Në krijimtarinë e Hasan Muzli Selimit, besimi në Zot, përvoja mistike dhe akti i krijimit nuk shfaqen si tri fusha të ndara të mendimit, por si tri rrathë që takohen në të njëjtin qendër: njeriun në kërkim të kuptimit. Kjo është një nga veçoritë që i jep veprës së tij një karakter të veçantë, ku poezia, eseja, rrëfimi, filozofia dhe përsiatja fetare bashkëjetojnë e ushqejnë njëra-tjetrën.

Hasan Muzli Selimi është një autor me një shtrirje të gjerë krijuese: poezia e tij është përmbledhur në vepra si Hije dheu, Shpirtit i betohem, Mite deri përtej, Unë dhe Fjala, Hieroglife në muzg, Ditën n’Diell e Hanë, Ëndërr e fjetur dhe Kurorë n’qiell, ndërsa në fushën e esesë dhe përsiatjes filozofike dallon Antologjia e Ëndrrës.

Përmbledhja Psherëtimë ëndrrash, e botuar më vonë, dëshmon se temat e realitetit, ëndrrës, mistikës dhe përfytyrimit janë të pranishme në mënyrë të vazhdueshme në universin e tij krijues.

Besimi si mënyrë e të qenit:

Për Selimin, besimi nuk është thjesht një bindje doktrinare dhe as një zbukurim i jashtëm i veprës. Ai është një mënyrë për ta përballuar ekzistencën. Në qendër të kësaj bote qëndron njeriu, me dobësitë, dhimbjet, kujtesën, ëndrrat, dilemat dhe nevojën për të gjetur një dritë përtej kufijve të vet.Në këtë kuptim, besimi në Zot është fillimi i dialogut të njeriut me të panjohurën. Njeriu nuk mjaftohet me atë që sheh dhe prek; ai kërkon atë që nuk mund ta shpjegojë plotësisht. Pikërisht këtu nis përmasa mistike e krijimtarisë së Selimit.

Në shkrimet për veprën e tij është vënë në dukje se përvoja e tij si besimtar dhe si sheh i ka dhënë krijimtarisë një frymë të veçantë dhe një dimension shumëplanësh. Kjo përvojë nuk mbetet vetëm në rrafshin fetar, por shndërrohet në material letrar: besimi bëhet mendim, mendimi bëhet përsiatje, ndërsa përsiatja bëhet fjalë artistike.

Mistika si urë mes të dukshmes dhe të padukshmes:

Nëse besimi përfaqëson bindjen ndaj një të vërtete më të madhe se njeriu, mistika përfaqëson përpjekjen për ta përjetuar atë të vërtetë.Kjo është arsyeja pse te Selimi ëndrra, miti, kujtesa, natyra, fjala, heshtja, drita dhe errësira marrin shpesh një kuptim përtej atij të drejtpërdrejtë. Ato bëhen shenja të një bote të padukshme, që kërkon të zbulohet përmes intuitës dhe përjetimit.

Në Kurthi i andrrës, për shembull, ëndrra trajtohet si një hapësirë ku realiteti dhe mendimi takohen, ku njeriu përballet me vetveten dhe me pyetjet e mëdha të ekzistencës. Në vlerësimin e kësaj vepre është theksuar pikërisht marrëdhënia mes besimit dhe së panjohurës, si dhe kërkimi i një të vërtete jo vetëm fizike, por sidomos shpirtërore.

Kështu, mistika te Selimi nuk është arratisje nga realiteti; është një mënyrë për ta parë realitetin më thellë.Malet, dheu, vendlindja, kujtesa dhe historia nuk janë vetëm peizazhe. Ato mbartin kujtesë dhe shpirt. Edhe natyra bëhet një lloj teksti i shenjtë, të cilin autori përpiqet ta lexojë.

Në poezinë e tij, realiteti konkret dhe realiteti imagjinativ shpesh shkrihen në njëri-tjetrin, duke krijuar një hapësirë ku e dukshmja dhe e padukshmja komunikojnë.

Fjala si akt krijimi:

Në këtë pikë vjen dimensioni i tretë i trinisë: krijimi.Nëse zoti është krijuesi dhe njeriu është krijesa që kërkon ta kuptojë krijimin, atëherë shkrimtari bëhet një krijues i vogël, i përkohshëm, përmes fjalës. Fjala bëhet hapësira ku autori takohet me vetveten, me të tjerët, me historinë dhe me zotin. Fjala është njëkohësisht dëshmi dhe lutje, kujtesë dhe krijim.

Në këtë kuptim, shkrimi i Selimit mund të lexohet si një përpjekje për ta shpëtuar përvojën njerëzore nga harresa. Ajo që ka ndodhur në jetën e individit, në familje, në vendlindje apo në kujtesën kolektive, përmes fjalës fiton një jetë të dytë.Kjo është edhe arsyeja pse në poezinë e tij përvoja individuale shpesh kapërcen kufirin e vet dhe bëhet përvojë universale. Kritika për veprën e tij ka vënë në dukje pikërisht këtë ndërthurje të botës konkrete me atë imagjinative dhe faktin se autori e përdor përfytyrimin për ta shprehur më thellë realitetin.

Nga miti te Zoti, nga Zoti te njeriu:

Një tjetër element i rëndësishëm është prania e mitit. Në të njëjtën kohë, ai e lidh traditën e Malësisë, eposin, urtësinë popullore dhe kujtesën familjare me pyetjet filozofike të njeriut modern.Në këtë pikë qëndron edhe një nga dimensionet më interesante të krijimtarisë së Selimit, ai nuk e sheh traditën si diçka të ngrirë në të kaluarën, por si një burim ende të gjallë për të kuptuar të tashmen.

Në këtë kuptim, besimi në zot është themeli, mistika është rruga dhe krijimi është dëshmia.Kjo treshe e bën veprën e Hasan Muzli Selimit të mos jetë thjesht një prodhim letrar, por një lloj udhëtimi shpirtëror, ku autori kërkon të kuptojë njëkohësisht botën, njeriun dhe vetveten.

Ai lëviz nga dheu drejt qiellit, nga kujtesa drejt ëndrrës, nga miti drejt së vërtetës, nga fjala drejt heshtjes dhe nga heshtja përsëri drejt fjalës. Në këtë udhëtim, Zoti nuk është vetëm një temë për të shkruar, është horizonti drejt të cilit drejtohet kërkimi. Mistika nuk është zbukurim i mendimit, është përvoja e së padukshmes. Ndërsa krijimi nuk është vetëm akt artistik; është mënyra për ta dëshmuar se njeriu, përballë përkohshmërisë së vet, mund të lërë pas një gjurmë të shpirtit.

Dhe ndoshta këtu gjendet edhe kuptimi më i thellë i kësaj krijimtarie, njeriu shkruan sepse beson, beson sepse kërkon, kërkon sepse nuk pajtohet me kufirin e të padukshmes. Në veprën e Hasan Muzli Selimit, kjo kërkesë merr trajtën e një dialogu të pandërprerë mes tokës dhe qiellit, mes njeriut dhe Zotit, mes kujtesës dhe ëndrrës, mes traditës dhe modernes. Është një dialog ku fjala letrare bëhet urë dhe krijimi shndërrohet në një akt shpirtëror.

Prandaj besimi, mistika dhe krijimi mund të lexohen si një trini e shenjtë e botës së tij letrare: besimi i drejtohet së përjetshmes, mistika depërton në të padukshmen, ndërsa arti e sjell atë përvojë në botën e dukshme, përmes fjalës.Dhe pikërisht aty, në kufirin mes tokësores dhe hyjnores, mes jetës dhe ëndrrës, qëndron zëri i Hasan Muzli Selimit.

Një jetë mes dy qyteteve/Një lexim i romanit të Hasan Muzli Selimit.

Ka libra që rrëfejnë një histori dhe ka libra që përtej historisë, mbajnë brenda vetes një botë. ‘’Një jetë mes dy qyteteve’’, vepra e re e Hasan Muzli Selimit, e botuar si rrëfenjë, por në fakt është një dialog, një dialog i kulturuar, ngulmues dhe i hapur. Rrëfenjat janë pjesa më e butë dhe e këndshme e tij, ku ai si një fëmijë i mbërthyer në qindar fragmente jetësore shpalos vetveten, pa ndrojë dhe pa paragjykime.

Që në ballinë, libri vendos përballë dy hapësira që nuk janë thjesht gjeografike,qytetin dhe malin, urbanen dhe tradicionalen, të tashmen dhe kujtesën, largimin dhe kthimin.Vetë ballina është një hyrje e fuqishme në botën e veprës. Ajo është ndërtuar mbi një ndarje të dukshme të peizazhit, në njërën anë shfaqet një qytet me kullën e sahatit dhe minaren, ndërsa në anën tjetër ngrihet një masiv i ashpër malor, me shtëpi të shpërndara në shpat. Midis tyre duket sikur shtrihet e gjithë drama e titullit, një jetë e ndarë mes dy botëve.

Kjo ndarje, megjithatë, nuk duhet lexuar si një kundërvënie absolute. Përkundrazi, dy qytetet, dy hapësirat apo dy botët e librit mund të kuptohen si dy pjesë të së njëjtës përvojë njerëzore. Njëra ruan kujtesën, tjetra hap horizonte, njëra e mban njeriun të lidhur me rrënjët, tjetra e shtyn drejt ndryshimit .Në këtë pikë qëndron edhe një nga vlerat e rëndësishme të veprës së Hasan Muzli Selimit, jeta nuk paraqitet si një vijë e drejtë, por si një udhëtim mes hapësirave, kujtimeve dhe gjendjeve shpirtërore.

Titulli ‘’Një jetë mes dy qyteteve ‘’bart një metaforë të fuqishme. Njeriu nuk është plotësisht në njërin vend dhe as plotësisht në tjetrin. Ai jeton në hapësirën e ndërmjetme, ku kujtimet e së shkuarës bashkëjetojnë me përvojat e së tashmes.Kjo gjendje “mes” mund të jetë edhe gjendje shpirtërore. Njeriu mund të jetojë fizikisht në një qytet, ndërsa shpirtërisht të vazhdojë të jetojë në një tjetër. Mund të ndërtojë një të ardhme të re dhe, megjithatë, të mbajë brenda vetes rrugët, fytyrat, shtëpitë, zërat dhe aromat e vendit prej nga ka ardhur.

Prandaj libri mund të lexohet edhe si një rrëfim mbi identitetin. Çfarë mbetet nga njeriu kur ai largohet nga vendi i tij? Sa nga vendlindja mbetet në karakterin, kujtesën dhe mënyrën e tij të të parit të botës?! Dhe, mbi të gjitha, a mund të ndahet njeriu ndonjëherë krejtësisht nga rrënjët e veta?!

Këto janë pyetje që e kapërcejnë subjektin konkret të një rrëfenje dhe e bëjnë atë të komunikojë me përvojën e shumë njerëzve.

Një nga shtresat më interesante që premton vetë koncepti i veprës është kujtesa. Në një libër që ndërton marrëdhënien mes dy qyteteve, kujtesa nuk mund të jetë thjesht sfond. Ajo bëhet një personazh i padukshëm.Kujtesa rikthen njerëzit që mungojnë, rrugët ku kemi ecur, shtëpitë ku kemi jetuar, fjalët që kemi dëgjuar dhe çastet që koha nuk arrin t’i fshijë. Në këtë kuptim, shkrimi bëhet një akt kundër harresës.

Dhe kjo lidhet natyrshëm me një nga tiparet e krijimtarisë së Hasan Muzli Selimit,marrëdhënien e fortë me vendin, kujtesën, malin, traditën dhe botën shpirtërore. Te ky autor, hapësira nuk është vetëm peizazh. Ajo është bartëse e historisë së njeriut.

Në veprën e Selimit, ai e sheh vendlindjen jo vetëm si hapësirë fizike, por si një pjesë të shpirtit.Kështu, “dy qytetet” mund të kuptohen edhe më gjerë, si dy mënyra të të jetuarit, dy përvoja, dy kohë, madje dy gjendje të vetë njeriut.Vlera e një vepre të tillë nuk qëndron vetëm në atë se sa mirë rrëfehet një histori. Ajo që e bën të rëndësishme është aftësia për ta kthyer historinë personale në një përvojë njerëzore të përbashkët.

Hasan Muzli Selimi duket se e ndërton rrëfimin duke u nisur nga konkretja për të shkuar drejt më universals, nga qyteti te njeriu, nga vendi te kujtesa, nga kujtesa te identiteti dhe nga identiteti te pyetja e përjetshme mbi kuptimin e jetës.Në këtë pikë, libri mund të vendoset në ritmin e një krijimtarie ku realiteti dhe përsiatja shpirtërore takohen. Personazhi nuk është vetëm një individ që kalon nga një vend në tjetrin, ai është njeriu që kërkon të kuptojë se ku e ka shtëpinë e vërtetë, në vendin ku jeton apo në vendin që mbart në shpirt.

 ‘’Një jetë mes dy qyteteve ‘’mund të lexohet si një rrëfenjë për një jetë konkrete, por edhe si një metaforë për shumë jetë shqiptare, jetë të ndara mes vendlindjes dhe vendbanimit, mes kujtesës dhe së tashmes, mes traditës dhe ndryshimit, mes asaj që kemi qenë dhe asaj që jemi bërë.

Hasan Muzli Selimi e vendos njeriun në këtë udhëkryq dhe e lë atë të ecë me kujtesën pas vetes. Prandaj libri ka tendencën të mos mbetet vetëm një rrëfim për dy qytete, por të shndërrohet në një rrëfim për një njeri, një brez dhe një mënyrë të tërë të përjetimit të jetës.Në fund, ndoshta dy qytetet nuk janë vërtet dy vende. Janë dy pjesë të së njëjtës zemër.

Njëra rreh për të tashmen.Tjetra rreh për atë që nuk është më. Dhe mes tyre ecën njeriu , me një jetë, me një kujtesë dhe me një rrëfenjë për të lënë pas.Kjo është ajo që e bën ‘’Një jetë mes dy qyteteve’’ një vepër me interes të veçantë në krijimtarinë e Hasan Muzli Selimit, një libër ku hapësira shndërrohet në kujtesë, kujtesa në identitet dhe rrëfimi në një dëshmi të shpirtit njerëzor.

Tropojë, 27/08/2026

Këto ditë të nxehta e përvëluse të Gushtit 2026 shkrimtari Halil Bashota na gëzoi me romanin e tij ‘’Sërish në Alpbah’’ – botim i shtypshkronjës “LENA Grafik” të Prishtinës-Kosovë, me redaktor Xhevder Rusinovci, lektor Lenora Kasumi, dizenje Andri Zabeli.

Kjo është vepra e tij e tretë pas ‘’Heroj tragjik në tragjedin e Shekspirit” (kritika letrare) dhe ‘’Të jetosh në një kohë tjetër”- poezi.
Shkrimtari e poeti Halil Bashota ka lindur në qytetin e Klinës-Kosovës me 1.1.1981 në një familje patriotike, bujare, atdhedashur dhe fisnike. Arsimin e detyrushëm dhe gjimnazin i mbaroi me rezultate të larta në vendlinje. U diplomue në Universitetin Shtetëror ‘’Hasan Prishtina’’ në Prishtinë, në degën e gjuhëve të huaja (anglisht) me rezultate të larta.

Menjëherë punësohet në Ministrin e Arsimit në Prishtinë, në sektorin e arsimit të lartë (inspektor) për periudhën 2005 deri 2010 dhe pastaj merr detyrën e Profesorit në Universitetin UBT (Unversiteti i Biznesit dhe i Teknologjisë) në Prishtinë duke ligjëruar lëndën ‘’Letërsinë Anglo-Amerikane’’, deri sot.

Gjithashtu Halili pas fakultetit, po në Proshtinë, mbrojti masterin për Letërsinë Anglo-Amerikane dhe më vonë në Universitetin Karl-Framzens të Granzit, mbrojti Doktoraturen ‘’Letërsia Anglo-Amerikane’’.

Le të ndalemi te autori.

Shkrimtari dashamirës Halil Bashota ka botuar këtë roman autentik, ku vetë autori e ka përjetue ngjarjen reale, duke qenë vetë prezent.

Ky libër mundet të krahasohet me “Hasta la vista” të shkrimtarit vlonjat Petro Marko.

Romani ka vlera artistike, ku autori me mjeshtëri ka përdorur metaforën,krahasimin dhe imazhin e figurave. Kjo e pasqyruar në simbolikën e Shqiptarëve për traditat.

Frymëzimi i shkrimtarit vjen nga një aktivitet ndërkombëtar, të organizuar nga Forumi Europian me pjesmarrjen e shumë shteteve me delegacionet e tyre. Në këtë aktivitet paraqitet edhe delegacioni i Kosovës, i kryesuar nga ish Kryeministri i Kosovës, Agim Çeku dhe delegacioni i Shqipërisë, i kryesuar nga ish Kryetarja e Kuvendit Jozefina Topalli. Romani ka në qëndër të tij dy personazhe kryesorë: Stilin dhe Matildën, dy të rinjë kosovarë e shqiptarë që bien në dashuri gjatë këtij aktiviteti ndërkombëtar. Kosovarja dhe ky Tiransi shprehin dashurinë e sinqertë njëri me tjetrin, ku vetë pjesëmarrësit e shprehën shumë dashamirës për këta të dy të rinjë.

Në fund romani përfundon, siç e ka vetë imazhin e librit ’’Sërish në Alpbah’’. Ndoshta shkrimtari Halil Bashota e ka në plan një roman të dytë në vazhdimësi për t’i bashkuar përfundimisht këtë çift të ri.

Vështrim libri : “Historia ime-por jo e fundit”, nga Bujana Malaj,botoi:“Arte-Graphhic” Tiranë,2025.

Si e njoha poeten tropojanë, Bujana Malaj

Krijuesen tropojanë, z. Bujana Malaj, e njoha  për herë të parë në takimet poetike të Alpeve në Valbonë, maj 2026. Gjatë gjithë asaj ceremonie poetike të shkëlqyer, nuk e dija se Bujana ishte e bija Avdi Rexhës nga Bujani i Malësisë së Gjakovës,një mik me të cilin kisha ndejur disa herë në biznesin e tij hotelier, me te cilin kishim bërë shumë e shumë biseda tejet miqësore. E vlerësoja si një përsonalitet të shquar të Malësisë së Gjakovës, njeri autoritar për bamirësitë shumë vjeçare në pajtimin e gjaqeve në  Malësi të Gjakovës dhe më tej.

Një miku jonë ( i të dyve), duke vërejtur se ne nuk njihemi me njëri tjetrin, ndërhyri dhe i tregoi Bujanës së unë isha një mik i mirë i babait të saj të ndjerë. Pastaj zgjatem duart e njohjes dhe vazhduam miqësinë e sinqertë me këtë poete e humaniste me traditë familjare. Në ndarje më dhurojë disa libra me poezi, monografi e ndër të tjera librin për të cilin po shkruaj tani, ”Historia ime”.

Ky libër me mbi  545 faqe është i trajtuar si monografi, ndërsa realiti i shkrimit flet për një roman biografik të kompletuar për mrekulli, me të gjitha elemntet letrare, një dhuratë e këndshme, të cilin e lexova gjatë pushimeve në bjeshkë të Rugovës. Gjitha ato ditë qëndrimi në Bogë të Rugovës këtë liber e kisha si një mik dite përmes të cilit analizoja kohët e ikura.

Në kronologjinë e jetës personale që nga mosha e saj e hershme, autorja, Bujana Malaj,vendos ngjarje interesante të jetës. Jeta vështirësohet posaçërisht kur njeriu hasë në rezistencë pushtetesh në fillimin e një jete plot entuziazëm,me ellan pune për të arritur qëllimet më të mira në karierën  jetësore.

Autorja e librit “Historia ime por jo fundi im” rrëfen pengesat fillestare në hapat e parë të shkollimit në qytetin e lindjes në Bajram Curri të Malësisë së Gjakovës. Pas mbarimit të shkollës fillore asaj nuk ia lejojnë vijimin shkollor për shkak të “biografisë së keqe”, kishte xhaxhain në burg, për “një fjalë goje”….

Kjo sfidë në moshë të re kalohet me durimin dhe guximin e paparë të saj duke trokitur në zyra të pushtetarëve të kohës moniste,me këmbëngulje për shkollim të mesëm e jo vetëm. Përkundër gjitha përpjekjeve dhe rreziqeve përsonale e familjare ,si një familje me “dogmë pushteti” arrin të regjistrohet dhe të mbarojë shkollimin e mesëm në drejtimin  e bujqësisë ,përkundër dëshirës së saj.

Fatet e jetës, vajzën e re tropojane, e hedhin në rrathë tjerë vuatjesh në Dibrën e largt,ku njoftohet dhe martohet me një djalosh që e kishte pëlqyer dëshira e saj,por me pëlqimin e familjës. Shpirti i saj rinor nuk gjen as atje qetësinë e dëshiruar, në atë krahinë vendore të largët e me tradita ndryshe dhe me dialekt në të folur ndryshe nga vendlindja. Me shkathësinë e saj e kalon lehtë edhe këtë  ”pengesë”, ndërsa fillon jetën normale në familjen e re dibrane.

Ishte një kohë e pa kohë në Shqipëri. Vitet e “tranzicionit” në vitet 90-ta filluar të çmenden në anarkinë e paparë,dhe  ato çmenduri  njerëzore, filluan të merrnin jetë njerëzish të pafajshëm. Grupe të armatosura të atyre viteve morën “pushtetin” në duar të pakontrolluara dhe jeta u step në acarin e politikës ditore.

Në këto rrëmuja të jetës,tropojanja e re ,në familjen dibrane, përjetoi edhe vdekjen e tre antarëve të familjë,me çrast përjetuan goditje të rëndë. I vdes kunati,pastaj vajza,lindja e pare në jetë, e mëpastaj edhe vjehërra,të cilen e donte si nënën. Kjo gjendje e rëndë  i detyroi bashkëshortët e rinj që të shpërgulen në Peshkopi dhe të fillojnë punën nga e para,duke punuar ditë e natë, pa pushim në një biznes të vogël, por me rezulltate jete të dukshme.

Në vazhdim të librit të saj monografik, siç e quan autorja, vuatjet jetësore ishin bërë pjesë e përditshmërisë ku kërkohej një maturi, mençuri dhe durim i papërshkruar për t’u përballur me gjithë atë rrëmujë të madhe në tokën shqiptare. Por e lindur dhe rritur në një familje të madhe tropojane, e edukuar nga prindër të veçuar në Tropojë, rrethuar me alpet e bukura e mrekulli të tjera, Bujana sfidonte vështirësitë jetësore me guximin e kalitur në rrethana jete. Çdo tejkalim i vështirë më bënte krenare-shkruan Bujana.

Shembujt që rrëfen autorja në librin e saj “Historia ime”, janë tejet prekës sa që të preukupojnë ndjesitë e brendshme njerëzore. Kur një person që i lexon ato vuajtje dhe nuk i ndien si dhimbje të tij, posaçërisht kur është fjala për një grua tropojane apo e cilësdo krahine të vendit tonë, mendoj se i mungojnë ndjesitë e karakterit njerëzor.

Rasti kur Bujana kthehej nga Tirana me bashkëshortin në një furgon, në mes maleve të Peshkopisë i dalin në pritë bandat plaçkitëse të armatosura dhe fillojnë t’i  torturojnë me qëllim të plaçkitjës së çdo gjëje që kishin me vete. Trimnesha tropojane,në këtë rast të vështirë, nxjerr revolverin dhe hap zjarr ndaj plaçkitësve të armatosur,dhe kështu,shpëton veten dhe bashkëshortin e saj.

Në këtë duel të shkëmbimit të zjarrit plagoset edhe autorja e librit “Historia ime” të cilës  iu dasht kohë e gjatë  të shërohej në spitalet e Tiranës nga plaga e rëndë në këmbën e majtë.

Në këso rrethanash Bujana Malaj i dukej se jeta ishte e pashpresë në Shqipërinë ku sundonin bandat diten e natën. Nuk vërente perspektive për fëmijët e saj. Pas shërimit mendonte ikjen nga ai vend i pashpresë ,përkundër dashurisë atdhetare që e kishte të mbjellur në shpirtë si edukatë dhe karakter personal.

Arratisja dhe sfidat e jashtzanonshme me anije e skafe nëpër Adriatik drejt Italisë.“kur zogu lind në kafaz,fluturimi si duket ndryshe,veçse një  sëmundje e rëndë”,shkruan autorja në librin e saj.

Nuk kishte më shpresë për jetë të mirë në Shqipëri për fëmijët e mi,thotë Bujana kur mer vendimin definitiv për ikje nga atdheu i dashur, pa dëshirën e saj. Kështu,së bashku me tre fëmijë dhe një familje kosovare, me shpenzimet e saj,përmes lidhjeve  mashtruese, për dy javë udhëtojnë Tiranë-Durrës për të shkuar në Itali me anije. Me një pagesë shtesë,udhëton për në Bari,por nga aty e kthejnë në Vlorë, kinëse pa dokumente…

Te lodhur e të cfilitur,të shpenzuar e të mashtruar nga bandat, kthen ne Vlorë te një mik i babait të saj,i cili i bën një zgjithje me skaf pas pak ditësh. Një natë pa hënë,dy familje,ajo kosovare e tropojane,gjenden përballë valëve  të Adriatikut  me një shpejtësi marramëndëse të skafistit,dhe për pak orë, mbërrijnë përmes grykës së Torantos në brigjet e Italisë, para mengjesit, të dërmuar nga lodhja e  frika nga  valët  e pamëshirshme.

Kalimin e detit me skaf   e kishin përjetuar të gjithë si një rrugë mes vdekjës e jetës. Pastaj policia italiane i strehon në një strehimore,i ushqen duke i trajtuar të përkohshëm e ardhacakë nga lufta në Kosovë. (Kështu ishin paraqitur ne deklarimet e tyre).

“Gjithmonë jam mësuar që të mësoj humbjen; pastaj fitoren. Duhet të mësosh të sfidosh,sepse të gëzosh të mëson vetë gëzimi”- shkruan Bojana Malaj.Padyshim se kjo thënje sfiduese jetësore rrjedh nga një përplasje tejet e gjatë dhe e rëndë ,nga përvoja jetësore  me shumë hidhërime.

Kalimi nëpër një mori kufijsh, Itali, Austri, Gjermani ,Francë,Belgjikë e deri në Angli,me sfida disa muajshe,me fëmijë të mitur,me familjen kosovare “nëpër këmbë” me shpenzime të saj,përballja me grupe kriminelësh e mashtues shqiptarë  kudo Evropës hileqare, e bëjnë njeriun të “dorëzohet” nga lodhja e mospërvoja në duar të padëshiruara.

Por, Bujana Malaj, si një heroinë e kohëve të vështira, i kalon të gjitha pengesat  duke ngelur prapa saja përvoja e një heroine me shembuj tipik të qëndresës burrërore. Gjithë kuptimësitë dhe vuajtjet e saja bukur i ka përmbledhur në thënien krye këtij nëntitulli,si një filozofi e jetës.

Është mjaft prekëse rasti kur ndahet nga familja kosovare në Francë, (pas disa ditë qëndrimi) ,dhe ikja për në Belgjike e pastaj në Britani të Madhe. Me një mençuri e shkathësi të rrallë ikën nga mashtruesit e grupeve shqiptare,të cilët tentonin ta fusnin në rrjetin e grupeve qe tregtonin  me qenje njerëzore në ato rrethana  rrëmuje të shqiparëve në Kosovë e Shqipëri. Sa njerëz të pa shpirtë ka mes popullit tonë!

Por, Bujanen e mençur nuk mund ta mashtrojnë asesi. Ajo mer fëmijët dhe  paguan “tregtarët” vendas që të kaloi kufirin për në Angli.

Ashtu edhe veproi përkundër vështirësive e ecjes nëpër male të panjohura,arrin qëllimin dhe kalon në Anglinë e shumëpritur për të kaluar jetën si azilante e pastaj disa vite më vonë,si banore me të drejta  vendore.

Edhe në Angli,çuditërisht,disa kohë e iritonin,ashtu që tentuan që t’ia djegin edhe banesën. Ishte ky njê veprim racist i banorëve vendas. Përshkrimet në librin “Historia ime” i përngjajnë romaneve me tematika të ngjashme të shkrimtarëve të mëdhenjë botërorë,ku dhimbja,tragjizmi,skamja,vuajtja etja gërshetohen dhe prekin deri në thellësi shpirti. I tillë është edhe ky roman i Bujana Malaj nga Tropoja e Malësisë së Gjakovës.

Krijuesit që me talentin e tyre mund të arrijnë të qëndisin në art kërkimin historik, ku cilësia personale reflekton aspekte historike e publicistike,si ligjërim, atëherë në këtë aspekt dhuron një kontribut me shumë rëndësi shoqërore e shkencore letrare.

Pa hezitim i tillë është romani “Historia ime” e autores Buna Malaj. Përmbajtja romanore, trajtesat dhe sfidat e filozofisë jetësore, fatkeqësitë dhe ngjarjet tjera jetësore që ndërthuren me ndjenjë të thellë shpirtërore,e bëjnë romanin të qëndrueshëm ndër vite.

Pos peripecive personale të një ekzodi epik,autorja e librit “Historia ime”,përjeton edhe shumë dhimbje familjare,me ç’rast,i vdesin tre vëllëzër,nëna dhe babai ,gjersa autorja ishte si azilante në Angli. Kush do ishte ai i cili nuk do e ndiente thellë gjithë këtë humbje,këtë dhimbje që mos të them tragjedi familjare?!

Këtë e ka përjetuar poetja e shkrimtarja Bujana Malaj, Por,megjithatë,gjithë kjo peshë dhimbje te autorja nxjerr nga thellësitë mllefin poetik,e cila,me vargje përkushtuese reflekton si poete me dhimbje e lot familjarë.

Në mbarim të çdo sfide patjetër se vjen edhe triumfi i merituar

Përkunder të gjitha atyre sfidave shumëvjeçare,siç thotë autorja trupi im ishte i mbushur plot sfida e sakrifica,plumb e aksidente,rrahje deri në abuzim,fatkeqësi të mëdha,rrëzime e ngritje,zymtësi me brenga edhe familjare,por e fortë dhe e qëndrueshme si shkëmbi në furtunë.Këto thënie janë pasuri e mendjes së ndritur të poetes Bujana Malaj,e cila me dinjitet të nivelit të lartë,na mëson të qëndrojmë vertikalisht  ndaj vështirësive të jetës.

Romani “Historia ime” përfshin jeten 65 vjeçare të autores e cila,në fund të të gjitha vuajtjeve,rreshket në diellin e shumëpritur të lirisë së merituar. Ajo iu gëzohet shumë disa enteve shtetërore të cilat përkujtojnë babain e saj si një hero i pajtimit të gjaqeve në mabarë vendin,ku  ngritën edhe përmendore në vende historike të Shqipërisë.

Bujana Malaj,poetja e shkrimtarja tropojane,duke vazhduar vepren  humaniste të babait, Avdi  Rexha, arrin të jetë  pjesë e disa organizatave bamirëse në  Shqipëri, duke ndihmuar varfanjakët gjithandej Shqipërisê dhe duke pajtuar familje me ngatërresa. Për punën e saj shumëvjeçare, Agjencia Investigative “Stop krimit”, zyra e së cilës ndodhet në Bruksel, Bujanës i jep titullin e lartë “Ambasadore e Përhershme e Paqes Botërore”.

Njëherit,edhe një Agjenci nga Austria,për veeprimtarinë e saj humaniste i jep titullin “Kalorëse e Paqes Botërore”. Bujana Malaj,për punën e saj disavjeçare ka marrë edhe shumë tituj e mirënjohje tjera të cilat pas shumë e shumë sfidave jetësore,ia ngjisin krenarinë në lartësinë e merituar.

Libri romanor “Historia ime por jo e fundit” nga autorja Bujana Malaj,është një libër me peshë të veçantë të një jete tejet sfiduese ku triumfon durimi,qëndresa,karakteri,edukata dhe çdo veprim tjetrër për të tejkaluar një të keqe,qoftë personale apo shoqërore kolektive.

Preferoj si  të arsyeshëm leximin e këtij libri dhe si pasurim i bibliotekave tona shtëpijake ,shkollore e  universitare.

Gjakovë,15 gusht,2026

VOAL- Shkrimtari Arben Kallamata, në faqen e tij në fb, i ka ftuar të gjithë miqtë e tij dhe dashamirësit e librit, të marrin pjesë në takimin me lexuesit në Montreal të Kanadasë, i cili shoqërohet gjithashtu me një aperitiv për të pran ishmit në këtë veprimtari:

Protestat vazhdojnë. Kampjonati vazhdon. Miq nga Montreali dhe dashamirës të librit, në një orar që nuk i hyn në hise as njerës as tjetrës, të shtunën në orën gjashtë, jepini vetes mundësinë për një gotë verë dhe një bisedë çlodhëse për letërinë në Galerinë Ambigu.

Me iniciativën e Drejtorisë për RKS e në bashkëpunim me Shoqatën e Intelektualëve “Jakova” në Gjakovë, sot,( 12.06.2026), në sallën solemne të Pallatin të kulturës “Asim Vokshi në Gjakovë, si dhe në kuadër të  ditës së Çlirimit të Kosovës, u përuruan dy libra të autorit tani të njohur për lexuesit anekënd vendit, z. Ragip Ballata, një studiues i dëshmuar që pesë dekada në ruajtjen e kujtesës historike të arsimit shqip.

Fjalën e hapjes së kësaj ceremonie përuruese e bëri drejtori i Pallatit të kulturës, z. Demokrat Zhubi, i cili foli për rëndësinë dhe peshën e dy librave të z. Ballata dhe refleksionin historike të gjuhës shqipe nëpër kohë. Pastaj fjalën ia kaloi kryetarit të SHI. ”Jakova” në Gjakovë, Prof. Dr. Ruzhdi Sefës , i cili në vazhdim veçoj e vlerësoj disa pika kyçe të  nga libri “Shkolla “Skenderbeg” e Gjakovës”, shkruar nga autori Ragip Ballata.

Prof. Dr. Ruzhdi Sefa, në fillim të fjalës, shprehi mirënjohje dhe respekt  për dëshmorët e UÇK-së,  martirët e popullit tonë dhe aleatëve të vendit tonë me në krye me SHBA dhe NATON, të cilët qëndruan në anën e drejtësisë historike për lirinë e vendit. Pastaj, z. Sefa, dha disa komente vlerësuese për Prof. Ragip Ballaten, i cili në këtë ceremoni përuroj librat :”Shkolla “Skenderbeg” e Gjakovës” si dhe librin “Tufë proverbash të zgjedhura”. Paraprakisht, z. Sefa foli për Raip Ballaten si emër i njohur në fushën e arsimit, publicistikës dhe hulumtimit të historisë së arsimit shqiptarë. Libri mbi arsimin shqip të z. Ballata, tha Ruzhdi Sefa, është një punë profesionale e shtrirë në thellësi të kërkimeve shkencore nëpër arkivat e mundshme duke krijuar dëshmi autentike. Me punën e tij të palodhshme z. Ballata është dëshmuar  si kronikan i kujdesshëm i kohës në mbrojtjen e vlerave arsimore e  kombëtare, duke lënë gjurmë në  historiografinë shqiptare. Hapja e shkollës “Skenderbeg” në Gjakovë, në kohë okupimi, ishte njëra nga veprimet e sakrificës së dashamirëve të shkollës shqipe, në kohë kur të gjithë armiqtë në vazhdimësi synonin ta zhbën gjuhën shqipe. Ishte ky viti 1915-1918,kur luftërat ballkanike shtriheshin edhe ne hapësirën tonë gjeografike ,ku zaptuesit përherë ishin të pamëshirshëm. Këtë mesazh, shkruan Ruzhdi Sefa, e gjejmë fuqishëm edhe në vlerësimet që iu janë bërë kësaj vepre. Studiuesit e arsimit e konsiderojnë gjuhen dhe arsimimin shqip si armen më të fuqishme të lëvizjes kombëtare. Kur flitet për Shkollën “Skenderbeg,” nuk bëhet fjalë vetëm për vitet 1915-1918 por mbi themelet dhe platformat e arsimit shqip të mëvonshëm në Kosovë. Kjo Shkollë më parë quhej “Mejtepi Ruzhdije,” ndërsa emri origjinal “Skenderbeg” ka mbetur më pak i njohur. Dhe, pikërisht për këtë shkak, SHI ”Jakova,”i është drejtuar organeve përkatëse komunale që shkollës t’i kthehet emri origjinal.

Në mbarim të fjalës së tij z. Ruzhdi Sefa, falënderoj autorin e dy librave, z. Ballata, i cili me punën e palodhshme për arsimin shqip nuk kursen asgjë për ndriçimin e faktografisë historike për të mirën e arsimit shqip dhe vendit në përgjithësi.

Recensenti i librit “Shkolla “Skenderbeg” e Gjakovës,” Prof. Dr. Shefqet Canhasi, bëri një vështrim akademik të librit dhe situatave kohëve të vështira të zhvillimit me shume sakrifica të shkollës shqipe e jo vetëm, gjatë sundimit Otoman, ai Serb e Malazez, me vështrim të viteve 1915-1918. Ekspozeu i Porf. Dr. Shefqet Canhasi u përcoll me interesim të jashtëzakonshëm. Profrsori Canhasi ,sqaroi momente edhe jashtë librit, data dhe elemente tjera shkencore me interes kombëtarë. Nga kapitulli i parë i librit në fjalë, ”Shkolla “Skebnderbeg” e Gjakovës”, profesori kontestoi me argumente përudhën 1887-1881,duke vlerësuar se historianet kanë marr për bazë literaturën Osmane, konkretisht  ekspeditat ndëshkimore ushtarake të Dervish Pashës. Qëndresa e Ushtrisë Kombëtare Shqiptare e LSHP ka vijuar deri me 1885 kur është arrestuar krye-komandanti dhe Ministri i Luftës, Sylejman Vokshi. Kisha dëshiruar të ndryshohet kjo datë, tha prof. Canhasi. Vlerë të veçantë prof. Canhasi i dha kapitullit të V, si vendimtare për arsimin shqip (1941).

Libri i sapobotuar i autorit Ragip Ballat, u vlerësuar si një libër me rëndësi historike ku gjeneratat do mësojnë rrugët e vështira të ecjes nëpër flakë kohe, duke mos u dorëzuar para armiqve barbarë të kombit dhe vendit tonë.

Ragip Ballata ,autori  i librave.

Në fjalën përfundimtare, autori i librave, z. Ragip Ballata, në monitor tregoj gjerësisht fotografinë e mbledhur ahrivae te vendit, si dokument shkencor i futur ne monografinë Shkolla “Skenderbeg” e Gjakovës. Kjo punë dëshmoi, jo vetëm suksesin, por edhe punën e palodhshme të autorit Ballata.

Në fund, falënderoj përzemërsisht pjesëmarrësit e shumtë prezent në sallën solemne te Pallatit të kulturës “Asim Vokshi” në Gjakovë.

Gjakovë,12.06.2026

 

Ani Gjika

– Parathënie

për librin “Funeral i Pafundmë” i Visar Zhitit –

Nga Ani Gjika

Botuar fillimisht në Shqipëri më 2003 dhe më pas i rishikuar gjatë pandemisë globale të vitit 2020, Funerali i Pafundmë i Visar Zhitit është një meditim i thellë mbi psikologjinë e ekzistencës kolektive. Romani hapet me një imazh të paharrueshëm: “Përgjatë shkretëtirës së rrënuar zgjatej një brazdë e thellë, e pafund,” nëpër të cilën përparon një kortezh funeral pa destinacion e pa fund. Nga kjo premisë rrëqethëse, Zhiti ndërton një nga peizazhet më të veçanta të letërsisë bashkëkohore evropiane, duke qënë pezull diku mes alegorisë dhe halucinacionit, kujtesës historike dhe makthit metafizik. Kortezhi kalon përmes varrezave, territoreve të rrënuara, kufijve dhe turmave që ndryshojnë vazhdimisht formë dhe kuptim. Në këtë libër, subjekti kryesor nuk është vetëm vdekja apo katastrofa, por joshja e tmerrshme në të qënit pjesë e kolektivit.

“Rrugëtimin e bën më të lehtë mendimi i njëjtë, i vetëm, i përbashkët” shpall narratori që në fillim. Ky vëzhgim në dukje i qetë pasqyron një nga shqetësimet kryesore të romanit: mënyra se si individët dorëzohen ndaj vetëdijes së turmës përmes lodhjes, dëshirës, frikës dhe etjes për të përkitur diku. Zhiti e kupton se turma ofron strehë po aq sa ofron edhe rrezik: “veç e veç njerëzit janë të padurueshëm, por, duke u bërë një masë e vetme tallazitëse në një shurdhëri joshëse, edhe pse e përçudnuar, të përpin me gjithsejin e vet.” Shprehja “shurdhëri joshëse” bëhet motori emocional i librit. Kortezhi është i tmerrshëm, por njëkohësisht i parezistueshëm si për personazhet ashtu edhe për lexuesit. Kortezhi fshin vetminë ndërkohë që tret individualitetin. Në këtë kuptim, romani sjell ndër mend shqetësimet oruelliane mbi mënyrën se si gjuha, perceptimi dhe realiteti i përbashkët deformohen nën presionin ideologjik. Arritja e Zhitit qëndron në refuzimin për t’u treguar lexuesve çfarë të mendojnë apo si të veprojnë. Përkundrazi, ai krijon një hapësirë paqartësie ku lexuesit fillojnë të vënë në dyshim pjesëmarrjen e tyre nëpër sisteme.

Ajo që e dallon Funeralin e Pafundmë nga një pjesë e madhe e prozës bashkëkohore është rezistenca e këtij libri ndaj thjeshtëzimit. Kortezhi funeral është njëkohësisht migrim, pandemi, diktaturë, ëndërr, rit shpirtëror dhe halucinacion kolektiv. Struktura simbolike e romanit lëviz vazhdimisht nën këmbët e lexuesit: “Dhe i vdekuri në arkëmort bën si i vdekur që të besojmë që ne jetojmë.” Këtu arkivoli pushon së përmbajturi thjesht një kufomë dhe bëhet një trillim i domosdoshëm që mban gjallë vetë të gjallët. Diku tjetër narratori pyet: “Pse na largohen varrezat? Ne u afrohemi, ato ikin dhe ikin…” Vdekja, në botën e Zhitit, nuk mund të arrihet apo të zgjidhet. Kortezhi është i dënuar që mbarimi i tij veç të shtyhet pafundësisht.

Kritikët e kanë krahasuar imagjinatën letrare të Zhitit me atë të Franz Kafka-s, James Joyce, Aleksandër Solzhenitsyn dhe J. D. Salinger, ndërsa atmosfera hipnotike e romanit sjell ndër mend kinemanë e Béla Tarr. Megjithatë, Zhiti mbetet padyshim një zë krejtësisht i veti, i formuar nga historia e dhunshme e Shqipërisë komuniste, ku edhe vetë u burgos për poezinë e tij. Gjatë burgimit, ai dhe të burgosur të tjerë mësonin përmendsh poezi për t’i shpëtuar ato nga shkatërrimi. Siç kujtonte më vonë Zhiti, ai u bë “ekspert në kontrabandimin e poezive të tij.” Këto shkrime burgu dolën më vonë në dritë pas rënies së regjimit dhe u përkthyen në shumë gjuhë, përfshirë anglishten në The Condemned Apple nga albanologu i ndjerë Robert Elsie, i cili shkroi se jeta dhe vepra e Zhitit ndoshta pasqyrojnë historinë shqiptare më thellë se çdo shkrimtar tjetër i brezit të tij.

Kjo trashëgimi historike përshkon Funeralin e Pafundmë, megjithëse kurrë në mënyrë të drejtpërdrejtë. Një nga sfidat më të mëdha në përkthimin e romanit qëndron në ruajtjen e paqëndrueshmërisë së tij të qëllimshme mes realitetit dhe simbolikes. A është kortezhi real? Politik? Metafizik? Apokaliptik? Teksti origjinal në shqip ka merita pikërisht pasi refuzon interpretimin e ngurtë. Proza e tij lëviz brenda të njëjtit paragraf nga humori grotesk te intensiteti erotik, nga meditimi filozofik te terrori surreal. Një pjesë e madhe e forcës së saj buron nga ritmi: fjali të gjata, grumbulluese, që ecin përmes përsëritjeve, ndërprerjeve dhe mendimeve rrethore me vrullin e pamëshirshëm të një leximi kolektiv. Ta qartësoje tepër këtë prozë në anglisht do të thoshte t’i zvogëloje fuqinë e saj hipnotike; prandaj puna e përkthimit u përqendrua në ruajtjen e pasigurisë në ndarjet e rreshtave, të cilat synojnë të pasqyrojnë zbaticën dhe baticën e vargjeve funerale ndërkohë që turmat vazhdojnë të lëvizin.

Dhe nën gjithë atë errësirë, Zhiti ofron edhe një dhuratë tjetër: vitalitetin. Edhe i rrethuar nga vdekja, narratori mbetet egërsisht i gjallë — i uritur, dëshirplotë, i frikësuar, ekstatik, absurditisht shpresëplotë. Në një skenë të paharrueshme, intimiteti erotik zhvillohet nën hapat e pafund të funeralit sipër tyre, një kujtesë e fuqishme kjo se vetë etja njerëzore refuzon asgjësimin. “Pra ne kemi mbi supe vdekjen dhe jovdekjen, asgjë të vdekur dhe asgjë të gjallë, pavdekësinë dhe Çastin dhe gjithçka përtej tyre.” Ky dualitet qëndron në zemër të romanit për të na kujtuar se Funerali i Pafundmë nuk është kurrë një libër për vdekjen, por më tepër për qëndrueshmërinë e dëshirës njerëzore, imagjinatës dhe lëvizjes brenda katastrofës.

Shpresa ime është që lexuesit të gjejnë këtu diçka që tashmë e njohin. Zhiti i jep trajtë hutimit të të jetuarit në kohë të paqëndrueshme, duke na kujtuar se edhe mes pandemive ideologjike, rrënimeve historike dhe frikës kolektive, shpirti njerëzor vazhdon të kërkojë intimitet, kuptim, lartësim, dhe njëri-tjetrin. Kortezhi nuk përfundon tek faqja e fundit. Ai zgjatet përtej, drejt botës së vetë lexuesit, duke lënë pas një pyetje shqetësuese të fundit: nëse ne po dëshmojmë funeralin, apo nëse kemi zgjedhur të ecim brenda tij.

 

Në shqip dhe gjuhë të tjera

Fjala hyrëse para koncertit nga Florian Vlashi 

Trio për violinë, korno dhe piano e Johannes Brahms, e kompozuar në vitin 1865, është një nga veprat e tij më personale dhe më emocionuese. Ai e shkroi pak pas vdekjes së nënës së tij dhe në të shfaqen shumë kujtime nga fëmijëria.

Zgjedhja e kornos nuk është rastësi: Brahms kishte luajtur me këtë instrument kur ishte fëmijë, dhe tingulli i tij i jep veprës një përzierje shumë të veçantë malli, ngrohtësie dhe melankolie. Çuditërisht, kjo është e vetmja vepër e muzikës së dhomës që ai shkroi për këtë instrument kaq të dashur për të.

Mund t’i imagjinojmë katër Kohët e saj si një udhëtim: I kujtime, II jetë e përbashkët, III një rekuiem intim, IV një energji verbuese që lind nga drita që ka dhimbja e së Bukurës.

Nga ana tjetër, Trioja për violinë, korno dhe piano e György Ligeti-t, një nga veprat më të rëndësishme të muzikës së dhomës të shekullit XX, në njëfarë mënyre e shikon Brahms-in, nga një tjetër botë tingujsh.

Edhe ajo përbëhet nga katër Kohë: I misterioze dhe lirike, II ritme intensive të Ballkanit, III një marsh i çuditshëm dhe grotesk, dhe më në fund, IV një finale thellësisht ekspresive dhe melankolike.

Ligeti nuk e kopjon Brahms-in: ai dialogon me të. Siç thoshte edhe vetë, Trio është një homazh, por me një distancë gati ironike.

Te Brahms ende gjejmë ngushëllim.

Te Ligeti, dhimbja mbetet e hapur…

Ti interpretosh të dyja veprat sëbashku, jo vetëm është kënaqësi por, thuajse është menyra më e mirë (në mos e vetmja) për t’i kuptuar e shijuar. 

Instrumentistët shqiptarë në Trion me vepra nga Brahms dhe Ligeti

Nga Gëzim Kabashi

Dy artistë mjaft të njohur shqiptarë, së bashku me një instrumentist spanjoll sollën në qytetin e Vigos (Esp) një program të mbështetur në krijimtarinë e dy kompozitorëve të mëdhenj.

Florian Vlashi nga DurrInstrumentistët shqiptarë në Trion me vepra nga Brahms dhe Ligetisi, Elda Laro nga Shkodra dhe Nico Naval interpretuan Trion për violinë, korno dhe piano, nga Johanes Brahms (1833 – 1897) një nga veprat e tij më personale dhe emocionuese. Ai e shkroi pak pas vdekjes së nënës së tij dhe në të shfaqen shumë kujtime nga fëmijëria – tha gjatë prezantimit violinist Florian Vlashi.

Një tjetër Trio nga kompozitori hungarez Giorgio Ligeti (1923 – 2006) , konsiderohet si një nga veprat më të rëndësishe të muzikës së Dhomës në shekullin e 20-të.

Ligeti nuk kopjon Brahmsin, ai dialogon me të – tha Vlashi, kjo ndoshta është mënyra më e mirë për ti kuptuar e shijuar.

Koncerti i javës së kaluar ftoi mjaft dashamirës të muzikës klasike në sallën e Filarmonisë së qytetit spanjoll Vigo.

Elda Laro, dirigjente, pianiste dhe pedagoge mbetet një nga figurat më të spikatura të muzikës klasike shqiptare në skenën ndërkombëtare.

Angazhimi i saj e bën atë një modele frymëzimi për brezat e rinj të muzikantëve shqiptarë dhe ndërkombëtare. Ajo është pjesë e stafit të Deutsche Opera në Berlin, ku punon si trajnere, pianiste dhe dirigjente, duke bashkëpunuar me artistë të njohur ndërkombëtarë.

Pas përvojës së gjatë ndërkombëtare, Elda Laro është rikthyer në vendlindje, në Shkodër, si dirigjente e Orkestrës sinfonike të qytetit verior.

Florian Vlashi që nga viti 1992 është anëtar i Orkestrës Simfonike të Galicisë.

Që nga viti 2003 Vlashi ka organizuar në Durrës 10 edicione të Bienales “Netët e Muzikës Klasike”.

“Shekulli XX”, Ansambli i themeluar prej tij është ftuar në Qendrën për Art Modern Reina SOFJE, Fundación Juan +mars, Auditorium në Madrid, CAIM -Salamanca, Cai Zaragosa, në Akademinë e Spanjës në Romë, Instituto Cervantes në Napoli, Verona, Prishtinë, Zvicër, Sao Paulo, Montevideo etj

Kornisti Nico Naval ka një karrierë të pasur si instrumentist në orkestrat e Stokhoolmit, Galicisë, Bolonjas, në orkestrën Mahler, në Cleveland. Ai është vlerësuar me çmime ndërkombëtare në Moskë, Mynih, etj.

G. Kabashi

Kjo përmbledhje prozash të shkurtra e autorit Tahir Bezhani, paraqet një botë narrative të ndërtuar mbi përvojën njerëzore në kufijtë e saj më të ndjeshëm: mërgimin, vetminë, kujtesën, ndarjen familjare dhe rrjedhën e pandalshme të kohës. Në qendër të të gjitha tregimeve qëndron njeriu i zakonshëm prindi, mërgimtari, fshatari, i moshuari, i vendosur përballë ndryshimeve shoqërore dhe historike që shpesh e tejkalojnë. Tematikisht, vepra krijon një mozaik të dhimbjes kolektive dhe individuale. Migrimi i të rinjve, prishja e lidhjeve familjare, vetmia e pleqërisë dhe pasojat e luftës janë motive të përsëritura që ndërtojnë një univers të qëndrueshëm emocional. Në disa tregime, si ato me Hasanin, Mentorin, Dritonin apo Durimin, njeriu shfaqet si bartës i kujtimeve dhe i një nostalgjie të thellë për një rend shoqëror që po zbehet.

Stilistikisht, autori Bezhani shquhet për një gjuhë të pasur emocionale, shpesh të ngarkuar me figuracion tradicional dhe një ton elegjiak. Rrëfimi është linear dhe i qartë, me prirje për të ndjekur rrjedhën kronologjike të ngjarjeve, duke i dhënë lexuesit një ndjenjë të vazhdueshme dëgjimi të një “rrëfimi gojor” të jetës. Dialogjet bëhen një element i rëndësishëm i strukturës narrative dhe shërbejnë si bartës të mendimeve filozofike dhe morale të personazheve.

Megjithatë, një karakteristikë e dukshme e stilit është prirja drejt zgjerimit emocional dhe përsëritjes së ideve, sidomos në refleksionet e brendshme të personazheve. Kjo e forcon ndjeshmërinë e tekstit, por në disa raste e ngadalëson ritmin narrativ dhe e zhvendos peshën nga veprimi konkret drejt meditimit të gjatë. Po ashtu, përdorimi i gjuhës shpesh mbetet brenda një regjistri tradicional, me pak eksperimentim strukturor apo stilistik modern.

Në aspektin artistik, pesëmbëdhjetë tregimet e këtij vëllimi kanë një vlerë të qartë dokumentare dhe shoqërore: ato ruajnë kujtesën e një kohe, të një mjedisi dhe të një gjenerate që përballet me transformime të mëdha.

Autori shfaqet si rrëfimtar i ndjeshëm i realitetit të përditshëm, me një prirje të fortë për empati dhe për ndërtimin e figurave njerëzore të besueshme dhe të afërta.

Në tërësi, kjo përmbledhje prozash përbën një dëshmi letrare të jetës së përjetuar dhe të kujtesës kolektive, ku forca qëndron më shumë në ndjeshmërinë e rrëfimit dhe autenticitetin e përvojës sesa në ndërtimin e ngjeshur formal të tregimit modern. Ajo mbetet një letërsi e zemrës dhe kujtesës, që synon të ruajë zërin e njeriut të thjeshtë në kohë ndryshimesh të mëdha shoqërore.

***

Tregimi “Ai e donte vdekjen” ndërtohet mbi një bosht të fuqishëm emocional dhe historik, duke e vendosur njeriun e pasluftës përballë dy përvojave themelore: kujtesës së traumës dhe ndërgjegjësimit për fundin e pashmangshëm. Në planin tematik, teksti trajton pasojat e luftës jo vetëm në dimensionin material, por sidomos në atë psikologjik dhe ekzistencial. Njerëzit që “nuk e njihnin njëri-tjetrin” dhe që kërkonin identitetin e humbur në fytyrat e ndryshuara, përfaqësojnë një shoqëri të çrrënjosur, ku trauma ka prishur edhe marrëdhëniet më themelore njerëzore. Kjo gjendje shërben si sfond për zhvillimin e raportit mes dy personazheve kryesore, Memli Kodrës dhe Behar Shpatit, të cilët mishërojnë dy mënyra përballjeje me fatin: kërkimin e shpresës dhe pranimin e fundësisë.

Figura e Beharit është ndërtuar me një thellësi të veçantë simbolike. Ai përfaqëson intelektualin e goditur nga historia, poetin me frymë “migjeniane”, që nga rebelimi kalon në një pajtim stoik me vdekjen. Deklarata e tij për sëmundjen dhe pranimin e fundit nuk paraqitet si dorëzim, por si një akt i vetëdijshëm filozofik. Këtu qëndron edhe paradoksi i titullit: “Ai e donte vdekjen” nuk nënkupton dëshirë për shuarje, por një pranim të thellë, pothuaj etik, të saj si pjesë e jetës. Në anën tjetër, reagimi i Memlit është njerëzor, instinktiv dhe kundërshtues. Ai refuzon ta pranojë vdekjen e mikut, duke përfaqësuar kështu zërin e jetës dhe shpresës. Ky kontrast midis dy qëndrimeve krijon një tension filozofik që e ngre tregimin përtej një historie personale, duke e bërë atë një reflektim mbi ekzistencën njerëzore.

Kulmi emocional arrihet në fund, me njoftimin e vdekjes së Beharit. Zgjidhja narrative është e thjeshtë, por e fuqishme: një shtyllë mortore, një foto dhe një orar varrimi. Minimalizmi i kësaj skene e shton ndikimin e saj, duke lënë hapësirë për rezonancë të thellë emocionale. Përmbyllja me imazhin e mikut që “qëndron i varur në bebëzat e syve” është një metaforë e goditur për kujtesën si formë e pavdekësisë.

Tregimi “Dridhje e vonuar” ndërtohet mbi një motiv të njohur, por gjithmonë të fuqishëm letrar: rikthimin e papritur të dashurisë së dikurshme dhe përplasjen e saj me kohën, kujtesën dhe moshën. Autori e vendos ngjarjen në një ambient kulturor, një orë letrare, duke krijuar një hapësirë simbolike ku fjala artistike dhe përjetimi intim ndërthuren natyrshëm. Ky sfond nuk është i rastësishëm: është pikërisht aty, mes poetëve dhe krijimtarisë, ku ndjesitë e fjetura gjejnë terrenin për t’u rizgjuar.

Figura e Luljetës është ndërtuar me një theks të fortë estetik dhe sensual. Përshkrimi i saj është i ngarkuar me figura poetike dhe krahasime të natyrës, duke e afruar me një idealizim të bukurisë femërore, pothuaj mitike (“si një zanë mali”). Ajo nuk është thjesht një personazh, por një shenjë e kujtesës, një katalizator që zgjon një të kaluar të fjetur. Prania e saj është e mjaftueshme për të prishur ekuilibrin emocional të protagonistit dhe për ta kthyer atë në një udhëtim të brendshëm. Në aspektin psikologjik, tregimi është një analizë e ndjeshme e asaj që mund të quhet “nostalgji aktive”, një gjendje ku e kaluara nuk është thjesht kujtim, por përjetim i ripërtërirë. Besniku nuk është vetëm një vëzhgues i së kaluarës së tij; ai e rijeton atë në mënyrë të plotë, deri në atë pikë sa realiteti përreth zbehet.

Përfundimi i tregimit është i qetë, refleksiv dhe simbolik. Imazhi përmbyllës i “gjetheve të pathara në herbariumin e zemrës” është një metaforë e bukur për kujtesën emocionale që ruhet e paprekur nga koha.

Tregimi “Ngatërresë me hatërmbetje” ndërtohet mbi një bosht realist familjar, ku përplasja mes vëllezërve shndërrohet në një dramë të brendshme shoqërore dhe morale. Në qendër të tij qëndron familja Bregu, si një mikrokozmos i shoqërisë së pasluftës, ku ndryshimet e statusit, krenaria e tepruar dhe mungesa e komunikimit e çojnë lidhjen vëllazërore drejt ndarjes, e më pas drejt një pajtimi emocionalisht të fuqishëm.

Një nga vlerat kryesore të tregimit është ndërtimi i gradual i konfliktit. Autori nuk e vendos përçarjen si një akt të menjëhershëm, por si një proces të ngadaltë që ushqehet nga lodhja, egoja dhe keqkuptimet e përditshme. Figura e Qëndrim Bregut paraqitet si shtylla morale e familjes: punëtor, i përkushtuar dhe i shqetësuar për unitetin familjar, ndërsa Graniti shfaqet si personazh i transformuar nga rrethanat e pasluftës, i kapur nga një ndjenjë e gabuar superioriteti dhe distancimi nga përgjegjësitë familjare. Ky kontrast krijon tension narrativ dhe njëkohësisht nxit reflektim mbi ndikimin e kohës dhe rrethanave në karakterin njerëzor.

Veçanërisht i arrirë është momenti i ndërhyrjes së natyrës në narracion. Skena me këlyshët e qenve që përpiqen të takohen përmes murit. Kjo skenë ka funksion të qartë simbolik: ajo shërben si pasqyrë morale për njerëzit, duke theksuar kontrastin mes instinktit të pastër të kafshëve dhe ndarjes së panevojshme njerëzore. Ky është momenti kulmor emocional i tregimit, ku autori arrin të lidhë natyrën me ndërgjegjen njerëzore dhe të krijojë një efekt të fortë empatik.

Tregimi “Ajo akoma qëndron në dritare” ndërtohet mbi një bosht të fortë psikologjik dhe emocional, ku gjendja e brendshme e personazhit kryesor, Besnikut, shndërrohet në qendër të rrëfimit. Autori e vendos lexuesin brenda një bote të trazuar shpirtërore, ku vetmia, pagjumësia dhe kujtimet e dashurisë së humbur krijojnë një atmosferë të rënduar ekzistenciale.

Një nga vlerat kryesore të tregimit është intensiteti emocional dhe ndërtimi gradual i krizës së brendshme të personazhit. Besniku nuk paraqitet thjesht si individ i lodhur nga jeta, por si një njeri i përfshirë në një konflikt të thellë mes kujtesës, ndjenjës dhe realitetit. Kjo e bën rrëfimin të afërt me prozën psikologjike, ku bota e brendshme ka më shumë peshë se veprimi i jashtëm.

Stili i autorit karakterizohet nga një gjuhë e ngarkuar me figuracion poetik dhe përshkrime të detajuara natyrore. Elementet e natyrës: vapa, pishat, era, drita e diellit etj., nuk janë vetëm sfond, por pasqyrojnë gjendjen emocionale të personazhit, duke krijuar një paralelizëm të qartë mes natyrës dhe shpirtit njerëzor. Kjo i jep tregimit një dimension liriko-narrativ.

Tregimi “Ara” ndërtohet mbi një subjekt të thjeshtë rural, por me një ngarkesë të theksuar sociale dhe emocionale, ku përmes fatit të Hasan Malajt pasqyrohen tensionet e brendshme të njeriut të zakonshëm në realitetin pas ndarjes së pasurisë dhe prishjes së lidhjeve familjare. Vepra vendoset në një hapësirë tipike fshatare, ku natyra, stinët dhe puna e tokës nuk janë vetëm sfond, por bëhen pjesë aktive e gjendjes shpirtërore të personazhit kryesor.

Nga ana tematike, tregimi trajton konfliktin mes vëllazërisë dhe interesit, duke e vendosur Hasanin në një situatë të dhimbshme vetmie, varfërie dhe zhgënjimi. Ndarja me vëllain nuk paraqitet thjesht si akt ekonomik, por si plagë morale që e gërryen ngadalë protagonistin. Kjo e afron tekstin me një realizëm social, ku problematika familjare shndërrohet në metaforë të prishjes së harmonisë njerëzore në përgjithësi.

Personazhi i Hasanit është i ndërtuar me ngjyrim të fortë psikologjik: ai është i heshtur, i mbyllur në vetvete, i mbërthyer nga mërzia dhe pamundësia, ndërsa gdhendja e thuprave shërben si simbol i boshllëkut dhe i zëvendësimit të punës së vërtetë me një veprim të kotë, meditativ. Përballë tij, figura e vëllait Beka dhe e bashkëfshatarëve krijon një kontrast të qartë midis dhimbjes së brendshme dhe indiferencës apo hipokrizisë së jashtme.

Tregimi “Pendim i vonuar” ndërtohet mbi një bosht tematik të njohur të letërsisë bashkëkohore shqipe: mërgimin, përplasjen e vlerave tradicionale me ndikimet e huaja dhe krizën e identitetit familjar në diasporë. Autori e trajton këtë temë përmes një rrëfimi të drejtpërdrejtë, me ton reflektiv dhe moralizues, duke e vendosur personazhin Bardh Shkreta në qendër të përjetimit emocional dhe ideor.

Struktura narrative është lineare dhe e qartë, e ndërtuar mbi dialogë të gjatë që shërbejnë si bartës kryesorë të ideve. Përmes bisedës mes Bardhit dhe Mërgimit, teksti shndërrohet në një debat socio-kulturor mbi humbjen e lidhjes me atdheun, rrezikun e asimilimit dhe dobësimin e lidhjeve familjare në diasporë. Kjo i jep tregimit karakter eseistik, ku rrëfimi shpesh i afrohet trajtës së meditimit social më shumë sesa fabulës klasike narrative.

Personazhi i Bardhit është i konceptuar si bartës i vetëdijes kombëtare dhe familjare, ndërsa Mërgimi shërben si reflektim i përvojës së diasporës dhe dëshmitar i ndryshimeve shoqërore. Dialogu mes tyre krijon tension ideor, por jo domosdoshmërisht konflikt dramatik të zhvilluar në mënyrë të thelluar, çka e mban tregimin më afër një rrëfimi reflektiv sesa një narrative me zhvillim të fuqishëm veprimi.

Tregimi “Rrëfimi për bacën Smajl” ndërtohet mbi një bosht tematik të njohur dhe të fuqishëm në letërsinë bashkëkohore shqiptare: mërgimin, kujtesën e vendlindjes dhe ruajtjen e identitetit përmes rrëfimit familjar. Autori e zhvillon ngjarjen jo përmes konfliktit të drejtpërdrejtë, por përmes kujtesës dhe rrëfimit brenda familjes, duke krijuar një atmosferë reflektuese dhe nostalgjike.

Në planin tematik, teksti fiton peshë sidomos në lidhjen që krijon mes brezave: babai (Gëzimi) dhe djali (Kujtimi). Kjo marrëdhënie shërben si urë transmetimi i vlerave kombëtare, kulturore dhe emocionale. Figura e bacës Smajl, edhe pse e pranishme fizikisht vetëm në kujtime, shndërrohet në simbol të lidhjes së njeriut me natyrën, me vendin dhe me autenticitetin e jetës rurale. Aftësia e tij për të imituar shpendët merr një dimension pothuaj mitik, duke e vendosur atë në kufirin mes reales dhe legjendës së fshatit.

Në aspektin simbolik, bacë Smajli funksionon si figurë e “kujtesës së gjallë të fshatit”, një lloj ruajtësi i harmonisë mes njeriut dhe natyrës. Vdekja e tij shënon jo vetëm fundin e një personi, por edhe një ndarje graduale të brezave me botën tradicionale.

Tregimi “Konflikti i beftë” ndërtohet mbi një tablo të gjerë përshkruese të fshatit tradicional dhe mbi një konflikt të brendshëm shoqëror që lind nga krenaria dhe fjalët e tepruara mes dy familjeve të fuqishme. Forca e tregimit qëndron te atmosfera e odës burrërore, e cila është paraqitur me detaje tipike dhe me një ndjesi autenticiteti kulturor. Dialogu luan rol qendror në zhvillimin e konfliktit dhe në zbërthimin e karaktereve, sidomos përmes përplasjes mes Hasan Qarrit dhe Ramadan Daijës, ku del në pah krenaria, autoriteti dhe ndjeshmëria e nderit tradicional.

Zgjidhja e konfliktit përmes figurës së Bylbyl Delisë dhe simbolikës së demave është pika më metaforike e tregimit. Ajo bart një mesazh të qartë pajtimi: kur natyra dhe instinkti i kafshëve nuk hyjnë në konflikt, aq më tepër njeriu duhet të shmangë përplasjet e panevojshme. Kjo e jep tregimit një fund moralizues dhe pajtues.

Tregimi paraqet një tablo të qartë të jetës tradicionale dhe të mekanizmave të pajtimit në komunitetin rural, duke e vendosur theksin te vlera e urtësisë popullore dhe ndërmjetësimit si zgjidhje e konflikteve.

Tregimi “Ajo, flokëbardha” ndërtohet mbi një episod udhëtimi, ku përvoja e rastësishme në një autobus shndërrohet në bosht narrativ për të reflektuar mbi sjelljen njerëzore, moralin dhe kufijtë e komunikimit në hapësirën publike.

Në planin tematik, tregimi lëviz mes dy poleve: tërheqjes dhe refuzimit, afërsisë dhe distancës morale. Figura e Flokëbardhës ndërtohet si një personazh provokues, i cili nuk është thjesht individual, por edhe simbol i një bote urbane dhe “të lirë”, që bie ndesh me normat tradicionale të personazhit kryesor dhe ambientit prej nga ai vjen. Kjo përplasje gjeneron tensionin kryesor të ngjarjes. Dialogët, sidomos mes plakës dhe Flokëbardhës, janë të gjallë dhe kontribuojnë në krijimin e konfliktit të menjëhershëm, duke e bërë skenën më dramatike.

Një element me vlerë është edhe korniza rrëfimore me Bardhylin dhe Burimin, e cila e shndërron përjetimin individual në një rrëfim të ndarë, pothuaj anekdotik, duke i dhënë tregimit funksion kujtese dhe rrëfimi gojor.

Tregimi “Te dardha” është një tregim me frymë romantike dhe ndjenjë të fortë, që mbështetet mbi një traditë të njohur tematike. Ai ndërtohet mbi një motiv klasik të prozës sonë: dashurinë rinore të penguar nga normat shoqërore dhe familjare, e cila kërkon realizim përmes sakrificës dhe fshehtësisë. Në qendër është figura e Bardhylit dhe Bardhës, dy të rinj që përjetojnë një dashuri të fuqishme, por të rrezikuar nga konteksti tradicional i fshatit.

Në planin tematik, teksti trajton përplasjen midis ndjenjës individuale dhe kontrollit shoqëror, një temë e njohur në letërsinë me sfond rural. Dashuria paraqitet si forcë instinktive, pothuaj e pashmangshme, ndërsa rrethanat sociale si pengesë e vazhdueshme. Elementi i “dardhës” si vendtakim ka funksion simbolik: ai shërben si hapësirë e fshehtë, kufi mes ndalesës dhe lirisë, duke e kthyer natyrën në dëshmitare të ndjenjës.

Tregimi “Përgojuesi” është një tregim me temë të qëndrueshme sociale dhe moralizuese, që trajton me realizëm pasojat e pushtetit të vogël, lakmisë dhe thashethemit në një komunitet të mbyllur. Ngjarja vendoset në një situatë të thjeshtë rurale, por me një bosht tematik të qartë: degradimin moral të individit kur pushteti i vogël i jepet dikujt pa maturi dhe pa vetëdije etike. Ngjarja vendoset në një fshat të thatësirës, ku konflikti për ujin bëhet shkak për ekspozimin e karaktereve dhe për prishjen e ekuilibrave shoqërorë.

Personazhi i Dinë Gungës është qendra e rrëfimit dhe shërben si një figurë tipike e transformimit negativ: nga njeri i besuar në komunitet, ai kalon në gjendje mendjemadhësie, më pas në sjellje devijante dhe përfundon në izolim moral. Ky degradim është paraqitur gradualisht dhe me motive psikologjike, veçanërisht përmes mendimeve të brendshme dhe vetëreflektimit të tij në fund, që i jep tregimit një dimension psikologjik.

Në aspektin gjuhësor, teksti ka një pasuri shprehjesh popullore dhe frazeologjike, të cilat e lidhin fort me traditën orale dhe i japin ngjyrim autentik rural.

Tregimi “Shkrirje e heshtur” trajton shpërbërjen e familjes tradicionale për shkak të migrimit dhe ndryshimeve të shpejta shoqërore. Në qendër është figura e Hasan Begut, një baba i moshuar që përjeton vetminë, mallin dhe një lloj zhgënjimi të heshtur ndaj largimit të të birit dhe transformimit të marrëdhënieve familjare.

Dialogjet me Bejtën dhe personazhet e tjerë shërbejnë si pasqyrë e një debati më të gjerë shoqëror mes traditës dhe modernitetit, mes besës së dikurshme dhe realitetit të ri global. Këto pjesë kanë vlerë sepse e nxjerrin rrëfimin nga niveli personal dhe e shtrijnë në dimension kolektiv.

Përdorimi i frazave të gjata, ndërthurja e mendimit reflektiv me përshkrimin dhe ndërhyrjet filozofike e bëjnë tekstin më meditativ sesa thjesht narrativ. Mbetet një rrëfim me ngarkesë të fortë emocionale dhe me një temë që prek drejtpërdrejt përvojën kolektive të shoqërisë shqiptare në migrim.

Tregimi “Çorapja e grisur” ndërtohet mbi një bosht narrativ kujtimesh, ku dy shokë të vjetër rikthehen në të kaluarën e tyre personale dhe historike përmes rrëfimeve të ndërthurura. Autori përdor teknikën e kujtesës së rikthyer (flashback), duke kaluar nga takimi i sotëm në episodet e rinisë, studimeve, emigrimit dhe përjetimeve të dashurisë e luftës.

Në qendër të veprës qëndron motivi i kohës dhe i humbjes: koha që largon njerëzit nga njëri-tjetri, por edhe koha që i rikthen përmes nostalgjisë. Historia e Mentorit dhe Dritonit shtrihet në dy dimensione: atë personale (kujtime dashurie, shkollore, ndjenja të paplotësuara) dhe atë historike (demonstratat, emigrimi, lufta e Kosovës). Këto dy shtresa ndërthuren natyrshëm, duke i dhënë tregimit një karakter kronikal dhe emocional.

Një nga vlerat e tregimit është ndërtimi i atmosferës nostalgjike dhe mallëngjyese, sidomos në skenat e takimit mes miqve dhe në rikthimin e kujtimeve të Xufës. Këto pjesë bartin ngarkesë emocionale dhe shërbejnë si pika kulmore të rrëfimit, ku zbulohet jo vetëm historia individuale, por edhe plagët e një brezi të tërë të shpërndarë në mërgim.

Ky është një tregim i kujtesës dhe identitetit të thyer në kohë, ku dashuria, malli dhe historia personale bashkohen në një rrëfim të gjatë nostalgjik. Vlera e tij qëndron më shumë në ndjeshmërinë emocionale dhe në temat që trajton, sesa në strukturën e ngjeshur artistike.

Tregimi “Gruaja e mashtruar” vendos në qendër figurën e Manikës, e cila përmes fatit të saj përfaqëson një realitet të njohur të varfërisë, braktisjes dhe mashtrimit bashkëshortor, duke e kthyer tekstin në një pasqyrë të dhimbshme të jetës sociale.

Nga ana tematike, tregimi trajton me ndjeshmëri çështjen e përgjegjësisë familjare, të mashtrimit emocional dhe të pasojave që lë mungesa e moralit në jetën e grave dhe fëmijëve. Figura e Lekës shërben si ndërmjetës moral: një njeri i thjeshtë, por i ndjeshëm, që reagon me dhembshuri dhe reflektim njerëzor, duke e bërë tekstin më të besueshëm dhe më të afërt me lexuesin.

Tregimi ka forcë në ndërtimin e emocioneve dhe në mesazhin human, por do të fitonte më shumë thellësi artistike nëse drama do të shfaqej më shumë përmes veprimit dhe dialogut, e më pak përmes shpjegimit narrativ.

Tregimi “Jetimi” ndërtohet mbi një monolog të gjatë emocional, ku figura qendrore e Durim Gurit shpalos jetën e tij të mbushur me mungesa, vetmi dhe përballje të vazhdueshme me fatin. Vepra ka një bosht të qartë tematik: jetimin si metaforë e njeriut të braktisur nga rrethanat shoqërore dhe historike, jo vetëm nga familja.

Autori arrin të ndërtojë një atmosferë të ngarkuar psikologjikisht, ku kujtimet dhe dhimbja ndërthuren me reflektim filozofik mbi jetën, fatin dhe vetminë. Dialogu mes Durimit dhe Hasanit e forcon dimensionin human të tekstit, duke e bërë rrëfimin më të prekshëm dhe më të besueshëm. “Jetimi” është një tregim me ngarkesë të fortë emocionale dhe humaniste, që ngre një figurë universale të njeriut të vetmuar dhe të lodhur nga jeta, duke e vendosur atë në qendër të reflektimit mbi fatin njerëzor dhe pasojat e kohës.

***

Nëse e shohim në tërësi, vëllimi i saposjellë nga autori Tahir Bezhani ka diçka të fortë: ndjenjën autentike dhe kujtesën njerëzore. Ky vëllim me tregime lindi nga nevoja për të ruajtur në fjalë atë që koha shpesh e fshin në heshtje: jetën e përditshme të njeriut të thjeshtë, përballjet e tij me fatin, dhe kujtimet që mbeten gjatë edhe kur njerëzit largohen, vendet ndryshojnë e brezat ikin.

Në qendër të këtyre tregimeve nuk qëndron ngjarja si spektakël, por njeriu si përjetim. Personazhet e këtij libri janë figura të zakonshme: prindër, fëmijë, mërgimtarë, të moshuar, miq të dikurshëm, të ndarë nga koha apo rrethanat historike. Jeta e tyre nuk shfaqet si rrjedhë e qetë, por si një përpjekje e vazhdueshme për të ruajtur dinjitetin, dashurinë dhe kujtesën në kushte shpesh të vështira.

Tematikisht, tregimet prekin disa nga plagët më të ndjeshme të shoqërisë sonë. Në ato motive shfaqet një botë ku njeriu mbetet shpesh i vetëm përballë kohës, por jo i humbur nga kujtesa e tij. Ky vëllim nuk synon të japë përgjigje përfundimtare, as të ofrojë të vërteta të mbyllura.

Përkundrazi, ai ngre pyetje të thjeshta e të përjetshme: çfarë mbetet nga jeta e njeriut kur ikin vitet, kur largohen njerëzit e dashur, dhe kur vendi ndryshon fytyrë? Si ruhet njeriu brenda vetes kur bota rreth tij lëviz më shpejt se kujtimet?

Stilistikisht, tregimet janë ndërtuar mbi një gjuhë të thjeshtë rrëfimi, të afërt me të folurën e përditshme dhe me traditën e tregimit gojor. Kjo zgjedhje nuk është rastësore: ajo synon ta afrojë lexuesin me natyrshmërinë e jetës së përshkruar, duke e bërë rrëfimin sa më të ndjerë dhe të drejtpërdrejtë. Në disa raste, ndjeshmëria emocionale merr përparësi mbi përmbledhjen e fjalës, si një mënyrë për të ruajtur autenticitetin e përjetimit.

Ky libër nuk pretendon të jetë përshkrim i plotë i realitetit, por një fragment i tij; një pasqyrë ku reflektohen dhimbje, dashuri, humbje dhe kujtime që i përkasin jo vetëm individit, por edhe një brezi të tërë. Këto tregime janë një përpjekje për të mos lejuar që jeta e zakonshme të mbetet e padukshme. Sepse pikërisht në të zakonshmen fshihet historia më e vërtetë e njeriut.

Gjakovë, 24.04.202

Xhahid Bushati ka lindur më 17 maj 1953 në qytetin e Shkodrës. Në vitin 1976 ka mbaruar studimet e larta në Universitetin e Shkodrës “Luigj Gurakuqi”, në fakultetin Gjuhë shqipe-letërsi. Në vitin 1986 shkon në Tiranë dhe mbaron specializimin pasuniversitar për kritikë letrare, ku mbron temën: “Letërsia fantastiko-shkencore dhe fëmijët”.

Për shumë vite ka punuar mësues. Më vonë punoi 15 vjet si gazetar i Departamentit të emisioneve artistike në Radio Shkodra, Shkodër. Aktualisht punon mësues i lëndës Gjuhë shqipe-Letërsi në Medrezenë “Haxhi Sheh Shamia”.

Që nga viti 1986 e deri në vitin 2010 ka qenë pedagog i jashtëm i Lëndës letërsi për fëmijë (për C.U. dhe C. Parashkollor) pranë Departamentit të Letërsisë në Universitetin e Shkodrës “Luigj Gurakuqi”. Kohët e fundit është zgjedhur dhe N/ kryetar i Shoqatës së pavarur të shkrimtarëve të letërsisë për fëmijë e të rinj shqiptarë.

Xhahid Bushati është i pranishëm me botimet e tij nëpër të gjitha revistat e fëmijëve, jo vetëm në Shqipëri, por edhe në Kosovë, Maqedoni e Ulqin. Para dhe pas vitit 1990 është nderuar me çmime kombëtare në konkurset letrare-artistike që janë organizuar nga Ministria e Arsimit dhe e Kulturës, nga Shoqata e pavarur e Shkrimtarëve të letërsisë për fëmijë e të rinj, si dhe nga organet e ndryshme letrare-artistike.

Shkruan prozë dhe poezi, pjesë për kukulla, merret me publicistikë e studime të letërsisë për të rritur e fëmijë, etj., por kryesisht i është përkushtuar fushës së letrave për fëmijë.

Ka botuar këto vepra:

1.”Dita e parë e dëborës”, skica dhe tregime, 1976

2.”Hyni në çadrën time”, vjersha, 1978

3.”E fshehta e xhamit të thyer”, pjesë për kukulla, 1985.

4.”Kurthi i korbave”, pjesë për kukulla, 1986

5.”Kush i hëngri manaferrat?”, përralla, 1986

6.”Ndihmojeni arushin e vogël!”, përrallë me figura për fëmijët e kopshteve, 1986

7.”Kush e zgjoi këngën e zogut?”, vjersha 1987

8.”Kush t’i solli yjet, hënën?”, vjersha, 1989

9.”Ditëlindja e arushit”, pjesë për kulla, 1993

10. “Përrallat e babit tim”, përralla, 1994; Fitues i çmimit “Sirena e vogël, 1994”.

11.”Djali dhe pema”, pjesë për kukulla, 1995.

12.”Historitë e arushit, ketrushit dhe xixëllonjës së vogël”, përralla në vargje, 1995.

13.”Djali i vogël sa një kokërr arrë”, përralla sipas motiveve popullore, 1996

14.”Historia e kallzës së vogël flokartë”, novelë-përrallë, 1996.

15.”Loti i pyllit”, përralla, 1997; Fitues i çmimit “Viktor Eftimiu”, akorduar nga Ambasada Rumune në Tiranë.

16.”Drita e kujtimeve…” , studime mbi artin skenik, 1998 (libër për të rritur)

17.”Shshshsht, se zogjtë po bëjnë gjumë!”, vjersha 1998; Fitues i çmimit Kombëtar të Letërsisë për fëmijë 1998, akorduar nga Ministria e Kulturës, Rinisë dhe e Sporteve.

18.”Dredhia e gjinkallës”, përralla, 2000. Fitues i çmimit “Kësulkuqja”

19.”Maço Maçoku mbeti gojëhapur”, përralla, 2001.

20.”Historia e tre pëllumbave”, tregime, 2002

21.”Porosia e diellit”, vjersha, 2003

22.”Gabimi i diellit”, përralla, 2004

23.”Historia e zogut verdho”, përrallë në vargje, 2006.

24.”Gabimi i gjethes së dytë”, pjesë për kukulla, 2006.

25.”Çuditë e rrezes lodërtare”, vjersha, 2007

26.”Si u bë fole kapela e gjyshit”, vjersha, 2008

27. “Fytyra e kujtesës”, shkrime mbi artin skenik, pjesa e dytë, 2008, (libër për të rritur).

28. “Historia e Gjembit dhe e Gjembaçit”, përralla, 2008; ribotim me përmirësime, 2011.

29.”Gjyshi, bastuni dhe zogu”, poemë për fëmijë, 2010; Fitues i çmimit “Tasim Gjokutaj”.

30.”Katër pyetje erës”, vjersha, 2010.

31.”Një maçok dy herë budalla”, përralla, 2012.

E tjerë