Nga Elsa Demo

Memorie.al / Kultura e ndërprerë është rezultat i një akti të jashtëm, i dhunshëm madje, mbi formacione që parim zhvillimi kanë zhvendosjen e traditave. Efekti i një ndërprerje të tillë marrëdhëniesh midis të shkuarës dhe të tashmes, është i njëjtë me atë të helmeve në zonat industriale ku lindin fëmijë e shtazë të gjymtuar. Konkretisht? Një grua e huaj vjen guvernante tek Vrionët, ngjiz një kulturë “barbare”, mëson fëmijë të flasin frëngjishte dhe të sillen me botën, por “mënyra” e zonjushës pritet në mes, kurse familja e shqiptarëve të saj të sërës, syrgjynoset në atdhe. Sa për të sjellë një shembull nga libri “Kulturë e ndërprerë”, ku Donika Omari për herë të parë tregon kujtimet e fëmijërisë që përfshijnë me mprehtësi brendinë e Tiranës së lagjeve në vitet ’40-të.

Janë shkruar me sinqeritetin e fëmijës, me pjekurinë e intelektuales që vazhdon të shqetësohet për “djegien e etapave”, e bashkë me to edhe të njerëzve dhe vlerave që krijohen pa u dukur në shoqërinë shqiptare. Libri (“Botimet Elena Gjika”, 2009) përmban jo pak publicistikë të mirë po edhe shënime letrare që Omari ka botuar në shtypin e përditshëm këto 20 vite.

Kujtimet janë e reja e këtij libri që sado pak në vëllim, janë autentike në serinë e kujtimeve që kanë ardhur vitet e fundit nga kultura jonë e ndërprerë. Futini në bibliotekë!

Të vjen keq që te libri juaj “Kulturë e ndërprerë” ju i ndërprisni aq shpejt kujtimet nga fëminia, sepse janë kujtime që lidhen me jetën private sa edhe shoqërore e historike të vendit në dekadën e viteve ’40. Përse i keni lënë me aq?

Sepse nuk pata synimin të shkruaja kujtime. Në fakt ishte problemi që doja të ngrija, pra shqetësimi se sa pak përfitojmë nga fqinjësia me vende që janë djepi i qytetërimit, ishte ky shqetësim që më shpuri vetvetiu në të kaluarën dhe te njohjet e kohës së pushtimit fashist italian, që janë edhe katër nga vitet e fëmijërisë sime. Disa zhvillime pozitive që pati shoqëria shqiptare nga kontakti me një qytetërim më të ngritur, siç qe ai italian, duhet pasur parasysh se i pati në kushte pushtimi. A nuk është një shqetësim i madh që sot, në kushte lirie, nuk po dimë të orientohemi drejt vlerave pozitive, të shëndetshme të botës, qoftë asaj perëndimore qoftë asaj lindore?

Përse keni ndjekur një strukture ku përzihet jetëshkrimi me punët që keni bërë në jetë, publicistikë dhe shkrime letrare?

Ky qe një vendim që e mora pasi kisha ndërruar kaq herë mendje: të botoja veç publicistikën e shkrimet letrare dhe veç kujtimet, pasi t’i zgjeroja, apo ta botoja të gjithë materialin në një përmbledhje, në një vëllim të vetëm. Shpesh, duke u rrekur të arrish më të mirën e mundshme, gjërat mbeten pa u realizuar fare. Kështu që më në fund vendosa “ta hiqja qafe” këtë ngurrim, këtë ndërdyshje, duke e botuar librin siç e keni në dorë. Ju thoni: “Nuk mund t’i lejojmë vetes luksin që, për hir të gabimeve të njeriut, të lëmë mënjanë a të mohojmë autorin e veprën e tij, kur kjo sjell ndihmesë edhe sot në ndërtimin e kulturës shqiptare”

Përsëri e keni fjalën për kulturën e ndërprerë. A mund të përmendni disa shembuj delikatë që shprehin kontradiktën e jetës së njeriut me veprën e tij?

E kemi bërë shpesh, shumë shpesh gabimin e pafalshëm që i kemi gjykuar autorët nga biografia e jo nga veprat. Lista është shumë e gjatë, për sa i përket periudhës së monizmit. Por për fat të keq kjo mendësi ka ndikimin e vet edhe sot në qëndrimet ngurruese për të botuar autorë që në një çast të jetës së tyre mund të kenë pasur pikëpamje e qëndrime të gabuara, të pasqyruara ndonjëherë edhe në veprat e tyre. Për raste të tilla të vjen në mend emri i Nebil Çikës.

Nuk mund të them se e njoh aq sa duhet veprimtarinë e krijimtarinë e tij sa të mund të jap gjykime të sigurta për to. Kam lexuar elozhet që i bën në një vepër fashizmit italian gjatë kohës së pushtimit. Por po në këtë vepër bën analiza e konstatime shumë interesante e të thella për mendësi, tipare, sjellje, qëndrime të shqiptarëve të kohës së vet, e sidomos të intelektualëve shqiptarë, që tingëllojnë me një aktualitet të habitshëm edhe sot. Edhe botimet e veprave të Mustafa Krujës po bëhen me vonesë e, me ngurrim të madh. Nga ana tjetër është ana tjetër e medaljes, janë autorë revolucionarë veprat e të cilëve nuk parapëlqehet të bëhen të njohura, megjithëse kanë vlera të mëdha artistike dhe i shërbejnë më së miri edukimit patriotik e estetik të brezit të ri.

Siç është për shembull poezia: Si e dua Shqipërinë, e Sejfulla Malëshovës, shkruar me një pathos të fuqishëm e me një dhembshuri prekëse për vendin. Vargjet e Lame Kodrës nuk janë vetëm të shkruara, nuk i sheh vetëm syri, ato i dëgjon edhe veshi se buçasin. Është një poezi e Hygoit ku shprehet mendimi se një mbret i mençur di se si të vërë në shërbim të vendit mundësitë e aftësitë e secilit qytetar, që nga më i afti e deri te ai më i humburi. Pra, jep idenë se te çdo njeri ka një mundësi të veçantë, që duhet shfrytëzuar. Tani merrni me mend se ç’humbje është kur hedhim poshtë ose lëmë mënjanë e harrojmë vlera tashmë të krijuara, të dëshmuara, jo si mundësi por të realizuara…!

Këto ditë jam duke lexuar librin e Isuf Luzajt ‘Filozofia e bukurisë’. Habitem si ka mbetur deri tani i panjohur një autor i një kalibri të tillë. Nuk besoj se këtu ka të bëjë ndonjë arsye biografie. Ndofta është pamundësia financiare e familjarëve që i ka lënë veprat e tij të pabotuara deri tani. Por, në raste të tilla, me vlera të tilla që i përkasin të gjithë kombit, a nuk duhet ta marrin përsipër këtë ndërmarrje institucionet përkatëse? Se çdo lënie në harresë e veprave që janë vërtet ndriçuese për kulturën e një vendi, madje jo vetëm të një vendi, është përsëri një ndërprerje e kulturës.

Po ju bëjmë një pyetje që ju vet e shtroni për përgjigje në libër: Ç’të mbron nga cenimi i pavarësisë së mendimit? Është një pyetje për të rimarrë edhe një herë në këtë bisede veprat më të rëndësishme që ju rendisni tek leximet që keni bërë gjatë jetës. Të kesh interesa: interesa shoqërore, letrare, artistike.

Të bësh pyetje. Thotë Ajnashtajni: “Është e rëndësishme të mos pushosh së pyeturi”. Të kesh kontakte me njerëz më të mençur se vetja. Të dëgjosh me kujdes, se edhe një fëmijë a një analfabet mund të të mësojnë gjëra që të hapin sytë. Të mbash sytë hapur. Për të gjitha këto të ndihmojnë leximet e shumëllojshme, nga autorë të pikëpamjeve të ndryshme. E kam pasur fatin që të kem pasur mundësi të më bien në dorë qysh në rininë e hershme revista e libra si të një Noli, me poezitë e tij prej tribuni të popullit, ashtu edhe shkrime të një Branko Merxhani, që shpjegonte se përse nuk ishte marksist. Si romanin pesimist Pse? të Sterjo Spasses ashtu edhe romanin optimist ‘Nëna’ të Gorkit, si letërsi me karakter fetar ashtu edhe ‘Prometeun’ kryengritës të Eskilit, etj. Natyrisht ka edhe faktorë të tjerë që të mbrojnë nga shpëlarja e truve, dhe që janë shtjelluar në libër.

Janë me dhjetëra shkrimet publicistike tuajat në shtypin e përditshëm ku trajtoni çështje të “sjelljes shoqërore”, të moralit, të besimit, të simboleve kombëtare. Janë shkrime për të cilat ju i njihni vetes një cilësi: mendimin objektiv. Çfarë ka ndikuar që ju të ruani një mendim objektiv?

Kam bërë një rezervë: Njeriu mund të ketë edhe mendim të gabuar, subjektiv, për veten. Sidoqoftë, për të qenë objektiv në gjykime duhet të jesh i ndershëm me veten. Të respektosh mendimin e lirë edhe kur vjen ndesh me interesat e tua. Për këtë duhet jo vetëm një mendje e hapur por edhe zemërgjerësi. Ndofta një nënë që i ngjante figurës femërore të tregimit ‘At Sergei’ të Tolstoit, them se ka ndikuar që të kem gjithnjë parasysh se duhet “hyrë në lëkurën e tjetrit”, për të ndier atë që ndien tjetri. Do të kursenim mosmarrëveshje e fatkeqësi të mëdha familjare, shoqërore e kombëtare po të kishim si udhërrëfyes këtë qëndrim moral.

Të bën përshtypje që ju as keni abuzuar dhe as mbrojtur me partizanizëm në ligjërimet tuaja publike të drejta të gruas (duke ju referuar pozitës suaj si intelektuale). Ka një shpjegim kjo?

Kam shkruar vetëm dy artikuj në mbrojtje të një qëndrimi emancipues ndaj gruas. Por në libër nuk kam përmbledhur gjithë ç’kam shkruar.

Meqë u përmendën librat dhe jeta juaj është e lidhur me librat: Shtëpia juaj Botuese “Elena Gjika” ka sjelle vitet e fundi autorë si Kaneti, Cvajgu, që e keni përkthyer vetë, Gëte apo Hese. Autorë që orientojnë jo vetëm drejt shijeve estetike të padiskutueshme, po edhe drejt një etike.

Arti është patjetër edhe edukues vlerash njerëzore. Përjashtimet janë të rralla: një Niçe, një Oskar Uajlld, një Vagner kanë pasur (pjesërisht), në krijimtarinë e tyre edhe vepra jo të shëndetshme. Përgjithësisht arti i madh, edhe kur është tragjik, ngushëllon, jep shpresë, çka do të thotë i shërben jetës. Autorët që përmendni në pyetjen tuaj përcjellin mesazhe njerëzore të gjithëmbarshme jo vetëm për çdo lexues, por veçanërisht Gëtja dhe Heseja e kanë pasur temë të veçantë në veprat e tyre çështjen e edukimit të rinisë.

Ekziston një keqkuptim te ne sipas të cilit synimi edukues nuk përputhet me artin. Keqkuptim i lindur, mendoj, nga vepra edukuese të dobëta artistikisht. Por s’është e drejtë që nga këto raste të kalohet në përgjithësim. Ngjan pak me paragjykimin sipas të cilit vajzat e bukura nuk janë të zgjuara. Arti, letërsia, piktura, poezia janë edukuese edhe kur nuk përçojnë ndonjë ide a mesazh: edukojnë shijen e mirë, çka nuk është e paktë për cilësinë e njeriut e të jetës.

Për jetën nën diktaturë, do donim ta shtjellonit më tej opinionin tuaj: “Nuk ishte e paktë ta shpije jetën deri në fund pa u njollosur. Në këtë aspekt, mbiemri Omari çfarë peshe ka pasur?

Ma ka forcuar më tej besimin te ruajtja e një integriteti moral. Për figurën e Bahri Omarit kam pasur admirim qysh në fëmijëri (kam qenë nëntë vjeçe në kohën e Gjyqit Special). Im atë kthehej nga puna i tronditur: si ishte e mundur të dënohej me pushkatim një patriot i tillë, me një ndershmëri të kulluar, i përkushtuar gjithë jetën atdheut…?! Ajo tronditje e tij, fjalët plot admirim që kam dëgjuar më vonë për të nga të tjerë, patjetër që më kanë lënë mbresa të thella.

Hyrja në familjen Omari ishte vazhdimësi e një edukimi të marrë tashmë nga familja ime. Prandaj shtëpia jonë, duke u nisur edhe nga shembulli që jepte vjehrra ime, Fahria, që i priste me dashamirësi e gëzim të gjithë, ka qenë gjithnjë e hapur për këdo. Te im shoq dhe tek unë nuk zinte vend as në mendësi e as në veprime konkrete propaganda dhe praktika e luftës së klasave. Pavarësisht lidhjeve familjare me Enver Hoxhën, mbanim gjithashtu lidhje edhe me, siç quheshin, “të deklasuar”, a me të dënuar nga pushteti, herë haptas e herë, natyrisht, fshehtas.

Raste kur mund të ishe i detyruar ta dëmtoje tjetrin, ose të mos i jepje ndihmën e duhur, i kthenim, jo pa rrezikuar, në raste për ta ndihmuar. Kjo është, ndër të tjera, të mos biesh në poshtërsi.

Po t’u ktheheshim prapë kujtimeve të fëminisë, a keni lënë jashtë këtij libri për arsye të caktuara, histori nga koha kur mbanit mbiemrin Sahatçiu?

Patjetër që kam lënë shumë pa rrëfyer. Kam folur vetëm për një periudhë fare të shkurtër të kohës së fëmijërisë. Siç e thashë më sipër nisa t’i shkruaja ato pak kujtime e shtyrë nga synimi të shtjelloja një ide, të jepja një mesazh. Dhe s’kisha si shtrihesha më tej: përndryshe rrëfimi do të humbiste koherencën.

Bukur kur citoni Merxhanin: “Shqipëria është si një spital popullor i sëmundjeve psikologjike.” Do të na thoshit se cilat janë shfaqjet më të rënda të këtyre sëmundjeve sot?

Po ato që kanë qenë në kohën kur shkruante Merxhani: mosndërgjegjësim për veten si individ e si komb, çka lë shteg për paragjykime e keqkuptime të mëdha. Marrëdhënie mosbesimi, çka vështirëson ndërtimin e një komuniteti të vërtetë njerëzor. Një klasë politike e intelektuale e preokupuar vetëm për veten, pa një ideal, pa aspirata të larta për shoqërinë e për atdheun, etj.

Derisa shtypja brutale e Iranit ndaj protestave masive po thellohet dhe lajmi për mijëra protestues të vrarë është shpërndarë nëpër botë, komuniteti global pret të shohë se si do të përgjigjen Shtetet e Bashkuara të Amerikës.

Presidenti amerikan, Donald Trump, ka lëshuar disa ultimatume përmes rrjeteve sociale ndaj udhëheqësve të republikës islamike për të respektuar jetën dhe kërkesat e protestuesve, dhe më 13 janar ai shkroi : “Ndihma po vjen.”

Gjatë presidencës së Trumpit, midis viteve 2019 dhe 2020, kur fushata e presionit të Shteteve të Bashkuara ndaj Iranit ishte në kulmin e saj, Richard Goldberg ishte drejtor i Zyrës së Këshillit të Sigurisë Kombëtare të Shtëpisë së Bardhë kundër Armëve të Shkatërrimit në Masë të Iranit.

Hannah Kaviani nga shërbimi në gjuhën persiane i Radios Evropa e Lirë foli me Richard Goldbergun, tani këshilltar i lartë në Fondacionin për Mbrojtjen e Demokracisë, më 13 janar, për atë se cili mund të jetë hapi i radhës i Trumpit kundër Iranit.

Radio Evropa e Lirë: Presidenti amerikan Trump po flet për ndihmën që po vjen. Dhe tani ekziston pyetja se çfarë është kjo ndihmë dhe çfarë mund të përfshijë?

Richard Goldberg: Presidenti është shumë serioz në zbatimin e vijave të tij të kuqe. Ai ishte shumë i qartë se kjo lloj vrasjeje masive që po shohim nëpër rrugë nuk do të tolerohej, se ai do të ndërmerrte një veprim të fortë kundër regjimit si përgjigje. Ai po sheh qartë atë që po shohim të gjithë ne, dhe kjo është se regjimi është vërtet në teh. Ky është një moment potencial historik. Ky nuk është viti 2009. Nuk është 2019, dhe nuk është 2022. Kjo është diçka që regjimi qartazi i frikësohet plotësisht. Ata e shohin se kjo nuk po ndalet. Njerëzit ende po dalin në rrugë pavarësisht vrasjeve masive nga regjimi. Kjo është organike. Njerëzit kanë duruar mjaft. Është e përhapur në të gjithë vendin.

Kombinojeni [këtë me] situatën ekonomike, mungesën e çdo kërcënimi të vazhdueshëm të jashtëm për botën nga një program bërthamor, dhe, siç do të thoshim në anglisht: Shenjat janë të qarta për Ajatollahun [udhëheqësin suprem Ali Khamenei] në këtë pikë.

Presidenti duhet të jetë shumë i kujdesshëm në mënyrën se si i përdor opsionet e tij. Ai dëshiron t’i fuqizojë njerëzit në terren, ai dëshiron të bëjë çaktivizim maksimal ndaj aparatit të regjimit për t’i fuqizuar njerëzit dhe për t’u krijuar mundësi atyre, dhe ai dëshiron të sigurohet që të shmangë dëmtimin e çdo civili gjatë procesit.

Radio Evropa e Lirë: Pra, cilat janë ato opsione?

Goldberg: Do të thosha se [Trumpi] tashmë ka filluar. Po shikoni një vendim që tashmë është marrë duke u shpalosur. Filloi dje në sferën ekonomike dhe diplomatike me njoftimin e tarifave. Është gati të lëvizë në drejtime të reja menjëherë me deklaratën e tij publike duke i nxitur njerëzit të dalin në rrugë, të marrin institucionet, dhe se ndihma po vjen.

Nuk besoj, duke e njohur presidentin, se ai do t’i bënte ato deklarata dhe do t’i vinte njerëzit në rrezik pa një plan të guximshëm. Dhe, do të imagjinoja se do të jetë një përzierje e veprimeve kibernetike dhe ushtarake. Mund të ketë aktivitete të fshehta që ne nuk i kuptojmë ose nuk i dimë. Dhe, përsëri, ideja do të jetë të prishë dhe të dobësojë regjimin.

Radio Evropa e Lirë: A mund të përfshijnë këto veprime të fshehta, për shembull, shënjestrimin e udhëheqësit suprem?

Goldberg: Asgjë nuk përjashtohet.

Radio Evropa e Lirë: Ajo që dimë nga Trumpi është se ai nuk është në favor të luftërave të gjata. Çfarë mendoni se është opsioni këtu për të?

Goldberg: Ne kemi shumë opsione. Fuqia jonë ajrore është superiore. Nuk ka mbrojtje ajrore në Iran, edhe sot, që mund të bëjë ndonjë gjë ndaj Forcave Ajrore të SHBA-së ose forcave ajrore detare: Ne kemi armë tokë-tokë, armë sulmuese; kemi bombardues me rreze të gjatë, siç e pa edhe vetë Ajatollahu qershorin e kaluar, që janë të padukshëm. Dhe, ai nuk do ta dijë se gjërat kanë mbaruar derisa të shpërthejnë. Ai nuk do ta dijë se dikush po vjen derisa të shpërthejë bomba.

Radio Evropa e Lirë: Disa analistë po paralajmërojnë kundër një lëvizjeje të tillë sepse thonë se nëse nuk do të shkatërrojë plotësisht aftësinë e Iranit për hakmarrje, atëherë asetet amerikane në rajon do të jenë shënjestër për hakmarrje.

Goldberg: Nëse udhëheqësi suprem e ka mbijetuar rundin e parë, ai nuk do ta mbijetojë hakmarrjen pas kësaj, nëse është kështu. Ai mund të ketë marrë tashmë një vendim të fundoset bashkë me anijen dhe kjo është arsyeja pse po e shkel vijën e kuqe të presidentit Trump. Por presidenti, mendoj unë, e kupton këtë dhe e sheh momentin dhe mundësinë dhe po shtyn përpara.

[Trumpi] do të jetë, jam i sigurt, po aq i kujdesshëm dhe i matur për të shmangur lëndimin e civilëve, të shkaktojë dëme maksimale mbi regjimin, të mbështesë plotësisht njerëzit në përpjekje për të marrë nën kontroll zonat kyçe të regjimit, zonat kritike të komandës dhe kontrollit, kontrollin e informacionit, ndërtesat qeveritare, dhe të ngjashme. Ka një gamë opsionesh që ai ka përpara se si ta bëjë këtë sa më efektivisht.

Në fund, kjo është diçka që njerëzit e kanë ditur gjithmonë se do të duhet ta bëjnë vetë, me mbështetjen tonë, me të tjerët. Por në fund, kjo është diçka për të cilën iranianët po dalin në rrugë, për të rimarrë vendin e tyre.

Radio Evropa e Lirë: Cili do të ishte skenari i preferuar i Shtëpisë së Bardhë për ditën pas [çdo veprimi kundër Iranit]?

Goldberg: [Trumpi] ka thënë gjithmonë se kjo është diçka që populli iranian duhet ta vendosë vetë. Natyrisht, populli iranian dëshiron një të ardhme me një qeveri që përfaqëson interesat e tyre, që siguron se ekonomia e tyre lulëzon, që sanksionet nga bota të mos jenë aty, që ata të mos sponsorizojnë terrorizmin, të mos dërgojnë paratë e tyre në luftëra të huaja, që të mos abuzojnë me njerëzit çdo ditë, duke vrarë dhe ekzekutuar njerëz nëpër vend, që ata të mund të kthehen në një jetë të vërtetë, që gratë të mund të kenë zgjedhjet e tyre se si të vishen dhe të jenë të lira. Ky është Irani që mendoj se presidenti dëshiron të shohë.

Ai po përpiqet ta fuqizojë popullin iranian, që po bën diçka që nuk ka ndodhur kurrë më parë që nga viti 1979. Ata janë në rrugë, ata po vdesin, dhe ata po qëndrojnë në rrugë.

Radio Evropa e Lirë: Meqë kemi përvojën e Venezuelës vetëm pak javë më parë, disa po pyesin, Po sikur të ndodhë një skenar i ngjashëm? Ku ata që ishin pranë Maduros, që në thelb ishin njerëzit e Maduros, janë ende në pushtet në Karakas.

Goldberg: Duket e vështirë të imagjinohet se më radikalët, besimtarët më të vërtetë të republikës islamike do të bënin ndonjë lloj marrëveshjeje me Shtetet e Bashkuara. Republika islamike e Iranit nuk është në asnjë mënyrë e njëjtë si regjimi në Venezuelë. Nga ideologjia, nga perspektiva fetare, ata nuk janë njësoj.

E përbashkëta e tyre është se e urrejnë Amerikën, punojnë së bashku, dhe financojnë drogë dhe terrorizëm. Por regjimet janë shumë, shumë të ndryshme dhe me një histori, kulturë dhe fe të ndryshme, etj.

Do të ishte e vështirë të imagjinohej që anëtarët kyç të rrethit të brendshëm të Khameneit të vendosnin ta dorëzonin republikën islamike te Shtetet e Bashkuara dhe biznesi amerikan dhe të kalonin në një zgjedhje të lirë dhe të ndershme.

Por, ne gjithashtu nuk e dimë çfarë do të ndodhte nëse thjesht do ta rrëzonin udhëheqësin suprem dhe njerëzit do të ishin në gjendje të merrnin kontrollin e institucioneve qeveritare dhe njerëzit brenda do të ishin gati të dezertonin dhe të ktheheshin kundër regjimit ekzistues. Mund të ketë një tranzicion të vërtetë.

Radio Evropa e Lirë: Ju përmendët njerëzit që marrin institucionet, dhe kjo është përmendur gjithashtu nga Trumpi. Si saktësisht do ta bëjnë njerëzit këtë nëse janë të paarmatosur [dhe po vdesin në rrugë]? Si do ta arrijnë iranianët e zakonshëm një gjë të tillë?

Goldberg: Si e kuptoj unë është se në disa nga qytetet më të vogla, kjo ka ndodhur deri diku. Është në qytetet e mëdha ku dhuna maksimale nga regjimi është shtyrë në rrugë nga frika se ajo që po shohin në qytetet më të vogla do të përsëritet në qytetet më të mëdha, përfshirë Teheranin.

Aty mendoj se po ka mijëra trupa (të vdekur) që po grumbulllohen vetëm nga zjarri i drejtpërdrejtë nga mitralozët në rrugë. Por nëse Shtetet e Bashkuara ndërhyjnë në mënyra që i fuqizojnë dhe u mundësojnë njerëzve të marrin nën kontroll objektet dhe të marrin institucionet, kjo do të ishte një mënyrë që presidenti i Shteteve të Bashkuara t’i ndihmonte ata në terren.

Kjo intervistë është redaktuar për gjatësi dhe qartësi.

Edward P. Joseph, ligjërues në Universitetin Johns Hopkins në SHBA dhe ekspert i menaxhimit të konflikteve, propozon një qasje strategjike për të arritur paqe në Ukrainë, duke u bazuar në modelin e Kosovës.

Ai e ka trajtuar këtë ide edhe në një analizë të publikuar në revistën akademike SAIS Review of International Affairs.

Duke folur për Radion Evropa e Lirë, Joseph shpjegon se zbatimi i parimeve të Rezolutës 1244 në Donbas – administrimi ndërkombëtar, vendosja e trupave paqeruajtëse dhe shtyrja e çështjes së sovranitetit për më vonë – mund t’i ofrojë Ukrainës garanci sigurie pa pasur nevojë të pranojë aneksimin rus të rajonit.

Joseph vlerëson gjithashtu përpjekjet e administratës Trump, duke theksuar se ajo ka vënë në qendër arritjen e paqes në Ukrainë dhe ka sjellë dinamikë të re në procesin e negociatave.

Radio Evropa e Lirë: Zoti Joseph, ju propozoni zbatimin e modelit të Kosovës në Donbas. Cili është mësimi më i rëndësishëm nga Kosova që besoni se mund të zbatohet në Ukrainë sot?

Edward P. Joseph: Gjëja më e rëndësishme dhe më interesante e përdorimit të modelit të Kosovës në Donbas – pra në Ukrainë – për të arritur një armëpushim, është se presidenti rus [Vladimir] Putin e mbështet atë.

Kjo është pika fillestare, por jo e vetmja. Putin, për më shumë se dy dekada, ka insistuar se duhet të respektohet Rezoluta 1244. [v.j. Me këtë rezolutë të vitit 1999 është urdhëruar tërheqja e trupave të Republikës Federale të Jugosllavisë nga Kosova dhe vendosja e Kosovës nën administrimin e Kombeve të Bashkuara].

Putin, gjithashtu, ka përsëritur vazhdimisht se Kosova dhe Ukraina janë e njëjta gjë.

Ideja e përdorimit të një modeli është krejtësisht e përshtatshme. Administrata amerikane po merr elemente nga plani për Gazën. Por, unë mendoj se modeli i Kosovës është shumë më relevant se ai i Gazës. Modelin e Kosovës edhe vetë Putin e di shumë mirë.

Radio Evropa e Lirë: Por, kritikët argumentojnë se Kosova ka qenë një rast unik, me një konsensus të fortë ndërkombëtar, ndryshe nga Ukraina. Pse besoni se një model i tillë mund të funksionojë gjithsesi?

Edward P. Joseph: Rezoluta 1244 e nxori çështjen e sovranitetit jashtë diskutimit, pa e mohuar apo shpallur pavarësinë e Kosovës, por duke i dhënë fund konfliktit dhe duke i hapur rrugë administrimit ndërkombëtar dhe pranisë së trupave paqeruajtëse në Kosovë.

I njëjti parim do të zbatohej edhe në Donbas dhe debati se ‘kujt i përket’ ai do të shtyhej për më vonë – me një referendum të ardhshëm për ta zgjidhur. Putin i mbështet referendumet – ai i ka organizuar ato edhe në Krime, edhe në pjesët e Donbasit që Rusia i kontrollon. Pra, atij do t’i servireshin dy gjëra që s’i kundërshton: modeli i 1244-shit dhe referendumi.

Me këtë model, do të mund ‘të fitonte’ edhe më shumë territor, sipas mendimit tim – madje edhe më shumë sesa ofron plani i [presidentit amerikan, Donald] Trump. Do të mund të fitonte edhe zonat e Donbasit perëndimor, që për Ukrainën janë më të ndjeshmet, sepse me kontrollin e tyre, Rusia do të kishte ndikim të drejtpërdrejtë në të gjithë vendin dhe, madje, do të mund të hapte një tjetër rrugë drejt Kievit.

Por, atij do t’i duhej të pranonte edhe një kusht – ngjashëm siç ka bërë Kosova. Do të duhej të pranonte administrimin [e Donbasit] nga një palë e tretë – qoftë nga OKB-ja, qoftë nga OSBE-ja.

Rusia është anëtare e përhershme e Këshillit të Sigurimit dhe ndoshta i pëlqen administrimi i OKB-së, pasi vazhdimisht insiston që UNMIK-u duhet të mbetet në Kosovë.

Radio Evropa e Lirë: Mendoni se Ukraina do të pranonte një plan të tillë?

Edward P. Joseph: Për Ukrainën do të ishte një qasje e favorshme. Arsyeja e parë: Kievi nuk do të duhej ta njihte aneksimin rus të Donbasit. Pastaj, statusi i Krimesë mund të lihej për negociata të mëvonshme, meqë shanset për ta rikthyer ushtarakisht janë minimale.

Arsyeja e dytë, dhe më e rëndësishmja për presidentin ukrainas [Volodymyr] Zelensky, janë garancitë e sigurisë. Modeli i Kosovës do të sillte administrim ndërkombëtar nga OKB-ja ose OSBE-ja, që do ta ndalte menjëherë rusifikimin – detyrimin për pasaporta ruse, indoktrinimin ushtarak të fëmijëve dhe pengesat për të zhvendosurit që duan të kthehen në shtëpitë e tyre.

Nën këtë administrim do të krijoheshin edhe komisione ndërkombëtare për pronat.

Ashtu si në Kosovë, në Donbas do të vendoseshin trupat paqeruajtëse dhe për t’i bërë më të pranueshme për Rusinë, këto trupa do të mund të vinin nga Afrika ose Azia, jo domosdoshmërisht nga Evropa.

Pra, thelbi i gjithë kësaj është se, kur çështja e sovranitetit lihet përkohësisht anash, çdo element tjetër bëhet shumë më i lehtë për t’u negociuar.

Radio Evropa e Lirë: A keni pasur rastin ta diskutoni këtë ide me ndonjë zyrtar amerikan, apo me ndonjë burim zyrtar?

Edward P. Joseph: Kjo është një pyetje shumë e mirë, por nuk mund ta konfirmoj se kam pasur bisedime të tilla, sepse mund të pasojë pyetja juaj: me kë? Mund të them vetëm se do të ishte krejtësisht logjike dhe natyrale për mua që ta diskutoja këtë çështje me zyrtarë amerikanë.

Radio Evropa e Lirë: Si i shihni përpjekjet aktuale të administratës amerikane për paqe në Ukrainë?

Edward P. Joseph: Propozimi i administratës Trump nis nga premisa se Rusia është pala më e fortë dhe Ukraina pala më e dobët, prandaj i gjithë procesi duhet të ndërtohet rreth kërkesave dhe pozicionit të Rusisë.

Tani, gjëja pozitive – dhe presidentit Trump duhet t’i jepen merita për këtë – është se ai, ndryshe nga [paraardhësi i tij, Joe] Biden, i jep përparësi arritjes së paqes. Kjo është një gjë e mirë dhe ka sjellë një dinamikë të re. Ka krijuar ndjesinë se e gjithë kjo ka të bëjë me përfundimin e luftës. Nuk ka të bëjë me mposhtjen e Rusisë apo me dhënien e ndonjë mesazhi për rendin global…

Por, problemi është se ndërtimi i një marrëveshjeje duke u bazuar vetëm te pala më e fortë nuk prodhon rezultatin më të mirë, nëse qëllimi është një zgjidhje e qëndrueshme. Një marrëveshje e tillë rrezikon ta shtyjë Ukrainën drejt ‘dorëzimit të heshtur’.

Një qasje më e zgjuar do të ishte kombinimi i gatishmërisë për të negociuar me Putinin me fuqizimin paralel të Ukrainës dhe rritjen e presionit ndaj Rusisë.

Trump, në fakt, i ka bërë disa hapa në këtë drejtim – me sanksionet ndaj kompanive energjetike ruse, të cilat kanë pasur një efekt shumë pozitiv. Por, ka hequr dorë vullnetarisht nga disa leva të presionit.

Për shembull, vendimi për të përjashtuar publikisht mundësinë e furnizimit të Ukrainës me raketa Tomahawk. Në rregull, nëse nuk duan t’i japin Ukrainës raketa Tomahawk, por pse të thuhet publikisht?! Ato mund të shërbejnë si leva, mund ta nxisin Putinin të mendojë se nëse kërkon shumë, SHBA-ja mund të shkojë më larg me mbështetjen e Ukrainës.

Radio Evropa e Lirë: Ju, po ashtu, argumentoni se anëtarësimi i Serbisë në NATO do të mund të ishte një përparim strategjik për Ukrainën. Sa realist është ky skenar, duke pasur parasysh politikën e brendshme të Serbisë dhe ndjenjat e forta proruse?

Edward P. Joseph: Kjo do të ishte një presion shtesë mbi Putinin. Sipas mendimit tim, do të ishte e barazvlefshme me fundosjen e “Moskva”-s – anijes luftarake ruse që Ukraina e fundosi me dronë.

Anëtarësimi i Serbisë në NATO do të ishte ekuivalenti ballkanik i fundosjes së “Moskva”-s. Pse? Sepse Serbia është “Moskva” e Rusisë në Ballkan. Serbia është anija luftarake përmes së cilës Rusia projekton ndikimin e saj në të gjithë Ballkanin.

Nëse ajo anije mbytet, ose nëse lundron drejt ujërave të NATO-s, kjo do të ishte një goditje e madhe për Rusinë – edhe për Kinën – sepse si Rusia, ashtu edhe Kina, formalisht dhe metaforikisht, e shohin Serbinë si partneren e tyre strategjike dhe platformën kryesore të ndikimit në Ballkan.

Tani vjen pyetja juaj shumë e vlefshme: pse do ta bënte Serbia këtë, duke pasur gjithë atë simpati për Rusinë? Ka disa arsye – dhe madje një arsye që do ta bënte pothuajse të pamundur për [presidentin serb, Aleksandar] Vuçiq që ta refuzonte një ofertë të tillë nga Trump.

Së pari, Trump është jashtëzakonisht popullor në Serbi dhe është një figurë shumë imponuese. Për Vuçiqin do të ishte shumë e vështirë t’i thoshte: ‘Jo, nuk pranoj’.

Për më tepër, Trump, gjatë mandatit të tij të parë, u përpoq të sillte paqe mes Kosovës dhe Serbisë – pra, kjo nuk do të ishte diçka e re. Ai e njeh rajonin dhe shpesh thotë se ‘ndaloi një luftë mes Serbisë dhe Kosovës’.

Së dyti, Vuçiq është i dobësuar politikisht. Protestat antiqeveritare në Serbi vazhdojnë prej një viti, dhe ai është aq i pasigurt sa nuk guxon të shpallë zgjedhje të reja – gjë të cilën e ka bërë shpesh më parë.

Pranimi i një plani të tillë do ta ndryshonte tërësisht situatën e brendshme politike. Protestat nuk do të ishin më në qendër; vëmendja do të kalonte te ky zhvillim historik.

Sigurisht, shumë prorusë do ta quanin tradhtar. Por, pjesë të mëdha të opozitës do ta mbështesnin, sepse anëtarësimi në NATO nënkupton më shumë reforma, përparim drejt BE-së dhe fund të politikës së ‘dy karrigeve’.

Radio Evropa e Lirë: Por, përtej popullaritetit të Trumpit në Serbi, cilët faktorë strukturorë ose politikë e bëjnë këtë skenar të realizueshëm?

Edward P. Joseph: Është plotësisht e realizueshme, sepse zgjerimi i NATO-s në Ballkan nuk u kushton asgjë Shteteve të Bashkuara. Nuk ka kërcënime në Ballkan që NATO-ja nuk mund t’i trajtojë, ose që nuk mund t’i parandalojë vetëm me praninë e saj. Pra, nuk ka asnjë rrezik për SHBA-në.

Ballkani tashmë është i rrethuar nga vende anëtare të NATO-s. Tri nga gjashtë vendet e Ballkanit Perëndimor janë në NATO. Serbia është i vetmi shtet në rajon që thotë se nuk dëshiron të anëtarësohet. Edhe Bosnje e Hercegovina ka dëshirë formale të hyjë në NATO, ndërsa Kosova, sigurisht, e dëshiron shumë anëtarësimin.

Pra, Serbia është e vetmuar në këtë kuptim. Ajo është e rrethuar nga Bullgaria, Rumania, Kroacia, Mali i Zi – të gjitha këto vende në NATO.

Për më tepër, Serbia ka marrëdhënie të mira me NATO-n. Ka pasur takime me [shefin e NATO-s] Mark Rutte dhe [me ish-shefin Jens] Stoltenberg. Serbët, po ashtu, e mbështesin misionin e NATO-s në Kosovë, KFOR. Ata nuk thonë se ‘KFOR-i është forcë okupimi, duhet të largohet’; përkundrazi, në Beograd shpesh kërkojnë që KFOR-i t’i shtojë trupat.

Serbia ka marrëdhënie të mira edhe me ushtrinë amerikane dhe me komandën e NATO-s. Nëse do t’i pyesje privatisht gjeneralët serbë, shumica do të dëshironin anëtarësimin në NATO, sepse kjo do të fuqizonte industrinë e armëve dhe municioneve në Serbi.

Presidenti Trump, përveç ofrimit të rrugës për anëtarësimin e Serbisë në NATO, do të ofronte një rrugë drejt NATO-s edhe për Kosovën.

Kjo do të nënkuptonte që kryeministri i Kosovës do të duhej të nënshkruante statutin e Asociacionit të komunave me shumicë serbe – jo thjesht ta dërgonte në Gjykatën Kushtetuese. Vuçiq e kërkon këtë asociacion prej vitesh dhe do ta fitonte atë.

Radio Evropa e Lirë: Por janë katër vende të NATO-s që nuk e njohin ende Kosovën – Greqia, Rumania, Sllovakia, Spanja…

Edward P. Joseph: Së pari, në këtë pikë, flasim vetëm për një rrugë drejt anëtarësimit në NATO, kështu që ato nuk kanë nevojë ta njohin Kosovën – asnjë nga katër vendet mosnjohëse nuk ka nevojë ta ndryshojë qëndrimin.

Spanja mund të vazhdojë të mos e njohë Kosovën, nuk ka problem. Gjithçka që kërkohet është që të mos pengohet qasja eventuale e propozuar.

Së dyti, Greqia, sapo kryeministri i Kosovës ta nënshkruajë statutin për Asociacionin e komunave me shumicë serbe, jam i sigurt se do ta njihte Kosovën, pavarësisht nëse Serbia e pranon ose jo. Pasi Greqia ta njohë Kosovën, do të bëhet më e lehtë për Rumaninë, Sllovakinë dhe Spanjën të ecin në po të njëjtën rrugë.

Por prej tyre nuk kërkohet ta njohin menjëherë Kosovën, vetëm të mos e pengojnë antarësimin në NATO.

Brenda tre vjetësh ndoshta, situata do të jetë krejtësisht ndryshe. Tensionet do të ulen, do të ketë më shumë tregti dhe më shumë marrëdhënie.

Presidenti ukrainas Volodymyr Zelensky ka mohuar raportimet se takimi i tij i fundit me Donald Trump ishte i tensionuar, duke theksuar se ka marrëdhënie “normale dhe konstruktive” me presidentin amerikan. Ai thotë se ndryshe nga shumë udhëheqës të tjerë perëndimorë, nuk ka frikë nga Trump.

Në një intervistë për gazetën britanike The Guardian, Zelensky tha se Mbreti Charles ka luajtur rol në përmirësimin e marrëdhënieve me Trump, duke e përshkruar monarkun si “shumë mbështetës” të Ukrainës.

Intervista u zhvillua në pallatin presidencial në Kiev, ndërsa gjatë bisedës dritat u fikën dy herë për shkak të sulmeve ruse në rrjetin energjetik të vendit.

“Ai nuk hodhi asgjë. Jam i sigurt për këtë”, tha Zelensky, duke mohuar pretendimet se Trump kishte hedhur poshtë hartat e fushëbetejave që ai i kishte paraqitur. “Marrëdhënia jonë është profesionale dhe konstruktive.”

“E gjithë bota ka frikë nga Trump, por jo unë”

Sipas Financial Times, Trump thuhet se Trump i kishte bërë presion udhëheqësit ukrainas që të pranonte kushtet maksimaliste të Vladimir Putin për t’i dhënë fund luftës, por Zelensky tha se takimi me ipresidentin amerikan shkoi ndryshe nga sa raportohej.

“E gjithë bota ka frikë nga Trump. Kjo është e vërteta,” u shpreh Zelensky. “Por unë? Jo. Ne nuk jemi armiq me Amerikën. Ne jemi miq. Pse duhet të kemi frikë?”

Ai shtoi se respekton zgjedhjen e popullit amerikan:

“Trump u zgjodh nga populli i tij, ashtu si unë nga populli im. Duhet ta respektojmë këtë.”

Kushtet për paqe dhe kërkesa për sisteme Patriot

Zelensky tha se delegacioni ukrainas që vizitoi SHBA-në i kishte vendosur Trumpit dhe ekipit të tij tre kushte për t’u ulur në bisedime, duke kërkuar armë dhe masa ekonomike që do të “dobësonin” Moskën.

Ai kërkoi gjithashtu 27 sisteme të mbrojtjes ajrore Patriot, ndërsa i bëri thirrje vendeve evropiane të huazojnë sistemet ekzistuese.

“Ndihma nga partnerët tanë nuk është e mjaftueshme. Do të jetë e mjaftueshme vetëm kur lufta të përfundojë dhe Putini të kuptojë se duhet të ndalet,” tha presidenti ukrainas.

“Putini mund të hapë një luftë tjetër”

Zelensky paralajmëroi se Rusia mund të nisë një front të ri kundër ndonjë vendi tjetër evropian përpara përfundimit të luftës në Ukrainë.

“Mund ta bëjë. Duhet të harrojmë skepticizmin evropian. Ai mund të luftojë në dy fronte njëkohësisht,” theksoi ai.

Sipas tij, Rusia po zhvillon një “luftë hibride kundër Evropës”, ndërsa aktiviteti me dronë mbi Poloni, Danimarkë, Gjermani e Belgjikë është pjesë e kësaj strategjie.

“Putini është në një ngërç. Dështimet e tij në front mund ta çojnë të kërkojë territore të tjera,” tha Zelensky.

“E dua Ukrainën – kjo më mban gjallë”

I pyetur si e përballon luftën pas katër vitesh pushtimi rus, presidenti ukrainas tha:

“Unë duroj sepse e dua Ukrainën. Nuk ka arsye tjetër. Njerëzit tanë janë të lidhur nga diçka më e madhe se logjika. Dua të jem këtu, me ta.”

Për gjuhën standarde shqipe përkujdesja e institucioneve gjuhësore dhe e shtetit nuk ka qenë sa duhet, gjë e cila ka sjellë herë pas here edhe reagime të gjuhëtarëve dhe studiuesve të ndryshëm. Por prof. dr. Rami Memushaj thotë se kjo ka bërë që ajo të jetë e rrezikuar. Në intervistën për gazetën “SOT” prof. dr. Rami Memushaj flet për çështjen e Drejtshkrimit të gjuhës shqipe, si e shikon sot Akademinë e Shkencave të Shqipërisë  apo dhe mangësitë që janë në Institutin e Gjuhësisë dhe të Letërsisë. Sa i takon Drejtshkrimit, prof. dr. Memushaj thotë se më parë duhet zgjidhur çështja e parimit themelor, pastaj të mendohet për botimin e tij të përmirësuar.

Prof. dr. Rami Memushaj gjuhëtar i njohur, që edhe më parë ka reaguar për reformën në ASH që u ndërmor 15 vjet më parë thotë se ajo shkatërroi institutet shkencore, por edhe me rikthimin pranë akademisë ato nuk e kanë më shkëlqimin e dikurshëm. Ndërsa rendit një sërë problemesh, prof. dr. Rami Memushaj thotë se duhet të bëhen shumë gjëra që Akademia jonë e Shkencave dhe institutet e saj të justifikojnë qenien e tyre, së pari sipas tij duhet kuptuar se nuk mund të shuhen fusha të tëra studimi me rëndësi kombëtare, si te gjuhësia, letërsia, historia, etj, por duhet shtuar numri i punonjësve shkencorë në institute.

Prof. dr. Rami Memushaj që ka reaguar për çështje të ndryshme, si dhe ka shprehur edhe kritika në drejtim të institucioneve thotë se Akademia jonë e Shkencave, duke qenë e varur nga politika, nuk është shqiptuar asnjëherë për probleme madhore kombëtare. Ai thotë se prej komisionit të saj për gjuhën, si dhe prej Institutit të Gjuhësisë nuk ka asnjë qëndrim publik për mbrojtjen e gjuhës, për zbatimin e kodeve të standardit apo këshillim gjuhësor për institucionet publike e private. Ndërsa rendit një sërë problemesh, sipas prof. dr. Rami Memushajt mbrojtja e gjuhës standarde është bërë një urgjencë gjuhësore.

– Para disa ditësh u organizua në Akademinë e Shkencave tryeza shkencore mbi parimin themelor të drejtshkrimit të gjuhës shqipe. Gjatë veprimtarisë pati pyetje dhe diskutime të shumta nga të pranishmit. Ju ishit i pranishëm në këtë tryezë, çfarë mund të thoni më shumë mbi ato që për ju janë problematika sot kur flitet për drejtshkrimin?

Botimi i vetëm i “Drejtshkrimit të gjuhës shqipe”, këtij libri tryeze jo vetëm për redaktorët dhe korrektorët letrarë, po për këdo që shkruan shqip, është ai i vitit 1974. Kjo e ka bërë më se të domosdoshëm ribotimin e tij. Jo një riprodhim të botimit të parë, po një ribotim të përmirësuar, që të pasqyrojë zhvillimet në gjuhësinë tonë, ndryshimet politiko-shoqërore në hapësirat shqiptare, që të ndreqë edhe rregulla e zgjidhje të veçanta që praktika gjysmëshekullore e zbatimit të drejtshkrimit ka provuar se nuk qëndrojnë. Por puna për ribotimin e Drejtshkrimit duhet të nisë nga parimet në të cilat duhet të mbështetet. Zgjedhja e parimit themelor të drejtshkrimit është me rëndësi për fytyrën e tij dhe për të ardhmen e shkrimit shqip.

Dihet debati për drejtshkrimin që u zhvillua gjatë periudhës 2005-2014. Një komision që u ngrit nga fundi i vitit 2004, i cili u quajt Këshilli Ndërakademik i Gjuhës Shqipe, iu vu punës për ndryshimin e drejtshkrimit, duke dhënë si produkt në vitin 2014 një projekt të ndryshimeve që i duheshin bërë. Por ky projekt mbeti në letër dhe arsyeja pse dështoi ishte se u bënë ndryshime pa u zgjidhur më parë çështja e parimit themelor. Edhe kundërshtarët e atij projekti u morën kryesisht me zgjidhjet e propozuara dhe jo me parimet në të cilat mbështeteshin ato. Megjithatë, pati edhe gjuhëtarë që nuk u morën me zgjidhjet konkrete, po me çështjen e parimit themelor të drejtshkrimit të shqipes. Kështu, studiuesi Aristotel Spiro, në shkrimin “Mbi parimet e drejtshkrimit të shqipes standarde” (2009), mbrojti idenë se parimi themelor është parimi fonologjik: “çdo foneme i përkon një grafemë” (shkronjë), dhe jo çdo tingulli të shqiptuar një shkronjë. Kurse Albert Riska, në shkrimin “Sa dhe si mund të ndryshojë drejtshkrimi?” (2011), i mëshon idesë se drejtshkrimi duhet të jetë i qëndrueshëm, në mënyrë që të “të transmetojë idetë nga një brez në tjetrin, të sigurojë kështu trashëgiminë”, gjë që parimi fonetik nuk ia siguron.

Problemit të parimit themelor të drejtshkrimit prof. A. Spiroja i është rikthyer në monografinë “Për një drejtshkrim shqip modern” (2016) dhe më pas me shkrimin “Për një riformulim të parimeve të drejtshkrimit” (2022). Në ligjëratën e mbajtur në Akademinë e Shkencave, ky gjuhëtar që shquhet për ide novatore, mbrojti qëndrimin e tij të mëparshëm se parimi themelor i drejtshkrimit të gjuhës standarde shqipe është parimi fonologjik dhe se “në drejtshkrimin e shqipes asnjë parim morfologjik nuk ekziston”. Pyetjet dhe diskutimet u përqendruan rreth këtyre dy çështjeve. Lidhur me pohimin e parë, diskutuesit nuk u pajtuan me kritikën e prof. Spiros se Kongresi i Drejtshkrimit pranoi si parim themelor parimin fonetik (një tingull – një shkronjë), pasi në “Parimet e përgjithshme” të Drejtshkrimit thuhet: “Thelbi i parimit fonetik… është aspekti fonologjik”, pra flitet për “tingull-fonemë”. Veç kësaj, nga folësit u vu në dukje edhe se parimi fonologjik, sido që të quhet, bart probleme në zbatimin e tij, pasi fonemat që nuk realizohen fonetikisht, si p.sh. ë-ja e patheksuar në rrokje të hapur ose në fund të fjalës (që përgjithësisht nuk shqiptohet), nuk do të shkruhen. Dhe kështu, duke shpallur këtë si parim themelor, do të rikthehemi prapë te zgjidhjet e Këshillit Ndërakademik. Lidhur me pohimin e dytë, ata që folën, mbrojtën mendimin se nuk mund të mohohet veprimi i parimit morfologjik, i cili kërkon që “fjalët dhe pjesët e tyre përbërëse… të shkruhen njësoj, pavarësisht nga ndryshimet tingullore…”. Për më tepër, u theksua se parimi morfologjik jo vetëm që nuk mund të mohohet, por ai është parimi themelor i drejtshkrimit të shqipes, që i siguron qëndrueshmëri shkrimit të saj.

 -Sa shërben për ju debati shkencor rreth çështjeve teorike të gjuhës shqipe?

Shkenca, në ndryshim nga fetë, të cilat nuk lejojnë diskutime rreth dogmave të tyre, është zhvilluar pikërisht nëpërmjet debateve, ku një teori e re hedh poshtë një të vjetër. Debatet shkencore janë gjithmonë të nevojshme dhe të shëndetshme për zhvillimin e mendimit shkencor, sepse në to ballafaqohen pikëpamjet e ndryshme dhe, në këtë mënyrë, arrihet tek një e vërtetë e pranuar përgjithësisht. Për t’u kthyer te drejtshkrimi, pavarësisht nga debatet rreth ligjëratës së prof. A. Spiros, ky gjuhëtar ka meritën se çeli një diskutim të domosdoshëm për çështjen themelore të drejtshkrimit, pa zgjidhjen e së cilës ribotimi i “Drejtshkrimit të gjuhës shqipe” do të ishte një dështim. Pra, më parë duhet zgjidhur çështja e parimit themelor, pastaj të mendohet për botimin e drejtshkrimit të përmirësuar. Se si do të zgjidhet kjo, nuk jam ende në gjendje ta them.

-Herë pas here ju si gjuhëtar në reagimet tuaja jeni shprehur ndër të tjera se gjuha standarde shqipe është e rrezikuar. Çfarë po ndodh?

Gjuha standarde është një prej varianteve të gjuhës së një kombi. Por, ndryshe prej varianteve të lindura (të folmet vendore), që janë krijuar gjatë zhvillimit shumëshekullor të një gjuhe, ajo nuk është variant i lindur. Ajo është produkt i planifikimit gjuhësor. Ajo ngrihet mbi bazën e njërit prej varianteve të saj, duke u plotësuar e pasuruar me elemente të marra prej varianteve të tjera. Si e tillë, ndryshe nga variantet e lindura, që zhvillohen vetiu, pa ndonjë përkujdesje të folësve të vet, gjuha standarde, si produkt i “inxhinierisë gjuhësore”, ka nevojë për “mirëmbajtje”, për përkujdesjen e planifikuesve gjuhësorë dhe të shtetit. Por pas ndryshimit të sistemit dhe hapjes ndaj botës, kjo përkujdesje e institucioneve gjuhësore dhe e shtetit ka munguar dhe kjo ka bërë që gjuha standarde të jetë e rrezikuar nga brenda, duke mos u zbatuar normat e saj; dhe nga jashtë, nga trysnia e gjuhëve të huaja.

Për këtë mungesë të përkujdesjes jo vetëm unë, po edhe shumë të tjerë jemi shprehur në shtypin shkencor e të përditshëm, në intervista në gazeta dhe në emisione televizive. Më e para është mungesa e kujdesit shtetëror. Ka vite që maturantët dalin më mirë në provimin e anglishtes se në provimin e shqipes. Po cili është shkaku? Së pari, janë mangësitë e programeve dhe të teksteve të gjuhës shqipe, që nuk lejojnë të arrihen objektivat e dëshiruar; së dyti, ndikimi te brezat e rinj i ligjërimit publik të folur dhe të shkruar, që shpërfill dhe shkel normat e gjuhës standarde. Kjo gjendje mendoj se do të vijë duke u rënduar në brezat që po hyjnë në shkollë, për shkak të futjes -pa asnjë konsultim me psikologët, didaktët e gjuhëtarët – të mësimit të gjuhës angleze që në klasën e parë, në një moshë kur fëmijët nuk kanë arritur të përvetësojnë morfologjinë dhe strukturat sintaksore bazë të shqipes, që fitohen me anë të dëgjimit dhe të leximit. Vërtet që shumë vende të BE-së e fillojnë mësimin e kësaj gjuhe që në klasën e parë, por ka edhe vende si Gjermania, që e fillojnë në vitin e tretë të fillores, besoj për shkak të morfologjisë së vështirë të gjermanishtes. Shqipja është gjuhë me lakim e zgjedhim të pasur, çka kërkon më shumë kohë për përvetësimin e morfologjisë së saj. Për pasojë, fillimi i mësimit të anglishtes në vitin e tretë të fillores do të ishte një zgjidhje optimale.

Pastaj vjen mungesa e kujdesit të institucioneve. Ajo që u bie të gjithëve në sy, është vërshimi në shtypin e folur dhe të shkruar i fjalëve të huaja të panevojshme, të cilat në një shkrim të fundit i kam quajtur “fjalë kopile”. Fjalë të tilla, si agravoj, akses, alokoj, benefit, direkt e live, disponoj, fokus, impakt, shok e shokoj, tentoj, total e totalisht etj., disa prej të cilave kanë qenë nxjerrë prej kohësh nga përdorimi, bartin me vete edhe strukturat e gjuhëve nga vijnë dhe këto struktura i shartohen shqipes, duke e shëmtuar sintaksën e saj. Do të duhej një pengesë, një doganë ndaj këtyre “mallrave kontrabandë” dhe një doganë e tillë do të ishin Akademitë dhe institutet tona gjuhësore.

Si pasojë e ndikimit të gjuhëve të huaja, po infektohet jo vetëm leksiku, po edhe fonetika, morfologjia dhe sintaksa e shqipes. Kështu, është tronditur ndjenja gjuhësore e folësve, sidomos e të shkolluarve, që i shqiptojnë fjalët jo me theks në rrokjen e fundit, siç e do shqipja, po në rrokjen e parë si në anglishte: kóvid, féjsbuk, vódafon, mégatek, Bójken, Gláuk, Téki, Mákron, Pútin etj. Meqenëse në shqipe mbaresa dy rrokje pas theksit është e vështirë për t’u shqiptuar, fjalët e theksuara në këtë mënyrë përdoren në fjali pa mbaresa: lufta e Putin, propozimi i Makron, Trump drejt Nobelit, Starmer takon Trump etj. Përdorimi pa mbaresa i fjalëve me theks në rrokjen parë, veç që bie ndesh me morfologjinë e shqipes, sjell edhe vështirësi në të kuptuarit e përmbajtës së fjalive.

Me ndikimin e fuqishëm të gjuhëve të huaja si nëpërmjet kontakteve të drejtpërdrejta, edhe nëpërmjet shtypit të shkruar e televiziv, shpjegohen gabime të tilla të natyrës semantike, si p.sh. incident ajror (për aksident ajror), ndërrojmë argument (për ndërrojmë temë) etj. Shqipja i ka diferencuar këto kuptime, duke përdorur për secilin fjalë të veçanta: incident e aksident, temë e argument, ndryshe nga italishtja që për të dy kuptimet ka vetëm një fjalë. Po kështu, edhe në sintaksë kanë depërtuar struktura të anglishtes e italishtes, p.sh.: siç ti the (siç the ti, siç the zotrote), do ta telefonoj (do t’i telefonoj), bën avokatin (është avokat, shtiret si avokat), më ke munguar shumë (më ka marrë malli shumë), më thuaj (urdhëro) etj. Këta pak shembuj mjaftojnë për të kuptuar se po preket jo vetëm gjuha standarde, po shqipja si tërësi variantesh, pasi po i ndryshojnë parametrat që e bëjnë një gjuhë të veçantë. Kjo është arsyeja pse mbrojtja e gjuhës standarde është bërë një urgjencë gjuhësore.

 – Në një shkrim tuajin të mëparshëm, ndër të tjera, jeni shprehur se ka një këshill gjuhe që nuk po bën asgjë për gjuhën. Çfarë mund të na thoni më shumë për funksionimin e tij?

Gjuha shqipe flitet dhe shkruhet në hapësirat e saj të ndara në gjashtë shtete, në dy nga të cilat është gjuhë e parë zyrtare, në një shtet (Maqedoni e Veriut) gjuhë e dytë zyrtare, në dy të tjera (Mali i Zi e Serbi) gjuhë rajonale dhe në Greqi gjuhë e ndaluar. Në këto rrethana, që janë të ngjashme me ato të gjermanishtes, që flitet në tri shtete, është i nevojshëm një këshill gjuhësor ndërshtetëror me status zyrtar, siç e kanë gjermanët. Ky këshill është më se i domosdoshëm për probleme të mprehta si ato të terminologjisë, të ruajtjes së pastërtisë së gjuhës dhe të zbatimit të kodeve të standardit. Po një këshill i kompozuar sipas kriteresh të rrepta përzgjedhjeje, të cilin sot nuk e kemi. P.sh., nuk është pjesë e tij prof. Emil Lafja, gjuhëtari me më shumë ndihmesa në fushën kodifikimit të gjuhës standarde. Ky këshill do të kishte shumë punë. Njëra ndër to do të ishte ndjekja e zbatimit të normave të gjuhës standarde në dokumentacionin shtetëror, në tekstet shkollore, në shtypin e shkruar dhe në ligjërimin radioteleviziv. Ai do të kishte edhe organin e vet të shtypit, siç ishte dikur revista “Gjuha jonë”. Këshilli i tanishëm nuk shohim të kryejë ndonjë nga këto punë, si të themi të bëhet i gjallë. Më duket se po vijon në rrugën e Këshillit Ndërakademik, që e reduktoi punën e vet vetëm në ndryshimin e drejtshkrimit.

-Më parë ju jeni shprehur edhe se janë goditur rëndë institucionet, sidomos Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, si dhe ka rënë dhe kujdesi i shtetit? Çfarë mund të na thoni mbi rolin e institucioneve sot dhe si e shikoni Institutin e Gjuhësisë dhe Letërsisë, që tashmë është dhe pjesë e Akademisë së Shkencave të Shqipërisë?

Për kujdesin e munguar, mendoj se folëm më sipër. Sa i përket pjesës tjetër të pyetjes së parë, jemi shprehur shumë herë. Mendimi im ka qenë se Reforma e Akademisë së Shkencave që u ndërmor 15 vjet më parë, shkatërroi institutet shkencore, duke i shkrirë disa dhe duke e rrudhur numrin e punonjësve në ato që mbetën. Shkëputja e instituteve nga varësia prej Akademisë nuk qe gjë e mirë as për to, as për vetë Akademinë, sepse kjo u rrudh në një institucion honorifik, me akademikë pa lidhje me institutet ku kishin punuar, për shkak se kishin dalë në pension. Ndërsa institutet që mbijetuan, u rrëgjuan në departamente me 10-15 punonjës, veç që mbetën pa mbështetje financiare dhe, për pasojë, edhe pa projekte.

Rikthimi i instituteve albanologjike në gjirin e Akademisë, ndonëse u kundërshtua prej tyre, pati si anë pozitive mbështetjen me fonde për projekte madhore, si historia e Shqipërisë dhe fjalori i gjuhës shqipe etj. Por, megjithatë, nuk e kanë më shkëlqimin e dikurshëm. Po të marrim vetëm Institutin e Gjuhësisë dhe të Letërsisë, numri i punonjësve të tij është gati sa një e katërta e numrit të dikurshëm. Disa bërthama të degës së gjuhës janë shuar fare, si sektori i kulturës së gjuhës, sektori i fonetikës dhe e dialektologjisë dhe sektori i leksikologji-leksikografisë, që kishte mbi dhjetë punonjës. Po ashtu, edhe dega e letërsisë ka më pak punonjës sesa fushat e studimit të letërsisë shqiptare që duhet të mbulojë: letërsia fetare e shek. XVI-XVIII, letërsia romantike e Rilindjes, letërsia e gjysmës së parë të shek. XX, letërsia e realizmit socialist, letërsia realiste pas viteve ’90, letërsia për fëmijë dhe kritika letrare. E njëjtë është gjendja edhe për Institutin e Historisë. Në rrethana të tilla nuk mund të pritet që këto institute të përmbushin funksionet për të cilat janë krijuar.

-Si e shikoni Akademinë e Shkencave sot, ku më parë jeni shprehur se Akademia me Institutin e Gjuhësisë i detyrohen shumë gjuhës shqipe?

Duhet të bëhen shumë gjëra që Akademia dhe institutet e saj të justifikojnë qenien e tyre. Së pari, duhet kuptuar se nuk mund të shuhen fusha të tëra studimi me rëndësi kombëtare, si te gjuhësia, letërsia, historia etj. Këto fusha duhen mbuluar me punonjës, dmth. duhet shtuar numri i punonjësve shkencorë të instituteve. Një mundësi e artë që u krijua me doktorimin e dhjetëra të rinjve në këto fusha, ndër të cilët kishte shumë të aftë për punë shkencore, u dogj. Këta doktorë shkencash janë punësuar si mësues në shkolla private ose kanë ikur jashtë. Tani përgatitja e studiuesve të rinj duhet të nisë nga e para. Së dyti, duhet kuptuar që ne nuk mundëm, as atëherë kur shkencat albanologjike lulëzuan, të krijonim shkolla në kuptimin e një tradite të ngulët shkencore. Kështu që studiuesit e rinj duhen dërguar për specializime jashtë. E shajmë diktaturën, po të mos harrojmë që disa nga akademikët e sotëm janë ndër ata që u dërguan jashtë për specializime. Kurse tani ka 30 vjet dhe nuk po shihet të jetë dërguar ndonjë nga gjuhëtarët apo historianët jashtë për këtë qëllim.

Më në fund, por jo e fundit, Akademia e Shkencave dhe institutet e saj duhet të modernizohen, t’u afrohen në këtë aspekt të paktën akademive të vendeve fqinje. P.sh., Akademia bullgare e Shkencave qysh kur hyri në përdorim kompjuteri krijoi një institut të gjuhësisë kompjuterike, i cili ka krijuar databaza gjuhësore elektronike, aq të domosdoshme për hartimin e fjalorëve gjuhësorë dhe enciklopedikë. Po kështu edhe Greqia, Kroacia, Serbia e Sllovenia e vogël janë shumë para nesh. Akademia jonë ende nuk e ka kuptuar se duhet të ngrejë një bërthamë gjuhëtarësh dhe informatikanësh që të punojnë në këtë fushë.

Po të zbresim në rrafshin praktik, të gjithë jemi dëshmitarë se Akademia, duke qenë e varur nga politika, nuk është shqiptuar asnjëherë për probleme madhore kombëtare. Edhe kur mori përsipër çështjen e drejtshkrimit, dështoi. Prej komisionit të saj për gjuhën, si dhe prej Institutit të Gjuhësisë nuk kemi asnjë qëndrim publik për mbrojtjen e gjuhës, për zbatimin e kodeve të standardit, asnjë këshillim gjuhësor për institucionet publike e private. Të gjithë janë mbyllur në kullat e tyre të fildishta dhe nuk shohin se ç’ndodh jashtë. Ka edhe shumë gjëra të tjera për të thënë, të cilat nuk mund t’i nxërë një intervistë. Thirrja ime është të zgjohen nga gjumi dhe të ecin me hapin që ecin bota.

 Intervistoi: Juljana Vrapi

EKSKLUZIVE/ Ish-zv.kryeministri Arben Ahmetaj në një lidhje direkte ekskluzive në emisionin “Çim Peka Live” në Syri TV iu përgjigj kreut të SPAK Altin Dumani i cili sot nga salla e Kuvendit e ftoi të bëhej bashkëpunëtor i drejtësisë. I pyetur për Aeroportin e Vlorës tha se formula është gabim pasi shteti nuk mund të ketë 100% në një PPP. Ahmetaj tha se kemi të bëjmë me një grabitje të buxhetit të shtetit për 10 vite

Interivsta e Plote

Çim Peka: Mirëmbrëma!

Arben Ahmetaj: Mirëmbrëma.

Çim Peka: Ju e dëgjuat prokurorin e SPAK, Altin Dumanin dhe tha, nëse është i gatshëm të bëhet bashkëpunëtor i drejtësisë, ne e mirëpresim.

Arben Ahmetaj: Edhe në teknikën ligjor, bashkëpunëtor quhet dikush që ka kryer krim, siç ka rëndon Altin Dumani, disa Dumanë që i ka aty si bashkëpunëtor të drejtësisë. Unë nuk kam pse të jem bashkëpunëtor pasi nuk kam kryer asnjë krim. Nuk po flas për prezumimin e pafajsësisë, që kryeprokurori i SPAK i referohet parlamentit të Shqipërisë dhe thotë që, ky është i mirëpritur të jetë bashkëpunëtor. Dmth nuk ka prezumim pafajësie sepse sigurisht që tani unë jam shembull i 10 standardeve. Kjo është e para dhe më e rëndësishmja.

E dyta, unë kam qenë në SPAK, Altin Dumani nuk ka guxuar të më bëjë asnjë pyetje. E ka marrë me zell dhe me dhunë çështjen time me urdhër politik, dhe erdhi aty ku unë isha thirrur në SPAK bashkë me avokatin tim, dhe nuk guxoi të më bëjë asnjë pyetje.

Për çfarë jam i mirëpritur unë, për të qenë bashkëpunëtor i kujt drejtësie? Për çfarë krimi dhe është interesante tani, praktikisht reforma në drejtësi ka si strumbullar një dështim dhe Altin Dumani është pronari i dështimit i reformës në drejtësi, për shkak jo më të dy standardeve, por standarde sipas qejfit dhe urdhrit politik. Kush është armik i Ramës, arrestohet duke u tërhequr zvarrë në rrugë.

Çim Peka: Megjithatë Dumani sot tha se, ne kemi marrë indicie nga deklaratat e tua dhënë për mua, për të filluar disa çështje.

Arben Ahmetaj: Jeni në vete ju apo jo? Unë kam disa pyetje retorike. Kush do ti lexojë si pyetje ti lexojë. Çfarë indicie ka marrë, për Thumanë-Kasharin që është bërë pa tender. Që është ndryshuar formati i koncesionit pa procedurë të re dhe paguajnë shqiptarët 1.3 miliardë. Kjo është?

Pyetje tjetër: çfarë indicie ka marrë për IPARD-in, po ulëret BE. Cila është arsyeja që nuk hetohet. Ca arsye ka që Onkologjiku në vend që ti shërojë,  dhe jo për faj të mjekëve, ca arsye ka që nuk hetohet te Onkologjiku, rimbursimi i barnave. Kam bërë sherr unë për këto. Sherr. Po kam bërë sherr për naftën në Shëngjin. Pse nuk i heton.

Pse nuk merret me inceneratorin e Tiranës. Ku janë paratë, te hotelet e mia të supozuara janë paratë. Pse nuk merret me kontratën e koncesionit të Tiranës. Pse nuk merret.

Sa për dijeni, kush e ka lexuar kontratën, 29 eurot që paguajnë qytetarët nëpërmjet bashkisë së Tiranës janë për mbulimin e mbetjeve dhe për incenerim. Cila është arsyeja që shqiptarët paguajnë trefishin tani që nuk kanë incenerim.

Pse bëhet pronar i dëmit, Altin Dumani. Pse nuk merret me Beketin, indicie, vajtën 4-5-7 vite. U mor me mua me urdhër politik për 1 muaj e gjysëm dhe nxorri dhe urdhër arresti. Dhe jam i bindur e kam thënë, që kur kam pasur dyshim. Tani nuk kam më dyshim, që më kanë dashur të varur dhe të vdekur, prandaj deshën që të shkoja në burg.

Kujt i thotë ky akuzohet për korrupsion, për inceneratorët. Nuk kam asnjë firmë, nuk kam asnjë lidhje me procedurën e inceneratorëve. Pse nuk merret me McGonigal. Ky thotë jemi duke hetuar, shqiptarët duartrokasin. 5 veta duartrokasin.

Mos ti referohemi fare raporteve. Le tu thotë shqiptarëve se çfarë i kanë thënë herën e fundit në Departamentin e Shtetit. Pse shqiptarët janë budallenj, që lexojnë raporte dhe e shikojnë me sytë që shkëlqejnë Altin Dumanit.

Unë i sugjeroj Altin Dumanit që të bëhet vetë bashkëpunëtor me drejtësinë, kur të akuzohet për shpërdorim detyre, se si ka hetuar ndaj meje duke më kthyer target me urdhër të Edi Ramës. Njëri ngul thika dhe tjetri më fut në burg për të mos dalë më i gjallë nga burgu.

 Çim Peka: Keni akuzuar 3 emra, Edi Ramën, Erion Veliaj, Belinda Balluku. Njëri është në burg, tjetra po hetohet, përveç Edi Ramës që është i paprekshëm deri tani.

Arben Ahmetaj: Ca do Rama janë të paprekshëm. Ca nuk do Rama që të jenë të paprekshëm, zvarriten në rrugën. Edhe mua rastësia më bëri të mos isha në burg. Por sot ajo rastësi më dha mundësinë të flas.

Me Beketin pse nuk merret Altin Dumani. Janë 130 mln euro. Tek unë u fut, nuk gjeti firma tek inceneratorët, nuk e mbështet dot akuzën për korrupsion, sepse nuk kam firmosur. Do të kapë veshin e majtë me dorën e djathtë, bën salto mortale ajuridike për të quajtur korrupsion.

E dini çfarë quan korrupsion ky, rialokim të fondeve. Ministri i financave bën rialokime fondesh me kërkesë të ministrave të tjerë, për kontrata në të ardhmen, për zëra buxheti që mund të kthehen kontrata në të ardhmen dhe për kontrata të dhëna. Ka definicion për korrupsioni; të jap diçka, më jep diçka.

E dini çfarë ka thënë për ato 34 mijë eurot e hoteleve të supozuara. Neve thotë kërkuam në hotel për emrat e Arben Ahmetaj dhe ish-bashkëshortes, ata nuk ishin të regjistruat aty, por ne jemi të bindur se ata kanë fjetur aty. Çmenduri, as në kohën e Stalinit nuk është bërë kjo.

 Berat Buzhala: Thatë që SPAK i heton vetëm personat që nuk do Rama. A është edhe Belinda tani e targetuar prej Ramës që të likuidohet politikisht.

Arben Ahmetaj: E para dhe mbi të gjitha është se brenda SPAK ka akoma sherr për Belinda Ballukun. E dini për çfarë e ka hetuar Dumani zv/kryeministren aktuale? Dumani e ka hetuar për diplomën. Ndërkohë që këtej bëhej kërma, ai e ka hetuar për diplomën.

E dini për çfarë e thërrasin tani? Për një tender supervizioni. Është tallje e b… me drejtësinë dhe korrupsionin. Dmth aty janë gëlltitur 15 shkolla në një dorë tek tuneli i Llogarasë.

Tek Thuman-Kashar është bërë nami. 1.3 miliardë do paguajnë shqiptarët. Tek ‘‘tigrat’’ çudi e madhe që praktikisht as në Kongo nuk do guxonte djali i presidenti diktator dikur, ta bënte, por e kanë bërë. Një pyetje kam unë, korrupsioni është shtuar pas ardhjes së SPAK të Dumanit apo është pakësuar. Çfarë po ndodh me AKSHI-n. Kujt ja shesin këta, që bëjnë sikur harrojë. Budallenj janë shqiptarët, hajt ta quajmë Ben Ahmetajn të korruptuar.

Këta si institucion janë kthyer; ne nuk na rruhet, thonë këta. Unë thotë ai e kam personale me Ben Ahmetaj. Personale me mua, pushka top or djalë, por unë as nuk të njoh, as më njeh, as nuk jemi zënë.

Arben Ahmetaj: Nuk e pengon Edi Rama, Altin Dumanin ta hetojë. Nuk do Altin Dumani se nuk ka marrë urdhër. Kemi një shprehje andej nga jugu në rastin e zv/kryeministres; është bërë ajo gjëja kavaletë, dmth mban erë. Si ta shpëtojmë? Ta shpëtojmë se po ta hetojmë për tunelin, mban erë. Po ta hetojmë për ‘‘tigrat’’, për energjinë, për Thumanë-Kashar, mban erë. Po çfarë do bëjmë? Po mirë mo ne do i themi shqiptarëve ne po e hetojmë, që të ju themi se nuk ka njeri të paprekshëm.

Ne e kemi futur në burg një ish-zv/ kryeministër dhe po hetojmë një zv/kryeministre tjetër. Dhe e marrim dhe e çojmë në SPAK për tenderin e supervizionit 2 milionësh, jo për 190 milionëshin, jo për ‘‘tigrat’’, jo për inceneratorin e Tiranës që nuk është monitoruar, jo për Thumanë-Kasharin.

Kjo është një lojë qesharake, kush e ha e ha.

 Çim Peka: Kjo ishte dhe për Veliajn, por është në burg sot ai.

Arben Ahmetaj: E dini për çfarë është në burg Veliaj. Për dy arsye. Një që të mos akuzohet për atë që ka bërë bashkë me Edi Ramën. Nëse donte indicie ky, i kam dhënë. Çfarë urdhri ka dhënë Edi Rama për inceneratorin e Tiranës në verën e 2017. Indiciet e këtij dhe ky më mirëpret mua si bashkëpunëtor, megjithëse unë nuk kam bërë asnjë krim.

E dyta, Edi Rama me një gur e vrau dy herë. Me demek e akuzoi se i kishin rënë pantallonat në tokë SPAK-ut dhe i duhej një ushqim shokësh, siç e ka zakon që u ngul thika. U dha Erion Veliaj dhe u tha, mos ma ngacmoni për 5D, incenerator, jo, jo. Do ta diskreditojmë për gjëra të tjera që janë larg meje. E dyta e hoqi qafe si njërin nga ana që kërkonte ti zinte vendin. Dhe pastaj dilte e qante si, njeri që të vret dhe pastaj qan.

Për një pjesë, media është e poshtër të bën gjyq. Mua urdhëroi Top Channel për dy muaj, as lufta në Ukrainë nuk u mbajt dy muaj në TCH, dhe u mbajt çështja ime. Vibratorët e mi, pllakat e banjës së Eriolës. Është fatkeqësi si është katandisur i të dëgjuarit në parlament. I thotë Tedi Blushit, kujt i bën këtë pyetje. Po si mo, ai është i zgjedhur, sa do ta urresh, ta kesh kundërshtar politik, se ti je bashkuar me Edi Ramën, jo me PS, por je bashkuar me Ramën dhe i thotë Blushit; kujt i bën këtë pyetje.

 Lorenc Vangjeli: Termi i përdoruar sot nga drejtuesi i SPAK nuk ishte i saktë, kur ju ftoi të bëhej bashkëpunëtor. Por ka një mundësi që ju ta jepni dëshminë tuaj dhe kjo bëhet nëpërmjet komisioni ‘rrogator’ e njeh Kodi i procedurës penale një gjë të tillë, ose me letër porosi. Do ishit i interesuar ta bënit një hap të tillë.

Arben Ahmetaj: Unë kam dalë dhe kam denoncuar. Sa herë unë denoncoj ky shkatërron familjen time, dhe shokët e mi. Ky nuk ka lënë shok të mi pa masakruar, pa tentuar me dhunë ti fusë në pjesë me mua. Çfarë nuk i ka bërë familjes time, e ka shpërbërë. Nënën time e ka dërguar atje ku nuk duhet të vejë edhe për 100 vite të tjera. Mua ma ka kthyer duhanin në ushqim. Çfarë të bëj më unë.

Ky thotë e kam personale, nuk më pyetur kur shkova aty. I kam marrë me radhë unë. Beketi, McGonigal, ‘Tigrat’, Thuman-Kashar, tuneli, aeroportin e Vlorës e kam paralajmëruar dhe ka edhe të tjera që do i them në intervistën e radhës, për 2-3 muaj.

Çfarë kërkon ky tani. Kemi indicie rast pas rasti këtij të kërkuarit të tij dhe drejtësia e Edi Ramës. Kur je brenda të kap temperatura nuk arrin të shikosh dritën. Pse mo, tallet me shqiptarët ky tani. Kështu i duan këta, statistika.

Unë dalë në intervistë dhe SPAK me dhunë ndaj gjyqtarëve, marrin vendimin e Gjykatës Kushtetuese ku thotë se, sekuestrot ndaj meje janë të paligjshme dhe i urdhëron që të bëjnë atë që duhet të bëjnë. Gjykata e Apelit për 5 minuta me 1 seancë, ditën e shtunë, thotë se nuk e ndryshojmë vendimin ne, kur të mbarojë çështja.

Këto janë 10 standarde, nuk është drejtësi kjo, që aspirojnë shqiptarët.

Bëjini një pyetje Altin Dumanit. Ka ky një hetim që ta ketë filluar vetë nga ‘a në zh’, për organizatat kriminale në Shqipëri. Zero, përkundrazi, por do ta themi tek intervista tjetër. E them prap, pushka top ti bëhet, të shtojë akuzat, të sajojë siç ka bërë Edi Rama, që ka urdhëruar qeverinë; gjejani këtij, se nuk kam bërë asgjë. I vetmi gabim që kam bërë në jetë, dhe që pendohem është besimi naiv përtej 100% që kam pasur.

Për çfarë të pendohem unë? Që kam kundërshtuar koncesionin e TVSH-së, se ishte kriminal.

Për çfarë të pendohem unë? Që kam kundërshtuar inceneratoret. Jo nuk pendohem.

Që kam kundërshtuar formatin e aeroportit të Vlorës. Jo more nuk pendohem.

Që kam thënë se Thuman-Kashar nuk duhet bërë ashtu, jo nuk pendohem. Për të vetmen gjë që pendohem është që, kam pasur besim dhe dashur pa kufi, gati vëllazërore që ka thikën në dorë ndaj të gjithë njerëzve rreth e rrotull.

Disa gjëra nuk mohohen më.

E mbani mend, para disa javësh nxora procesverbalin e çështjes ‘Buka’ në media, ku prokurori Elvin Gogaj që duhet të përgjigjet një ditë. Këta duhet të bëhen bashkëpunëtor, të tregojnë se kush i ka shtyrë, se unë e di, por ta dëgjojnë shqiptarët nga goja e tyre.

Në seancë thotë dy gjëra të rënda. E para thotë, po të ishte Ben Ahmetaj i pafajshëm nuk do të bridhte rrugëve të Europës, por do të vinte këtu. Do vija atje për të mos dalë i gjallë nga burgu. Do vij atje, por ti them të gjitha, ti mbrohem taman unë, të dalë e vërteta dhe të vij patjetër.

Prezumim pafajësie nuk ka, se kanë kanë stil që arrestojnë avokatët në seancë.

E dyta thotë, që akuza se Arben Ahmetaj ka dëmtuar interesat e shtetit është lapsus. Ej po ti nuk ke lënë media pa ja thënë që, dëmi që ka bërë Arben Ahmetaj ka qenë 7 milion. E vërteta është e kundërta. E vërteta është se, Arben Ahmetaj ka mbrojtur interesat e shtetit. Po të bëja gabimin dhe të shkelja ligjin, sot privati do ishte duke ngrënë paratë që janë të shqiptarëve. Privati ha paratë e veta, paratë e shtetit kanë shkuar në buxhet. Kjo është e gjithë historia e asaj, është qesharake. Dhe më del aty dhe thotë, është i mirëpritur të bëhet bashkëpunëtor. Për çfarë krimin?

Ish-kryetari i Gjykatës Kushtetuese, Enver Hasani, aktualisht profesor i të Drejtës dhe Marrëdhënieve Ndërkombëtare në Universitetin e Prishtinës, konsideron se seanca e Kuvendit të Kosovës për zgjedhjen e Qeverisë së re të vendit, e cila është thirrur për të dielën, më 26 tetor, është jokushtetuese.

Në një intervistë për Radion Evropa e Lirë, Hasani thotë se presidentja e Kosovës, Vjosa Osmani është ngutur që të dekretojë kreun e Lëvizjes Vetëvendosje, Albin Kurti, si mandatar për formimin e ekzekutivit dhe, siç shprehet, në mënyrë arbitrare ka konstatuar konstituimin e Kuvendit të Kosovës.

Konstituimi i Kuvendit është kontestuar nga Lista Serbe, e cila i është drejtuar Gjykatës Kushtetuese pasi nënkryetar i Kuvendit nga radhët e deputetëve serbë u zgjodh Nenad Rashiq, nga Partia për Liri, Drejtësi dhe Mbijetesë.

“Zonja Osmani, me ngutjen e treguar, ka bërë një shkelje serioze të Kushtetutës së Kosovës”, thekson Hasani.

Ai pret që një vendim i Gjykatës Kushtetuese lidhur me kërkesën e Listës Serbe në të ardhmen, si dhe zgjedhja eventuale e Qeverisë së re nga Kuvendi i Kosovës, ditën e diel, do të jenë veprime që do të ndërthuren dhe komplikojnë situatën.

Radio Evropa e Lirë: Profesor Hasani, Gjykata Kushtetuese nuk ka publikuar deri më tash ndonjë vendim lidhur me ankesën e Listës Serbe ndaj zgjedhjes së nënkryetarit serb të Kuvendit, Nenad Rashiq, si dhe për kërkesën për masë të përkohshme. A e shihni si emergjencë një vendim të tillë, pavarësisht se gjykata ka afat ligjor prej 60 ditësh për një vendim, që nga 16 tetori kur Lista Serbe parashtroi ankesën?

Enver Hasani: Pa dyshim që kërkesa e Listës Serbe është qartazi e bazuar dhe ka substancë në raport me meritat e rastit: aktgjykimi i fundit i Gjykatës Kushtetuese e tregon qartë se propozimi i kandidatit për nënkryetar të Kuvendit nga radhët e deputetëve serbë duhet të vijë nga partia ose koalicioni që ka fituar shumicën e votave serbe, dhe që në këtë rast është Lista Serbe. Ky nuk ka qenë rasti, sepse propozimi ka ardhur nga një shqiptar, zoti Dimal Basha, i cili fund e krye ka manipuluar shortin me qëllim mohimin e përfaqësimit politik të përfaqësuesve kushtetues të serbëve të Kosovës.

Emergjenca kryesore, ndërkaq, në raport me masën e përkohshme, lidhet përtej çdo dyshimi me pasojat e pariparueshme që krijohen nga formimi i qeverisë nga Kuvendi i pakonstituuar i Kosovës.

Me mandatimin e Kurtit, Osmani “shkeli Kushtetutën”

Radio Evropa e Lirë: Si e shihni dekretimin e liderit të Lëvizjes Vetëvendosje, Albin Kurti si mandatar për formimin e Qeverisë së re nga ana e presidentes së Kosovës, Vjosa Osmani, pa një vendim apo aktgjykim paraprak nga Gjykata Kushtetuese për kërkesën e Listës Serbe? A ka pasur afat për një gjë të tillë, që presidentja Osmani është dashur ta ketë parasysh me rastin e dekretimit?

Enver Hasani: Nuk është hera e parë që zonja Osmani e shkel Kushtetutën e Kosovës. Në fakt, në shumicën e kohës, ajo është sjellë në raport me Kushtetutën dhe ligjin sikur ato të mos ekzistonin fare. Ka qenë në një lloj sinkronie me zotin Kurti.

Afat nuk ka pasur, por gjykuar nga sjelljet e saj në të kaluarën, kjo ngutje për dekretim lë për të dyshuar për motivet e saj. Siç dihet, zonja Osmani për kryeprokuror të shtetit [v.j. rasti për dekretimin e Blerim Isufajt] ka orientuar palët në procedura të rregullta gjyqësore, jashtë çdo standardi, sepse nuk janë gjykatat e rregullta ato që vendosin për çështjen e zgjedhjes së kryeprokurorit të shtetit. Fundja, zonja Osmani – këtu kemi qenë – ka pritur se çfarë do të thotë Gjykata Kushtetuese kur ka qenë në pyetje kërkesa e saj për konstituimin e këtij Kuvendi, të cilin Lëvizja Vetëvendosje e pati shpallur të konstituar [para aktgjykimit të fundit]. Çfarë ndryshoi tash? Asgjë.

Kjo shkelje është më seriozja deri më sot, sepse në mënyrë arbitrare është konstatuar konstituimi i Kuvendit të Kosovës nga ana e zonjës Osmani, përkundër që janë në fuqi tri aktgjykime të qarta të Gjykatës Kushtetuese, të cilat thonë se konstituimi i Kuvendit ndodh vetëm atëherë kur për nënkryetar zgjidhet serbi që propozohet nga partia ose koalicioni i deputetëve serbë që përfaqësojnë shumicën e komunitetit serb në Kosovë. Gjykata, për më tepër, në aktgjykimin e fundit ka treguar se këtë të drejtë e humbin përfaqësuesit serbë vetëm atëherë kur nuk propozojnë kandidatin e tyre për nënkryetar. Ky nuk ka qenë rasti. Faji për moskonstituim ka qenë, gjithnjë sipas aktgjykimit të fundit, te deputetët e Kuvendit të Kosovës, të cilët nuk kanë zbatuar detyrimin kushtetues për zgjedhjen e të gjithë nënkryetarëve të Kuvendit dhe, për rrjedhojë, për konstituimin e Kuvendit.

Zonja Osmani, me ngutjen e treguar, ka bërë një shkelje serioze të Kushtetutës së Kosovës, shumë më të rëndë se rasti [i ish- presidentit të Kosovës, Fatmir] Sejdiu, sepse ka prishur parametrat e funksionimit të organeve kushtetuese. Dekretimi në kohë vikendi mund të ndodhë vetëm në kushte të gjendjes së jashtëzakonshme. Ka precedentë në gjyqësinë kushtetuese evropiane kur janë anuluar dekretet e tilla të dhëna në kohë të tillë, ose kur përllogaritja e afateve nuk ka marrë parasysh kohën e pushimit standard të javës.

Ky dekretim, përveç që është bërë në fundjavë dhe në vigjilje të zgjedhjeve politike, në tërësi cenon funksionin primar kushtetues të presidentit të Republikës – neutralitetin dhe rolin ndërmjetësues e stabilizues të organeve dhe proceseve politike në vend.

Opozita është dashur ta dërgojë rastin e saj në Gjykatën Kushtetuese për shkelje të rëndë të Kushtetutës.

Kuvendi “nuk është konstituuar”

Radio Evropa e Lirë: Ndërkohë, pa pasur një vendim nga Gjykata Kushtetuese lidhur me kërkesën e Listës Serbe, Kuvendi i Kosovës të dielën do të mbajë seancën për zgjedhjen e Qeverisë së re të Kosovës. A prisni ndërthurje dhe komplikime të këtyre dy situatave?

Enver Hasani: Kuvendi i Kosovës nuk është konstituuar sipas urdhrit të tri aktgjykimeve të Gjykatës Kushtetuese, sipas germës dhe frymës së Kushtetutës së Kosovës dhe Rregullores së Kuvendit, e cila është akt me rëndësi kushtetuese, ose “Kushtetuta e Kuvendit të Kosovës”. Mbajtja e seancës për Qeverinë është jokushtetuese fund e krye.

Pas aktgjykimit të fundit të Gjykatës Kushtetuese, Kuvendi i Kosovës u mbajt dhe në mënyrë brutale shkeli çdo dispozitë të urdhrit të tij. Pushteti, me aleatët e vet në shoqëri civile, sado të paktë, akoma pa u mbyllur seanca, konstatoi konstituimin – diçka që nuk ka ndodhur. Presidenca aprovoi këto konstatime absurde. Ndërkombëtarët heshtën, edhe pse e dinë mirë se gjendja është siç po e them unë.

Kjo sjellje nuk mund të mbetet pa pasoja. Në rend të parë, jam shumë i sigurt se kjo çon në përjashtimin e serbëve nga rendi kushtetues kosovar dhe në federalizimin e Kosovës, ku ata do të kenë një hapësirë juridiko-kushtetuese të ndarë nga hapësira e popullit shumicë. Kjo, siç e dimë, është parashikuar me Marrëveshjen e Ohrit dhe me draft-statutin e BE-së. Sjelljet e fundit të pushtetit të Kosovës ndaj serbëve vetëm sa kanë përligjur kërkesat serbe nga Marrëveshja e Ohrit dhe draft-statuti, që tani mund të marrin, dhe sigurisht që marrin, formën e njësisë autonome kushtetuese.

Ndërkombëtarët po heshtin, ndërkaq, me shpresë se qeveria e ardhshme do të dërgojë menjëherë në Gjykatën Kushtetuese draft-statutin e BE-së. Albin Kurti e di, siç e dinë të gjithë, se prioritet absolut i ndërkombëtarëve është dërgimi i draft-statutit [për Asociacionin e komunave me shumicë serbe] në Gjykatë Kushtetuese.

Këtë detyrim ndërkombëtar të Kosovës, që zoti Kurti e ka marrë më 2023, duhet ta zbatojë çdo qeveri që vjen në pushtet. Si duket, këtë më mirë nuk e bën askush tjetër veç vetë zotit Kurti. Pastaj gjërat shkojnë lehtë sepse, siç e dini, aty do të ketë një mekanizëm arbitrazhi që vendos për të drejtat dhe liritë e komunitetit serb në raport me pushtetin qendror në Prishtinë. Kjo është esenca e Republikës së Tretë të Kosovës.

Nëse formohet Qeveria, “ajo do të shpallet jokushtetuese”

Radio Evropa e Lirë: Cilat do të jenë procedurat në rast të një vendimi eventual në ditët në vijim të Gjykatës Kushtetuese në favor ose kundër kërkesës së Listës Serbe?

Enver Hasani: Nëse vjen deri te formimi i Qeverisë së Kosovës të dielën, atëherë është e sigurt se brenda 60 ditëve, e njëjta do të shpallet jokushtetuese. Kështu do të ndodhë në rast se Gjykata Kushtetues e vendos në favor të kërkesës së Listës Serbe.

Nëse Gjykata Kushtetuese shpall si kushtetues konstituimin e Kuvendit të Kosovës, votimin e deputetit Kurti dhe të ministrave të tjerë deputetë, atëherë përfundimisht do të rrënohet parimi themelor kushtetues i formimit të organeve qendrore pas zgjedhjeve dhe, në të ardhmen, konstituimi i Kuvendit dhe formimi i Qeverisë së Kosovës pas zgjedhjeve do të ndodhin sipas raportit të forcave politike dhe bazuar në atë se kush mund të terrorizojë më shumë gjyqtarët e Gjykatës Kushtetuese dhe sistemin e drejtësisë në përgjithësi.

Nëse Gjykata Kushtetuese shkel mbi tri aktgjykimet e saj për çështje të së drejtës kushtetuese materiale, atëherë do të ketë problem serioz për të mbrojtur rregullat fundamentale të profesionit dhe betimin e dhënë. Unë jam ndier keq, si gjithë komuniteti i juristëve, për terrorin dhe dhunën psikike që gjyqtarët kanë pësuar këta muajt e fundit, por kjo gjendje është kalimtare dhe mbetet në historinë kushtetuese të vendit si diçka e shëmtuar që e bartin mbi supet e tyre, sa të jenë gjallë, ata individë që kanë gjeneruar një terror të tillë primitiv.

Si pasojë e këtij terrori primitiv e brutal, Gjykata në aktgjykimin e fundit ka toleruar shkelje nga praktikat e mëparshme parlamentare dhe nga tri aktgjykimet e saj për ndarje të procedurës, por e ka bërë të qartë detyrimin sublim kushtetues të deputetëve për konstituimin e Kuvendit të Kosovës. Ky lëshim procedural, megjithatë, nuk mund të shërbejë si shembull për aspektin material të shkeljeve të rënda kushtetuese që kanë ndodhur në mbledhjen e fundit të Kuvendit të Kosovës, të cilën pushteti e shpalli të konstituuar. Me sa duket, lëshimi procedural është keqkuptuar nga pushteti, për të vazhduar edhe më brutalisht me sulmin ndaj sistemit kushtetues.

Gjykata Kushtetuese, me rastin e vendosjes, sigurisht vendos edhe për fatin e vendimeve të një qeverie jokushtetuese dhe joligjore, sepse është prerogativë ekskluzive e saj. Ju e dini se në rastin [e ish-presidentit të Kosovës, Behgjet] Pacolli dhe në disa raste më pas, Gjykata Kushtetuese ka shpallur jokushtetues procedurën e zgjedhjes, por ka lënë në fuqi aktet juridike të nxjerra nga organet e tilla të formuara në mënyrë jokushtetuese. Ky është standard i gjyqësisë kushtetuese evropiane.