1. Ishujt e Heshtjes dhe të perverseve

Në histori, ishujt kanë qenë gjithmonë vende misterioze. Të ndarë nga kontinenti, të rrethuar nga ujërat dhe të paarritshëm për syrin e zakonshëm, ata kanë ushqyer imagjinatën njerëzore me mite, sekrete dhe teori konspirative. Në epokën moderne, emri i ishullit të Jeffrey Epsteinit u kthye në simbol të pushtetit të fshehtë, luksit ekstrem dhe errësirës morale që mund të fshihet pas mureve të izolimit.

Nga ana tjetër, në brigjet shqiptare qëndron Sazani, një ishull i heshtur, i mbushur me bunkerë, tunele të Luftës së Ftohtë dhe histori ushtarake të pazbuluara plotësisht. Për dekada, ai ishte i mbyllur për publikun, një territor pothuaj fantazmë ku shteti kishte ndërtuar një botë nën tokë.

Nëse ishulli i Epsteinit përfaqësonte elitën globale dhe sekretet e saj, Sazani mund të shihet si simbol i paranojës shtetërore shqiptare. Të dy ishujt lidhen nga ideja e izolimit: vende ku syri publik nuk arrin lehtë dhe ku imagjinata fillon të ndërtojë histori.

Në teoritë konspirative moderne, tuneli është simboli kryesor. Ai përfaqëson atë që fshihet poshtë sipërfaqes, të vërtetat që nuk duken. Tunelet e Sazanit ekzistojnë realisht, të ndërtuara gjatë komunizmit për mbrojtje ushtarake. Kjo e bën ishullin ideal për të ushqyer teori të reja: po sikur strukturat e vjetra të mund të përdoreshin për qëllime të tjera? Po sikur izolimi gjeografik të tërhiqte interesa të errëta ekonomike apo politike?

Natyrisht, këto mbeten spekulime artistike dhe jo prova reale. Por historia ka treguar se çdo vend i mbyllur krijon mite. Sa më pak të dijë publiku për një territor, aq më shumë imagjinata e mbush boshllëkun.

Në fund, krahasimi mes ishullit të Epsteinit dhe Sazanit nuk ka nevojë të mbështetet te faktet konkrete si dyshim. Të dy mishërojnë frikën moderne se pushteti, paraja dhe izolimi mund të krijojnë hapësira ku ligji dhe morali humbasin nën tokë, bashkë me tunelet dhe sekretet.

2.

Në Vlorë nuk jemi rritur mes kullave luksoze dhe jetës elitare. Kemi qenë qytet ushtarak, me baza detare, me disiplinë dhe me familje konservatore. Breza të tërë janë edukuar me idenë se fëmija duhet mbrojtur, familja duhet ruajtur dhe qyteti nuk duhet shitur. Pikërisht për këtë arsye, shumë njerëz sot i shohin me dyshim projektet gjigante në Sazan dhe Zvërnec.

Na flasin për “zhvillim”, por ndërkohë shohim ishuj të izoluar, resorte të mbyllura për miliarderë dhe investitorë që askush nuk i njeh vërtet. Dhe pyetja lind vetë: pse kërkohet kaq shumë privatësi dhe izolim në vende kaq strategjike?

Frika bëhet edhe më e madhe kur shikon se si në shumë vende të botës po hapen debate për ndërhyrje hormonale te të miturit dhe ndryshime të thella sociale që shumë prindër konservatorë nuk i pranojnë. Po nga urdhër i ri që ka dalë për Qendrën Spitalore Universitare “Nënë Tereza” (QSUT) për të ofruar terapi hormonale, edhe për personat mbi moshën 13 vjeç e gjysmë,çfarë mund të themi? Për shumë vlonjatë, këto nuk duken si rastësi të ndara, por si pjesë e një kulture globale që po përpiqet të zëvendësojë vlerat tradicionale me diçka artificiale, të ftohtë dhe të kontrolluar nga elita të pasura.

Dhe kur shteti hesht, kur mediat vetëm propagandojnë luksin, ndërsa qytetarët nuk marrin përgjigje të qarta, lind frika se pas fasadës së “turizmit strategjik” mund të fshihen interesa shumë më të errëta. Ndoshta është vetëm paranojë. Ose ndoshta Vlora po kupton diçka para të tjerëve. Dikush mund të thotë se ju fëmijët e ish ushtarakëve, nuk e doni zhvillimin. Por po u them se një gjë të mirë na kanë mësuar baballarët tanë: se atdheu dhe morali janë më të mëdha se paraja, madje fëmijët janë më të shtrenjtë se kryeministrat që ndërrohen ashtu si gratë e sheikëve.

3. Zvërneci nuk ka nevojë për beton që të jetë i veçantë. Investitori më i madh strategjik aty është vetë natyra: laguna, pylli dhe flamingot që e bëjnë një nga mrekullitë më të rralla të jugut. Ndërsa në ishullin e Sazanit mund të ndërtohet një projekt modern për familjet dhe fëmijët, një tip Disney mesdhetar apo një park argëtues dhe edukativ, që sjell turizëm dhe zhvillim .