sheh të gjithë.

Troi nuk ndalet,
por as shpirtet që nuk duan të përkulen.

Edhe kur uji përmbyt gjithçka,
ata mbeten të fortë,
dhe ndonjëherë,
pikërisht nga kjo stuhi,
lind diçka që nuk mund të thyhet:
shpresa që ecën,
drita që sheh, dhe mendimi që nuk njeh kufij.

Po të shikoj me butësinë e Anës

Po të shikoj me butësinë e Anës,
jo si stuhia që rrëzon,
jo si lumi që përmbyt,
por si fryma e qetë pas shiu,
si dielli që përshkon një dritare të vogël dhe prek vetëm atë që e do të jetojë.

Në sy të tu shoh tokën e plagosur,
gurët që ranë nga padrejtësia,
shpresa që ka mbetur në këmbë mes baltës,
por gjithashtu shoh forcën e njeriut që nuk u dorëzua,
që ecën mbi trojet e rrënuara pa humbur fytyrën e tij.

Butësia e Anës nuk është dobësi.
Ajo është rrënja e qëndresës.
Ajo ngroh zemrën e lodhur,
u jep fjalë atyre që heshtin,
hap derën e mundësive në vendet ku uji mbulon gjithçka.

Kur të shikoj kështu,
drita e Hënës,
gurët e shkëputur,
lumit që rrjedh,
të gjitha dhimbjet dhe përmbytjet,
ndihen më të vogla.
Jo të shkurajuara,
por të kuptuara, sepse butësia gjen rrugën madje edhe në vendet më të ashpra.

Dhe unë di:
Në këtë botë të egër,
të lagur,
ku trojet rrëshqasin nën peshën e stuhisë,
ka vend për sy që shikojnë me butësi,
për duar që ngrohin,
për zëra që nuk ankohen, por që thonë të vërtetën pa frikë.

Po të shikoj me butësinë e Anës,
dhe në këtë shikim lind shpresa,
një shpresë e vogël,
që as lumi,
as troi,
as stuhia,
as dhimbja e pafund,
nuk mund ta shuajë.

Kur flas me “gurin e kripës”

Kur flas me “gurin e kripës”,
nuk flet njeriu,
flet toka,
flet dhimbja që s’u shpreh dot me fjalë.

Guri është i heshtur,
por më shumë dëgjon sesa çdo zë njerëzor.
Ai mban mbi shpinë shekuj,
përjetime të varfërisë,
lot të fshehur,
premtime të thyera,
dhe shpresa që nuk i dha kush vëmendje.

Kur flas me të,
ndjej peshën e padrejtësisë që s’ndalet.

Ai më thotë:
“Kam parë më shumë se sa mund të mbajnë sytë e tu;
kam mbajtur mbi vete urinë,
dhimbjen,
heshtjen.
Por nuk u thyeva si ti, dhe ti nuk do të përkulesh.”

Guri i kripës nuk ofron komoditet.
Ai nuk fal lehtësi.
Ai tregon të vërtetën:
nuk ka dorë që mund ta pastrojë dhimbjen,
as zë që ta mbulojë padrejtësinë.
Vetëm këmbë që ecin,
sy që shikojnë,
zemra që nuk dorëzohet.

Kur flas me të, dëgjoj rrjedhën e kohës mbi të,
dëgjoj trojet që lëshojnë ujë,
dëgjoj shkrepat që shkëputen nga barrë.

Dhe kuptoj:
dhimbja nuk është fund,
ajo është dëshmi;
dhe dëshmia,
kur e mban,
është forcë për të vazhduar.

Po të dëgjoj guri, nuk ndjej më frikë.

Edhe troi mund të vërshojë,
edhe lumi mund të rrëshqasë,
edhe stuhia mund të ulërijë
por unë di të qëndroj,
sepse ai më mëson durimin,
qëndresën, dhe shpresën e palëkundur.

Syri i keq

Syri i keq nuk flet, por sheh gjithçka.
Ai numëron plagët që s’i pa njeri,
numëron varret pa emër,
numëron shpresën që rrëshqet nga duart pa u kthyer më kurrë.

Syri i keq nuk lodhet,
nuk qan,
nuk trembet.

Ai mbetet mbi shtëpi të boshatisura,
mbi rrugë të përmbytura,
mbi gurë që ranë nga barrë,
dhe i bën njerëzit të ndihen të vegjël, edhe kur janë të fortë.

Por syri i keq nuk mund të prek gjithçka.

Ai nuk sheh mendimin që fluturon mbi male,
as butësinë që ngroh si diell i vogël,
as dorën që ndihmon pa pyetur,
as dritën që lind mbi shkrepat më të egër.

Syri i keq përpiqet të thyjë shpirtin,
por shpirtit nuk mund t’i vërë pranga.

Ai mund të marrë emra,
shtëpi,
fjalë,
por nuk mund të marrë guximin,
as dëshirën për të parë të vërtetën,
as frymën e atyre që nuk dorëzohen.

Dhe kur njerëzit mësojnë ta shikojnë,
jo me frikë,
por me mendje dhe zemër të hapur,
syri i keq shndërrohet në heshtje.
Sepse asgjë nuk mund të gërryejë atë
që ka mësuar të qëndrojë drejt,
të shikojë larg, dhe të mos trembet para asgjëje.

Prap do të rilindë Dielli

Prap do të rilindë Dielli,
edhe mbi shkrepat e rrënuar,
edhe mbi lumin që na vërshon,
edhe mbi trojet ku gurët ranë nga barrë.

Ai nuk pyet për lot,
as për urinë që ka shpuar barkun,
as për errësirën që ka zgjatur mbi fshatra.

Ai lind thjesht,
si premtim i pavdekshëm,
dhe ndriçon gjithçka që s’u shua:
zemrat që nuk dorëzohen,
shpresat që nuk vdesin,
fjalët që flasin të vërtetën.

Edhe pas syrit të keq,
edhe pas furtunës,
edhe pas trojeve të përmbytura,

Dielli shtrihet mbi gjithçka.

Ai shkrin borën,
ngroh duart e ngrira, dhe i thotë njeriut:
Mëngjesi është gjithmonë mundësi,
shpresa nuk është kurrë vonë.

Prap do të rilind Dielli.

Ai nuk do të pyetë
kush është i varfër,
kush është lodhur,
ai nuk ndalet nga dhimbja e pafund,
as nga errësira që duket e thellë.
Ai lind, dhe me të lind edhe një hap
për ata që guxojnë të ngrihen,
për ata që ecin mbi baltë,
mbi rrënoja,
mbi lumë.

Prap do të rilind Dielli.

Dhe kur të ngrihet,
do të shohim se gjithçka që menduam se iku,
nuk iku;
është aty,
duke pritur duart që nuk u dorëzuan,
zemrat që nuk u përkulën,
shpirtrat që nuk ndalën.

Kur kërkonte Jani lëmoshë në Tiranë

Kur kërkonte Jani lëmoshë në Tiranë,
ai nuk kërkonte thjesht bukë.
Kërkonte vëmendje,
fjalë,
një sy që ta shihte.
Ai ecte në rrugët e ngushta,
nën dritën e ftohtë të llampave,
duke mbledhur heshtjen që njerëzit e hodhën pas derës.

Jani njihte urinë më mirë se kushdo.

Ajo nuk ishte vetëm boshllëk në stomak,
por hije mbi shpirt,
barrë mbi krahë,
që rëndonte më shumë se çdo gurë mbi shkrepat.

Kur ndalonte
pranë derës së një shtëpie,
nuk lëshonte thirrje,
por shikonte.

Një sy që sheh është më i rëndë se dhjetë thirrje.

Njerëzit shpesh shikonin larg,
si të mos e shihnin fare, dhe Jani mbante dhembjen
si një mantel të gjatë,
pa e hedhur kurrë.

Në Tiranën e zhurmshme,
në mes dyqaneve dhe rrugëve të ngushta,
ai ishte i vetmuar, por nuk dorëzohej.
Sepse ata që e shikojnë dhimbjen pa u lëkundur,
mësojnë të ecin mbi errësirë,
të qëndrojnë mbi baltë, dhe të gjejnë forcë aty ku të tjerët shohin vetëm humbje.

Kur kërkonte lëmoshë, Jani nuk kërkonte mëshirë.
Kërkonte njohje
për atë që ishte një njeri që ka vuajtur, por nuk është thyer.
Një njeri që ndjen çdo padrejtësi, por nuk e harron se ç’është të jesh i gjallë.

Dhe ndoshta,
ndonjëherë, një dorë e hapur
nuk i jepte bukë, por i jepte diçka më të çmuar:
shikimin që pranon,
dritën që sheh, dhe provën se jeta, megjithë stuhitë, nuk është krejt e egër.

Kush i lëkund varret

Kush i lëkund varret?
Jo era,
jo tërmeti,
jo lumi që vërshon mbi fushat e boshatisura.
Janë duart e harresës,
zëri i asaj që nuk u tha,
syri i shoqërisë që s’di të shikojë.
Janë ata që kalojnë mbi tokë,
duke harruar të vdesurit,
duke heshtur për të gjallët,
duke numëruar gurë dhe jo njerëz.

Varret dridhen nga mungesa e kujtimit,
nga padrejtësia që nuk ndalet,
nga dhimbja që nuk u përfill.

Por jo çdo lëkundje është humbje.
Ka lëkundje që zgjojnë,
që i thonë njeriut: “Mos harro, edhe në heshtje, dhimbja fluturon.”

Edhe kur toka dridhet,
edhe kur gurët rrëshqasin,
varret tregojnë histori që nuk duhet të harrohen.

Janë varret që mësojnë durimin,
që mësojnë se çdo njeri ka peshë, edhe kur askush nuk e sheh.

Janë ata që ndihmojnë të kuptosh:
është njeriu, jo toka,
ai që lëkund gjithçka, ose ai që mban gjithçka drejt.

Kush i lëkund varret?
Është historia që nuk është shkruar,
është padrejtësia që nuk ndalet,
është uria,
dhimbja dhe heshtja e pafund.
Por edhe kujtesa që ngrihet,
syri që shikon drejt,
dora që ndihmon ato e mbajnë tokën të fortë, edhe kur gjithçka dridhet.

Mbaju në ashtin tim të thyer nga padrejtësia

Mbaju në ashtin tim të thyer nga padrejtësia,
sepse aty nuk ka asnjë vend për gënjeshtra.
Çdo goditje,
çdo dhimbje,
çdo mallkim i heshtur është i regjistruar në palcë,
në secilën gungë,
në çdo thyerje.
Mbaju në atë asht që ka mbajtur barra të pashlyeshme,
nga trojet e shkreta e deri te rrugët e përmbytura,
nga uria e fjetura nëpër baltë e deri te syri i keq që përpiqet të thyejë shpirtin.

Ky asht i thyer nuk është dorëzim, por dëshmi.

Dëshmi se njeriu ka vuajtur, por nuk u shkatërrua.
Se dhimbja mund të rrëmbejë gjithçka, por nuk mund të marrë forcën që lind nga qëndresa.

Mbaju këtu,
sepse aty ku ashti thyhet, lind durimi.
Aty ku gjurma e padrejtësisë është më e thellë, lind shpresa e vërtetë.
Aty ku çdo gurë rrëshqet nga shkrepat,
drita e Hënës reflekton mbi dhimbjen dhe e bën të kuptueshme, jo të tmerrshme.

Mbaju,
sepse ky trup i lodhur, dhe ky shpirt i ngarkuar,
kanë parë furtunë dhe troj,
kanë dëgjuar lumin që vërshon dhe syrin e keq,
kanë parë Janin në rrugët e Tiranës, por nuk janë dorëzuar.

Mbaju në ashtin tim
të thyer nga padrejtësia,
sepse aty nuk ndalet rrjedha e mendimit,
aty nuk shuhet drita e shpresës, dhe aty,
në heshtjen e çdo thyerjeje,
njeriu mëson të qëndrojë drejt,
të ecë mbi baltë,
mbi rrënoja,
mbi ujë
deri sa Dielli rilind përsëri.

Këndo me melodinë e fyellit nga kocka ime e thyer

Këndo me melodinë e fyellit
nga kocka ime e thyer,
sepse aty ku dhimbja ka lënë shenjë,
lind tingulli që nuk mund të thyhet.
Çdo goditje,
çdo stuhi,
çdo troj që më rrëshqet nën këmbë,
bëhet notë në këtë këngë të heshtur,
që thërret drejtësi,
që flet për urinë,
që nuk frikësohet nga syri i keq.

Fyelli nga kocka ime
qan,
por qan me forcë,
jo me dorëzim.

Ai pasqyron stuhinë dhe troin,
por gjithashtu Hënën që shikon mbi shkrepat,
dritën që do të rilindë me Diellin, dhe butësinë e Anës
që ngroh çdo zemër të lodhur.

Këndo,
sepse kjo është mënyra ime të mbetem gjallë,
të tregoj për Janin në rrugët e Tiranës,
për varret që dridhen nga harresa dhe padrejtësia,
për gurët që ranë,
për lumejtë që vërshojnë,
për ashtin tim të thyer që ende mban shpresë.

Melodia e fyellit
nuk fsheh dhimbjen, por e bën të kuptueshme.
Ajo thotë se edhe kur gjithçka duket e humbur, njeriu mund të flasë,
mund të dëgjohet,
mund të këndojë mbi çdo zhdukje dhe errësirë.

Këndo
me mua,
nga kocka ime e thyer,
nga shpirti i qëndruar,
nga mendimi që nuk njeh kufij,
nga dhimbja që u kthye në forcë.
Sepse kjo këngë nuk është thjesht për mua,
është për të gjithë ata që nuk u përkulën,
që nuk u trembën para furtunës, dhe që presin,
sepse prap do të rilind Dielli.

Mund të ikë trupi, por jo shpirti nga Atdheu

Mund të ikë trupi,
të lërë rrugët,
malet, lumenjtë,
të harrojë gurët që ranë,
trojet që u përmbytën,
por shpirti nuk largohet.

Ai mbetet i lidhur me Atdheun,
me çdo fjalë të heshtur,
me çdo varr të dridhur,
me çdo strehë që mbajti urinë dhe dhimbjen.

Shpirti sheh atë që trupi harroi:
Hënën mbi shkrepa,
butësinë e Anës,
dritën që rilind me Diellin,
Janin në rrugët e Tiranës,
fyellin që këndon nga kocka ime e thyer.
Ai ecën mbi troje,
mbi lumë,
mbi baltë,
nuk frikësohet nga syri i keq,
nuk dorëzohet para furtunës, dhe nuk harron asnjë padrejtësi.

Sepse shpirti e di:
aty ku trupi është largur,
aty mbetet historia,
dhimbja,
shpresa, dhe guximi.
Mund të ikë trupi, por shpirti mbetet,
mbetet në varret e lëkundura,
në gurët e kripës,
në lumejtë që rrjedhin,
në stuhinë që nuk mund ta ndalojë,
dhe në Diellin që rilind për të gjithë.

Atdheu nuk është vetëm toka.

Është çdo gjurmë që shpirti mban:
çdo kujtim,
çdo dhimbje,
çdo shpresë.

Edhe kur njeriu largohet,
aty mbetet ai,
i fortë,
i pa-thyer,
si kocka që këndon,
si fyelli që nuk pushon,
si Dielli që gjithmonë rilind.

Vendi i Lekës;06.01.2026

Proust shkruante: “Le t’i lëmë gratë e bukura për burrat pa imagjinatë.”

Kjo thënie nuk flet për mëkatin si faj, por si pranim të padëmshëm. Duket se përfshin tërësinë që mbulon perimetri fondamental i mendimit sipërfaqësor në botën tonë.

Ndaj po hyj në botën e shkrimtarisë, të cilës Proust i përket, ku po vërej një dukuri që shfaqet herë pas here në hapësirat e letërsisë sonë.

Ka njerëz që flasin shumë për të, por nuk dinë të mendojnë, vetëshpallen roje të moralit letrar, por nuk kanë kaluar kurrë provën më të thjeshtë të leximit apo një debati live mbi letërsinë.

Edhe pse nuk vijnë nga bota e shkrimeve apo kritikës, ambicia për të sunduar apo mjerimi për t’u përdorur i bën të guximshëm.

Kështu, padashur, ushqejnë artificialisht apoteozën inekzistente të depresionit të letërsisë.

Flasin sikur problemi i letërsisë shqiptare të ishte moral. Dhe këtu fillon keqkuptimi i madh, kur ajo gjykohet nga jashtë, sikur të ishte institucion administrativ, jo shpirt dhe disiplinë.

Për këta persona, lexuesi nuk është kriter, por rrjeti i klientelizmit, ndërkohë që edhe vetë ushqehen nga klientelizmi i vëmendjes, duke u bërë pre e predikimeve të veta pa bibël.

“Orwellin” e sjellin për lexuesin si një manifest profetik të së tashmes së tyre, përtej të cilës nuk ekzistojnë hapësira të tjera letrare. Kështu duan të ndërtojnë me imagjinatën njëqelizore mure censure të rrëzuara përfundimisht, për të kontrolluar lexuesin e “spektrit gri”.

Në megalomaninë që i karakterizon (ju duket sikur Zoti po flet nëpërmjet tyre), nuk kuptohet nëse filozofia është dekor apo vulë prestigji. Në një botë me keqkuptime shtohen edhe këta njerëz që mbjellin këtë dukuri, e cila errëson më shumë dritën e munguar të letërsisë në këndvështrimin e tyre fiziologjik.

Ka një ndryshim mes botës filozofike dhe jetës reale.

Jeta reale zbret shpesh në ndyrësi, nëntokë morale, lakmi, urrejtje dhe gjenocid, ndaj ekziston arti për njerëzit, të mbulojë spektrin shpirtëror të lënë bosh nga filozofia.

Dhe ata e ngatërrojnë të menduarin e vjetër sa bota me citimin, pasi mendojnë pak dhe kështu vazhdojnë të provojnë se janë njerëz të ndrydhur, me fjalë të kurthuara në korpuse deklamative.

Teorikisht, vetëm profanët përpiqen të thjeshtëzojnë gjërat dhe jo të pranojnë kompleksitetin e tyre, duke mos e njohur objektin estetik.

Realiteti është armiku i artit dhe i poetit, sipas manifestit të surrealizmit të poetit André Breton.

Të hapësh fusha diskutimi do të thotë t’i presësh rrugën autoritetit të rremë dhe një bote spekulimesh. Filozofia për ta është armë retorike, të cilën e përdorin si gjahtari një çifte të shtrembër në dunat sahariane në motin me stuhi rëre.

Letërsia nuk funksionon me emra, por me libra, aty ku këta njerëz zhduken pa lënë as gjurmë mbetëse.

Kur vjen diskutimi tek analiza konkrete, te fjalia, ritmi, struktura, metafora, zëri, nuk kanë çfarë të thonë. Diskursi i tyre letrar starton nga teksti te morali, nga vepra te marrëdhëniet, nga estetika te biografia shoqërore, sikur të jenë pronari i një cirku në periferi që mban inventarin e kafshëve të cirkut.

Kjo është strategji klasike e atyre që nuk zotërojnë asnjë dhunti, madje duket se nuk kanë arritur as pubertetin intelektual dhe nuk kanë lexuar veç vetes asgjë që nga koha e kolegjeve.

Ata imponojnë (pa e njohur) thelbin e interpretimit të kritikëve të poezisë “Zonja Lazarus”, po këtë herë dedikuar komunitetit të shkrimtarëve, ndërkohë që do t’iu sugjeroja të mësonin kuptimin e monedhës së arit të testamentit të Arthur Schopenhauer.

“Republika e shpërblimeve apo qokave” (jo Republika e Platonit), për të cilën flasin, është makeup-i i formimit të tyre; është ironia tragjike, pasi nuk mund të pretendosh letërsi pa marrëdhënie njerëzore.

Goethe i dhuroi penën e tij Pushkinit, Stalini urdhëroi të botohej “Doni i qetë” i Shollohovit, duke pranuar karakterin “janusian” të tij.

Mitrush Kuteli mblodhi për botim “Lasgushin dhe Nolin”, ndërsa Lasgushi ka shkruar poezi për Kutelin.

Bota nuk do të kishte Kafkën pa shkrimtarin Max Brod.

Çajupi shkroi poezi për Naimin.

Do ta çshenjtërojmë letërsinë nëse do të përdorim fjalën “qokë”, edhe pse në fjalorin shqip ka konotacion pozitiv.

Letërsia nuk operon me fjalë që veprojnë si qeliza malinje në trupin e saj nga njerëz të cilët tregojnë në mënyrë të pavullnetshme ujërat moçalore, në të cilat peshkojnë konceptet.

Vulgariteti i argumentit “qokë” i detyron të mbyllen brenda vetes shkrimtarët, poetët, artistët me kombinime formash nga më të çuditshmet metaforike, gjeometrike, me nuanca të zbehta, sepse ata nuk jetojnë dot me banalitetin në botën e tyre.

Dialektika e një etiketimi të tillë presupozon terren për ligësinë, nga nxitja e një “reaksioni kimiko-letrar që këput valencat” e komponimit letërsi-lexues, apo edhe midis shkrimtarëve dhe poetëve.

Arti dhe vulgariteti janë polet e një globi imagjinar pa sipërfaqe.

Letërsia nuk lind në vakum, pa miq, pa ndikime, pa dialog, pa personazhe “të vjedhur” në raportet shumëngjyrëshe njerëzore, të cilat ndërtohen mbi nderimin dhe respektin reciprok, që nxitoni t’i emërtoni djallëzisht “qokë”.

Është një emër antiletrar, antiartistik për të arritur tek diktimi dhe barazitizmi i lakmuar si figura me të njëjtën vlerë, me idhujt tuaj në fshehtësi, të rrethuar nga gardhimi deficent.

Edhe shoqëritë më primitive kishin nevojë të komunikonin që të sfidonin problemet ekzistenciale bazike të jetës.

Balzaku, në “Iluzionet e humbura”, tregon se “qoka” (sipas tyre) në art u “industrializua” në ato vite, duke krijuar makineri duartrokitjesh, apo skuadra të gatshme me domate dhe vezë. Redaksitë kryenin shërbime letrare me pagesë për të lartësuar emra të veçantë apo fundosur të tjerë. Do të na injoronte Balzaku po t’i etiketonim “qokë” këto inovacione të kohës.

Nëse do të lexoni veprën e fundit të shkrimtarit të njohur Zija Çela me titull “Koka mbi katror”, do të përplaseni në një mur trojan. Çela, midis të tjerash, rrëfen takimin në “Kafe Piazza”, ku i sugjeroi Ismail Kadaresë ndryshimin e mbylljes për “Pallatin e Ëndrrave”.

Të kuptosh pse ishin miq Dostojevski me Turgenevin, Sylvia Plath me Anne Sexton, apo Kadare me Lasgushin, duhet të lexosh “Koka mbi katror” të Zija Çelës si analogji miqësish të një brezi, ku shkrimtaria konsiderohej fe dhe besim.

Historia e letërsisë është histori bashkësish, jo monolog skeletor moral, dhe kjo që prej kohës së Epit të Gilgameshit në Mesopotami.

Homeri i verbër nuk ishte i vetëm, të tjerë ia shkruan “Iliadën”. Dante kishte Virgjilin, Pound përkrahte Eliot-in dhe Hemingway-n.

Camus ka histori interesante me Kazantzakis-in, për të cilin tha se ishte më i mirë, edhe pse Camus mori Çmimin Nobel në 1957, kur Kazantzakis u rendit i dyti.

Kadare lartësoi Lasgushin në publik me fjalë vlerësuese mistike. Këto nuk ishin “qoka”, por forma të këmbimit të ndërsjellë të vlerave, nderim midis tyre në rolin e katalizatorit për më tej.

Përdorimi i fjalës “qokë” i nxjerr jashtë terrenit të letërsisë njerëzit që rreken të krijojnë rrathë bashkëqendrorë për universe të pavarur.

Të etiketosh kështu nderimin, mirënjohjen, përkrahjen midis “gjeneratorëve të dritës” të shoqërisë njerëzore është dinake, fyese, duke zbritur hyjnoren në realitetin që stigmatizon André Breton në manifest; është antikulturë në skajin më të fundit.

Letërsia nuk pranon radikalë të huaj në lëndën e saj, maskuar pas dëshirash puritane të statujave imagjinare të liliputëve jashtë perimetrit letrar.

Raportet midis shkrimtarëve, për të cilët është i huaj krijimi i një rankimi nëpërmjet vlerave të vargut numerik, janë mistike, fshehur mes emocionesh të ngjyrave të ndezura, të pakuptueshme për njerëzit jashtë tyre. Këtu nuk përjashtohet as bashkëlidhja lexues–shkrimtar dhe poet.

Nuk mund t’i mbyllim në kafaz si zogj ekzotikë shkrimtarët dhe poetët.

Nëse do t’i pyesja këta njerëz: a është njohja gjithmonë dyshim? — nuk do të merrja përgjigje, pasi ata që nuk kanë përjetuar peshën e leximit apo krijimit real do ta shohin vetëm si komplot. Kur e pyetën kampionin absolut të automobilizmit, Juan Manuel Fangio, për çështjet e problemeve të Kubës së Kastros, ai dha një përgjigje epike: “Unë nuk marr vesh nga kauzat, por vetëm nga makinat.”

Profilizimi letrar është substancë që buron së brendshmi prej nënvetëdijes shpirtërore dhe jo dëshirë arrivistësh për t’u marrë me shkrimtarinë si zbulim teknologjik.

Shumë syresh flasin për “libra që nuk lexohen”, por nuk diskutojnë për lexuesin e pakontrolluar. Sundohet shumë lehtë një narrativë sesa një tekst i nderuar.

Ndaj këta njerëz ndërtojnë gjykatën morale e rreshtohen si gardistë që japin verdikte me dy alternativa pa ngjyrë lirie.

Dhe pikërisht këtu duhet thënë qartë:

— Jo kushdo ka të drejtë të flasë për letërsinë nga pozita e tutorit, e njeriut të Olimpit.

Vendet për zotat kanë mbaruar.

Jo, sepse letërsia është disiplinë, letërsia është ndërtuar si qytet i ndaluar, ku pranohen të hyjnë vetëm banorët e saj.

Ashtu si nuk flet kushdo për kirurgjinë, bujqësinë, ndërtimin, elektronikën.

Minimalisht duhet të “kopjojmë” plakun e mençur, shkrimtarin e njohur Sabri Godo, i cili e fillonte zhvillimin e argumentit me klisheun paqësor: “Ne mendojmë se…”

Nuk është e thënë të jesh vetëm shkrimtar apo kritik letrar që të jetosh me nder dhe të gëzosh një emër.

Leximi dhe heshtja janë fazat themelore të formimit tonë e pas kësaj të procesit të të menduarit.

Ata që nuk e kanë bërë këtë rrugë, zakonisht e urrejnë atë, sepse minimalisht nuk dinë “exit”-in e saj.

Urrejtjen e maskojnë me patetizëm si “kritikë sistemi”, si moral letrar, si dhembshuri prindi për fëmijën “letërsinë”, apo si zhvillim organik.

Pra, problemi nuk është shpërblimi, “qoka” a s’di çfarë, por ambicia për të qenë arbitër pa qenë lexues dhe krijues.

Çmimet letrare duhet pranuar se kanë subjektivitet (midis të ngjashmëve), sepse letërsia nuk është bota e matematikës, por e shpirtit, dhe shpirtin e sundon subjektivizmi, gjë që e bën emocionuese letërsinë.

Problemi nuk është filozofia e tejetpërdorur a keqpërdorur, por përdorimi i saj nga njerëzit pa mendim, duke mbërritur në një masturbim verbal filozofik eklektik, të cilët më pas rrëshqasin drejt një përplasjeje emocionale.

Mbaroi koha kur populli kishte të drejtë t’u vendoste kushte shkrimtarëve dhe artistëve sipas esesë së Leninit të vitit 1905, ku liria nuk ekzistonte as si një iluzion.

Letërsia jeton më mirë pa këta lloj njerëzish, që duken se kalojnë një periudhë konfuzioni identiteti tranzit të përhershëm, me potencial të parealizuar, pasi ajo i njeh mirë zërat që vijnë nga leximi dhe i dallon shpejt ata që vijnë nga zbrazëtia.

Komedianët amatorë me pamje “akademikësh” falsë pretendojnë të kenë dijen e plotë dhe pushtetin mbi letërsinë.

Ata e çojnë idenë në skaj dhe heqin një paralele mes letërsisë dhe diletantizmit shkronjor të “underground”.

Perceptimi i cunguar radikalizon dhe mbivlerëson ndikimin imagjinar të “underground”-it në letërsi pas këtij ekuivalentimi.

Nuk e kuptojnë se sheqeri nuk i hyn në punë askujt nëse nuk e keni kripën.

Letërsia nuk është të sjellësh nga eksponatet personale një fotografi të stilit të Hamletit me një kafkë në dorë, por të zbërthesh shpirtin e panjohur të tij.

Përndryshe, arti do të kthehej në një hapësirë të shterur nekrologjish.

Që para 2 800 vjetësh Homeri flet me gojën e Odiseut kur thotë: “Unë kam ardhur, siç supozoni ju, me shokë në një anije, duke lundruar nëpër detin e errët te njerëzit, stili i të folurit të të cilëve është shumë i ndryshëm…”

Ky është diversiteti i botës i njohur që nga koha e Homerit dhe tregon se nuk ka vetëm dy ngjyra, bardh e zi.

Nëse në Tel Aviv u puth një çift për 30 orë, kjo gjë për “botën bardh e zi” është një mëkat; për shkrimtarin është një trill prozaik, për poetin është më shumë se një poezi.

Ndërsa mëkati në ndërgjegjen tuaj ndërton rënimin e shoqërisë dhe jo guximin për të sjellë një botë më të bukur me të vërtetat e brishtësisë njerëzore.

Edhe pse mund të jesh sa një “studio me tatuazhe”, nuk e ndryshon dot idenë klasike se arti s’është temë e lehtë të trajtohet; nuk ka pika fikse referimi dhe të vërteta të pandryshueshme për t’u mbështetur.

Trëndafilat janë avokatët e botës së luleve, kam lexuar diku, po “trëndafilat” e letërsisë kush janë?

Arti është shfaqje që meriton të ulemi në rresht të parë, por vendet janë të limituara, ndaj duhet kërkuar me vetëdije të plotë rreshti të cilit i përkasim.

Mendoj se jetojmë në kohën kur imazhi dominon fjalën dhe tingullin, jetojmë në një epokë zombish artistike, jetojmë në situata ku frymëzimi vjen nga teknologjia dhe jo nga shpirti.

Para më se 170 vjetësh, poeti i madh rus Nekrasov shkruan një poezi me një titull-apel, ekskluziv edhe për sot:

“Së shpejti do të biem pre e kalbjes”…

K.F.

BOSTON 01/02/2026

Kushtuar Enver Malokut
(E vranë më  11 Janar 1999)

.

Zgjohu  Enver
Zgjohu vëlla,
Zgjohu e shih
Kush ka ardhë
Me të pa
Profesor Agani
Vet i njëqindëti.
Të nderon mbi kry’
Me dorë në zemër
E lot të ngrirë në sy
Vëlla me i miri i motrës
Vëlla.

.

Motra qan e qan
E qan vendin, e qan  vëllanë
U dogj për fjalët
Që dritën e panë
Çdo dritë një dhëmbje
Një dhëmbje mbanë.

.

Motra qan
Qan e qan
Bashkë me qiellin
Loti s’pranë.
Për vëllanë që ja vranë.

EKSKLUZIVE NGA GËZIM MARKU

Federik Fritz Kol Radovani ka lindur më 6 janar 1940 në Shkodër, Shqipëri. Është biri i Kol Radovanit, oficer policie, dhe i Viktore (Prennushi) Radovani, shtëpiake. Ka pasur dy vëllezër më të mëdhenj, Alfonsin dhe Toninin, të cilët sot nuk jetojnë.

Më 13 tetor 1943, gjatë bombardimit të Tiranës nga aviacioni anglez, ku humbën jetën 503 persona, u vra edhe i ati, Kol Radovani. Ai u varros të nesërmen në varrezat familjare në Shkodër. Pas kësaj ngjarjeje, familja u vendos përfundimisht në Shkodër. Megjithëse Kol Radovani ishte oficer policie, familjes nuk iu njoh kurrë e drejta e pensionit.
Në vitin 1950, vëllai i madh, Alfons Radovani, maturant në atë kohë, u arrestua dhe u dënua me 8 vjet burg politik. Po atë vit, vëllai i dytë, Tonin Radovani, u përjashtua nga gjimnazi, ndonëse ishte nxënës i shkëlqyer. Ai më pas punoi gjithë jetën si argjendar në kooperativën metalike deri në vdekje. Alfons Radovani u dënua për herë të dytë në vitin 1967, këtë herë me 10 vjet të tjera burg politik.
Federik Radovani kreu Shkollën Pedagogjike në Shkodër dhe u emërua dizenjator në Kabinetin Metodik të Shkodrës, ku punoi deri në vitin 1974. Më pas shërbeu për dy vjet si mësues. Në vitin 1975, me emërim të z. Bilal Parruca, filloi punë si dizenjator në Fabrikën e Mendafshit në Shkodër, ku punoi deri në daljen në pension në vitin 1992. Në këtë periudhë ishte edhe anëtar i Bashkimit të Sindikatave të Pavarura. Gjatë gjithë jetës së tij nuk ka qenë asnjëherë anëtar apo aktivist i ndonjë partie politike.
Në dhjetor 1999, më datë 6, emigroi në Australi, fillimisht me dokumente si kosovar. Në vitin 2005, fitoi të drejtën për t’u pajisur me dokumente të rregullta australiane. Në të njëjtën periudhë iu dha e drejta të ribashkohej me fëmijët e tij, djalin Euzebio dhe vajzën Jakuelina, të cilët jetojnë edhe sot në Melbourne. Ai dhe bashkëshortja e tij përfitojnë pension të rregullt.
Në Australi, aktiviteti i tij shoqëror është përqendruar kryesisht në Shoqërinë Katolike të Melbournit, ku ka bashkëpunuar ngushtë me kryetarin e ndjerë Lekë Ndreka. Ka ruajtur miqësi të ngushtë edhe me të ndjerët Zeqir Lushaj dhe Pjetër Gjonin, të cilët i kujton me respekt të veçantë si miq dhe bashkëpunëtorë.
Arsyeja kryesore e largimit nga Shqipëria ka qenë biografia familjare dhe persekutimi politik, përfshirë faktin që tre dajë të tij, Don Kolec Prennushi, Paulin Prennushi dhe Mikel Prennushi, kanë qenë të burgosur politikë, ndërsa At Mati Prennushi, xhaxhai i nënës së tij, është pushkatuar në Shkodër më 11 mars 1948, për shkak të shërbimit të tij si klerik katolik.
Këto rrethana e shtynë Federik Radovanin të studiojë dhe të shkruajë mbi persekutimin në Shkodër dhe historinë kombëtare shqiptare. Pas vitit 2002, ai ka botuar disa libra, ndër të cilët: “Një Monument nën Dhé”, “At Pjetër Mëshkalla”, “Statuti i Vitit 1951”, “Vegim”, “BSPSH Shkodër”, “Flamuri i Gjergj Kastriotit në Shqipni”, “Rilindja Kombëtare”, “Tradhtarët e Atdheut”, etj.
Gjithashtu, ai ka botuar artikuj historikë dhe përkujtimorë mbi figura të nderuara të historisë shqiptare në organe të ndryshme mediatike jashtë Shqipërisë, si “Zemra Shqiptare”, “VOAL”, “Albspirit” e të tjera. Të gjitha shkrimet dhe materialet e tij kanë karakter thjesht atdhetar.

GM: Keni lindur në Shkodër më 6 janar 1940, dhe tragjikisht, më 13 tetor 1943 humbët babanë tuaj. A mund të ndani me ne kujtimet ose ndjenjat tuaja lidhur me këtë humbje të dhimbshme?

FR: Po, jam le mu në shtëpinë ku jam edhe rritë nga prindët Kolë e Viktore Radovani. Në vitin 1943 baba ishte drejtor i policisë shqiptare në Tiranë. Kemi banue në rrugen e Kavajës, në një rrugicë që ngjarjet e vitit 1943 kur unë ishe tri vjeç më ishin tiposë aq fort në kujtesë, sa në vitin 1962, tue ecë me Prof. Vladimir Janin nga Kisha e Jezuitëve, i kam thanë: “Profesor, do të ndalohemi për një çast se më duket kjo asht rruga kur në vitin 1943, me 13 Tetor asht bombardue Tirana nga Aleatet, në Luften e Dytë Botnore, këtu duhet të jenë shtëpia që kemi banue dhe më asht vra baba!” Ai u çudit sesi kishte mundësi me kujtue unë rrugucën mbas gati 20 vjetesh, dhe menjëherë posa kemi hy i kam thanë: “Po, kjo asht rrugica dhe kjo asht shtëpija!”…Trokita në derë dhe doli një grue e moshueme. Unë i shpjegova se në vitin 1943 këtu më asht vra baba nga bombardimi dhe, prej asaj ditë unë nuk e kam pa ma kurrë ketë shtëpi, nga e cila kam kujtimin ma të dhimbshëm si fëmijë, mbasi ishim vetem me nanën dhe një ushtarë që ishte roje e babës, që quhej Hasan po që edhe ai atë ditë asht plagosë.
Ajo na ftoi mbrendë dhe posa hyna në deren e shtëpisë, u ndalova në korridor ku kishte ngja vrasja nga një skeqe e një bombes që goditi baben në anen e djathtë të ballit dhe ai ra përtokë, aty u mbulue rreth trupit me gjak…unë kujtoj vetem thirrjen teme “Babë çou!”, por shpjegimet e vdekjes mi ka thanë nana sa vite ma vonë…Kujtoj një prift që ka ardhë i pari dhe asht ulë pranë babës me njenin gju në pellgun e gjakut dhe i tha dishka…Ai ishte kenë At Pjeter Mëshkalla që posa ka marrë vesht ka ardhë dhe i ka ba Shartet e vdekjes…dhe ka vazhdue me shkue ndër shtëpijat tjera edhe pse bombet vazhdonin me ra mbi kokat tona. Ne u nisem për Shkoder atë natë me axhen e nanës, At Mati Prennushin që ishte me sherbim fetar në Tiranë dhe dajen tem Paulin Prennushin, që ishte sekretar i z. Kolë Bibë Mirakaj. Kujtoj se kemi ardhë natën në Shkoder dhe të nesermen Baba asht vorrosë me një ceremoni të madhe në Rëmaji. Për shumë kohë nana edhe Kryqin e ka lanë pa emen tek vorri, se kishte frikë se mos ia prishin vorrin komunistët…ashtu, si kanë veprue me të tjerë.

GM: Humbja e babait ka lënë një boshllëk të përhershëm në jetën tuaj. Kur ktheheni mbrapa te fëmijëria, si e përjetoni atë periudhë – cilat kujtime dhe ndjenja shfaqen më fuqishëm brenda jush?

FR: Pershtypja e atij gjaku që rrethonte Baben, më ka mbetë per shumë vite, sa kur shihshe gjak deri në moshen 16 – 17 vjeç mue më binte të fikët. Në vitin 1944 kur kanë “hy këta” siç thonte gjithë Populli për komunistët, kam shkue dhe kam jetue tek daja i em Don Kolec Prennushi, ku ishte edhe gjyshja Nana Nine dhe tezja Rozë, të cilat më kanë rritë atje në fshatin Dajç të Bregut të Bunës, deri në vitin 1949 kur erdha në Shkoder, me vazhdue shkollen shtatëvjeçare. Kujtoj frikën nga “partixhanët” siç i quente gjyshja, me 29 nandor 1944, kur erdhën me kontrollue qelen e dajës…dhe, frikën e madhe kur hypën në hatlla me shikue mos kemi kend të mëshefun…

GM: Në vitin 1945, sapo po hapej një kapitull tjetër i errët i historisë së kombit tonë, dy dajat tuaj, Paulin dhe Mikel Prennushi, u arrestuan. A mund të na tregoni me çfarë motivi ndodhi kjo dhe si e përjetuat atë periudhë të vështirë?

FR: Nana me dy vëllaznit e mi ma të mëdhaj jetonte në Shkoder. Di se, mbas vitit 1944, pra mbasi kanë “hy këta”, komunistët nuk na kanë pague asnjë ditë pension për vrasjen e Babës, edhe pse “Ai ishte viktimë e luftës”…Nana asnjëherë nuk na ka tregue se Ajo ishte thirrë në vitin 1945 nga një komision që plotsonte dokumenta për viktimat e luftës në komitetin ekz. të Shkodres, por Ajo i kishte thanë: “Unë nuk kerkoj pension nga ju, mbasi kam frikë se çohet Kola prej vorrit dhe më pështynë që kam kerkue me marrë pensionin e tij nga komunistat!” “ Këte e mësova nga një mik i emi në vitin 1992 kur më tregoi dokumentin që ruhej në arkivin e komitetit ekzekutiv, mbasi i kishte mbetë në krye “guximi i Nanës seme”…Gjithnjë kujtoj gjyshen tue kja kur i vinin lajmet nga Shkodra për arrestimet e djelmëve të saj, vetem se kanë kenë oficera si Mikeli ashtu edhe Paulini, ndonse atëherë Mikeli u lirue mbas dy tre muejsh për me u arrestue prap në vitin 1952 dhe me u denue 10 vjet për agjitacion e propagandë “neni i arrestimeve në masë” ndersa, Paulini në 1945 u dënue 5 vjet burg dhe mbasi i ka krye…mbet pa punë deri në vitin 1956 që u interrnue në Kuç të Vlonës, prej ku asht lirue mbas 5 vjetësh…Arrestimet e tyne u shoqnonin me disa kontrollle të shtëpisë nga forcat e sigurimit, që hapnin edhe leshin e dyshekve mes dhomës… dhe kontrollonin çdo skutë në shtëpi.
Nana shkonte e vinte tek dyertë e burgjeve me sofratasa e ndrresa të palame…E kur unë vijshe me pa Nanën në Shkoder, më merrte përdore me pa surretnit e Dulaq Lekiqit e Elez Mesit…!

GM: Një vit më vonë, u arrestua At Mati Prennushi, axha i nënës tuaj. A mund të na shpjegoni cilat shfajësime u përdorën për të justifikuar këtë arrestim?

FR: Arrestimi i At Matisë pritej nga Ai dhe të tjerët. Ai nuk ka pranue asnjëherë dhunuesit dhe heshtjen ndaj diktatorëve. Njëqind vjet ma parë ishte përkrah Dedë Gjo’ Lulit në Deçiq. Në 1913 u kap nga malazezët dhe gati përfundoi në litar mos t’ ishte At Gjergj Fishta. Në 1912 asht në Gerçë. Në 1924 asht pranë Opozitës, Në 1926 asht me Malësorët e Veriut kundër Ahmet Zogut. Nderhynë tek Zogu dhe e shpeton nga vdekja miku i Tij At Pal Dodaj. Nuk pajtohet me okupacionin italian dhe nuk e ka nënshkrue aktin e pranimit të qeverisë së tyne në 1939. Në kohën e gjermanëve nderhynë vetë si njohës i mirë i gjuhës gjermane dhe shpeton disa partizan nga pushkatimi, të cilët si “shpërblim” e pushkatuen në vitin 1948. Në 1945 asht takue me Sheuqet Peçin dhe Mehmet Shehun dhe i ka kundershtue çdo fjalë që çonte në shkëputje të Kishës Katolike Shqiptare nga Vatikani, rrugë e cila do të këthente fëtyren e Shtetit Shqiptar nga lindja, tue shkatrrue të gjitha përpjekjet e Shqiptarëve me kenë pjesë e pandame e Europës së qytetnueme, vepra të cilat Kleri i kishte fillue para datës 28 Nandor 1912 me Don Nikollë Kaçorrin e pasue me Imzot Mjedjen, Serreqin, Bumçin. Doçin e gjithnjë deri me 29 Nandor 1944, kur asht At Anton Harapi që ka nderhy si Rregjent i Shtetit Shqiptar me u lidhë me Aleatët e Luftës së Dytë Botnore, dëshmi të cilën e dij nga i ndjeri Rregjent i asaj kohë Cafo Beg Ulqini. Arrestimi i At Matisë lidhet me “legjendat” e sigurimit të shtetit, që futi armët ndër kisha dhe pushkatoi me datën 11 Mars 1948, mbas 16 – 17 mujesh hetuesi, pa gjyq publik por të mbyllun At Matinë, At Çiprian Nikën, Imzot Frano Gjinin që ishte Rregjent i Delegacionit Apostolik të Vatikanit në Shqipni dhe Imzot Nikoll Dedën, se gjoja edhe këta kishin armë ndër kisha e qelat e tyne.

GM: Në vitin 1948, u arrestua daja juaj, Don Kolec Prennushi, një tjetër klerik i njohur dhe figurë e respektuar. Si do ta përshkruanit jetën dhe veprimtarinë e tij?

FR: Po, bash natën e Shën Kollit, që kishte miq për emen. Don Koleci ishte nipi i At Matisë, por edhe Ky jo vetëm që nuk pranonte kompromis me komunista por edhe i kishte shpreh mendimet e veta që në 1931, posa komunizmit filloi me i ardhë era e qelbun e tij edhe në Shqipni. Në vitin 1949 – 50 asht kundërshtar i haptë i shtetit komunist që kerkonte nënshkrimin e “Statutit të Kishës Katolike Shqiptare” dhe asht Kleriku që paraqiti arësyet fetare dhe Atdhetare në mbledhjet e zhvillueme për këte çeshtje në Argjipeshkvi, argumente që i mbrojti me bindje mbasi nuk pranonte asnjë lidhje as formale me Lindjen komuniste. Mbas 11 mujsh tortura, u pat lirue gjoja “për mungesë provash” dhe me 2 korrik 1950 vdiq nga zemra, pra mbas 8 muejsh që sigurimi e nisi me vdekë në shtëpi.

GM: Në vitin 1950, është arrestuar dhe dënuar vëllai juaj, Alfonsi. A mund të na tregoni si ndodhi arrestimi i tij, përse u dënua dhe sa ishte dënimi?

FR: Posa krimineli Hilmi Seiti erdhi në Shkoder, hodhi sytë e tij prej imorali nga Rinia e Shkodres. Solli ma shumë se 100 konviktor nga Jugu si spijun me shue Lëvizjet antikomuniste që kishin marrë hov e nuk pushonin me trakte e veprime tjera kundër okupacionit komunist.
Një nga antikomunistët e pathyeshem ishte Bardhosh Dani, i cili kryesonte grupin e formuem në gjimnazin e Shkodres, ku merrte pjesë edhe vëllau i em Alfonsi. Grupi ka arritë me pasë 120 anëtarë dhe pjesa dermuese studenta të Gjimnazit. Mbas vrasjes së Herojve Bardhosh Dani, Mark Cacaj dhe Brahim Dergutit, në shtëpinë tonë asht mbledhë një grup dhe kanë mendue me riorganizue veprimtarinë antikomuniste. I ngarkuemi i sigurimit Kasem Troshani, arrinë me futë në kthetra të sigurimit studentët Pjerin Vata dhe Njazi Uruçi, të cilët i arreston dhe i liron mbas tri ditësh. Mbas dy ditësh që i liron i arreston prap me grupin e denoncuem prej tyne, kështu me 10 maji 1950, rreth orës 22.00 të darkës arrestohet Alfonsi dhe 9 shokë të tjerë, të cilët mbas tre muej hetuesi dënohen me shumë vite burg. Alfonsi u dënue 8 vjet dhe bani 4 ndër kampet e shfarosjes nga Myzeqeja.

GM: Në vitin 1956, pasi përfunduat Shkollën e Mesme Pedagogjike, u emëruat mësues në fshatin Macukull të Burrelit. Cila ishte arsyeja që nuk shkuat atje?

FR: E vetmja shkollë që kishe të drejtë me ndjekë ishte shkolla pedagogjike, që pregatiste vetem njerëz me u tretë malesh e fshatrash ku ishin ma të humbunat e Shqipnisë. Mue më doli emnimi kur perfundova shkollën në Macukull të Burrelit. Nana nuk më la me shkue se atje kishte punue Baba kur ishte qarkkomandant në Burrel. Komunistët e ndjekun prej tij ishin gjallë. Unë duhet thanë “për fat” u sëmura dhe me një raport nga i Ndjeri Dr. Dhimiter Lito, i cili u lidh me mësuesit e mij z. Gani Daiu nga Elbasani dhe Dedë Shala nga Shkodra, nderhyne tek shefi arësimit Nuri Çaushi edhe ky nga Elbasani dhe kështu u emnova si disenjator në kabinetin metodik, punë jo shumë e preferueme nga piktorët se rroga mujore ishte 3500 lekë të vjetra, kur një mësues merrte 5000 lekë minimumi.

GM: Pas kthimit në Shkodër, keni punuar në Kabinetin Pedagogjik dhe më vonë si mësues në lagjen Liria. Cilat janë disa nga kujtimet tuaja më të veçanta nga ajo periudhë?

FR: Mbas gati 4 vjetësh nga tetori 1956 e deri në prill të 1960 që kam punue në kabinetin metodik, më ra “shkurtim” kuadri. Vetem tre muej ishe në dispozicion dhe në shtator të 1960 u emnova mësues në lagjen “Liria”, shkollë fillore për mësues që nuk duheshin me u pa tue u sjellë në shkollat e qytetit… ajo ishte në lagjen e njohtun të “magjypve”…
Më ka pasë pyet një nëpunës i komitetit ekzekutiv të Shkodres: “Si po kalon me rracen e zezë!..” dhe, unë iu përgjigja: “Janë me fëtyra të zeza por shpirtin e kanë ma të bardhë se ata që kanë fëtyren e bardhë…e punojnë në ndertesa ma të bukra se ajo ku jam unë!…” Ruej kujtime të bukra dhe shumë domethanëse të periudhës së “revolucionit Kultural” të 1967, kohë në të cilen u provue edhe guri…

GM: Në vitin 1965 përfunduat Liceun Artistik me korespondencë në Tiranë. Pse nuk ju është dhënë e drejta për të vazhduar studimet e larta?

FR: Liceu Artistik ishte shkollë e mesme, kur Akademia e Arteve (Istituti i lartë në Tiranë) nxirte kuadro përditë. Ishte kambngulja e Prof. Vladimir Janit që na dhuroi atë mundësi që pothuej nuk kishte asnjë vlerë, por ma vonë edhe pse nuk njihej si shkallë e shkollës së lartë, ne na ka ndihmue shumë, flas për “ne” që ishim të deklasuem e nuk kishim të drejtë me ndjekë asnjë shkollë të lartë. “Lufta e kllasave” ishte në kulmin e saj edhe para e mbas vitit 1967…Shkollat e larta për “ne” ishin gjithnjë të mbylluna. U lejohej pak kujt me ndonjë përjashtim ose “mik” të fortë.

GM: Vëllai juaj i madh, Alfonsi, u arrestua dhe dënua përsëri në vitin 1967. A mund të na tregoni pse ndodhi kjo?

FR: “Revolucioni Kultural” që drejtohej nga vetë krimineli Ramiz Alia në Shkoder, filloi me Klerin dhe vazhdoi me çdo Shqiptar që besonte në Zotin. Nga burgu i parë vëllau kishte mbetë pa ia pague borxhin e Babës komunistave, të cilët në 1967 jo vetëm shpikën se “Kol Radovani asht vra me atentat në Tiranë”…por lidhin vëllaun me klerin në një grup ku nuk njihte gjysen e tyne, dhe shkojnë deri aty sa “në vitin 1967 hetuesit Elham Gjika dhe Dhimiter Shkodrani, shkojnë në Gjendje Civile të Shkodres dhe shkyjnë fleten e rregjistrit themelor ku me datën 14 Tetor 1943, kur asht shenue vdekja e Babës aty, asht shkrue edhe se “arësyeja e vdekjes asht nga bombardimi i Kryeqytetit Tirana, me datën 13 Tetor 1943, ora 13…” Në gjyq prokurori Faik Minarolli e pyeti Alfonsin: “Ti a beson në Zotin?” dhe ky, iu përgjigj “PO”…E prokurori vazhdoi: “Ja pra ke kemi para trupit gjykues, djalin e një krimineli që kemi vra me atentat dhe vazhdon rrugen e babait të tij, me sabotue revolucionin që po zhvillon populli shqiptar….duke shpallur këtu se beson edhe Zotin…” Për këte u dënue 10 vjet burg dhe i kaloi në kampet e Vlonës dhe të Spaçit…deri në vitin 1977.

GM: Po ju, çfarë ndodhi në ato kohë dhe si e përjetuat këtë periudhë të vështirë, të mbushur me pasiguri?

FR: Sekretari i partisë së shkollës “Liria” ku ishe unë, më kerkoi me demaskue vëllaun në një mbledhje të këshillit pedagogjik. Unë nuk pranova me shpjegimin se unë nuk di gja çka ka ba as Baba as vëllau. Një spijun Angjelin Kumrija, kur kontrollon dhomen e Don Mark Hasit, aty gjenë një foto që unë kishe ba kur ishe 13 vjeç (1953) me Don Markun që atëherë banonte tek na. E çon foton në komitetin e partisë dhe ia jep Xhemal Dinit, tue i thanë: “Shifni ke mbani në rradhët e arësimit..!”
Xhemali, vjen në shtëpinë e kulturës ku po pregatitej një ekspozitë për 7 Marsin dhe ishe edhe unë. Aty më kerkoi me shkrue një artikull sesi kleri ka përvetsue veprat e artit të piktorit Kol Idromeno. Unë i thashë se nuk kam fakte, ai më tha ti shkrueje se faktet ti japim na. Unë nuk pranova me shkrue për dishka që jo vetem nuk e dijshe por, as nuk e besojshe… Mbas pak ditësh më trasferuen në fshatin Kosmaç. Aty drejtori Bahri Dibra dhe Fehmi Lohja u munduen me më kurdisë se tregoi barceleta me karakter kunder pushtetit. Mesuesit Feti Zekja, Fatbardha Seferi, Lili Kodheli, Nail Rroji jo vetëm më mbrojtën por edhe më shpetuen nga një kurthë shumë e rrezikshme e sigurimit. Mbas pak ditësh jam thirrë nga Kryetari i komitetit Bilal Parruca, i cili më tha: “Ti Fritz je edhe piktor, kemi nevojë me të çue në tisazh, prandej qyshë neser ke me fillue punën aty.” Nenkuptohej “Shko e mos ban za, se po të gjenë ndonjë e keqe me vazhdue me kenë mësues…” Bilali e mori këte vendim por të vertetën e kam mësue prej tij në vitin 1994: “Kam veprue ashtu se shigjetat kunder teje ishin të fanatikëve që u mundonin me të shkatrrue jeten pa asnjë shkak, vetem si piktor i aftë që ishe por, tue të lidhë me pohimin e vëllaut në gjyq që pat thanë se besoj në Zotin! Kjo nuk më ka pelqye me ndodhë edhe me ty. Në punen teme si kryetar komiteti jam mundue mos me perkrah kurrë fanatizmin e fanatikët!”
Kjo asht një e vertetë që nuk e kam mohue kurrë.

GM: Në vitin 1969 u larguat përfundimisht nga arsimi. Ishte kjo një zgjedhje e juaja, apo kishte ndonjë arsye tjetër pas saj?

FR: Puna si piktor për mue ishte e pelqyeshme, por piktoret tjerë nuk e preferonin se kishte një ngarkesë me 8 orë punë në ditë, 15 ditë pushim, prodhimi nuk i lejonte me marrë leje krijimtarije dhe rroga ishte prap minimale rreth 5.400 lekë të vjetra, ndersa si mësues rroga e mësuesve të vizatimit kalonte 6500 dhe kishte edhe muejt e pushimit përveç privilegjeve tjera… leje krijimtarije etj. që unë nuk i kam pasë kurrë, mbasi nuk ishte anëtar i Lidhjes së Artistëve. Arësyeja vetkuptohet.

GM: Cila ishte rruga tjetër që ndoqët dhe ku u punësuat më pas?

FR: Posa shkova ditën e parë në fabrikë, kryeingjenjeria Liri Ymeri, më tha se nuk ishte dakord se mesa dinte ajo, unë jam i paaftë dhe me biografi jo të mirë, mbasi “të kujtoj kur ishe në pedagogjike dhe atëherë aty ju ishit të gjithë me biografi të keqe!”… Por nderhyni Bilal Parruca dhe fillova punën. Pa fillue mirë filluen edhe “fletë rrufetë” dhe mbledhjet e kolektivit…e pa fund.
Nga viti 1969 e deri në 1990 kur u ba drejtoreshë Liri Ymeri, dy herë ka “shkurtue” organiken me qellim largimi nga puna dhe dy herë më ka pushue nga puna pa shkak “se due me marrë kuader të lartë”…njëherë më ka rikthye Hantije Çela, ish nxanëse e emja vetem dy muej kur ishe në dispozicion, njëherë prap Bilal Parruca, kur ishte zv. minister i Industrisë së Lehtë, njëherë Eleni Pashko, ministre e Industrisë dhe heren e fundit Vito Kapo, ministre e Industrisë. Për dy rastet e fundit mësova nga Gramoz Pashko në vitin 1991, se si Eleni Pashko si Vito Kapo kishin kuptue nga drejtoresha Liri Ymeri se “largimi i em lidhej me fanatizmin ekstrem të Liri Ymerit, si antikatolike e njohtun të cilin ajo e mëshefte nën ‘luftën e kllasava”.

GM: Në periudhën e lëvizjes antikomuniste në Shqipëri, në vitin 1991, u zgjodhët Kryetar i Sindikatës së Fabrikës së Pëlhurave të Shkodrës. Çfarë mund të ndani me ne nga kjo përvojë?
Periudha e Bashkimit te Sindikatave te Pavaruna asht e lavddishmja!
FR: Ngjarjet e vitit 1989 dhe Muri i Berlinit, sollen ndryshime të paimagjinueshme aqsa të paprituna për ne, që ishim të zhytun në llumin e komunizmit pa shpresë me pa Lirinë. Aq edhe e papritun asht kenë zgjedhja eme si Kryetar i Sindikates së Fabrikës së Pelhurave në vitin 1991. Rolin kryesor në ato zgjedhje e ka luejtë atëherë elektriçisti i fabrikës Xhemal Uruçi. Sigurisht punëtorët me donin dhe me respektonin fort aqsa zgjedhja eme më vuni para detyrimeve të mëdha, për të cilat nuk jam kursye në asnjë rrethanë me ua shperblye nderimin e tyne të madh për mue. Kjo lidhet edhe me praninë teme mes tyne, mbasi unë ishe ndër të paktit që nuk u lejojshe me kenë në administratë.
Kujtoj kur u zgjodha një punëtore stampimi e quejtun Albina Mëshkalla thirri: “Rroftë Lekë Valeza!” Ishte nje kohe e lavdishme!

GM: Në të njëjtin vit (1991) u zgjodhët edhe anëtar i Kryesisë së BSPSh-së (Bashkimi i Sindikatave të Pavarura Shqiptare) në Shkodër. Çfarë kujtoni nga ajo kohë?

FR: Po në janar kam marrë pjesë që në mbledhjen e parë posa u krijue BSPSH në Uzinen Mekanike nga Ferdinand Temali dhe Arben Borshi, të dy ishin punëtorë të pushuem nga puna…për këte veper. Kur u zgjodh Kryesia e perbame nga 13 vetë u zgjodha edhe unë. Mu caktue sektori i propagandes dhe lidhjet me besimet në Shkoder. Mbas datës 2 Prill 1991 jam caktue edhe perfaqsues i BSPSH me ndjekë çeshtjen e vrasjeve të 2 Prillit. Këto detyra ishin shumë të rendsishme, por sukseset e BSPSH janë arritë në saje të mirkuptimit dhe bashkveprimit tonë, tue u drejtue nga një djalë trim, guximtarë dhe i pjekun para kohe, që në çdo veprim asht tregue i matun dhe i çilter me të gjithë bashkpunëtoret, tue qendrue në ballin e luftës çdo minut me rrezik jete. Perkushtimi i Tij, ishte nxitje për të gjithë ne tjerët. Gjithashtu në Fabrikë anëtarët e Kryesisë më kanë ndihmue jashta maset.

GM: Cilat do të konsideroni si kontributet tuaja kryesore në lëvizjen kundër qeverisë komuniste të Ramiz Alisë dhe në përhapjen e ideve kundër komunizmit?

FR: Mbledhjet tona ishin të shkurta, po çdo vendim donte kohë edhe ma të shkurtë. Ajo që nuk na lente me u zgjatë ishte turma e Rinisë dhe e qytetarëve të nderuem të Shkodres, që na ndiqte çdo minut. Nuk kishte snajper, tytë mitralozi apo autoblindë që mund të zmbrapte hovin e Popullit Shkodres për përmbysjen e diktaturës komuniste. Se si vepronte kjo Rini e këta qytetarë unë do të tregoj një rasë që më ka ngja mue. Në darkë më ka shoqnue deri në shtëpi, gjithnjë Ferdinandi se kishte edhe Ai shtëpinë nga unë. Filloi me na ra në sy një djalë që na ndiqte mbrapa rreth 10 – 15 ml… me duer ndër xhepa. Një natë ishe vetem. Edhe Ai mbas meje. Ishte natë me hanë rreth orës 22 e darkës. Pak pa mërritë tek shtëpia eme vendosa me e ndalue dhe me e pyet shka kerkon që vjen mbas meje…dhe ashtu veprova, ndonse në rrugë nuk kishte asnjë njeri veç nesh, unë dhe Ai, u këtheva dhe e prita, posa u afrue e pyeta…Ai nuk priti fare që me mbarue unë fjalën, por zbërthej një bluzë pune, vuni dorën në një revolver që kishte në bel dhe, më tha: “Ndigjo Fritz Radovani, spijunët e sigurimit nuk të ndrrojnë as për mish dashi, prandej unë vij mbas teje dhe kush të guxojnë me tu afrue, ma parë do ti numrohen këta shtatë fishekë ballit, mandej po mbet gjallë, unë jam Xh Xh (nuk mendoj me e publikue emnin se nuk e di ku ndodhet tashti) ti nuk më njeh por unë do të vdes me ty…se, lufta yte asht ideali i të parëve tonë, e po kje nevoja unë nuk do të kursej jeten teme me të shpetue ty nga rreziku i komunistave…” Atëherë, cili duhet t’ ishte qendrimi ynë kur një djalë i ri musliman më ruente koken pa e pasë pa kurrë ma përpara Atë djalë trim!?

GM: Cilët ishin disa nga personazhet kryesore të Shkodrës që, sipas jush, luajtën një rol të rëndësishëm në rrëzimin e sistemit komunist?

FR: Shkodra ka pasë edhe ka trima. Revoltat fillojnë vetem nga Trimat që nuk njohin vdekje për Atdhe! Ngjarjet fillojnë në Janarin e 1990 me Rin Monajken, Gjergj Livadhin e Dedë Kasnecin…por, i pari që ngriti Flamurin e Demokracisë në Shqipni ishte Don Simon Jubani. Vrasja e djalit Pllumb Pllumbaj dhe mbas pak ditësh rrëzimi i turpëshem i bustit Enver Hoxhës, tue u “lagë” ashtu si e ka meritue, në 13 dhetor para Prefekturës së Shkodres, formimi i BSPSH në janarin e 1991 në Shkoder, i kanë paraprijë të gjitha ngjarjeve të lavdishme dhe poaq tragjike që sollën demokracinë në Shqipni. Roli që ka luejtë në këto ngjarje BSPSH dhe Kryetari i Saj Ferdinand Temali, i pasuem nga gjithë Kryesia dhe aktivistët Arben Broci, Qazim Lika dhe Rinia e Populli i Shkodres, janë faktori vendimtar që kanë krye amanetin e Luigj Gurakuqit me Opoziten e vitit 1924…lanë të shkrueme prej Tyne me gjakun e vet të paster dhe të kulluem.

GM: Si do ta përshkruanit shkurtimisht Shqipërinë komuniste të viteve 1944–1992?

FR: Komunizmi asht i pari sistem terrorist në botë që ka inaugurue terrorin në masë si mjet qeverisës. Shqipnia asht vendi që ka provue ma keq se kushdo tjetër këte fakt historik për 65 vjet… dhe vazhdon edhe sot me kenë nën këte terror komunist.
Nëse, ky veprim nuk do të vehet në bankat e një drejtësie nderkombëtare, tue u çveshë i pari krimineli Enver Hoxha e mbas tij Ramiz Alia, Nexhmije Hoxha dhe pasuesit e tyne, nga dekoratat dhe privilegjet që vazhdojnë me i gëzue edhe sot këta tradhëtarë të Atdheut dhe të Popullit Shqiptar, “demokracia, paqa dhe mirkuptimi mes vllazenve shqiptarë”, ndër të gjitha Trojet tona asht aq larg sa larg jam edhe unë nga Shqipnia, Atdheu i dashtun i emi!

GM: Mund të ndani me ne disa kujtime nga periudha e shkollimit në Shkodër? Sa e fuqishme ishte propaganda ideologjike komuniste në shkollat e atyre viteve?
FR:  Propaganga ishte primare e mbas saj vinte edukata dhe qendrimi i nje nxanesi cilido t’ jshte ai. Sigurisht femijte e komunistave gjithnje ishin te ptivilrgjuem, ndersa te deklasuemit vazhdonin me luften e klasave. Ajo lufte nuk ju ndante gjithe jeten e shpesh vdekja ishte pasoje e saj.

GM: Jeni autor i disa librave të rëndësishëm. Mund të na tregoni çfarë ju frymëzoi të shkruanit këto vepra, si u zhvillua procesi juaj krijues dhe si do t’i përshkruanit përmbajtësisht, duke na treguar gjithashtu mesazhin dhe idetë kryesore që dëshironi të transmetoni për secilën prej tyre?
FR: Frymzimi kryesor nder librat e mij ishte kryesisht ”ramja e Murit te Berlinit” dhe perdes se komunizmit ne shtetet Europjane. Ndersa ne Shqipni nuk ishte ma egersia e ”luftes se klasave” ashtusi perpara. Vete zgjedhja ime Kryetar i BSPSH ne fabriken e mendafshit tregonte se jemi para ndryshimeve rrajsore. Gjithshka e vertetonin faktet! Liria e fjales dhe e mendimit solli ndryshimet e medha qe permbysen komunizmin ekstrem ne te gjitha Demokracite Popullore Europjane. E ne Shqipni nuk mund te haarrohet kurr hapja e burgjeve dhe kampeve te punes.
Shqipnia e gezoi fjalen ”Liri e Demokraci” edhe pse gabimet vazhduene.E ata gabime risollen prap sistemin e sotem komunist te pandreqeshem!

GM: Piktura duket se ka qenë një bashkëudhëtare e pandarë në rrugëtimin tuaj. Si do ta përshkruanit marrëdhënien tuaj me këtë art?
FR: Piktura asht kene pasioni im kryesor! Edhe Miqet e perjetshem si Ferdinand Paci, Pjerin Sheldija, Jakup Keraj, Ndoc Gurashi, etj… deri tek Profesor Simon Rrota dhe Vladimir Jani, mbeten te pavdekshem ne gjithe jeten time. Kujtimet e Tyne ishin edukata dhe morali yne! Piktura ime asht kene grafika bardh e zi me boje kine, me te cilen kam jetue!
Edhe sot mbas sa vitesh kam punue Portretin e At Gjergj Fishtes!

AT GJERGJ FISHTA OFM.
Arti cilido qe te jete asht mjeti ma i mire me kuptue jeten me te mirat dhe dobsite e saja. Arti kthjellon mendjen e njeriut ne jete!

GM: Shqipëria ka kaluar tre pushtime të njëpasnjëshme që nga viti 1939: fashist, nazist dhe komunist. Pushtimi komunist, për shkak se udhëheqësi ishte ‘shqiptar’, u quajt ‘Çlirim’. Megjithatë, disa mendojnë se Shqipëria u çlirua vetëm në vitin 1992. Cili është mendimi juaj për këtë periudhë dhe si e shihni procesin e çlirimit?
FR: Shqipnia nen shtetet socialiste dhe komuniste asht kene gjithnje e edhe sot e robnueme nen diktaturen komuniste, e ndoshta ma barbare se asnjehere. Sot ne Shqipni rrezikon shfarosja! E vetmja shprese sot atje asht nderhymja e Presidentit Amerikan Trump. Vetem Ai mundet me e shpetue Shqipnine nga shfarosja komuniste! Epokat e pushtimeve te Shqipnise duhen fshij nga historia dhe duhen permbledhe ne tekste te vecanta ku shpjegohen pasojat qe i sjellin ato shoqnise Shqiptare!
Krysisht duhet te perqrndrohemi tek pasojat qe shkatrrojne jetesen dhe demokracine Europjane, per cilen sakrificat jane kene te medhaja.
Asht e doemosdoshme te nxiret nga arkivi shifra e te pushkatuemve, te arrestuemve, t’ interrrnuemve dhe ajo ma e sakta sesa jane perfshi ne ”Luften e Kllasave” prej kohes kur Shqipnia u pushtue prej komunizmit.

GM: Që nuk jemi çliruar plotësisht nga enverizmi ose komunizmi duket qartë. Edhe sot, një pjesë e shoqërisë – ‘tru-varfërit’ – vazhdojnë ta nderojnë diktatorin Enver Hoxha, të cilin unë e konsideroj si krijesën më të çmendur që ka shkelur në trojet shqiptare. Si e shihni ju këtë fenomen?
FR: Me nderue edhe sot Enverin dhe modelin e tij, asht vetem nje çmendi!
E çmendia nuk ka kufi ne trunin e smure nga komunizmi! Asnjehere nuk duhet te pajtohemi me heshtjen apo me cilesite antinjerzore te atij sistemi qe ka kalue Shqipnia nen thundrat e atyne diktatoreve barbar!

GM: Ne shquhemi për tolerancë fetare, pasi kryesisht ka mbizotëruar shqiptarizmi. Megjithatë, dekadat e fundit vihet re një çthurje dhe çoroditje e theksuar: një numër i konsiderueshëm klerikësh del hapur në mbështetje të poshtuesve osmanë dhe sulltanëve vrasës, ndërkohë që fyejnë flamurin dhe figurat emblematike të kombit shqiptar. Sigurisht, nuk mungon as tru-shpëlarja, dhe një pjesë e vogël e besimtarëve ndjek rrugën e ‘mësuesve’. Çfarë do të shtonit ju në lidhje me këtë fenomen?
FR: Pasojat e sotme kryesisht ne lidhje me besimet jane dobesi e Klerikeve.
Besimi duhet te mbesin Primar ne edukimin e femijve! Ndersa shkollat Fetare duhet te çveshen nga fanatizmi dhe fryma antikombtare.
Pergjegjesi kryesore kane shkrimtaret e sotem dhe fryma antikombtare nder tekstet shkollore dhe n’ edukimin e rinise sone. Mungon Vllaznimi!

GM: Gjatë periudhës së Shqipërisë komuniste, shumë klerikë dhe besimtarë nga të gjitha besimet përjetuan internime, burgosje dhe vdekje, por kleri katolik u përballen me një persekutim të veçantë. Sipas gjykimit tuaj, cilët ishin faktorët politikë dhe ideologjikë që bënë që kleri katolik të shihej si ‘armiku’ më i rrezikshëm i sistemit?
FR: Besimi Katolik kishte ne Shkoder kater shkolla te mesme. Ndersa Klerket e Mesuesit e tyne ishin universitare! Aty ku nuk kishin kuader e kerkonin nga jashta shtetit. Primare gjithnje ka kene kerkesa per Atdhetarizem dhe Besim. Kete e verteton At Fishta nder te gjitha librat dhe veprimet e Tij, tue fillue nga Alfabeti i Gjuhes Shqipe e deri tek Lahuta e Malcise.
Mos studimi i At Fishtes nder shkolla asht mungesa ma e madhe e te gjitha shkollave qe jane sot ne Shtetin Shqiptar. Ajo qe damton sot shkollat tona ma shume asht ”perjashtimi i Shkrimtarve Atdhetare nga tekstet shkollore tue fillue nga klasa e pare fillore!”

GM: Publicistika juaj është e përqendruar kryesisht në hapësirën gjeografike të Shkodrës. Çfarë përfaqëson Shkodra për ju dhe cilët janë disa nga përfaqësuesit më të denjë të saj?
Shkodra ishte, asht e do te jete themeli shpirtnor e kulturor i Shqipnise!
FR: Kurr mos harroni thanjen e Papes Gjon Pali II ne Shkoder ne 1993:
“Ate qe ka kalue Shqipnia nen zgjedhen komuniste, nuk e ka provue asnje nga shtetet Europjane!” Besoj e kujtoni kete thanje!

GM: Cili do të ishte vlerësimi juaj për Shqipërinë politike postkomuniste dhe si e gjykoni procesin e tranzicionit, funksionimin e institucioneve dhe zhvillimin e demokracisë gjatë këtyre dekadave?
FR: Primare ne shtetin Shqiptar asht vendosja e Demokracise Europjane. Te gjitha tjerat jane te pavlere per perparimin kombtar te Shqipnise! Per fatin e keq te shtetit Shqiptar duhet theksue mungesa e drejtuesve te shtetit me kulturen e duhun dhe aftesine e tyne te bazueme nga njohja e ligjve dhe inteligjenca e cila pergjithsisht mungon tek ata. Bota e yne nuk ka asgja mangut qe nuk e ka Demokracia Europjane!

GM: Mund të na tregoni pak për komunitetin shqiptar në Australi dhe çfarë përfaqëson Australia për ju?
FR: Australia asht nder shtetet ma te perparueme dhe Demokratike te gjithe Botes! Australia asht nder Ata Shtete ku nuk ka asnje fanatizem!
Shqiptaret ketu gezojne te gjitha te drejtat qe i duhen me jetue te lire dhe me kushte te mira ekonomike e politike. Kryeministri e ka mbiemnin e Tij me origjine Shqiptare. Shteti Australian asht Shtet Demokratik!

GM: Bashkimi kombëtar mbetet një aspiratë historike e shqiptarëve. Duke marrë parasysh dinamikat e sotme gjeopolitike dhe proceset e integrimit evropian, sa i realizueshëm ju duket ky projekt në rrethanat aktuale?
FR: Realizimi i kesaj ideje kerkon kohe! Te gjitha Tokat Shqiptare nuk kane asnje nevoje per komunista ! Kur Shqipnia te cveshet nga komunizmi do te jete primare Bashkimi Kombetar, mbi baza Demokratike Europjane.
Primare mbetet vendosja e Demokracise tue u cveshe nga pasojat e mbrapambetjes kulturore dhe fanatizmi fatar e krahinor! Figurat e Nderueme te Veriut duhen vendose ne vendet e veta tue fillue nga Luigj Gurakuqi, At Gjergj Fishta, At Anton Harapi, Oso Kuka etj… etj.!

GM: Cilat janë sfidat më të mëdha që shihni për shqiptarët, si në trojet e tyre, ashtu edhe në diasporë?
FR: Shqiptaret i respekton gjithe Bota! Kryesore asht dashnia Kombetare.
Miqesia dhe beslidhja e Shqiptarve asht e perjeteshme! Kini gjithnje parasyshe se lumi i Shkumbinit nuk duhet te vene kufinin e Jugut ndaj Veriut! Shqipnia asht NJE dhe VETEM NJE !

GM: Cili është mesazhi i veçantë që do të donit t’u përcillnit brezave të rinj shqiptarë për historinë, kulturën dhe identitetin e tyre?
Shqiptarve Ju uroj kryesisht nje Shtet Demokratik dhe te Lire!
FR: Rraja e Lirise uroj te jene mbi bazat e Demokracise Europjane dhe me parime te drejta e Liridashese! Larg ma larg me fanatizmin fetar dhe krahinor! E gjithmone te mbeshtetun mbi Gurt e Gjergj Kastriotit Skenderbeut dhe Shejtneshes Nane Tereza!
Rrnofte Shqipnia e Lire e Demokratike Europjane!

FR: Melbourne, 4 Janar 2026.

I praruar Parisi tej e tej
Nga drita flu e kolorit të vjeshtës,
Si një perëndim mallëngjyes,
Që nuk shuhet…
Ndonëse, në Bulevardin Chanps Elysses,
Çikëlon një shi intim
Si pëshpërimë…

.

Në trotuar, një femër
E veshur me një blends quiet luxury,
Që e bënte të dukej më koketë,
Njëherësh dhe,më elegante,
Tek spërdridhej në sfond të butikëve farfuritës,
Apo përmes tryezave të ngjeshura
Të kafeneve,
Ma rrëmbeu vështrimin
Si të më hidhte një lak kaugërlli…

.

Në portret i shkëndijonte gjith‘ intrigë,
Ideja e një aventure të re;
Por, ku ngutej të shkonte ?
As në taksi, as në limuzinë madje,
S’kish preferuar të hipte,
Pra, për ku po nxitonte ?
Oh , më këmbë udhën e vjeshtës
Donte ta përshkonte,
Kalimtarët, parfumi i saj
Dehte…

.

E kush nuk vlon
Nga trillet e vjeshtës artistike
Parisiane ?
Reflekset e saj,që rrjedhin në Senë
Dhe trotuareve të qullur,
Mrekullisht të ndërmendin
Tablotë e Monesë…

.

Duhet përballuar vjeshta
E Parisit ;
Unë vetë s’e kam të lehtë
T‘eci mbi mozaikun frushullues
Të gjetheve që shkunden,
Siç ecte dhe Iv Montani romantik,
Kur këndonte dridhshëm
Plot nostalgji e melankoli
Les Feuilles Mortes
Të Zhak Preverit…
Ashtu siç e këndoi më pas
Dhe Dalida
E ndritshmja !

.

Ah, ajo femra që më rrëmbeu vështrimin,
Tek nxitonte në bulevard ,
Paskësh qenë holograma
E Dalidasë …

.

Vjeshta e Parisit
Këngët e dashurisë…

HYSEN IBRAHIMI

Ndër poezitë e shumta të kësaj përmbledhjeje, që dëshmojnë pjekuri artistike dhe ndjeshmëri të thellë poetike, kam përzgjedhur disa prej tyre për t’u ndalur në mënyrë më të veçantë. Poezia “Letrat që s’mi ke dërguar”, e cila shpalos me intensitet emocional dramën e mungesës, të pritjes dhe të komunikimit të ndërprerë.
Poezia:
LETRAT QË S’MI KE DËRGUAR

Si ta bëj mbrëmjen këtë të hershme ditë
si të përshëndes me këto duar të lidhura
si ti lexoj letrat që smi ke dërguar
oh, si të të puth në ballë kur më je kaq larg

mos më vërvit qosheve si lahutë të vjetër
më var në litar e dëgjoja një zë tjetër
ti moj vogëlushe që tallesh me një të mjerë
do të klithësh shurdhueshëm me zë të çjerrë

a më thua ec e më urdhëron ndal
e më hedh në lumë e më djeg si zjarr
si ta bëj mbrëmje këtë të hershme ditë
më thua ruaju vdekjes e më del në pritë.

Që në vargjet hyrëse, poezia “LETRAT QË S’MI KE DËRGUAR”, ndërton një tension të brendshëm midis kohës dhe ndjenjës: “mbrëmja” dhe “dita e hershme” përplasen si gjendje shpirtërore, duke krijuar një hapësirë të pasigurt, ku subjekti lirik endet mes pritjes dhe zhgënjimit. Pyetjet retorike nuk kërkojnë përgjigje, por thellojnë gjendjen e ankthit dhe pafuqisë emocionale. “Duart e lidhura” dhe “letrat që s’janë dërguar” shndërrohen në simbole të heshtjes, të mungesës së fjalës dhe të një distance që nuk është vetëm fizike, por edhe shpirtërore.

Figura e puthjes në ballë, e pamundur për shkak të largësisë, bart një ngarkesë të fortë lirike: ajo përfaqëson dashurinë e përmbajtur, të shtypur, që nuk arrin të realizohet. Ndërkohë, metaforat e mëvonshme, si “lahuta e vjetër” apo “litari”, e zhvendosin poezinë në një dimension më të ashpër ekzistencial, ku subjekti ndjehet i hedhur, i shpërfillur dhe i përdorur nga kapriçot e tjetrit.

Kontrasti i fortë mes urdhrit për të ecur dhe ndalimit, mes këshillës për t’iu ruajtur vdekjes dhe pritës së saj, e shndërron poezinë në një monolog tragjik të njeriut të përçarë, i cili jeton në paradoksin e dashurisë që njëkohësisht të mban gjallë dhe të shkatërron. Lumi dhe zjarri, si elemente simbolike, përfaqësojnë fundin, pastrimin dhe shuarjen, por edhe intensitetin e dhimbjes.
Në tërësi, “Letrat që s’mi ke dërguar” është një poezi e ndërtuar mbi kontraste të forta emocionale dhe figura të fuqishme simbolike. Ajo dëshmon aftësinë e poetit për të shndërruar përjetimin personal në një përvojë universale, ku lexuesi gjen pasqyrimin e pritjeve të thyera, të dashurive të pamundura dhe të heshtjeve që lëndojnë më shumë se fjalët.
Poezia:
VJERRSHAT E MIA

E kam dershur nga një pikë gjaku
në themelin tuaj
përzier me lotë e mi

nga një kockë ashti ka bër rojë
netëve të gjata
ka bërë hije ditëve të përcëlluara

në pritje tuaj
dielli më ka pjekur
e shiu qullur më ka…

për ju kam përbuzur një pjesë rinie
e kam vrarë nga një pjesë dashurie.

Kjo poezi shfaqet si një tekst i ngarkuar me simbolikë të thellë sakrifice dhe përkushtimi, ku subjekti lirik ndërton një diskurs poetik të mbështetur mbi trupin, kohën dhe vuajtjen personale. Që në vargjet e para, poeti vendos themelet e një marrëdhënieje të fortë, pothuaj arketipore, ndërmjet vetes dhe objektit të poezisë, duke e shndërruar aktin e dhënies në një proces fizik dhe shpirtëror njëkohësisht.

Shprehja “një pikë gjaku” e derdhur “në themelin tuaj” bart një ngarkesë të fuqishme metaforike, duke e përfytyruar lidhjen jo si marrëdhënie formale apo biologjike, por si një akt themelues, ku jeta e subjektit bëhet pjesë përbërëse e ekzistencës së tjetrit. Gjaku, i përzier me lot, përfaqëson ndërthurjen e sakrificës trupore me dhimbjen emocionale, duke e shndërruar poezinë në një dëshmi të përjetimit të thellë njerëzor.

Figura e “kockës së ashtit” që “bën rojë” netëve të gjata dhe “hije” ditëve të përcëlluara, e zhvendos poezinë drejt një dimensioni mbrojtës dhe atëror. Trupi i subjektit shndërrohet në një strukturë mbështetëse, në një strehë simbolike, ku vigjilenca dhe qëndrueshmëria janë të pandërprera. Këtu, sakrifica nuk shfaqet si moment i vetëm, por si proces i vazhdueshëm, i shtrirë në kohë.

Motivet natyrore, si dielli dhe shiu, funksionojnë si elemente provuese, që e kalisin subjektin lirik përmes durimit dhe rezistencës. Pjekja nga dielli dhe qullja nga shiu nënvizojnë kalimin e kohës dhe ekspozimin e vazhdueshëm ndaj vështirësive, duke e vendosur subjektin në një gjendje pritjeje të përhershme, ku durimi bëhet formë dashurie.

Në vargjet përmbyllëse, poeti artikulon hapur çmimin e kësaj sakrifice: përbuzjen e një pjese të rinisë dhe “vrasjen” e një pjese të dashurisë. Këto shprehje nuk kanë kuptim destruktiv, por shërbejnë si metafora të vetëflijimit, ku subjekti heq dorë nga vetja për të ndërtuar jetën e tjetrit. Pikërisht këtu qëndron edhe forca emocionale e poezisë: ajo nuk kërkon mirënjohje, por dëshmon heshtur për peshën e përgjegjësisë dhe dashurisë së pakushtëzuar.

Në tërësi, “Vjerrshave të mia” është një poezi e përmbajtur, e ndërtuar mbi figura të forta simbolike dhe një gjuhë të thjeshtë, por tejet të ngarkuar emocionalisht. Ajo shndërron përvojën personale në një reflektim universal mbi sakrificën, kohën dhe dashurinë që ndërtohet përmes durimit dhe vetëflijimit.
Poezia:
GURIN E KE SHOK

Një ditë do t’ua hapsh
zemrën gurëve
do t’ua shtrosh mushkërit
e fjalët tua
për drekë
ata do të vazhdojnë gjumin
do të qeshësh me zemër e me sy
ta do të lagen
ata do të teren
mos i shqelmo ata
të dhemb thembr e
të dhemb zemra.

Poezia “GURIN E KE SHOK” paraqet një tekst të shkurtër, por me ngarkesë të dendur metaforike, ku ligjërimi poetik ndërtohet mbi tensionin midis ndjeshmërisë njerëzore dhe indiferencës së botës së pajetë. Në një lexim akademik, poezia mund të analizohet në disa plane: tematik, figurativ, strukturor dhe etik.

Në planin tematik, teksti trajton përpjekjen e njeriut për të komunikuar me të pandjeshmen, me “gurët”, të cilët shndërrohen në metaforë të subjekteve ose realiteteve që refuzojnë empatinë. Shprehja “Gurin e ke shok” ironizon idenë e shoqërisë: shoku nuk është më qenia njerëzore, por objekti i ftohtë, i palëvizshëm, që nuk reagon as ndaj fjalës, as ndaj dhimbjes. Kjo krijon një ndjesi ekzistenciale të vetmisë dhe të absurdit, ku akti i komunikimit bëhet një përpjekje e njëanshme dhe e destinuar për dështim.

Në planin figurativ, poezia mbështetet fuqishëm në personifikim. Gurëve u hapet “zemra”, u shtrohen “mushkëritë” dhe u serviren fjalët “për drekë”. Këto figura krijojnë një kontrast të fortë midis gjallërisë së ligjërimit dhe pasivitetit të objektit. Megjithatë, pavarësisht kësaj përpjekjeje për t’i humanizuar gurët, ata “do të vazhdojnë gjumin”, duke riafirmuar pamundësinë e dialogut. Gjumi këtu funksionon si simbol i pandjeshmërisë morale dhe emocionale.
Strukturisht, poezia karakterizohet nga vargje të shkurtra, të thyera, që pasqyrojnë fragmentaritetin e mendimit dhe lodhjen emocionale të subjektit lirik. Mungesa e një ritmi të rregullt dhe e shenjave të forta të pikësimit e bën tekstin të rrjedhë si një monolog i brendshëm, duke forcuar ndjesinë e rrëfimit intim dhe të drejtpërdrejtë. Thyerjet sintaksore dhe ortografike mund të lexohen jo si mangësi formale, por si strategji stilistike që pasqyrojnë çrregullimin e brendshëm dhe intensitetin emocional.

Në planin etik dhe emocional, vargjet përmbyllëse (“mos i shqelmo ata / Të dhemb thembra / Të dhemb zemra”) shënojnë një kthesë domethënëse. Dhimbja fizike dhe ajo shpirtërore vendosen paralelisht, duke sugjeruar se dhuna ndaj të pandjeshmes nuk e shëron frustrimin, por e kthen atë kundër vetvetes. Kjo pjesë e poezisë mbart një mesazh reflektiv dhe moral: indiferenca e botës nuk duhet të justifikojë humbjen e ndjeshmërisë njerëzore.
Në përfundim, “GURIN E KE SHOK” është një poezi me prirje simbolike dhe ekzistenciale, që përmes një gjuhe të zhveshur dhe figuracioni të fortë, problematizon marrëdhënien midis njeriut dhe një realiteti të ftohtë, të painteresuar për ndjenjën. Teksti fiton vlerë jo përmes narrativës së gjerë, por përmes intensitetit metaforik dhe reflektimit të thellë mbi dhimbjen, komunikimin dhe kufijtë e empatisë.
Poezia:

SHKUPI

shumë më larg sesa afër
shumë më afër sesa larg
s’është punë të të bie në fije
Shkup
shpesh po ma ndërron (t)qimen.

Poezia “Shkupi” është një tekst i shkurtër poetik që, përmes një gjuhe të përmbledhur dhe figuracioni ironik, ndërton një marrëdhënie të tensionuar midis subjektit lirik dhe hapësirës urbane. Qyteti nuk shfaqet si vend i identitetit të qetë, por si një realitet i paqëndrueshëm, që prodhon afërsi dhe largësi njëkohësisht.

Vargjet hapëse krijojnë një paradoks të qëllimshëm: “Shumë më larg sesa afër / Shumë më afër sesa larg”. Ky dyzim shpreh gjendjen emocionale të subjektit, i cili nuk arrin të pozicionohet qartë ndaj qytetit. Afërsia dhe largësia nuk kanë më kuptim gjeografik, por psikologjik; Shkupi bëhet një hapësirë që të përfshin dhe të përjashton njëkohësisht.

Vargu “S’është punë të të bie në fije” nënvizon vështirësinë e komunikimit dhe të kuptimit. Qyteti shfaqet si një entitet kompleks, i pakapshëm, që i reziston përpjekjes për ta shpjeguar ose për ta zotëruar plotësisht. Këtu, Shkupi nuk është vetëm vend, por metaforë e një realiteti të ndërlikuar shoqëror dhe kulturor.

Kulmi shprehës i poezisë gjendet në vargun e fundit: “Shpesh po ma ndërron (t)qimen.” Kjo figurë ironike dhe dykuptimtë sugjeron stres, lodhje dhe transformim të brendshëm, të shkaktuar nga përvoja urbane. Loja grafike me kllapën te “(t)qimen” i jep vargut një hapësirë interpretuese, duke lidhur ndryshimin fizik me gjendjen emocionale dhe mendore të subjektit.

Në tërësi, “Shkupi” është një poezi e ngjeshur dhe domethënëse, që përmes paradoksit, ironisë dhe ekonomisë së gjuhës shpreh përvojën e ndërlikuar të jetesës urbane. Teksti e portretizon qytetin si forcë transformuese, shpesh të lodhshme, por të pashmangshme, duke e vendosur subjektin lirik në një gjendje të vazhdueshme tensioni mes përkatësisë dhe tjetërsimit.

Poezia:

Ç’FATKEQËSI

ç’fatkeqësi
ç’fatkeqësi
për asgjë i pari n’histori
as në hajni
as në trimni
për asgjë i pari n’histori
mjerë për ty.

Poezia “ç’fatkeqësi” ndërtohet mbi një ton të ashpër ironik dhe kritik, duke artikuluar zhgënjimin ndaj një figure apo gjendjeje që pretendohet madhështi, por që në thelb rezulton bosh. Teksti, megjithëse i shkurtër, funksionon si një mini-satirë poetike mbi dështimin, pavlerësinë dhe iluzionin e lavdisë historike.
Përsëritja e vargut “ç’fatkeqësi” në fillim krijon një ritëm anaforik që e thekson ndjesinë e dëshpërimit dhe talljes. Kjo përsëritje nuk shërben vetëm si shprehje emocionale, por edhe si gjykim etik, duke e pozicionuar subjektin lirik në rolin e vëzhguesit kritik. Tonohet që në fillim se kemi të bëjmë me një ironi të hidhur, jo me keqardhje të sinqertë.
Vargu “për asgjë i pari n’histori” përmban paradoksin qendror të poezisë. Ideja e të qenit “i pari” zakonisht lidhet me heroizëm, trimëri apo arritje, por këtu ajo zbrazet nga çdo përmbajtje vlerore. Mohimi i menjëhershëm në vargjet pasuese (“as në hajni / as në trimni”) e thellon këtë boshllëk, duke treguar se subjekti nuk shquhet as për virtyte, as për antivlera. Kjo e bën figurën e kritikuar jo tragjike, por qesharake dhe të mjerë.
Strukturisht, poezia mbështetet në vargje të shkurtra dhe deklarative, të cilat krijojnë një gjuhë të thatë, thuajse sentencore. Kjo formë e zhveshur përforcon efektin satirik dhe e bën mesazhin më të drejtpërdrejtë. Mungesa e figuracionit të ndërlikuar është zgjedhje stilistike, pasi forca e tekstit qëndron te ironia semantike dhe te përmbysja e pritshmërive.
Vargu përmbyllës, “mjerë për ty”, e zhvendos tonin nga ironia drejt një gjykimi përfundimtar moral. Këtu poezia mbyllet me një ndjesi përbuzjeje të qetë, ku subjekti lirik nuk shpreh më zemërim, por një lloj keqardhjeje të ftohtë për figurën e portretizuar. Kjo keqardhje, megjithatë, mbetet e distancuar dhe kritike, jo pajtuese.
Në përfundim, “ç’fatkeqësi” është një poezi e shkurtër, por e mprehtë, që përmes ironisë, paradoksit dhe një gjuhe të kursyer, problematizon konceptin e lavdisë dhe të rëndësisë historike. Teksti shërben si kritikë ndaj figurave ose gjendjeve që pretendojnë madhështi, por që mbeten të zbrazëta në përmbajtje dhe vlerë.

Poezia:

JETA NË KUJTIME

Një agimi të zymtë
do të kuptohet jehu i disa këngëve
çdo hap i bërë e çdo lot I lëshuar
kushedi cila dashuri do ta mbush
frymëmarrjen
e ti lidhur për toke
do t’i përshëndetësh agimet e reja
dhe fluturimet e zogjve
do t’i fshish djersët me mëngët e
ndyra
të këmishës
e do ta ëndërrosh buzëqeshjen e një vajze.

Poezia e “JETA NË KUJTIME” ndërton një ligjërim liriko-meditativ, ku përvoja e brendshme e subjektit lirik ndërthuret me imazhe të agimit, trupit të lodhur dhe shpresës së heshtur. Në një lexim kritik letrar, teksti mund të shihet si reflektim mbi qëndrueshmërinë njerëzore dhe aftësinë për të gjetur kuptim edhe në kushte të zymta ekzistenciale.
Vargu hapës “Një agimi të zymtë” vendos menjëherë një atmosferë ambigue: agimi, tradicionalisht simbol i fillimit dhe i shpresës, këtu përshkruhet si i zymtë. Ky paradoks semantik sugjeron se rilindja nuk është e ndritshme apo triumfale, por e vështirë, e përshkuar nga lodhja dhe dhimbja e së kaluarës. Jehu i “disa këngëve” që “do të kuptohet” përfaqëson kujtesën kolektive ose personale, ku përvojat e mëparshme vazhdojnë të rezonojnë në të tashmen.
Në vijim, poezia ndërton një lidhje të ngushtë midis trupit dhe përjetimit emocional. “Çdo hap i bërë e çdo lot i lëshuar” shënojnë një akumulim përvoje, ku ecja dhe qarja janë forma të barasvlershme të ekzistencës. Këto veprime përgatitin terrenin për pyetjen e hapur “kushedi cila dashuri do ta mbush / frymëmarrjen”, një varg që fut elementin e pasigurisë dhe shpresës, duke e bërë dashurinë një mundësi shpëtimi, por jo një siguri.
Figura e subjektit “i lidhur për toke” e thekson gjendjen e kufizimit dhe të përulësisë. Megjithatë, edhe nga ky pozicion i ulët, subjekti është në gjendje të “përshëndesë agimet e reja / dhe fluturimet e zogjve”. Këto imazhe funksionojnë si simbole të vazhdimësisë së jetës dhe të lirisë, duke krijuar një kontrast të fortë midis gjendjes së njeriut dhe botës natyrore që vazhdon ritmin e saj.
Një nga momentet më të fuqishme të poezisë është përfshirja e detajit realist: “do t’i fshish djersët me mëngët e ndyra / të këmishës”. Ky imazh i zhveshur nga idealizimi e ankoron poezinë në përditshmëri dhe punë të rëndë, duke i dhënë asaj një dimension social dhe trupor. Ndryshe nga simbolika e agimit dhe zogjve, këtu kemi një realitet të prekshëm, që e bën shpresën më të besueshme, sepse lind nga lodhja dhe jo nga abstraksioni.
Poezia mbyllet me aktin e ëndërrimit: “e do ta ëndërrosh buzëqeshjen e një vajze.” Ky varg përmbyllës rikthen butësinë dhe intimen, duke e vendosur shpresën jo në madhështi apo ndryshime të mëdha, por në një imazh të thjeshtë njerëzor. Buzëqeshja bëhet simbol i një arsyeje për të vazhduar, një dritë e vogël, por e mjaftueshme për ta përballuar agimin e zymtë.
Në tërësi, poezia shquhet për ndërthurjen e simbolikes me realizmin, për tonin e qetë reflektiv dhe për mënyrën se si shpresa artikulohet jo si triumf, por si qëndrueshmëri e heshtur. Ajo ofron një vizion të matur të ekzistencës, ku njeriu, megjithë lodhjen dhe kufizimet, gjen ende forcë për të përshëndetur agime të reja dhe për të ëndërruar.

Poezia:
KUJTIMI

Çdo gjë më kujton në ty
edhe kafeja që nuk u poq
edhe vdekja që nuk u prit
edhe cigaret Bozhur
çdo gjë më kujton në ty
e ti s’je.

Poezia “Kujtimi” artikulon një përvojë të mungesës dhe të kujtesës përmes një gjuhe të thjeshtë, por emocionalisht të ngarkuar. Teksti ndërtohet mbi paradoksin e pranisë së vazhdueshme të tjetrit në mendje dhe mungesës së tij fizike, duke e vendosur subjektin lirik në një gjendje pezullimi midis së kaluarës dhe së tashmes.
Vargu hapës, “Çdo gjë më kujton në ty”, funksionon si tezë poetike, e cila përsëritet më vonë për të krijuar një efekt rrethor dhe obsesiv. Kjo përsëritje tregon se kujtimi nuk është i zgjedhur, por i imponuar nga realiteti i përditshëm: çdo objekt, çdo situatë bëhet shkas për rikthimin e figurës së munguar. Kujtesa këtu nuk është akt vullnetar, por një gjendje e pashmangshme.
Imazhet që pasojnë janë të thjeshta, madje banale: “kafeja që nuk u poq”, “cigaret Bozhur”. Këto detaje të përditshmërisë e zhvendosin poezinë nga patetika drejt intimes dhe reales. Kafeja e papjekur sugjeron diçka të mbetur përgjysmë, një proces të ndërprerë, ashtu si marrëdhënia ose jeta e përbashkët. Ndërkohë, përmendja e një marke konkrete cigaresh e ankoron tekstin në një kohë dhe hapësirë të caktuar, duke i dhënë kujtimit një dimension material dhe historik.
Vargu “edhe vdekja që nuk u prit” hap një plan më të thellë semantik. Këtu kujtimi lidhet jo vetëm me mungesën emocionale, por edhe me humbjen përfundimtare. Vdekja e papritur shfaqet si një
ngjarje që e ka thyer vazhdimësinë e jetës dhe të pritshmërive, duke e bërë kujtesën edhe më të dhimbshme, sepse ajo mbart brenda saj edhe elementin e shokut dhe të papërgatitjes.

Përsëritja e vargut “çdo gjë më kujton në ty” përforcon ndjesinë e rrethimit total nga kujtimi, ndërsa vargu përmbyllës “e ti s’je” e thyen këtë rreth me një pohim të thatë dhe të prerë. Kjo fjali e shkurtër, pa zbukurime, funksionon si kulm emocional i poezisë: pas gjithë grumbullimit të imazheve dhe ndjenjave, mbetet vetëm fakti i pamohueshëm i mungesës.

Në përfundim, “Kujtimi” është një poezi e përmbajtur dhe e ndjerë, që përmes detajeve të vogla dhe përsëritjes semantike shpreh thellësinë e dhimbjes së humbjes. Forca e saj qëndron në thjeshtësinë e ligjërimit dhe në aftësinë për ta bërë mungesën të pranishme në çdo element të realitetit të përditshëm.

Krejt në fundi, autori, me një finesë të heshtur dhe një mjeshtëri që nuk kërkon zhurmë, arrin të thurë një lidhje të ngushtë mes mendjes së të tij të prekshme dhe botës së brendshme emocionale, shpeshherë edhe shpirtërore. Vargu i tij bart gjurmë përjetimi, ku ndjenja nuk mbetet abstrakte, por mishërohet në detaje të vogla, realiste, që e bëjnë poezinë të duket si një rrëfim i jetuar, jo thjesht i imagjinuar. Këto çaste konkrete nuk ofrojnë premtime për të ardhmen, por hapin hapësira ngushëllimi të përkohshëm, duke e kthyer kujtesën në një vend edhe më të ndjeshëm, herë-herë të dhimbshëm.

Dimër, 2026

Posa kisha ardhur, aherë për një kohë, në Berlin.

Redaktoja një emision televiziv shqip që, në një mënyrë, më mbante ende në koherencë me gazetarinë, tashmë e vetmja punë që njihja në jetë.

Ishte një pasdite e bukur tetori,1994, kur në zyrë binte telefoni. Matanë lidhjes dëgjova V. S. që, pas përshëndetjes dhe dy tre fjalësh formale, më pyeti për njëlloj konference që mbahej në Berlin.

Ishte i ftuar. Dhe, ndaj, ia thashë moton e saj: “Maqedonia, një tampon-shtet që të tjerët t’mos luftojnë”.

Mirëpo, megjithë rolin e saj në teatrin e paqes, Maqedonia, disa vjet më pas, do të përfshihej nga flakë e luftës. Veçse jo ashtu si parathoshin konferencierët e hollë të Europës.

Nuk do të luftonin shqiptarë e bullgarë, fjala vjen, si dy kombe pretendentë për copën e vet autentike në Maqedoni. Bullgarët kishin arsyet e tyre frenuese: ndërhyrja do të cilësohej agresion klasik duke dhënë nxitin e një lufte ballkanike. Pastaj, së dyti, vëllezërit bullgarë matanë kufirit, do të fitonin, si në ëndërr, dhuratën historike: një shtet të bukur në zemërtokën ballkanëse, pa shkrepur kurrë një pushkë të vetme!

Ndërkohë që shqiptarët, një baraspeshë etnike, mben’ë qytetarë të dytë po aty, në truallin e vet dardan.

Dhe ironia e historisë nuk mund të ishte më e hidhur. As në kohën e Titos kur bënin traktate të fshehura me sllavë të tjerë kundër shqiptarëve, e as në epokën e re pas tij.

2.
Ilirida ndodhej në hovin e kryengritjes çlirimtare kur një eksponent politik shqiptar thoshte: qëndroj në pushtet për të mbrojtur idetë.

Por idetë nuk nëvojisin pushtet që të jenë. Sepse idetë janë pushtet vetë. Ndaj çështje është: për ç’ide flet dhe përpiqet njeriu, shpesh deri në flijim?

Për idenë e lirisë, si më sublimja e të gjithave. Dhe Ajo, nëse njeh kohë, mort nuk e njeh asnjëherë.

Ndërsa rishfletoja memoaret e Kenedit, ndalova sërish në një këshillë të saktë dhe elokuente.

Ishte mot zgjedhjesh presidenciale,1960, në Amerikë. Dhe Gjoni i ri, dinamik e sharmant, i kishte hyrë punës për Shtëpinë e bardhë.

Dhe në një nga mbrëmjet prehëse, i ati Joe, themeluesi i klanit të kenedëve, i thotë: mbaje mend, biri im, vendi i dytë i përket humbësit!

Dhe, ashtu si herën e parë, më kujtonte Tokën shqiptare të Maqedonisë.

Ka kaluar kohë e gjatë, një çerekshekulli përpjekjesh iliridase e përbuzjesh sllave. Por shqiptarët, disi, gjenden gjithmonë në fillim.

Nuk do të bëj kronikën e lodhshme të tyre.Tashmë kanë mbetur prapa hapat e vegjël konjukturalë të pasluftës.

Për njeriun e dobët, vullnetzbehtë, ka përherë një justifikim për abstinencë beteje. Bota është e hallakatur, vërtet, por zjarrlufta në lindje të Europës, është e vonë kurse vetëpengosja, ishte e hershme. Fundja, kartat gjeopolitike flisnin qyshkur shqip.

Flasin dhe sot.

3.
Metternich-u admironte sajesat e mëdha shtetërore. I mendonte konstruksione të paqes në Europë. Dhe përbuzte ftohtësisht pretendimet indipendente të grupimeve të vogla etnogjuhësore, që, si thosh kancelari legjendar, prishin themelet e saj.

Por tani, gati dy shekuj më vonë, një president amerikan përafron përceptimin e kundërt. Në doktrinën e tij, Donald Trump, sikur afirmonte pararendësin e famshëm Wilson nga fillimshekulli i ikur.

A nuk ranë, në mbyllje të tij, si bryma para atij dielli lirie të Rendit të ri, viti 1990, shtetet federale disaetnike në Europë? Rusia, Jugosllavia dhe, madje, shteti që dukej funksional, i çekëve e sllovakëve?

Përse, pra, duhet të ekzistojë shteti sllav i Maqedonisë, mbi tokën antike të ilirëve dhe kundër lirisë së pasardhësve të tyre shqiptarë?

Që, aq më tepër, as i federalizuar nuk është?

Por nëse kjo duket e pakohshme, atëherë shqiptarët, në një intermezo historie, le të ngrejnë nga gjendja e gurëzuar Iliridën, të dashurën e tyre që rri në komodinë si një statujë e trishtë.

Natyrisht, jo siç thotë rrëfimi mitik kur
ajo kishte marrë frymë jete nga lutjet, për t’u bërë nusja e bukur e Shpisë. Liria urren lujen, ndërkohë që e pashmangshmja (si do t’shkruaj Koelho) vret frikën…

4.
Kur Maqedonia sllavo-shqiptare niste udhë drejt Natos, dukej e vyer qetësia dhe i matur veprimi shqiptar. Po, në fakt, vlerat e Natos nuk janë vetëm armët. Janë poaq rendi i demokracisë dhe e drejta e lirisë.

Ndërkaq tani, rirreshtimi, anise i vonuar shqiptar, ka Orën e vet.

Shteti i stisur shqiptaro-sllav nuk mund të bëj përpara tek portë e Brukselit me afro gjysmën, reliefin më vital të ekzistencës së saj, të vënë në gjendje faji të paqenë dhe ndëshkimi të padrejtë.

Për të ndryshuar duhet më parë të Jesh, lexoja te Markezi, mjeshtër fjale të bukur.

Kosova, fjala vjen, ende nuk Është. Pa njohje të ndërsjelltë me Serbinë nuk mund të bëhet asnjë lëvizje për një shkallë vetëadministrimi të komunave me shumicë serbe. Këtë kuptim shfaq dhe saga figurative e Kurtit për “kafenë e gatshme dhe filxhanin e munguar…”!

Ndryshe nga Kosova, Maqedonia e Veriut Është dhe shqiptarët nuk janë një pakicë ardhësish që kishin humbur udhën, por një komb i tërë autokton.

Që këtej, ajo gëzon tagrin e plotë të ndryshimit.

Rivandikimet e vogla, rëndom, do t’i rrëzojë, ashtu si përherë, ftoma e parë politike.

Ndaj dhe ndryshimin e madh, radikal, duhet t’a bëjnë shqiptarët: e para, të vetes së tyre dhe e dyta, të Republikës që akoma nuk është e denjë për Shtëpinë komunitare të Europës.

Kur një grusht kolonësh serbë të Kosovës kërkojnë Entitet territorial, përse shqiptarët e Iliridës që banojnë tokën e tyre qyshkur Zotat jetonin mes njerëzish, zgjedhin apatinë dhe heshtjen mortore?

Meqë s’janë minoritarë inferiorë, por komb, aherë liri kombëtare pa territor s’mund të ketë. E kjo domethënë, ose të jenë të pavarur ose të barasvarur me entitetin sllav në Ngrehën e përkohshme bikomunitare!

Që këndej, tampon-shteti i Maqedonisë s’do t’mund të mbahej në këmbë (a duhet patjetër?) në dy raste situatash qenësore: s’mund të jetë pa shqiptarët me tokën e tyre dhe as me shqiptarë si popull i rangut dytësor!

Por janë shqiptarët që duhet t’a dëshmojnë edhe të parën edhe të dytën.

E bëjnë dot?

Le të themi: jo, ose pak!

Jo aq sa gjeneron gjasë reale potenciali i tyre popullor dhe intelektual!

Ndaj dhe nga qytetarë me aftësinë e arsyetimit politik ata (ngjashëm me Kosovën ku, ndër një flegër të caktuar që ka zënë të quhet “popull musliman”, buka hahet shqip e shpirti përkallet aziatisht), shndërrohen ngadalë e mpirshëm si një shuarje ngricash alpine, në “turmë altari” me bindjen fatale për kauzën e huaj.

Dhe gjithnjë të lumtur me vendin e dytë të humbësit…

R.