Në vitin 1993 Shtet e Bashkuara të Amerikës i trembeshin një përplasje ushtarake mes Shqipërisë dhe Serbisë. Në një dokument të de klasifikuar për këtë vit, theksohet se për shkak të marrëdhënieve të Beogradit dhe Prishtinës, në konflikt mund të përfshihej dhe Tirana. Mirëpo në dokument jepet një pasqyrë e kapaciteteve ushtarake të të dyja vendeve. Sipas CIA, më 1993 Shqipëria dhe Serbia nuk mundej që të krahasoheshin. Serbet kishin një ushtri moderne dhe shumë herë më të përparuar. Sipas dokumentit, Shqipëria në atë kohë kishte ende materiale ushtarake që në kohën e Bashkimit Sovjetik dhe të Kinës komuniste. Bëhet fjalë për armatime të trashëguara nga regjimi komunist, por që kishin ardhur gjatë marrëdhënieve me Kinën dhe me Rusinë.

Zyra e analizës evropiane

5 janar 1993

Ushtria e Shqipërisë nuk mund të matet me forcat serbe që kanë moderne e të pajisura mirë, në rast se konflikti i Kosovës përhapej në Shqipëri. Forcat shqiptare kanë armë të vjetra, falura nga sovjetikët dhe kinezët, pa municione dhe pa stërvitje apo transport, që kërkohet në operacione intensive luftimi.

Mungesa e fondeve e ka penguar Shqipërinë të modernizohet, por kohët e fundit ministria e saj e Mbrojtjes po zgjeron numrin e kontakteve për ndihmë nga ushtritë e tjera, në pajisjen dhe trajnimin e ushtrisë.

Zyrtarët e mbrojtjes kërkojnë të reduktojnë numrin e ushtarëve, për të eliminuar elementët komunistë, dhe për ta bërë ushtrinë një forcë më fleksibël dhe të ndryshueshme.

Ne besojmë se qeveria do të përpiqet të evitojë konfrontimin direkt me serbët, nëse dhuna shpërthen në Kosovë, por disa përplasje mes forcave serbe e shqiptare, do të jenë të paevitueshme.

Tirana sigurisht që do të ndihmojë shqiptarët e Kosovës me armë të lehta dhe furnizime, dhe do të kthehet në një pikë kalimi të vullnetarëve, armëve e furnizimeve nga vendet e tjera.

Ndihma e tyre për kosovarët do të çojë me siguri në hakmarrje nga Serbia kundër bazave shqiptare, duke kërkuar të përfshijë Shqipërinë në konflikt.

Megjithëse Shqipëria do të kërkojë ndihmë nga komuniteti ndërkombëtar, kjo do të vijë kryesisht nga Turqia.

Ankaraja ka trajnuar tashmë disa oficerë shqiptarë dhe ka premtuar më shumë asistencë nëse Serbia pushton Shqipërinë, sipas atasheut amerikan të mbrojtjes atje.

Tirana është shumë e shqetësuar se konflikti i Kosovës mund të kthehet në një luftë në Shqipëri. Ushtria ka urdhëruar një mobilizim të pjesshëm në veri të vendit në muajin maj, dhe në qershor ka stacionuar atje disa njësi këmbësorie dhe artilerie më afër kufirit.

Në tetor ushtria vuri në gjendje alarmi dy divizionet në kufi me Kosovën dhe zëvendës-ministri i Mbrojtjes u takua me Këshillat e Mbrojtjes, për të diskutuar nivelet e gatishmërisë.

Forcat shqiptare

Forcat e Armatosura shqiptare kanë rreth 65.000 trupa dhe ministria e Mbrojtjes ka plane mobilizimi të rreth 400.000 në rast krize.

Zyrtarë të ministrisë së Mbrojtjes pretendojnë se secili nga 21 divizionet e forcave tokësore, mund të arrijë në 20.000 trupa. Zyrtarë ushtarakë thonë se mund të mobilizojnë 70 për qind të forcave të tyre brenda 24 orëve.

Sipas opinionit tonë, forcat e armatosura shqiptare nuk kanë pajisjet, trajnimin dhe aftësinë për krijimin e një force të tillë dhe komandat e tyre mendohen të afta vetëm për një mbrojtje të kufizuar kufitare, ndaj inkursioneve të vogla.

Forcat tokësore

21 divizionet me mungesa në njerëz, stërvitje e pajisje, kanë rreth 58.000 trupa në kohë paqeje. Aktualisht, tre divizione me rreth 6600 trupa, janë të vendosur në kufi me Kosovën.

Forcat ajrore dhe ato të mbrojtjes

Forcat ajrore dhe të mbrojtjes prej rreth 4000 njerëzish, kanë rreth 90 ose më pak avionë, të viteve 1950-‘60. Shqipëria nuk ka raketa moderne tokë-ajër.

Forcat detare

Forcat e saj detare prej rreth 3000 njerëzish, është pak më shumë se një forcë e vogël sigurie për operacione anti-piraterie dhe intereceptim te trafikantëve.

Flota ka disa barka patrullimi me armë automatike dhe silurë, si dhe disa mjete për vendosje minash apo spastrim minash. Flota ka disa nëndetëse jashtë funksioni, të lëna nga sovjetikët në vitin 1961.

Kufizimet buxhetore kanë bërë që ushtria të reduktojë shpenzimet e saj me më shumë se 11 për qind, në më pak se 8 për qind të buxhetit kombëtar në vitin 1993, gjë që ul; më tej kapacitetet e kufizuara të luftimit pa mundësi pagesash të tjera për ministrinë përveç rrogave të personelit.

Armët tokësore të Shqipërisë, pajisjet e komunikimit, avionët dhe anijet, janë të gjitha prodhime sovjetike dhe kineze të kaluara kohe. Kohët e fundit një gjeneral është ankuar se ushtria nuk merrte pajisje të reja nga jashtë prej 17 vjetësh.

Shumica e tankeve të saj kineze janë versione të modelit sovjetik T-54, dhe rreth 90 për qind e inventarit të avionëve janë MiG-17 apo Mig-19. Nëndetëset shqiptare të epokës së naftës, kufizohen vetëm në zhytje në rreth 10 metra, sipas atasheut të mbrojtjes.

Mirëmbajtja e mjeteve të saj është e dobët, dhe sipas atasheut ushtarak nuk ka pasur prej vitesh fonde për të blerë pjesë këmbimi. Stërvitja është ose inekzistente, ose shumë e dobët. Forcat Ajrore kanë një kohë vjetore fluturimi prej 15 orësh, pra 165 orë në vit, në pak sesa pilotët e NATO-s.

Njësitë e luftimit rrallë përdorin armët e tyre në stërvitje me zjarr dhe tanket raportohet se qëllojnë vetëm një herë në vit. Nuk kryhet kurrë stërvitje të përmasave të mëdha, dhe stërvitja e rezervistëve është kufizuar në shtatë ditë në dy vjet.

Mjerimi i ushtrisë

Forcat e armatosura kanë mangësi parësore në furnizimet me karburant, mjekime e veshje. Disa garnizone mbjellin dhe rrisin vetë perimet e tyre për ushqimin e ushtarëve. Këtë vit ministria e Mbrojtjes tha se Shqipëria mirëpriste uniforma, këpucë e pajisje spitalore nga Perëndimi.

Komanda dhe kontrolli mbështetet në pajisje të vjetra sovjetike komunikim. Forcat tokësore kontrollohen më shumë në pjesën jugore prej kërcënimit të Greqisë, dhe jo në veri pranë Kosovës.

Zinxhiri i komandës komplikohet prej raportimit të të gjithë reparteve direkt te ministria e Mbrojtjes, sipas atasheut amerikan të ushtrisë. Tirana nuk ka shpresa për modernizim të ushtrisë së saj, pa ndihmë nga vendet e tjera, dhe për këtë zyrtarët po zgjerojnë kontaktet e tyre me vendet e Perëndimit.

Shqipëria do të dërgojë oficerë për studim në Gjermani, Itali, Turqi, Austri, Greqi dhe Shtetet e Bashkuara, ashtu si edhe në ish-shtete sovjetike, si Polonia, Hungaria e Bullgaria, për të kërkuar mbështetje në pajisje.

Rezultatet e fushatës së asistencës kanë qenë modeste, por Shqipëria ka marrë rreth 100 mjete transporti ushtarak nga Gjermania dhe gjithashtu disa hua, ushqime dhe veshje nga Turqia.

Kapacitetet e forcës

Ushtria mund të mobilizojë mjaftueshëm trupa për t’u përballur me përplasje të vogla, por nuk mund të përballojë një inkursion serioz serb me armë moderne. Mangësitë në transport dhe rrjeti i dobët rrugor e hekurudhor, pengojnë zhvendosjen e njësive drejt kufirit me Kosovën.

Por gjithsesi, Shqipëria mund të përmbajë një sulm të kufizuar serb në kufi, ku dhe terreni i vështirë favorizon mbrojtësit. Me thirrjen e rreth 50.000 rezervistëve që jetojnë në afërsi të kufirit, ushtria mund të niste përdorimin e taktikave të luftës guerile, për t’iu kundërvënë serbëve.

Megjithëse qeveria do të vihet nën presion të fortë të brendshëm për të vepruar në ndihmë të kosovarëve, ne nuk besojmë se Tirana do të konsiderojë përdorimin e forcës si një opsion praktik për mbrojtjen e shqiptarëve. Forca Ajrore shqiptare nuk mund të matet me atë të fqinjëve të saj serbë.

Pa mbrojtjen ajrore, forcat e terrenit do të ishin të pashpresa kundrejt rreth 260 avionëve serbë relativisht modernë dhe mjete të blinduara me të cilat mund të përballen.

Njësitë detare shqiptare janë ndoshta të afta vetëm për vendosjen e minave detare apo disa sulmeve sporadike në portin e afërt serb Bar, në Malin e Zi, por këto sulme do të ishin të kushtueshme dhe do të sillnin me siguri kundërveprimin serb.

Forca serbe në Kosovë

Beogradi ka përmirësuar kapacitetin e forcave tij në Kosovë prej korrikut dhe mund t’iu kundërpërgjigjet një kryengritjeje të shqiptarëve brenda disa orësh. Deri në tetor brigadat jugosllave në Kosovë kanë angazhuar garnizone dhe rezervistë të shumtë.

Përveç rreth 25.000 trupave të ministrisë së Brendshme serbe, ushtria jugosllave ka të paktën 10.000 njerëz të pajisur mirë dhe rreth 200 tanke, 160 mjete të blinduara dhe 160 mjete artilerie në Kosovë.

Ata mund të thërresin edhe 10.000 trupa të tjera shtesë në rast krize. Beogradi ka rreth 26.000 trupa të tjerë, 50 kilometra larg Kosovës, në njësi të pajisura me 120 tanke, 100 mjete të blinduara luftimi dhe 260 avionë.

Ka gjithashtu rreth 75.000 serbë etnikë të moshave nga 15 deri në 59 vjeç në Kosovë dhe mijëra serbë paramilitarë nga Bosnja e Serbia, që mund t’i bashkohen konfliktit. Megjithëse serbët dominojnë nga ana ushtarake, konflikti i Kosovës mund të zgjatet.

Rreth 250.000 shqiptarë etnikë, pretendojnë se janë të armatosur dhe me siguri do të luftojnë në stil gueril në terrenin malor, dhe mundësisht në formë terroriste kundra objektivave serbë në Kosovë dhe jashtë saj.

Megjithëse Tirana do të përpiqet të evitojë konfrontimin direkt ushtarak, ajo do të tërhiqet në konflikt prej ndihmës ndaj shqiptarëve etnikë.

Ajo sigurisht që do të japë ndihmë indirekte në armë, trajnim apo në këshillues ushtarakë, si dhe do të lejojë që territori i saj të bëhet nja bazë për guerrilasit kosovarë, të paktën jo zyrtarisht.

Reforma e ngecur ushtarake

Duke njohur dobësitë e saj ushtarake, Tirana po përpiqet të dalë nga izolimi i saj i mëparshëm, duke kërkuar kontakte të shumta ushtarake me venet e tjera, veçanërisht me Shtetet e Bashkuara, Turqinë, për ndihmë në riorganizimin dhe modernizimin e forcave të saj. Prioritetet ekonomike të vendit aktualisht i kalojnë ato ushtarake.

Ministri i mbrojtjes Safet Zhulali, ka njoftuar për planet e reduktimit të ushtrisë për uljen e kostove dhe eliminimin e influencës komuniste.

Në maj e qershor, ministri zëvendësoi disa anëtarë të vjetër të stafit të gjeneralëve dhe 80 për qind të komandantëve që kishin lidhje me Partinë Komuniste, sipas raportimeve.

Shumë nga zëvendësimet janë majorë apo kapitenë me pak eksperiencë. Sipas planeve të ministrit, edhe 9000 oficerë të tjerë do të zëvendësohen deri në mesin e vitit 1993.

Ministria e Mbrojtjes ka në plan të riorganizojë forcat e saj në një strukturë më fleksibël dhe të konsolidojë rreth 1500 garnizonet në baza më të menaxhueshme, duke lehtësuar kontrollin dhe komandën.

21 divizionet e terrenit me shumë gjasa do të reduktohen në 9 divizione, secili me një fuqi në kohë lufte prej 15.000 deri në 18.000 njerëzish, ndërsa në kohë paqeje prej 2000 trupash, sipas raportimeve të ndryshme./ Memorie.al

Kosovo cannot remain hostage to the five EU member states that do not recognize its independence. If Europe fails to offer an equal prospect, Albanians have the right to open a new debate about their political, national, and strategic future.

Introduction

1. A Moment That Calls for Strategic Reconsideration

Critical statements by Dutch Member of the European Parliament Thijs Reuten regarding the continued shelving of the Republic of Kosovo’s application for European Union membership have once again brought a fundamental issue into focus: the relationship between the principles proclaimed by the European Union and the manner in which those principles are implemented in institutional and political practice.

Kosovo’s case is no longer merely a problem concerning enlargement procedures. It is also a test of the credibility of European policy, the consistency of democratic standards, and the European Union’s ability to act as a political entity committed to its own principles.

Kosovo applied for EU membership on 15 December 2022. Nevertheless, the process has not advanced to the stage of receiving a formal opinion from the European Commission on its application. The Commission has stated that it stands ready to prepare such an opinion once requested to do so by the Council.

This situation requires more than diplomatic statements. It calls for an institutional response and a clear strategy for the future.

The question is straightforward: How long should Kosovo continue to base its strategic orientation on a prospect that has no clearly defined institutional timetable?

Kosovo’s European orientation is its own political and strategic choice. However, this does not mean that Kosovo should relinquish its right to consider other alternatives if the European path continues to remain blocked.

2. The European Union and the Contradiction Between Principles and Practice

The European Union was founded upon the principles of democracy, the rule of law, respect for human rights, equality, and cooperation among states.

Its enlargement policy is one of the principal instruments for promoting these values across the continent.

Nevertheless, Kosovo’s case exposes a problem that cannot be overlooked: the distinction between the formal criteria for integration and the reality of political decision-making within the EU.

Kosovo is expected to continue implementing reforms, strengthening the rule of law, improving institutional performance, and aligning its policies with European standards. These requirements are legitimate and must be fulfilled.

However, the European Union also bears responsibility for ensuring transparency and predictability in the enlargement process.

An integration prospect cannot rest solely on political declarations while institutional progress remains undefined.

If enlargement is a merit-based process, the assessment of those merits must take place through institutional mechanisms and clearly established criteria.

The EU cannot demand full institutional credibility from aspiring countries without demonstrating that its own decision-making is grounded in transparency, consistency, and predictability.

3. The Five Non-Recognizing EU Member States and the Institutional Blockade

One of the most significant obstacles to Kosovo’s European prospects is the non-recognition of its independence by five EU member states: Spain, Greece, Cyprus, Romania, and Slovakia.

This reality has a direct impact on the political and institutional dynamics of integration.

A legal distinction must be made: a member state’s non-recognition of Kosovo does not, in itself, constitute a formal decision rejecting its application. Nevertheless, EU accession requires unanimity within the Council and ratification of the accession treaty by all contracting states in accordance with their respective constitutional requirements.

This is established by Article 49 of the Treaty on European Union.

Consequently, a genuine structural problem exists: the positions of the non-recognizing states can influence the integration process, even when other European institutions express support for Kosovo’s advancement.

However, this does not eliminate the possibility or the need for intermediate institutional steps.

The European Commission can prepare its opinion on Kosovo’s application if requested to do so by the Council. The assessment process should be clearly distinguished, as far as possible, from political disagreements concerning recognition of Kosovo’s independence.

Therefore, Brussels should examine the available institutional possibilities to prevent internal disagreements from blocking every further step by Kosovo.

At the same time, the five non-recognizing states should provide a political explanation of how they envisage Kosovo’s European future and whether they are prepared to allow an objective assessment process to proceed.

4. The European Parliament and the Responsibility of the Council of the EU

An important development is the European Parliament’s resolution on the European Commission’s report on Kosovo, adopted on 17 June 2026.

The resolution was adopted with 412 votes in favour, 174 against, and 58 abstentions.

The European Parliament reaffirmed its support for Kosovo’s European perspective and called for institutional steps to advance its application, including a request for the European Commission to prepare an opinion on the merits of the application.

At the same time, Parliament emphasized the need for continued reforms in the rule of law, the protection of fundamental freedoms, and the fight against corruption.

This position represents an important political signal, but it should not be confused with a decision on accession or with a decision that automatically obliges the Council to take the requested steps.

Institutional responsibility remains divided among European institutions and member states.

Therefore, the question is this: If the European Parliament expresses support for Kosovo’s advancement, why is that support not being translated into concrete steps by the institutions responsible for the relevant decisions?

Europe must demonstrate that its enlargement policy is not merely a repeatedly expressed diplomatic declaration, but an institutional process involving responsibility and measurable results.

5. Kosovo’s Responsibility: Reforms Are Not Negotiable

Criticism of the European Union must not serve as an excuse for Kosovo’s domestic shortcomings.

On the contrary, the more strongly we demand equal treatment from European institutions, the greater our responsibility becomes to build functional and democratic institutions.

Judicial independence, the fight against corruption, the professionalization of public administration, the protection of community rights, and the functioning of constitutional institutions are obligations arising from the very nature of a democratic state.

These reforms should not be implemented solely because Brussels demands them.

They must be implemented because they serve the interests of citizens and the state.

However, the EU must also remain consistent in applying its own principles.

If it demands high democratic standards, it must ensure that the enlargement process does not become an instrument of political conditionality without a clear horizon.

If it demands the rule of law, it must support decision-making based on established criteria and procedures.

If it demands normalized relations between Kosovo and Serbia, it must ensure that dialogue is not used to undermine the sovereignty and constitutional order of the Republic of Kosovo.

The normalization of relations must lead to a comprehensive, legally enforceable agreement grounded in respect for sovereign equality.

6. The Albanian Space: A National Reality That Requires a Shared Vision

Albanians live across several states in the Balkans, yet political and territorial divisions have not erased their common historical, linguistic, cultural, and national identity.

Albania and Kosovo represent the two Albanian states, while Albanians in North Macedonia, Montenegro, the Preševo Valley, and Chameria constitute important parts of the broader Albanian national space.

Each of these areas has its own historical, political, and legal characteristics.

In North Macedonia, the Albanian issue concerns institutional representation, civic equality, the use of the Albanian language, and the implementation of guaranteed rights.

In Montenegro, the protection of identity, political representation, and the development of Albanian-inhabited areas remain important elements of interstate relations and minority rights.

In the Preševo Valley, the rights of Albanians, institutional representation, and equal treatment must remain a continuing priority of international diplomatic engagement.

Chameria, meanwhile, represents a distinct chapter in Albanian history.

The Cham issue concerns the displacement of the Albanian population, the loss of property, cultural heritage, identity, and demands for addressing historical consequences in accordance with international law and international human rights mechanisms.

This issue requires serious diplomatic engagement, historical documentation, and dialogue with Greece.

A Europe that places the protection of human rights and cultural heritage at the foundation of its political identity must also be willing to address unresolved historical issues.

Beyond these individual questions, however, Albanians need a common strategic vision.

This vision can begin with Albania–Kosovo economic integration, institutional coordination, educational cooperation, and the development of infrastructure, energy, and a common market.

Furthermore, more advanced models of political and institutional cooperation may be examined, always in accordance with the democratic will of citizens and the respective constitutional orders.

An economically developed and institutionally coordinated Albanian space should not be perceived as a project directed against other peoples.

It should be a project of development, security, democracy, and regional stability.

7. The Project of the United States of Albania Within the United States of America

At this point, a much broader strategic debate emerges.

Should Albanians limit their future exclusively to the prospect of European integration, or should they also examine other possibilities for political organization and international integration?

One idea that deserves consideration in public, academic, legal, and diplomatic debate is the project of establishing the United States of Albania, with the potential objective of voluntary union within the United States of America.

This idea is not presented as an existing agreement with Washington, nor as an announced American policy, nor as an arrangement that could be implemented automatically.

It is presented as a political and strategic proposal for discussion.

Its essence would be the examination of a new institutional model in which the democratic will of Albanian citizens would determine whether there is support for such a project, while its implementation would depend on international negotiations and constitutional approval by the United States.

Such a project would have to be based on several fundamental principles:

First: Democratic self-determination.

Any change in political status must be based on the free will of citizens, expressed through democratic processes and referendums organized in accordance with the relevant constitutions and legislation.

Second: Constitutional legitimacy.

The process must have a legal foundation in every state or territory involved. The will expressed through a referendum must be followed by the necessary constitutional and institutional procedures.

Third: Diplomatic negotiations with the United States.

Following the establishment of a democratic mandate, representative institutions could submit an official platform to the United States administration and Congress, requesting consideration of the legal possibility and modalities of such integration.

Fourth: International agreements.

Issues concerning sovereignty, territory, citizenship, civil rights, property, security, institutions, the economy, and political representation would have to be negotiated.

Fifth: Compliance with American constitutional procedures.

Article IV, Section 3 of the United States Constitution establishes that the admission of new states into the Union rests with Congress. The same provision also establishes the requirement for the consent of the relevant legislatures and Congress in cases involving the union of existing states or parts of them.

Consequently, such a project would require a dedicated process of negotiations and constitutional approvals, taking into account the legal status of each territory involved.

Sixth: Equality and the protection of all citizens.

Any potential model must guarantee equal rights, functioning democracy, property protection, individual freedoms, and security for all communities, regardless of ethnicity, language, or religious affiliation.

This is an issue that requires in-depth legal and constitutional study, but it should not be excluded from discussion merely because of its complexity.

8. The Referendum and Democratic Will: From an Idea to a Political Mandate

A referendum would be the principal instrument for expressing democratic will, but it must be organized on a clearly established legal basis.

Simply announcing a referendum politically is not sufficient.

There must be relevant legislation, constitutional authority, transparent procedures, independent oversight, public information, and guarantees of free voting.

If citizens expressed support for this project, the result would constitute a democratic mandate for representative institutions to open negotiations and seek its implementation.

Such a mandate would not mean that the United States would be obliged to accept the proposal. Acceptance would require American political consent and compliance with its constitutional procedures.

Likewise, the inclusion of territories that currently form part of other states cannot be achieved solely through a unilateral referendum. It would require lawful solutions, agreements, and the consent of the relevant parties.

These distinctions do not weaken the project. On the contrary, establishing them from the outset places the debate within a serious legal and diplomatic framework.

9. Obstacles Are Not Reasons to Abandon a Political Project

A project of this magnitude would naturally face political, diplomatic, legal, and constitutional obstacles.

This is understandable.

However, there is a fundamental distinction between respecting procedures and abandoning a political objective.

Obstacles must be addressed through dialogue, negotiations, diplomacy, international agreements, and democratic mechanisms.

If a procedure requires legislative amendments, they must be examined through the competent institutions.

If international agreements are necessary, they must be negotiated.

If approval from American institutions is required, institutional dialogue with them must take place.

If objections arise from the states involved, they must be addressed peacefully and in accordance with international law.

No obstacle should be overcome through force, but neither should procedural difficulties be used as a reason to avoid seriously examining a democratic political project.

Determination in objectives does not mean rigidity in diplomacy.

On the contrary, a serious project requires flexibility in negotiations, legal professionalism, institutional patience, and democratic perseverance.

The aim is not to impose the will of one people upon another. It is to create opportunities for citizens to decide their future within the boundaries of legality and international law.

10. The United States and the Euro-Atlantic Strategic Partnership

The relationship between Albanians and the United States of America has a distinct historical and strategic dimension.

American support was decisive in the processes that led to Kosovo’s liberation and independence.

For this reason, any debate concerning the strategic future of Albanians must take into account the importance of relations with Washington.

Regardless of whether the United States of Albania project is ultimately considered feasible, cooperation with the United States should be deepened in the fields of security, defence, the economy, investment, technology, and diplomacy.

Nevertheless, a distinction must be made between a strategic partnership and constitutional integration.

A partnership can develop through bilateral agreements and institutional cooperation. Integration into the American federation, however, would require an entirely different legal and political process.

This is why the proposal must be treated seriously, without creating the impression that an American offer exists or that there is a guaranteed path towards its realization.

Such a project first requires debate and study, followed by democratic legitimacy and, if the necessary conditions emerge, international negotiations.

11. The Message to the European Union: Albanians Have the Right to Consider Alternatives

The European Union must understand that Kosovo’s European prospects cannot rest solely on promises without a timetable.

We do not ask the EU to admit us by force. We do not demand that accession criteria be bypassed, nor do we deny member states their right to make decisions in accordance with the treaties.

However, the EU cannot expect Albanians to wait indefinitely and abandon the consideration of other strategic alternatives.

If Europe is unable to offer a credible, equal, and predictable perspective, then it is legitimate for a broader debate to begin in Kosovo and throughout the Albanian national space concerning the political and institutional future.

This debate should include Albanian economic integration, institutional coordination, strategic cooperation with the United States, and the possibility of examining a broader project of voluntary union within the United States of America.

This is not a threat against Europe.

It is not an ultimatum directed at any state.

It is a matter of the right to discuss the future and consider alternatives through democratic means.

The EU has the right to determine its own accession conditions. Albanians have the right to discuss, examine, and democratically decide their strategic orientation, while respecting the rights and obligations arising from the international order.

Conclusion

12. From Political Waiting to Responsibility for the Future

Kosovo’s position and its European prospects must be viewed within a broader historical, political, and strategic context.

Kosovo has chosen a European and Euro-Atlantic orientation. This orientation should continue to form part of its political debate and foreign policy.

However, strategic orientation must not become permanent dependence on the decisions of external institutions.

Albanians have the right to discuss their future, develop advanced mechanisms of national cooperation, and examine other models of political and institutional integration.

The idea of the United States of Albania within the United States of America is a proposal that requires open debate, legal study, constitutional analysis, diplomatic assessment, and, above all, democratic will.

It is not a project that can be realized through declarations, but neither is it an idea that should be excluded from discussion solely because of the potential difficulties involved.

Ultimately, the question is not whether Europe should be forced to admit Kosovo. It cannot be forced to do so.

The question is whether Albanians should consider their future limited to a single path of integration, regardless of the obstacles and uncertainties that may arise.

Answering this question requires a mature and inclusive national debate.

We cannot force Europe to admit us, but neither can we accept that our future remain hostage to Europe’s endless political indecision.

If Europe demonstrates that it is willing to offer an equal partnership, Kosovo and Albanians have every reason to continue along the European path.

If that prospect fails to materialize, we must be prepared to examine other alternatives through democratic processes, international agreements, and constitutional procedures.

Consistency in principles, determination in objectives, flexibility in diplomacy, and uncompromising respect for the rule of law.

This must be the foundation of every project concerning the future.

FOOTNOTES

1) European Union, Consolidated Version of the Treaty on European Union, Article 49, Official Journal of the European Union, C 202, 7 June 2016, p. 43.

2) European Commission, Kosovo* 2025 Report, Commission Staff Working Document, SWD(2025) 752 final, Brussels, 4 November 2025.

3) European Commission, 2024 Communication on EU Enlargement Policy, COM(2024) 690 final, Brussels, 30 October 2024. See also: Republic of Kosovo, Application for European Union Membership, formally submitted to the Czech Presidency of the Council of the European Union, Prague, 15 December 2022.

4) European Parliament, 2025 Commission Report on Kosovo, Resolution adopted on 17 June 2026, Procedure 2025/2252(INI), Document A10-0166/2026, adopted text T10-0220/2026.

5) European Parliament, Fact Sheets on the European Union, The Western Balkans – Kosovo, section on Kosovo’s European integration prospects and the five EU Member States that do not recognize its independence.

6) United Nations, Charter of the United Nations, 26 June 1945, Chapter I, Articles 1 and 2, concerning self-determination, sovereign equality, and the peaceful settlement of international disputes.

7) International Court of Justice, Accordance with International Law of the Unilateral Declaration of Independence in Respect of Kosovo, Advisory Opinion, 22 July 2010, General List No. 141.

8)United States of America, Constitution of the United States, Article IV, Section 3, Clauses 1 and 2, concerning the admission of new states into the Union and the formation of new states.

9) Council of Europe, Framework Convention for the Protection of National Minorities, European Treaty Series No. 157, Strasbourg, 1 February 1995.

10) Miranda Vickers, “The Cham Issue: Albanian National and Property Claims in Greece,” Südosteuropa, Vol. 51, Nos. 4–6, 2002, pp. 228–249. See also: Eleftheria K. Manta, “The Çams of Albania and the Greek State (1923–1945),” Journal of Muslim Minority Affairs, Vol. 29, No. 4, 2009, pp. 523–535.

Prishtina,08.11.2026

Kosova nuk mund të mbetet peng i pesë shteteve mosnjohëse të BE-së. Nëse Evropa nuk ofron perspektivë të barabartë, shqiptarët kanë të drejtë të hapin një debat të ri për të ardhmen e tyre politike, kombëtare dhe strategjike.

Hyrje

1. Një moment që kërkon rishqyrtim strategjik

Deklaratat kritike të eurodeputetit holandez Thijs Reuten lidhur me mbajtjen pezull të aplikimit të Republikës së Kosovës për anëtarësim në Bashkimin Evropian kanë rikthyer në vëmendje një çështje thelbësore: raportin ndërmjet parimeve të shpallura të Bashkimit Evropian dhe mënyrës se si ato zbatohen në praktikën institucionale dhe politike.

Çështja e Kosovës nuk është më vetëm një problem i procedurave të zgjerimit. Ajo është gjithashtu një test i besueshmërisë së politikës evropiane, i konsistencës së standardeve demokratike dhe i aftësisë së Bashkimit Evropian për të vepruar si një subjekt politik që i përmbahet parimeve të veta.

Kosova aplikoi për anëtarësim në BE më 15 dhjetor 2022. Megjithatë, procesi nuk ka avancuar në fazën e marrjes së opinionit formal të Komisionit Evropian për aplikimin. Komisioni ka bërë të ditur se është i gatshëm ta përgatisë këtë opinion sapo Këshilli t’ia kërkojë.

Kjo situatë kërkon më shumë sesa deklarata diplomatike. Kërkon një përgjigje institucionale dhe një strategji të qartë për të ardhmen.

Pyetja që shtrohet është e thjeshtë: deri kur Kosova duhet ta ndërtojë orientimin e saj strategjik mbi një perspektivë që nuk ka një afat të qartë institucional?

Orientimi evropian i Kosovës është zgjedhje e saj politike dhe strategjike. Por kjo nuk do të thotë se Kosova duhet të heqë dorë nga e drejta për të shqyrtuar alternativa të tjera, nëse rruga evropiane vazhdon të mbetet e bllokuar.

2. Bashkimi Evropian dhe kontradikta ndërmjet parimeve dhe praktikës

Bashkimi Evropian është ndërtuar mbi parimet e demokracisë, sundimit të ligjit, respektimit të të drejtave të njeriut, barazisë dhe bashkëpunimit ndërmjet shteteve.

Politika e zgjerimit është një prej instrumenteve kryesore për promovimin e këtyre vlerave në kontinent.

Megjithatë, rasti i Kosovës nxjerr në pah një problem që nuk mund të anashkalohet: dallimin ndërmjet kritereve formale të integrimit dhe realitetit të vendimmarrjes politike brenda BE-së.

Kosovës i kërkohet të vazhdojë reformat, të forcojë sundimin e ligjit, të përmirësojë funksionimin e institucioneve dhe të harmonizojë politikat e saj me standardet evropiane. Këto kërkesa janë legjitime dhe duhet të përmbushen.

Por edhe Bashkimi Evropian ka përgjegjësi për transparencën dhe parashikueshmërinë e procesit të zgjerimit.

Një perspektivë integruese nuk mund të mbështetet vetëm në deklarata mbështetëse, ndërsa hapat institucionalë mbeten të papërcaktuar.

Nëse zgjerimi është proces i bazuar në merita, atëherë vlerësimi i meritave duhet të zhvillohet përmes mekanizmave institucionalë dhe kritereve të qarta.

BE-ja nuk mund të kërkojë nga vendet aspirante besueshmëri të plotë institucionale, pa treguar vetë se vendimmarrja e saj mbështetet në transparencë, konsistencë dhe parashikueshmëri.

3. Pesë shtetet mosnjohëse dhe bllokada institucionale

Një prej pengesave më të rëndësishme në perspektivën evropiane të Kosovës është mosnjohja e pavarësisë së saj nga pesë shtete anëtare të BE-së: Spanja, Greqia, Qiproja, Rumania dhe Sllovakia.

Ky realitet ka ndikim të drejtpërdrejtë në dinamikën politike dhe institucionale të integrimit.

Duhet të bëhet një dallim juridik: mosnjohja e Kosovës nga një shtet anëtar nuk është në vetvete një vendim formal për refuzimin e aplikimit të saj. Megjithatë, vendimmarrja për anëtarësimin në BE kërkon unanimitetin e Këshillit dhe ratifikimin e marrëveshjes së anëtarësimit nga të gjitha shtetet kontraktuese, sipas kërkesave të tyre kushtetuese.

Këtë e përcakton neni 49 i Traktatit për Bashkimin Evropian.

Prandaj, ekziston një problem real strukturor: qëndrimet e shteteve mosnjohëse mund të ndikojnë në procesin e integrimit, edhe kur institucionet e tjera evropiane shprehin mbështetje për avancimin e Kosovës.

Por kjo nuk e përjashton mundësinë dhe as nevojën për hapa të ndërmjetëm institucionalë.

Komisioni Evropian mund të përgatisë opinionin për aplikimin e Kosovës, nëse këtë ia kërkon Këshilli. Procesi i vlerësimit duhet të ndahet sa më qartë nga mosmarrëveshjet politike rreth njohjes së pavarësisë.

Prandaj, Brukseli duhet të shqyrtojë mundësitë institucionale për të mos lejuar që mospajtimet e brendshme të bllokojnë çdo hap të mëtejshëm të Kosovës.

Njëkohësisht, pesë shtetet mosnjohëse duhet të japin një përgjigje politike se si e shohin perspektivën evropiane të Kosovës dhe nëse janë të gatshme të lejojnë zhvillimin e një procesi objektiv vlerësimi.

4. Parlamenti Evropian dhe përgjegjësia e Këshillit të BE-së

Një zhvillim me rëndësi është rezoluta e Parlamentit Evropian për raportin e Komisionit Evropian mbi Kosovën, e miratuar më 17 qershor 2026.

Rezoluta u miratua me 412 vota për, 174 kundër dhe 58 abstenime.

Parlamenti Evropian rikonfirmoi mbështetjen për perspektivën evropiane të Kosovës dhe kërkoi që të ndërmerren hapa institucionalë për avancimin e aplikimit, përfshirë kërkesën që Komisioni Evropian të përgatisë opinionin për meritat e aplikimit.

Njëkohësisht, Parlamenti theksoi nevojën për vazhdimin e reformave në sundimin e ligjit, mbrojtjen e lirive themelore dhe luftën kundër korrupsionit.

Ky qëndrim përfaqëson një sinjal të rëndësishëm politik, por nuk duhet ngatërruar me një vendim për anëtarësim apo me një vendim që e detyron automatikisht Këshillin të ndërmarrë hapat e kërkuar.

Përgjegjësia institucionale mbetet e ndarë ndërmjet institucioneve evropiane dhe shteteve anëtare.

Prandaj, pyetja është: nëse Parlamenti Evropian shpreh mbështetje për avancimin e Kosovës, pse kjo mbështetje nuk po përkthehet në hapa konkretë nga institucionet që kanë kompetencë për vendimmarrjen përkatëse?

Evropa duhet të tregojë se politika e zgjerimit nuk është vetëm një deklaratë e përsëritur diplomatike, por një proces institucional me përgjegjësi dhe rezultate të matshme.

5. Përgjegjësia e Kosovës: reformat nuk janë çështje negocimi

Kritika ndaj Bashkimit Evropian nuk duhet të shërbejë si arsyetim për mangësitë e brendshme të Kosovës.

Përkundrazi, sa më shumë që kërkojmë trajtim të barabartë nga institucionet evropiane, aq më e madhe është përgjegjësia jonë për të ndërtuar institucione funksionale dhe demokratike.

Pavarësia e gjyqësorit, lufta kundër korrupsionit, profesionalizimi i administratës publike, mbrojtja e të drejtave të komuniteteve dhe funksionimi i institucioneve kushtetuese janë detyrime që burojnë nga vetë natyra e shtetit demokratik.

Këto reforma nuk duhet të realizohen vetëm për shkak të kërkesave të Brukselit.

Ato duhet të realizohen sepse janë në interes të qytetarëve dhe të shtetit.

Por edhe BE-ja duhet të jetë konsekuente në zbatimin e parimeve të veta.

Nëse kërkon standarde të larta demokratike, duhet të sigurojë që procesi i zgjerimit të mos shndërrohet në instrument të kushtëzimeve politike pa një horizont të qartë.

Nëse kërkon sundim të ligjit, duhet të mbështesë vendimmarrjen e bazuar në kritere dhe procedura.

Nëse kërkon marrëdhënie të normalizuara ndërmjet Kosovës dhe Serbisë, duhet të sigurojë që dialogu të mos përdoret për cenimin e sovranitetit dhe rendit kushtetues të Republikës së Kosovës.

Normalizimi i marrëdhënieve duhet të çojë drejt një marrëveshjeje gjithëpërfshirëse, juridikisht të zbatueshme dhe të mbështetur në respektimin e barazisë sovrane.

6. Hapësira shqiptare: një realitet kombëtar që kërkon vizion të përbashkët

Shqiptarët jetojnë në disa shtete të Ballkanit, por ndarjet politike dhe territoriale nuk e kanë zhdukur identitetin e tyre të përbashkët historik, gjuhësor, kulturor dhe kombëtar.

Shqipëria dhe Kosova përfaqësojnë dy shtetet shqiptare, ndërsa shqiptarët në Maqedoninë e Veriut, Malin e Zi, Luginën e Preshevës dhe Çamëri përbëjnë pjesë të rëndësishme të hapësirës sonë kombëtare.

Secila prej këtyre hapësirave ka specifikat e veta historike, politike dhe juridike.

Në Maqedoninë e Veriut, çështja shqiptare lidhet me përfaqësimin institucional, barazinë qytetare, përdorimin e gjuhës shqipe dhe zbatimin e të drejtave të garantuara.

Në Malin e Zi, mbrojtja e identitetit, përfaqësimi politik dhe zhvillimi i viseve shqiptare mbeten pjesë e rëndësishme e marrëdhënieve ndërshtetërore dhe të drejtave të pakicave.

Në Luginën e Preshevës, të drejtat e shqiptarëve, përfaqësimi institucional dhe trajtimi i barabartë duhet të jenë çështje e vazhdueshme e angazhimit diplomatik ndërkombëtar.

Ndërsa Çamëria përfaqëson një kapitull të veçantë të historisë shqiptare.

Çështja çame përfshin shpërnguljen e popullsisë shqiptare, humbjen e pronave, trashëgiminë kulturore, identitetin dhe kërkesat për trajtimin e pasojave historike në përputhje me të drejtën dhe mekanizmat ndërkombëtarë për mbrojtjen e të drejtave të njeriut.

Kjo çështje kërkon trajtim serioz diplomatik, dokumentim historik dhe dialog me Greqinë.

Një Evropë që e vendos mbrojtjen e të drejtave të njeriut dhe trashëgimisë kulturore në themel të identitetit të saj politik duhet të jetë e gatshme të trajtojë edhe çështjet historike të pazgjidhura.

Por përtej çështjeve të veçanta, shqiptarët kanë nevojë për një vizion të përbashkët strategjik.

Ky vizion mund të fillojë me integrimin ekonomik Shqipëri–Kosovë, koordinimin institucional, bashkëpunimin arsimor, zhvillimin e infrastrukturës, energjisë dhe tregut të përbashkët.

Më tej, mund të shqyrtohen modele të avancuara të bashkëpunimit politik dhe institucional, gjithmonë në përputhje me vullnetin demokratik të qytetarëve dhe rendet kushtetuese përkatëse.

Një hapësirë shqiptare e zhvilluar ekonomikisht dhe e koordinuar institucionalisht nuk duhet të perceptohet si projekt kundër popujve të tjerë.

Ajo duhet të jetë projekt zhvillimi, sigurie, demokracie dhe stabiliteti rajonal.

7. Projekti i Shteteve të Bashkuara Shqiptare në kuadër të SHBA-së

Në këtë pikë hapet një debat shumë më i gjerë strategjik.

A duhet që shqiptarët ta kufizojnë të ardhmen e tyre vetëm në perspektivën e integrimit evropian, apo duhet të shqyrtojnë edhe mundësi të tjera të organizimit politik dhe të integrimit ndërkombëtar?

Një nga idetë që meriton të trajtohet në një debat publik, akademik, juridik dhe diplomatik është projekti i krijimit të Shteteve të Bashkuara Shqiptare, me synimin e mundshëm të bashkimit vullnetar në kuadër të Shteteve të Bashkuara të Amerikës.

Kjo ide nuk paraqitet si marrëveshje ekzistuese me Uashingtonin, as si politikë e shpallur amerikane dhe as si mundësi që mund të realizohet në mënyrë automatike.

Ajo paraqitet si propozim politik dhe strategjik për diskutim.

Thelbi i saj do të ishte shqyrtimi i një modeli të ri institucional, në të cilin vullneti demokratik i qytetarëve shqiptarë do të përcaktonte nëse ekziston mbështetja për një projekt të tillë, ndërsa realizimi do të varej nga negociatat ndërkombëtare dhe pranimi kushtetues nga SHBA-ja.

Një projekt i tillë do të duhej të mbështetej në disa parime themelore:

Së pari: Vetëvendosja demokratike.

Çdo ndryshim i statusit politik duhet të mbështetet në vullnetin e lirë të qytetarëve, të shprehur përmes proceseve demokratike dhe referendumeve të organizuara në përputhje me kushtetutat dhe legjislacionin përkatës.

Së dyti: Legjitimiteti kushtetues.

Procesi duhet të ketë bazë ligjore në secilin shtet ose territor të përfshirë. Vullneti i shprehur në referendum duhet të pasohet nga procedurat kushtetuese dhe institucionale të nevojshme.

Së treti: Negociatat diplomatike me SHBA-në.

Pas krijimit të mandatit demokratik, institucionet përfaqësuese do të mund të paraqisnin një platformë zyrtare para administratës amerikane dhe Kongresit të SHBA-së, duke kërkuar shqyrtimin e mundësisë dhe modaliteteve juridike të këtij integrimi.

Së katërti: Marrëveshjet ndërkombëtare.

Do të duhej të negocioheshin çështjet e sovranitetit, territorit, shtetësisë, të drejtave qytetare, pronës, sigurisë, institucioneve, ekonomisë dhe përfaqësimit politik.

Së pesti: Përmbushja e procedurave kushtetuese amerikane.

Neni IV, seksioni 3 i Kushtetutës së SHBA-së përcakton se pranimi i shteteve të reja në Union bëhet nga Kongresi. Po ky nen përcakton edhe kërkesën për pëlqimin e legjislaturave përkatëse dhe të Kongresit në rastet e bashkimit të shteteve ose pjesëve të tyre.

Prandaj, një projekt i tillë do të kërkonte një proces të posaçëm negociatash dhe miratimesh kushtetuese, duke marrë parasysh statusin juridik të secilit territor të përfshirë.

Së gjashti: Barazia dhe mbrojtja e të gjithë qytetarëve.

Çdo model i mundshëm duhet të garantojë të drejta të barabarta, demokraci funksionale, mbrojtje të pronës, liri individuale dhe siguri për të gjitha komunitetet, pa dallim etnie, gjuhe apo përkatësie fetare.

Kjo është një çështje që kërkon studim të thelluar juridik dhe kushtetues, por nuk duhet të përjashtohet nga debati vetëm për shkak të kompleksitetit të saj.

8. Referendumi dhe vullneti demokratik: nga ideja te mandati politik

Referendumi do të ishte instrumenti kryesor për shprehjen e vullnetit demokratik, por ai duhet të organizohet mbi një bazë të qartë juridike.

Nuk mjafton vetëm shpallja politike e një referendumi.

Duhet të ekzistojnë legjislacioni përkatës, kompetenca kushtetuese, procedura transparente, mbikëqyrje e pavarur, informim i qytetarëve dhe garanci për votim të lirë.

Nëse qytetarët do të shprehnin mbështetjen për këtë projekt, rezultati do të përbënte një mandat demokratik për institucionet përfaqësuese që të hapnin negociatat dhe të kërkonin realizimin e tij.

Ky mandat nuk do të nënkuptonte se SHBA-ja është e detyruar ta pranojë propozimin. Pranimi do të kërkonte vullnetin politik amerikan dhe përmbushjen e procedurave të saj kushtetuese.

Po ashtu, përfshirja e territoreve që aktualisht janë pjesë e shteteve të tjera nuk mund të bëhet vetëm përmes një referendumi të njëanshëm. Ajo do të kërkonte zgjidhje të ligjshme, marrëveshje dhe pëlqimin e palëve përkatëse.

Këto dallime nuk e dobësojnë projektin. Përkundrazi, përcaktimi i tyre që në fillim e vendos debatin në një kornizë serioze juridike dhe diplomatike.

9. Pengesat nuk janë arsye për heqje dorë nga një projekt politik

Një projekt i kësaj përmase natyrisht do të përballej me pengesa politike, diplomatike, juridike dhe kushtetuese.

Kjo është e kuptueshme.

Por ekziston një dallim thelbësor ndërmjet respektimit të procedurave dhe heqjes dorë nga një objektiv politik.

Pengesat duhet të trajtohen përmes dialogut, negociatave, diplomacisë, marrëveshjeve ndërkombëtare dhe mekanizmave demokratikë.

Nëse një procedurë kërkon ndryshime ligjore, ato duhet të shqyrtohen përmes institucioneve kompetente.

Nëse nevojiten marrëveshje ndërkombëtare, ato duhet të negociohen.

Nëse kërkohet miratimi i institucioneve amerikane, duhet të zhvillohet dialogu institucional me to.

Nëse paraqiten kundërshtime nga shtetet e përfshira, ato duhet të trajtohen në mënyrë paqësore dhe në përputhje me të drejtën ndërkombëtare.

Asnjë pengesë nuk duhet të kapërcehet përmes forcës, por asnjë vështirësi procedurale nuk duhet të përdoret si arsye për të mos e shqyrtuar seriozisht një projekt politik demokratik.

Vendosmëria në objektiv nuk nënkupton ngurtësi në diplomaci.

Përkundrazi, një projekt serioz kërkon fleksibilitet në negociata, profesionalizëm juridik, durim institucional dhe këmbëngulje demokratike.

Nuk bëhet fjalë për të imponuar vullnetin e një populli mbi një tjetër. Bëhet fjalë për të krijuar mundësi që qytetarët të vendosin për të ardhmen e tyre, brenda kufijve të ligjshmërisë dhe të drejtës ndërkombëtare.

10. SHBA-ja dhe partneriteti strategjik euroatlantik

Marrëdhënia e shqiptarëve me Shtetet e Bashkuara të Amerikës ka një dimension të veçantë historik dhe strategjik.

Mbështetja amerikane ka qenë vendimtare në proceset që çuan drejt çlirimit dhe pavarësisë së Kosovës.

Për këtë arsye, çdo debat mbi të ardhmen strategjike të shqiptarëve duhet ta marrë parasysh rëndësinë e marrëdhënieve me Uashingtonin.

Pavarësisht nëse projekti i Shteteve të Bashkuara Shqiptare do të konsiderohej i realizueshëm apo jo, bashkëpunimi me SHBA-në duhet të thellohet në fushën e sigurisë, mbrojtjes, ekonomisë, investimeve, teknologjisë dhe diplomacisë.

Megjithatë, duhet të bëhet dallimi ndërmjet partneritetit strategjik dhe integrimit kushtetues.

Partneriteti mund të zhvillohet përmes marrëveshjeve dypalëshe dhe bashkëpunimit institucional. Ndërsa integrimi në federatën amerikane do të kërkonte një proces krejtësisht tjetër juridik dhe politik.

Kjo është arsyeja pse propozimi duhet të trajtohet me seriozitet, pa krijuar përshtypjen se ekziston një ofertë amerikane apo një rrugë e garantuar drejt realizimit.

Një projekt i tillë kërkon së pari debat dhe studim, pastaj legjitimitet demokratik dhe, nëse krijohen kushtet, negociata ndërkombëtare.

11. Mesazhi për Bashkimin Evropian: shqiptarët kanë të drejtë të shqyrtojnë alternativa

Bashkimi Evropian duhet ta kuptojë se perspektiva evropiane e Kosovës nuk mund të mbështetet vetëm në premtime pa afat.

Ne nuk kërkojmë që BE-ja të na pranojë me detyrim. Nuk kërkojmë të anashkalohen kriteret e anëtarësimit dhe as të mohohet e drejta e shteteve anëtare për të marrë vendime sipas traktateve.

Por as BE-ja nuk mund të kërkojë që shqiptarët të presin pafundësisht dhe të heqin dorë nga shqyrtimi i alternativave të tjera strategjike.

Nëse Evropa nuk është në gjendje të ofrojë një perspektivë të besueshme, të barabartë dhe të parashikueshme, atëherë është legjitime që në Kosovë dhe në hapësirën shqiptare të hapet një debat i gjerë mbi të ardhmen politike dhe institucionale.

Ky debat duhet të përfshijë integrimin ekonomik shqiptar, koordinimin institucional, bashkëpunimin strategjik me SHBA-në dhe mundësinë e shqyrtimit të një projekti më të gjerë të bashkimit vullnetar në kuadër të Shteteve të Bashkuara të Amerikës.

Ky nuk është kërcënim ndaj Evropës.

Nuk është ultimatum ndaj ndonjë shteti.

Është një çështje e së drejtës për të diskutuar të ardhmen dhe për të shqyrtuar alternativa përmes mjeteve demokratike.

BE-ja ka të drejtë të përcaktojë kushtet e anëtarësimit të saj. Shqiptarët kanë të drejtë të diskutojnë, të shqyrtojnë dhe të vendosin në mënyrë demokratike për orientimin e tyre strategjik, duke respektuar të drejtat dhe detyrimet që burojnë nga rendi ndërkombëtar.

Përfundim

12. Nga pritja politike te përgjegjësia për të ardhmen

Çështja e Kosovës dhe perspektiva e saj evropiane duhet të shihen në një kontekst më të gjerë historik, politik dhe strategjik.

Kosova ka zgjedhur orientimin evropian dhe euroatlantik. Ky orientim duhet të vazhdojë të jetë pjesë e debatit dhe politikës së saj të jashtme.

Por orientimi strategjik nuk duhet të shndërrohet në varësi të përhershme nga vendimmarrja e institucioneve të jashtme.

Shqiptarët kanë të drejtë të diskutojnë të ardhmen e tyre, të ndërtojnë mekanizma të avancuar të bashkëpunimit kombëtar dhe të shqyrtojnë modele të tjera të integrimit politik e institucional.

Ideja e Shteteve të Bashkuara Shqiptare në kuadër të Shteteve të Bashkuara të Amerikës është një propozim që kërkon debat të hapur, studim juridik, analizë kushtetuese, vlerësim diplomatik dhe, mbi të gjitha, vullnet demokratik.

Nuk është projekt që mund të realizohet me deklarata, por as ide që duhet të përjashtohet nga diskutimi vetëm për shkak të vështirësive të mundshme.

Përfundimisht, çështja nuk është nëse Evropa duhet të detyrohet ta pranojë Kosovën. Ajo nuk mund të detyrohet.

Çështja është nëse shqiptarët duhet ta konsiderojnë të ardhmen e tyre të kufizuar vetëm në një rrugë integrimi, pavarësisht pengesave dhe pasigurive që mund të paraqiten.

Përgjigjja ndaj kësaj pyetjeje kërkon një debat të pjekur dhe gjithëpërfshirës kombëtar.

Ne nuk mund ta detyrojmë Evropën të na pranojë, por as nuk mund të pranojmë që e ardhmja jonë të mbetet peng i pafundësisë politike evropiane.

Nëse Evropa dëshmon se është e gatshme për partneritet të barabartë, Kosova dhe shqiptarët kanë arsye të vazhdojnë rrugën evropiane.

Nëse kjo perspektivë nuk materializohet, atëherë duhet të jemi të përgatitur të shqyrtojmë alternativa të tjera, përmes proceseve demokratike, marrëveshjeve ndërkombëtare dhe procedurave kushtetuese.

Qëndrueshmëri në parime, vendosmëri në objektiva, fleksibilitet në diplomaci dhe respektim të pakompromis të ligjit.

Kjo duhet të jetë baza e çdo projekti për të ardhmen.

FUSNOTAT DHE REFERENCAT

1) Bashkimi Evropian, Versioni i konsoliduar i Traktatit për Bashkimin Evropian, Neni 49, Gazeta Zyrtare e Bashkimit Evropian, C 202, 7 qershor 2016, f. 43.

2) Komisioni Evropian, Raporti për Kosovën 2025, Dokument Pune i Shërbimeve të Komisionit Evropian, SWD(2025) 752 final, Bruksel, 4 nëntor 2025.

3) Komisioni Evropian, Komunikata për Politikën e Zgjerimit të BE-së 2024, COM(2024) 690 final, Bruksel, 30 tetor 2024. Shih gjithashtu: Republika e Kosovës, Aplikimi për Anëtarësim në Bashkimin Evropian, dorëzuar zyrtarisht gjatë Presidencës çeke të Këshillit të Bashkimit Evropian, Pragë, 15 dhjetor 2022.

4) Parlamenti Evropian, Raporti i Komisionit Evropian për Kosovën 2025, Rezoluta e miratuar më 17 qershor 2026, Procedura 2025/2252(INI), Dokumenti A10-0166/2026, Teksti i miratuar T10-0220/2026.

5) Parlamenti Evropian, Fletëinformacionet mbi Bashkimin Evropian, Ballkani Perëndimor – Kosova, pjesa që trajton perspektivën e integrimit evropian të Kosovës dhe pesë shtetet anëtare që nuk e njohin pavarësinë e saj.

6) Organizata e Kombeve të Bashkuara, Karta e Kombeve të Bashkuara, 26 qershor 1945, Kapitulli I, Nenet 1 dhe 2, lidhur me vetëvendosjen, barazinë sovrane dhe zgjidhjen paqësore të mosmarrëveshjeve ndërkombëtare.

7) Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë, Përputhshmëria me të Drejtën Ndërkombëtare e Shpalljes së Njëanshme të Pavarësisë së Kosovës, Opinion Këshillëdhënës, 22 korrik 2010, Lista e Përgjithshme nr. 141.

8) Shtetet e Bashkuara të Amerikës, Kushtetuta e Shteteve të Bashkuara të Amerikës, Neni IV, Seksioni 3, Klauzolat 1 dhe 2, lidhur me pranimin e shteteve të reja në Union dhe krijimin e shteteve të reja.

9) Këshilli i Evropës, Konventa Kornizë për Mbrojtjen e Pakicave Kombëtare, Seria e Traktateve Evropiane nr. 157, Strasburg, 1 shkurt 1995.

10) Miranda Vickers, “Çështja çame: Pretendimet kombëtare dhe pronësore shqiptare në Greqi”, Südosteuropa, vëll. 51, nr. 4–6, 2002, f. 228–249. Shih gjithashtu: Eleftheria K. Manta, “Çamët e Shqipërisë dhe shteti grek (1923–1945)”, Journal of Muslim Minority Affairs, vëll. 29, nr. 4, 2009, f. 523–535.

Prishtinë,08.11.2026

Sot, më 8 Nëntor, botohet për herë të parë për publikun shqiptar një nga dëshmitë më tronditëse të luftës psikologjike dhe gjeopolitike të Ismail Qemal Vlorës: letra e tij e panjohur e 8 Nëntorit 1902, dërguar nga Londra për të birin e internuar, Mahmudin.

Fakti është që Europa njohu Ismail Qemal Vlorën përpara se të njihte Shqipërinë. Një vit pasi shtypi europian (siç dëshmon revista pariziene “Pro Armenia” në tetor 1901) denoncoi marrjen peng të familjes së tij në Arnavutqoj, dhe pasi Gjykata e Stambollit e kishte dënuar me vdekje në mungesë më 18 Maj 1901, Sulltan Abdylhamiti II priste gjunjëzimin e Themeluesit. Përgjigjja e Ismail Qemalit nuk ishte dorëzimi, por një operacion i mirëllogaritur inteligjence me mbulesë britanike.

Duke shkruar nga Londra, kryeqendra e diplomacisë globale, ai po i dërgonte Stambollit mesazhin e parë se nuk ishte një i arratisur i dëshpëruar, por një lojtar me mbrojtje ndërkombëtare:

“Londër, 8 Nëntor 1902

Drita e syve të mi, biri im Mahmud,

Nuk dua të shpreh e as të përshkruaj hidhërimin e zemrës sime, sepse kjo do të shërbente vetëm për të rënduar edhe më shumë një zemër tashmë të thyer. Megjithatë, ata që janë përfshirë në një betejë të madhe duhet ta dinë se do të përballen me vështirësi të çdo lloji. Prandaj, çfarëdo fatkeqësie që t’i godasë, duhet ta përballojnë me durim e qëndresë.

Zoti e di se çfarë ideali fisnik dhe çfarë qëllimi të lartë i shërbejmë. Ai do të na shpërblejë, sado e vonuar të jetë dita e shpërblimit. Nuk duhet të na lëshojë zemra. Shpresoj që ajo ditë të jetë afër, ndoshta shumë afër.

Tani për tani po i dërgoj dhjetë lira Zotit Firman që të t’i japë ty, do t’i marrësh. Që tani e tutje do të të dërgoj gradualisht dhe nuk do të të lë pa para. Vetëm se duhet të marrësh leje nga Zoti Firman që paratë t’i dërgohen atij.
Kam dy-tre ditë që jam në Londër; do të qëndroj ende këtu. Nga muaji i ardhshëm do të zbres poshtë drejt Egjiptit. Letrat dërgoji në Paris si më parë, aty do t’i marr unë. Qazimi është me mua tani. Të tre qëndruan në Paris. Et’hemi me Xhevdetin do të vijnë në Angli; për Tahirin të shohim ç’do të bëhet, mbase atë e sistemoj në Egjipt. Për momentin të përqafoj me gëzimin më të madh dhe të lë në ndihmën dhe mbrojtjen e Zotit, djali im.

Yt atë

Ismail Kemal”

Kjo letër është dëshmia se si një burrështetas e kthen tragjedinë familjare në akt të luftës psikologjike. Duke e ditur se letra kalonte nëpër duart e “Hafijeve” (spiunëve) osmane, këto fjalë – “ata që janë përfshirë në një betejë të madhe… duhet ta përballojnë me durim… Zoti e di se çfarë ideali fisnik dhe çfarë qëllimi të lartë i shërbejmë. Ai do të na shpërblejë, sado e vonuar të jetë dita e shpërblimit” – i adresoheshin drejtpërdrejt Abdylhamitit II: Shantazhi yt ka dështuar.

Mprehtësia qëndron te mekanizmi financiar. Ismail Qemali, duke dërguar para përmes Konsullit Britanik në Bitlis (Z. Firman), e kthen mbështetjen familjare në një operacion me mbulesë diplomatike, ku ndalimi i parave do të provokonte incident me Perandorinë Britanike.

Siç dokumenton historiani turk Ahmed Bedevi Kuran (“Historia Jonë Revolucionare dhe Xhonturqit”, 1945), posta osmane u mjaftua vetëm me kopjimin e fshehtë të letrës, pa guxuar ta bllokonte. Në të njëjtin libër, autori shkruan se Ali Kemal Beu paralajmëronte Stambollin në qershor 1901 se Ismail Qemali “po punonte më shumë për themelimin e një principate në Shqipëri sesa për një revolucion në Turqi”. Ai po përdorte lëvizjen opozitare perandorake si mburojë për të ndërkombëtarizuar çështjen shqiptare.

Ne e njohim vitin 1912 si pikënisjen e shtetit tonë, por harrojmë se “Ati i Pavarësisë” u sprovua fillimisht si lider i opozitës perandorake, duke sfiduar makinerinë më të sofistikuar të survejimit të kohës. Pavarësia e Shqipërisë nuk erdhi si fryt i heroizmit romantik, por nga pragmatizmi i një burrështetasi që diti të armatoste gjeopolitikën, të manovronte mes shërbimeve sekrete dhe t’i imponohej ekuilibrit europian, duke mbajtur mbi supe koston e tmerrshme të sakrifikimit të familjes së tij.

ALBERT HITOALIAJ

…Vijim

Kjo korrespondencë e Foreign Office-it e datave 23–27 tetor 1913 përbën një dëshmi serioze të qëndrimit britanik ndaj çështjes së Korçës gjatë përcaktimit të kufijve të shtetit shqiptar. Vlera e saj nuk qëndron vetëm në përmbajtjen e deklaratës, por edhe në nivelin institucional ku ajo u formulua. Këto dokumente përbëjnë një burim parësor me rëndësi për historinë e marrëdhënieve ndërkombëtare të Shqipërisë dhe për studimin e procesit diplomatik të përcaktimit të kufijve të saj në vitin 1913.

Referenca arkivore e dokumenteve: The National Archives (TNA), Kew, United Kingdom. Foreign Office, FO 800/103, fol. 500. “Letter from (Charles) Hubert Montgomery to Lord Stamfordham concerning Sir Edward Grey’s thanks for the letter from Colonel A. M. Murray concerning Koritza, and the agreement it should go to Albania not Greece”, 27 October 1913. [Dosja 500: Letër nga (Charles) Hubert Montgomery drejtuar Lord Stamfordham-it në lidhje me: falënderimet e Sir Edward Grey-t për letrën e kolonelit A. M. Murray mbi Korçën, si dhe dakordësinë që ajo t’i takojë Shqipërisë, e jo Greqisë].

DOKUMENTI 1

27 tetor 1913. Çështja e Korçës.

Falënderime për letrën e kolonelit Murray.  Qëndrimi i Ministrisë së Jashtme.

(Shënim A. H. : ky është shkrimi i daktilografuar mbi faqen që mbështjell dokumentet)

DOKUMENTI 2

23 tetor 1913. York Cottage, Sandringham, Norfolk.

I dashur Tyrrell, Mbreti dëshiron nga mua, që t’ju dërgoj letrën e bashkëngjitur. Autori i saj është koloneli A. M. Murray, ish-oficer i Artilerisë Mbretërore, vëllai i Sir George Murray-t. Madhëria e Tij nuk mendon se kjo është një çështje në të cilën ne mund të ndërhyjmë. Ju lutem, kthejeni letrën pasi ta keni shqyrtuar, pasi më duhet të dërgoj një përgjigje.

Me konsideratë të veçantë, Stamfordham (nënshkruar).

Sir William Tyrrell, K.C.M.G. Sekretar privat, Ministria e Jashtme, Londër.

DOKUMENTI 3

23 tetor 1913. Për Sir W. Tyrrell-in. Çështja e Korçës [Letër me shkrim dore].

Dërgohet një letër nga koloneli A. M. Murray, i cili këmbëngul që qyteti [Korça] t’i kalojë Greqisë dhe jo Shqipërisë. Kjo është praktikisht e njëjta gjë me letrën që ju është dërguar nga Sir G. Murray. Falënderojeni Lord Stamfordham-in dhe thojini se, ju kishit marrë tashmë një letër të ngjashme nëpërmjet Sir George Murray-t dhe, se, mendoni që koloneli Murray duhet të jetë keqinformuar, pasi, sipas të gjitha informacioneve që ju kanë mbërritur deri tani nga ata që kanë një përvojë të gjatë dhe njohuri të thella etnologjike për vendin, Korça është me popullsi mbizotëruese shqiptare, dhe jo greke. (Këtë ia kam treguar zotit Vansittart, i cili sugjeron këtë përgjigje.)

H. M. 24.X.13. (Shënim A. H. : shigjetë që tregon faqen tjetër të daktilografuar) shtesë.

Shkrim anash faqes, majtas: “Kështu u përgjigj: 27 tetor 1913”.

[Shënim A. H. : Inicialet H. M. qëndrojnë për (Charles) Hubert Montgomery]

DOKUMENTI 4

27 tetor 1913. KOPJE e letrës së zotit Montgomery drejtuar Lord Stamfordham-it.

I dashur Lord Stamfordham, Sir Edward Grey dëshiron t’ju falënderojë që i dhatë mundësinë të njihej me letrën e bashkëngjitur, të kolonelit Murray. Ai dëshiron t’ju bëjë të ditur se Sir George Murray i kishte dërguar tashmë një letër të ngjashme, nga vëllai i tij. Sir Edward mendon se koloneli Murray duhet të jetë keqinformuar, pasi, sipas të gjitha informacioneve që kanë mbërritur në Ministrinë e Jashtme, nga persona me përvojë të gjatë dhe me njohuri të thella etnologjike për vendin, Korça është me popullsi mbizotëruese shqiptare, dhe jo greke.

Austria dhe Italia nuk do ta pranonin në asnjë mënyrë kalimin e saj te Greqia dhe, për rrjedhojë, është pjesë e marrëveshjes ndërmjet Fuqive që ajo t’i kalojë Shqipërisë. Janina, natyrisht, do t’i kalojë Greqisë. (Nënshkruar) H. M.

JANINËS…

“Janina do t’i kalojë Greqisë”– këto pak fjalë në atë dokument diplomatik janë trishtuese. Mbyllej një epope shqiptare. Nuk ishte vetëm Korça shqiptare, por ishte edhe Janina, e konsideruar në burime të ndryshme të kohës, si kryeqyteti i Shqipërisë Jugore, sidomos në periudhën e Ali pashë Tepelenës. E ndër mend më vjen Gjoleka…

Gjyshi i Ismail Qemalit, Ismail bej Vlora, me trupat e tij, më 1823-1824 luftonte për Portën e Lartë kundër kryengritjeve në Vilajetin e Janinës, por ashtu si Ali pasha ai synonte shkëputje e pushtet autonom. Ky e mbante Zenel Gjolekën pranë vetes, si trim besnik. Në 5 janar 1829, autoritetet osmane në Janinë, në atë që u quajt “Masakra e Janinës”, vranë me tradhti Ismail bej Vlorën. Porta e Lartë, e cila ishte vënë në dijeni për aktivitetin antiosman të bejlerëve e kapedanëve shqiptarë, vendosi t’i zhdukë sa më parë ata. Kjo ishte arsyeja “Masakrës së Janinës” (5 janar 1829) dhe “Masakrës së Manastirit” (9 gusht 1830), ku me tradhti u vranë rreth 500 krerë shqiptarë antiosmanë. Zenel Gjoleka, i helmuar për vrasjen e komandantit të tij, mori hak duke vrarë Rushit pashën. Dhe kënga popullore thotë: «Gjoleka s’e turpëroi / Nxorri pallën dhe qëlloi / Selam ke nga Ismail beu…» (Xoxi 1983, f. 29).

“Sipas revistës vjetore kronikale greke «Neos kuvaras», botuar në vitin 1966 në Athinë, thuhet se Zenel Gjoleka, pasi vrau Kaftan Agasiùn turk në vitin 1830, u hodh në Himarë dhe andej shkoi në Greqi. Atje vrau një kapedan grek, pse i kishte prekur sedrën kombëtare. Për këtë akt qeveria greke e kishte burgosur (Kokalari 1979, f. 264). Zenel Gjoleka, kapedani nga Kuçi i Labërisë, ishte djalë i ri kur vrau Kaftan again brenda shtatores së tij, mes ushtarëve osmanë. Trimëria e tij u bë shpejt e njohur: «Gjoleka në Shur të Kuçe, / këmisha mbi gju hajduçe, / pallëlara me cullufe, / shytergjënd me njëzet strufe, / e mban Gjoleka mbi supe.» (Shuteriqi 1971, f. 88).

Jetoi si kryengritës maleve të Labërisë. Bashkë me Tafil Buzin, Çelo Picarin, Hodo Nivicën e Rrapo Hekalin etj., ai është nga kapedanët më zëmëdhenj që luftonin kundër Portës së Lartë. Të njëjtën trimëri tregoi edhe i biri, Myslim Gjoleka, kur luftonte kundër trupave të dërguara nga mbreti grek Jorgo, në mesin e shkurtit të vitit 1878, në mbrojtje të Lëkurësit, Sarandë. Fitorja e tij ishte e bujshme dhe mendjehollë dhe populli i ngriti këngë: «Gjoleka Jorgos i shkroi: / “Unë odat do t’i shtroj” / Jorgo qéni e besoi, / Dhe asqerët i dërgoi / Myslim trimi ja shkurtoi, / Gjak u bë ngado që shkoi, / Hajde Gjoleka i shkretë, / Ju të dy e s’ka të tretë.» (Kokalari 1979, f. 88).

E bashkë me Janinën mbetën në Greqi edhe vise të tjera dhe një pjesë e madhe e popullsisë shqiptare. Kështu ndodhi, që nga Gjolekë, ata pasardhës shqiptarë të Greqisë që mbetën në shtetin e ri grek, u shndërruan në “Gioulekas”. Ndoshta do vijë dita që dikush prej tyre të dalë këtyre anëve e të kërkojë rrënjët e fisit dhe, do të zbulojë paraardhësit e tij, – Gjolekët me emër të madh: “Ç’pate që t’u drodh mjekra / Pate frikë nga Gjon Leka? / Gjon Leka me shur’e kuq, / Fustan’e zi gjer më gjut. . .”

/Gazeta Panorama 

ALBERT HITOALIAJ

Një dëshmi arkivore britanike e 1913-s mbi qëndrimin e Foreign Office-it dhe mbi marrëveshjen e Fuqive të Mëdha për përkatësinë kombëtare shqiptare dhe territoriale të Korçës

Përcaktimi i kufijve të shtetit shqiptar në vitin 1913 ishte një ndër çështjet më të ndërlikuara të diplomacisë europiane pas Luftërave Ballkanike. Krahas interesave strategjikë të Fuqive të Mëdha dhe pretendimeve territoriale të shteteve fqinje, një vend të rëndësishëm në diskutimet diplomatike zinin përbërja etnike e popullsisë dhe përkatësia historike e territoreve të diskutueshme. Në këtë kontekst, çështja e Korçës, ashtu si e shumë viseve të tjera shqiptare, përbënte një pikë të rëndësishme të mosmarrëveshjeve shqiptaro-greke. Greqia nuk tërhiqej nga synimet e saj përvetësuese të territoreve shqiptare (me gjithë popullsinë shqiptare brenda tyre); njëlloj si sllavët për synimet në veri. Një grup prej katër dokumentesh të shkurtra, të Ministrisë së Jashtme britanike (Foreign Office), të hartuara ndërmjet 23 dhe 27 tetorit 1913 dhe të ruajtura në Arkivin Kombëtar Britanik (The National Archives), ofron dëshmi të drejtpërdrejta mbi qëndrimin e diplomacisë britanike ndaj përkatësisë etnike dhe territoriale të Korçës. Dokumentet përfshijnë korrespondencën ndërmjet sekretarit privat të mbretit britanik George V, Sir Lord Stamfordham-it; sekretarit privat të ministrit të Jashtëm Edëard Grey, Sir Ëilliam Tyrrell-it, dhe diplomatit Charles Hubert Montgomery, i cili përcillte qëndrimin e ministrit të Jashtëm britanik, Sir Edward Grey.

Rëndësia e veçantë e këtyre dokumenteve qëndron në faktin se ato nuk kufizohen në një deklarim të përgjithshëm diplomatik, por përmbajnë një vlerësim të shprehur qartë mbi karakterin etnik të Korçës. Në përgjigjen zyrtare të 27 tetorit 1913, të përgatitur në emër të Sir Edëard Grey-t, thuhet se Korça është me popullsi shqiptare dhe jo greke. Ky pohim paraqitet si përfundim i mbështetur në informacionet që Foreign Office kishte marrë nga persona me përvojë të gjatë dhe njohuri të thella etnologjike për vendin. Në të njëjtën letër theksohet se Austro-Hungaria dhe Italia kundërshtonin kalimin e Korçës te Greqia dhe se përfshirja e saj në Shqipëri ishte pjesë e marrëveshjes ndërmjet Fuqive të Mëdha.

Dokumentet përbëjnë kështu një dëshmi të rëndësishme për rindërtimin e qëndrimit britanik në procesin e përcaktimit të kufirit juglindor të Shqipërisë. Ato tregojnë se, në tetor 1913, diplomacia britanike e trajtonte përkatësinë shqiptare të Korçës si një përfundim të mbështetur në informacionet etnografike që dispononte, ndërsa përfshirjen e qytetit në shtetin shqiptar si pjesë të zgjidhjes diplomatike të arritur ndërmjet Fuqive.

PËRMBAJTJA E DOKUMENTEVE: NJË LETËR QË KËRKONTE PËRGJIGJE…

Korrespondenca fillon me letrën e 23 tetorit 1913, nëpërmjet së cilës Lord Stamfordham, sekretari privat i mbretit George V, i përcillte Sir William Tyrrell-it një letër të kolonelit A. M. Murray, ish-oficer i Artilerisë Mbretërore Britanike dhe vëlla i Sir George Murray-t. Nga dokumenti i mëpasshëm rezulton se koloneli Murray kërkonte që Korça t’i jepej Greqisë dhe jo Shqipërisë. Për këtë qëllim, ai kishte përdorur kanale të nivelit të lartë institucional, duke iu drejtuar Oborrit Mbretëror. Megjithatë, në letrën përcjellëse, Lord Stamfordham sqaronte se mbreti nuk mendonte se çështja ishte e tillë që të mundësonte ndërhyrjen e tij.

Kërkesa iu përcoll prej tij, Foreign Office-it, ku u shqyrtua në kuadër të qëndrimit të diplomacisë britanike ndaj kufijve shqiptarë. Dokumenti i tretë, një shënim i brendshëm i datës 23 tetor 1913, përmban udhëzimet për hartimin e përgjigjes. Në të përcaktohet se koloneli Murray duhej konsideruar i keqinformuar, pasi informacionet e mbledhura nga burime me përvojë dhe njohuri etnologjike e paraqisnin Korçën si shqiptare. Në këtë shënim përmendet edhe diplomati, baroni Robert Vansittart, të cilit i ishte paraqitur çështja dhe që kishte sugjeruar formulimin e përgjigjes. Prania e emrit të tij tregon se qëndrimi nuk ishte thjesht një përgjigje rutinë administrative, por ishte shqyrtuar edhe nga një funksionar tjetër i Foreign Office-it.

Në dokumentin e shkruar me dorë shfaqen gjithashtu inicialet «H. M.», të shoqëruara me datën 24 tetor 1913. Identifikimi i tyre me (Charles) Hubert Montgomery-n është i besueshëm në kontekstin e korrespondencës, dhe sipas referencës së dosjes arkivore që ia atribuon atij letrën. Por, për të qenë i sakë, ky mbetet një interpretim paleografik që kërkon krahasim me dokumente të tjera të shkruara prej tij. Korrespondenca përmbyllet me letrën e 27 tetorit 1913, të dërguar nga Charles Hubert Montgomery drejtuar Lord Stamfordham-it. Në këtë dokument përcillet qëndrimi i Sir Edward Grey-t, i cili falënderonte për dërgimin e letrës së kolonelit Murray dhe sqaronte se një kërkesë e ngjashme ishte marrë më parë nëpërmjet Sir George Murrayt. Pra, siç shihet, përgjigjja përmban dy elemente themelore: pohimin e përkatësisë shqiptare të Korçës dhe konfirmimin se, sipas marrëveshjes ndërmjet Fuqive, ajo duhej t’i kalonte Shqipërisë, ndërsa Janina Greqisë.

VLERA HISTORIKE DHE DIPLOMATIKE E KËSAJ KORRESPODENCE

Vlera kryesore e këtij grupi dokumentesh qëndron në dallimin ndërmjet pretendimit territorial dhe vlerësimit etnografik. Koloneli Murray kërkonte përfshirjen e Korçës në Greqi. Foreign Office, përkundrazi, e kundërshtonte këtë pretendim duke iu referuar informacioneve të mbledhura nga persona që njihnin vendin dhe përbërjen e tij etnike. Formulimi Korça është shqiptare është veçanërisht domethënës, sepse përbën një pohim të drejtpërdrejtë të përkatësisë shqiptare të qytetit, të shprehur në një dokument zyrtar të diplomacisë elitare britanike. Ai nuk paraqitet si opinion personal i Montgomery-t, por si qëndrim që përcillet në emër të ministrit të Jashtëm, Sir Edward Grey, bazuar te informacione ekspertësh.

Rëndësia e kësaj dëshmie shtohet nga fakti se Britania e Madhe ishte një nga gjashtë Fuqitë e Mëdha pjesëmarrëse në Konferencën e Ambasadorëve në Londër, konferencë e cila, jo vetëm që nuk u tregua e drejtë me shqiptarët, por pranoi se po sakrifikohej Shqipëria për hir të paqes e të interesave të Fuqive të Mëdha. Qëndrimi i shprehur në dokument pasqyron, për rrjedhojë, pikëpamjen e një diplomacie që merrte pjesë drejtpërdrejt në vendimmarrjen ndërkombëtare për kufijtë e Shqipërisë. Një element tjetër me rëndësi është pohimi se Austria dhe Italia nuk do të pranonin kalimin e Korçës te Greqia. Kjo dëshmon se çështja e përkatësisë territoriale të qytetit nuk ishte vetëm objekt i diskutimeve etnografike, por edhe i marrëdhënieve dhe ekuilibrave ndërmjet Fuqive të Mëdha. Përfshirja e Korçës në Shqipëri paraqitet shprehimisht edhe si pjesë e marrëveshjes ndërmjet tyre. Kjo është një dëshmi e rëndësishme e gjendjes së negociatave diplomatike në fund të tetorit 1913, megjithëse nuk duhet ngatërruar me vendosjen e menjëhershme të administrimit shqiptar në territor.

CILËT ISHIN PERSONAT E PËRFSHIRË NË KORRESPONDENCË

Le të bëjmë (për ata lexues që mund të mos i njohin) një paraqitje të emrave të cilët ishin pjesë e korrespodencës, pasi ata janë emra nga më të njohurit e diplomacisë britanike dhe asaj europiane.

Sir Edward Grey (1862–1933) ishte ministër i Jashtëm i Britanisë së Madhe gjatë viteve 1905–1916 dhe një nga figurat kryesore të diplomacisë europiane në periudhën përpara Luftës së Parë Botërore. Ai drejtoi Konferencën e Ambasadorëve në Londër, ku u trajtua edhe Çështja Shqiptare. Në dokumentet e tetorit 1913, qëndrimi mbi përkatësinë shqiptare të Korçës përcillet shprehimisht në emër të tij. Kjo i jep deklaratës peshë të veçantë institucionale.

Lord Stamfordham (Arthur John Bigge, 1849–1931) ishte sekretari privat i mbretit George V. Ai shërbente si ndërmjetës ndërmjet monarkut dhe institucioneve qeveritare. Në korrespondencën e shqyrtuar, Stamfordham-i përcolli kërkesën e kolonelit Murray, duke sqaruar se mbreti nuk parashikonte mundësinë e ndërhyrjes së tij. Roli i Stamfordham-it dëshmon qartë se pretendimi për Korçën kishte arritur deri në Oborrin Mbretëror Britanik.

Sir William Tyrrell (1866–1947) ishte diplomat britanik dhe sekretar privat i Sir Edëard Grey-t. Pozicioni i tij e vendoste në qendër të komunikimeve ndërmjet ministrit të Jashtëm dhe funksionarëve të tjerë diplomatikë. Ai ishte marrësi i letrës së Stamfordham-it dhe një nga hallkat kryesore të shqyrtimit të kërkesës së Murray-t.

Charles Hubert Montgomery (1876–1942) ishte diplomat dhe funksionar i Foreign Office-it, i lidhur me veprimtarinë e sekretariatit privat të ministrit të Jashtëm. Ai ishte autori i përgjigjes së 27 tetorit 1913 drejtuar Lord Stamfordham-it. Në këtë letër, Montgomery nuk shprehte një qëndrim të pavarur personal, por përcillte vlerësimin e Sir Edward Grey-t. Identifikimi i tij në përshkrimin arkivor si «(Charles) Hubert Montgomery» ndihmon edhe për interpretimin e mundshëm të inicialeve «H. M.» në dokumentet përgatitore.

Robert Vansittart (1881–1957) ishte diplomat britanik, i cili më vonë do të bëhej një nga funksionarët më të rëndësishëm të Foreign Office-it. Përmendja e tij në shënimin e brendshëm të 23 tetorit 1913 tregon se përgjigjja ishte konsultuar me të. Megjithatë, dokumenti dëshmon vetëm se Vansittart sugjeroi përgjigjen e propozuar; nuk provon se ai ishte autori i vlerësimit etnografik mbi Korçën.

Koloneli A. M. Murray ishte ish-oficer i Artilerisë Mbretërore Britanike dhe autori i kërkesës që Korça t’i kalonte Greqisë. Dokumentet e këtushme nuk japin hollësi të mjaftueshme për të përcaktuar motivet e tij, burimet e informacionit apo lidhjet që mund të kishte me qarqe politike greke.

Megjithatë ai është një emër i njohur për luftën që bënte në mbrojtje të idesë se epirotët janë grekë dhe përpjekjeve për të ashtuquajturin “Epiri i Veriut”. Murray, qëndroi muaj të tërë në jug të Shqipërisë. Botoi artikuj, dha edhe leksione duke mbrojtur tezat greke për shkëputjen e viseve shqiptare të jugut. Një rrëfim i gjatë i qëndrimit të tij filogrek e në mbështetje të aspiratave gllabëruese greke, përfshihet në këtë libër:

Murray, A. M. 1919. “Northern Epirus in 1913.” Ligjëratë e mbajtur në Morley Hall, më 7 janar 1913. Shtojcë në The Question of Northern Epirus at the Peace Conference, nga Nicholas J. Cassavetes dhe Carroll Neidé Broën. Neë York: Oxford University Press, American Branch, për Pan-Epirotic Union of America, Boston.

Gjatë qëndrimit të tij në Shqipëri (rrëfen në ligjëratë), si dëshmitar okular ai tregonte se myslimanë e të krishterë donin me doemos të ishin nën qeverisjen greke sepse ndiheshin mirë dhe ishin grekë të vërtetë. Vrasjet, burgosjet apo keqtrajtimet e popullsisë shqiptare të Jugut, nga ushtria greke, sipas tij ishin sajesa fantastike (Murray 1919, f. 136). Ai dëshmon se situata në Shqipëri ishte shumë e mirë: “Gjatë udhëtimit tim, u përpoqa të pyesja popullsinë myslimane të Epirit nëse kishin ndonjë ankesë ndaj autoriteteve greke, por dëgjova vetëm një. Një fshatar nga fshati Koshovicë tregoi se i kishte humbur një qen, për të cilin ishte i sigurt se ia kishte vjedhur një ushtar grek, por nuk kishte asnjë provë për të mbështetur akuzën e tij” (Murray, po aty). Kolonel A. M. Murrey, ashtu si të gjithë politikanët grekë të atyre viteve, mbështeste idenë se epirotët, pavarësisht se kishin gjuhë amtare shqipen, flisnin greqisht dhe kësisoj ndiheshin grekë: “Dhe, duke qenë se të gjithë e dinë se çfarë gjuhe flasin epirotët, – një dialekt shqiptar në shtëpi dhe gjuhën greke jashtë saj, – pyetjet e Komisionerëve [të ndarjes së kufijve] ishin të kota dhe nuk patën asnjë ndikim vendimtar, në njërin apo tjetrin drejtim, lidhur me kombësinë e njerëzve” (Murray 1919, f. 138). Mjaftojnë këto dy “argumentime” për të parë qartësisht se sa objektiv ishte ky kolonel britanik, i cili deklaronte se Gjirokastra, Saranda, Këlcyra, Përmeti, Leskoviku, Kolonja etj., e të gjitha fshatrat përreth tyre “kishin një dëshirë të fortë të bashkoheshin me Greqinë” (Murray 1919, f. 143).

Sir George Murray, vëllai i kolonelit A. M. Murray, dhe një tjetër person që përmendet në këtë korrespodencë, kishte përcjellë më parë një kërkesë të ngjashme te Sir Edëard Grey. Përfshirja e tij tregon se pretendimi i kolonelit Murray ishte paraqitur në Foreign Office nëpërmjet më shumë se një kanali komunikimi, gjë që tregon një përpjekje të tyre në favor të interesave greke.

Vijo…

/Gazeta Panorama 

Mos e harroni këtë foto!

Kujtoini ata të dy, që shihni në grafitet e murales.

I pari John F Kennedi përpara Portës së Brandenburgut më 26 Qershor 1963 kur tha: Ich bin ein Berliner! Jam një Berlinez.

I dyti Ronald Reagan, kur më 12 Qershor 1987, po përpara Portës së Brandenburgut tha: “Tear down this Wall Mr Gorbachev!” – “Rrëzoje atë Mur Z.Gorbaçov!” –

Ishin i pari Presidenti i 35-të dhe i dyti Presidenti i 40-të i SHBA.

Mrekullia ndodhi më 7 Nëntor 1989.

Rrëzimi i Murit të Berlinit!

Që na ndryshoi jetën!

U zyrtarizua me emrat e Presidentit Amerikan George W H Bush, Kancelarit gjerman Helmut Kohl dhe udhëheqësit të fundit të ish BRSS Mihajl Gorbaçovit!

Kjo është Amerika!

Mos e harroni kurrë!/ Elida Buçpapaj

https://www.zeriamerikes.com/a/berlin-wall-the-end/2506146.html

RËNIA E MURIT TË BERLINIT

Në datën 9 nëntor mbushen 25 vjet që nga rënia e Murit të Berlinit. Materiali në vazhdim analizon arsyet e rrëzimit të këtij simboli të një regjimi represiv, në prag të këtij përvjetori të rëndësishëm historik.

Historianët thonë se në vitet 1960 dhe 1970, Gjermania Perëndimore zhvilloi një ekonomi të fortë – dhe Berlini perëndimor përfitoi nga kjo begati.

Frederick Taylor, një ekspert mbi Murin e Berlinit (autor i librit Muri i Berlinit – Një botë e ndarë 1961-1989) thotë se edhe Gjermania Lindore përjetoi një lloj ngritjeje ekonomike, edhe pse jo në të njëjtin nivel si Gjermania Perëndimore:

“Midis vitit 1961 dhe atij 1973 ose 1974, standardi i jetesës dhe tregu i mallrave të konsumit brenda Gjermanisë Lindore u përmirësuan dukshëm. Kishte për shitje makina larëse, televizorë, madje edhe vetura – mund të duhej të prisje pesë vjet për një makinë, por mendoj se në vitin 1961 tre për qind e gjermano-lindorëve kishin nga një makinë, ndërsa në vitin 1975 15 për qind e tyre. Nuk ishte si në Amerikë, por ishte goxha mirë në krahasim me të shkuarën. Problemi ishte se e gjithë kjo arrihej nëpërmjet naftës dhe të lëndëve të para të subvencionuara nga Rusia.”

Në mes të viteve 1970 ndodhi kriza e naftës në Lindjen e Mesme, duke rritur në mënyrë drastike çmimin e naftës. Subvencionet nga Bashkimi Sovjetik u prenë dhe zoti Taylor thotë se udhëheqja e Gjermanisë Lindore nuk mund të siguronte më mallrat e konsumit për qytetarët e saj:

“Frutat dhe perimet e importuara, për shembull, filluan të zhdukeshin nga raftet. Nuk kishte asfalt për të rregulluar rrugët, kështu që infrastruktura rrugore u përkeqësua shumë. Ato ishin mjaft të këqija që në fillim, por u bënë shumë më keq në vitet 1970 dhe drejt viteve 1980. Ndërtesat nuk riparoheshin. Gjërat nuk mund të importoheshin mallrat luksoze për shembull mund t’i gjeje vetëm në qoftë se kishe sasi të mëdha parash të huaja, valuta të rëndësishme, si dollari apo marka gjermane, etj.”

Studiuesi Taylor dhe të tjerë thonë se në kohën kur Ronald Reagan u bë president në vitin 1980, dobësia në ushtri, por sidomos në ekonomi, e Gjermanisë Lindore dhe e të gjithë bllokut sovjetik dukej qartë.

Analistët thonë se një nga njerëzit që e ndjenin këtë dobësi dhe që e dinin se sistemi komunist duhej të ndryshonte ishte Mikhail Gorbachev, i cili u bë udhëheqës sovjetik në mars 1985.

Serge Schmemann është ish-korrespondent në Moskë dhe Bon i gazetës The New York Times:

“Sapo Gorbaçovi futi politikën e perestrojkës dhe të glaznostit, pra kur filloi të lironte gjërat, atëherë të gjitha vendet e Evropës Lindore filluan të ndjenin një lloj lëvizjeje ose nga brenda partive komuniste ose nga populli drejt udhëheqjes.”

Në Evropën Lindore, monopoli i partive komuniste në pushtet i mbajtur për dekada me radhë nga Bashkimi Sovjetik ishte gati për t’u shpërbërë. Polonia dhe Hungaria udhëhoqën lëvizjen.

Analistët thonë se viti 1989 ishte vendimtar. Historiani Frederick Taylor thotë se një vendim i Gorbaçovit pati pasoja të rëndësishme për Evropën Lindore veçanërisht për Gjermaninë e Lindjes:

“Momenti me të vërtetë i rëndësishëm në vitin 1989 erdhi në verë, kur u bë e qartë se Gorbaçovi, udhëheqësi i ri reformator i Bashkimit Sovjetik nuk ishte i gatshëm të përdorte Ushtrinë e Kuqe për të shtypur disidentët, për të shtypur protestat, për të shtypur presionin për reforma brenda Gjermanisë Lindore. Dhe ai moment, në një farë mënyre, largoi ato çerek milioni bajoneta që kishin mbajtur në jetë shtetin komunist në Gjermaninë Lindore për ato 40 vjet. Që atëherë, muri ishte drejt fundit.”

Ajo që Gorbaçov bëri, në thelb, ishte moszbatimi i “doktrinës Brezhnjev”, që thoshte se në qoftë se një vend përpiqej të shkëputej nga kontrolli sovjetik, Moska mund të ndërhynte me forcë, siç bëri në vitin 1956 në Hungari dhe në vitin 1968 në Çekosllovaki.

Analistët thonë se në momentin kur Gorbaçovi mori atë vendim, ngjarjet në Evropën Lindore dhe sidomos në Gjermaninë Lindore u përshpejtuan.

Zoti Taylor thotë se në gusht, qeveria hungareze mori vendimin e rëndësishëm të hapte kufirin e saj me Austrinë:

“Kjo nënkuptonte në fakt, se për herë të parë në pothuajse 30 vjet, gjermanolindorët mund të dilnin jashtë vendit, në një shtet aleat komunist – pra në Hungari – dhe më pas të mund të kalonin në një vend kapitalist në Austri – dhe prej andej të mund të shkonin kudo ku kishin dëshirë: mund të shkonin në Mynih, Miami, Montevideo – kudo që dëshironin. Më pas, ata që kishin mbetur në Gjermaninë Lindore filluan të protestonin dhe të kërkonin reforma, të kërkonin mundësinë për të udhëtuar ligjërisht dhe më lehtë, të kërkonin ndryshime në qeveri, fundin e zgjedhjeve të manipuluara dhe përmirësim të ekonomisë.”

Historiani thotë se, gjatë muajve shtator dhe tetor të vitit 1989, u zhvilluan protesta në të gjithë Gjermaninë Lindore. Ato ishin të qeta. Demonstratat më të mëdha u mbajtën në qytetin e Lajpcigut.

Zoti Taylor thotë se në fillim të tetorit, në atë qytet u mbajt një miting masiv. Trupa speciale parashutiste ishin të pranishme, në gatishmëri. Ata kishin leje të përdorin municion luftarak, nëse ishte e nevojshme. Historiani thotë se shefi i partisë Komuniste të Gjermanisë Lindore Erich Honecker dhe udhëheqësit e tjerë po e shikonin protestën në televizor:

“Ata duhet të vendosin se çfarë të bënin. Momenti i rëndësishëm ishte kur Honecker, anëtar i vijës së vjetër të ashpër, murmuriste “˜duhet të bëjmë diçka për këtë. Kemi gjithë këta policë dhe gjitha këto trupa aty dhe nuk po bëjmë asgjë.’ Pastaj, pak a shumë, ia tha këtë gjeneralit të ushtrisë që ndodhej në dhomë. Por gjenerali i tha: “˜Unë nuk kam për ta bërë atë gjë. Nuk do ta jap atë urdhër.’ Dhe ky ishte momenti – së bashku me kundërshtimin e Gorbaçovit për të përdorur Ushtrinë e Kuqe. Ishte e qartë se demonstratat nuk mund të ndaleshin me dhunë. Nuk do të kishte një tjetër ngjarje si ajo në sheshin Tiananmen. Duhet theksuar se Byroja Politike e Partisë Komuniste të Gjermanisë Lindore ishte një nga të paktat të Evropës Lindore që në vitin 1989 i dërgoi urime Komitetit Qendror të Partisë Komuniste Kineze, pas shtypjes së demonstratave në sheshin Tiananmen në qershor 1989.”

Brenda disa javësh Erich Honecker ishte larguar. Udhëheqja e re përgatiti rregulla moderne për të udhëtuar jashtë shtetit. Në një konferencë shtypi më 9 nëntor në Berlinin lindor, Guenter Schabowski, një anëtar i Byrosë Politike në pushtet, tha se udhëtimet private dhe dalja e përhershme nga Gjermania Lindore tani lejoheshin. I pyetur se kur do të hynte në fuqi kjo rregullore, Schabowski tha: “menjëherë, pa asnjë vonesë”:

“Shumica e njerëzve në Berlinin Lindor, sidomos në këtë moment kur çdo ditë po ndodhnin ngjarje dramatike, nuk i shikonin lajmet zyrtare të Gjermanisë Lindore, ku do të kishin parë versionin e përgatitur të këtij lajmi që kërkonte që njerëzit e interesuar të viheshin në radhë në një mënyrë të rregullt të nesërmen në zyrat lokale për pasaportë. Ata po shikonin televizionin e Gjermanisë Perëndimore që po thoshte: “muri u rrëzua, muri është i hapur”. Dhe para se ky buletin të përfundonte dhe ai ishte një buletin prej vetëm 15 minutash njerëzit filluan të mbërrinin në pikat të ndryshme kalimi në mur duke thënë ‘çfarë duhet të bëjmë për të ikur që këtu?”

Shumë shpejt mijëra gjermanolindorë u mblodhën në pika të ndryshme kontrolli. Zoti Taylor thotë se presioni i fortë në këto vendkalime kufitare ishte i papërballueshëm. Rojet nuk kishin urdhra. Më në fund, ata thanë: “Hapini portat”:

“Mijëra njerëz vërshuan në Berlinin Perëndimor dhe në këtë moment loja kishte marrë fund. Deri në fund të natës, u hapën të gjitha kalimet e tjera kufitare të murit dhe banorët e Berlinit Lindor mbushën rrugët e Berlini Perëndimor, por dhe berlinezët perëndimorë, në të vërtetë, filluan të futeshin në Berlinin Lindor, sepse tashmë mund të ktheheshin sërish pas.”

Ish-korrespondenti i New York Times-it Serge Schmemann ishte i pranishëm:

“Rreth mesnatës unë shkova tek muri dhe festa vazhdonte. Kishte njerëz që kalonin mbi mur dhe të gjithë gjermanoperëndimorët vinin me shampanjë. Ajo derdhej lumë gjithandej. Ishte një festë e shkëlqyer që vazhdoi për disa ditë me radhë. E kujtoj si një nga festimet më të gëzueshme ku kam marrë pjesë ndonjëherë. Ishte me të vërtetë një moment elektrizues.”

Si përfundim, Muri i Berlinit ra pa asnjë të shtënë arme. Siç thotë historiani britanik Frederick Taylor, në fund të 9 dhe 10 nëntorit të gjithë mendonin se çdo gjë ishte e mundur.

From the Mandate of the Specialist Chambers to the Imperative of Universal, Impartial and Non-Selective Justice

ABSTRACT

The statement by the Ambassador of the European Union to Kosovo, Dirk Schuebel, concerning the obligation to respect the current mandate of the Kosovo Specialist Chambers, brings renewed attention to an issue of particular legal, constitutional and political significance: the relationship between the Republic of Kosovo’s international obligations, state sovereignty, judicial independence and the right of democratic institutions to exercise their constitutional powers.

This analysis examines the diplomatic dimension of the Ambassador’s statement, the principles of international law, the standards of fair trial and the imperative of addressing all war crimes and post-war crimes without ethnic, political or institutional distinction.

Particular attention is given to the Military Technical Agreement of Kumanovo, the withdrawal of Serbian forces from Kosovo, international documentation concerning the continuation of Serbian intelligence activities after 1999, as well as the unresolved killings, abductions and other crimes committed during the post-war period.

The central argument of this paper is that compliance with international obligations and the demand for universal justice are not conflicting objectives. On the contrary, they should constitute two pillars of the same legal and democratic order. Justice loses its credibility when it is perceived or implemented through unequal standards, while sustainable peace cannot be achieved without fully addressing the past and establishing individual responsibility for every crime.

Keywords: Kosovo, sovereignty, European Union, Specialist Chambers, international justice, selective justice, KLA, Kumanovo Agreement, Serbian intelligence services, war crimes, international responsibility.

INTRODUCTION

Statements made by diplomatic representatives of the European Union concerning matters related to Kosovo’s constitutional order, the functioning of its institutions and its judicial system carry particular political and institutional significance. They cannot be considered outside the context of relations between Kosovo and the European Union, the country’s international obligations and the principles governing diplomatic relations.

In this context, the statement by EU Ambassador Dirk Schuebel that the current mandate of the Specialist Chambers must be respected in accordance with international obligations, judicial independence and the rule of law deserves broader legal and political examination.

The issue is not limited to compliance with the mandate of a judicial institution. It raises a more fundamental question: how should Kosovo’s international obligations be reconciled with its constitutional sovereignty, the powers of its democratic institutions and the requirement for equal justice?

At the same time, the debate surrounding the Specialist Chambers cannot be separated from Kosovo’s broader historical context. Crimes committed during the war, systematic violence against the Albanian population, the withdrawal of Serbian forces, post-war developments, political killings and unresolved cases constitute inseparable elements of the same fundamental issue: the right of victims to justice and the obligation of institutions to establish accountability.

Therefore, this analysis does not seek to challenge the principle of individual criminal responsibility, nor does it advocate immunity for any individual or particular category of persons. Rather, it seeks to examine whether international justice standards are being applied equally and whether accountability for crimes committed in Kosovo is being addressed in its full historical and legal context.

I. THE EU AMBASSADOR’S STATEMENT, KOSOVO’S SOVEREIGNTY AND THE PRINCIPLE OF NON-INTERFERENCE IN INTERNAL AFFAIRS

The statement by European Union Ambassador Dirk Schuebel that the current mandate of the Kosovo Specialist Chambers must be respected in accordance with international obligations, judicial independence and the rule of law represents an important official position of the EU concerning institutional and legal developments in Kosovo.¹

From a diplomatic perspective, the expression of such positions forms part of the functions of diplomatic representatives and the relations between the European Union and Kosovo’s institutions. Nevertheless, when diplomatic statements directly concern matters that are the subject of constitutional and parliamentary debate, the boundary between diplomatic communication and respect for the receiving state’s decision-making autonomy must be carefully examined.

The Republic of Kosovo is an independent and sovereign state, possessing its own constitutional order, democratic institutions and powers defined by its Constitution. Relations with the European Union and obligations arising from international agreements do not deprive Kosovo of its institutional sovereignty.

In this regard, the 1961 Vienna Convention on Diplomatic Relations, in Article 41, stipulates that persons enjoying diplomatic privileges and immunities have a duty to respect the laws and regulations of the receiving state and not to interfere in its internal affairs.²

This principle constitutes a fundamental element of diplomatic law and ethics. It requires relations between states to be conducted on the basis of mutual respect, sovereign equality and non-interference in matters falling within the competence of another state’s institutions.

However, a distinction must be made between expressing a diplomatic position and legally prohibited interference in internal affairs. Not every public statement by an ambassador constitutes a violation of Article 41. The legal assessment depends on the content, context and manner in which influence is exercised.

In the present case, the issue deserving consideration is whether the Ambassador’s expressed position, beyond recalling international obligations, risks being perceived as establishing in advance the limits of legislative and constitutional debate in Kosovo.

1. Constitutional Sovereignty and the Powers of the Assembly

The Constitution of the Republic of Kosovo establishes the separation of powers, the functioning of democratic institutions and the powers of the Assembly as the country’s highest legislative body.

Within this framework, the Assembly has the right to consider, propose and adopt legislative amendments within the limits of the Constitution and Kosovo’s international obligations.

This right does not constitute authorisation to interfere with judicial decision-making, nor does it permit legislation to be amended for the purpose of influencing the outcome of a specific criminal proceeding. Nevertheless, it includes the right to engage in democratic debate concerning the institutional architecture, jurisdiction, powers and functioning of judicial institutions.

In this context, the initiative to amend Law No. 05/L-053 on the Specialist Chambers and Specialist Prosecutor’s Office must be examined in accordance with the Constitution, Constitutional Amendment No. 24 and the relevant international agreements.³

Consequently, neither the adoption of a legislative initiative can automatically be considered lawful merely because it has been undertaken by the Assembly, nor can its opposition by an international institution replace constitutional review.

2. International Obligations and the Partnership with the European Union

Kosovo is obliged to respect the international agreements and commitments it has undertaken.

This obligation forms part of the state’s international credibility and its relations with strategic partners.

Nevertheless, international partnership should not be interpreted as a relinquishment of the right to parliamentary debate, constitutional oversight and democratic scrutiny of institutions.

Compliance with international obligations and the exercise of constitutional sovereignty must operate in a complementary manner.

International cooperation should be based on mutual respect, rather than creating the perception that the institutions of a sovereign state lack the space to debate their own constitutional and legal affairs.

This is the standard that should also characterise relations between Kosovo and the European Union.

II. THE PRINCIPLE OF UNIVERSALITY OF JUSTICE: JUSTICE MUST BE IMPARTIAL AND NON-SELECTIVE

International justice is founded upon universal principles, among which equality before the law, individual criminal responsibility, the presumption of innocence, the right to a fair trial and the prohibition of discrimination are of fundamental importance.

No individual may be exempted from criminal responsibility because of their political or military position or national affiliation. At the same time, no person may be considered responsible solely because of their membership in an organisation, army or political group.

These principles are fundamental to the legitimacy of every judicial proceeding.

The European Convention on Human Rights, in Article 6, guarantees the right to a fair trial, while Article 14 prohibits discrimination in the enjoyment of the rights and freedoms guaranteed by the Convention.⁴

1. Individual Responsibility, Not Collective Responsibility

One of the greatest risks in the legal treatment of armed conflicts is the transformation of individual criminal responsibility into collective responsibility.

The Kosovo Liberation Army (KLA) was an armed organisation that emerged in the context of repression, state violence and the struggle for Kosovo’s liberation.

The historical assessment of the KLA’s struggle, its liberation character and the right of the people of Kosovo to freedom and self-determination cannot be replaced by the criminal assessment of specific acts committed by individuals.

A judicial proceeding may establish the criminal responsibility of accused persons, but it cannot transform an entire people, a liberation struggle or all members of an organisation into subjects of collective responsibility.

This distinction is particularly important for preserving legal accuracy and historical truth.

2. The Specialist Chambers and the Limits of Their Jurisdiction

The Kosovo Specialist Chambers were established in 2015 on the basis of Constitutional Amendment No. 24 and Law No. 05/L-053.

Their establishment was linked to Kosovo’s international obligations and to the Parliamentary Assembly of the Council of Europe’s report, Doc. 12462, issued in 2011.³

The jurisdiction of these Chambers is defined by law and relates to specific persons, offences and periods of time.

An important distinction must therefore be made: the fact that the Specialist Chambers have jurisdiction over certain matters concerning allegations of crimes committed by KLA members does not mean that they constitute an institution with general jurisdiction over all crimes committed in Kosovo.

They were not established to prosecute every person responsible for the war in Kosovo, nor to replace all other mechanisms of international justice.

This makes the question of how responsibility for crimes committed by Serbian forces and for crimes committed after the end of the war is addressed even more important.

3. Crimes Committed by Serbian Forces and the Responsibility of Senior Officials

The documentation of the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia demonstrates that a coordinated campaign of violence, expulsions and crimes against the Albanian civilian population of Kosovo took place during 1999.

In the case of Prosecutor v. Šainović et al., on 23 January 2014, the Appeals Chamber of the Hague Tribunal upheld the convictions of four senior Serbian political, military and police officials for crimes committed in Kosovo.⁵

This judgment is particularly significant because it establishes the criminal responsibility of individuals from the highest levels of Serbian state structures for crimes committed against the Albanian population.

Therefore, the treatment of war crimes in Kosovo cannot be limited exclusively to examining allegations against members of the KLA.

Justice must also encompass the responsibility of political, military and police structures that organised, ordered, facilitated or failed to prevent crimes against civilians.

4. The Problem of Selective Justice

Concerns regarding selective justice must be examined in relation to the scale of crimes, the number of victims, institutional responsibility and the concrete results of investigations and prosecutions.

It would be inaccurate to interpret every difference in jurisdiction or in the number of judicial proceedings automatically as discrimination. Nevertheless, the existence of different jurisdictional limits does not eliminate the obligation of other institutions to investigate crimes that fall outside the jurisdiction of a particular court.

This is where the essence of the criticism lies: when criminal responsibility for one category of crimes is pursued intensively, while other serious crimes remain unresolved or are not effectively prosecuted, a serious problem of public confidence in the justice system emerges.

For victims and their families, justice cannot be a matter of political interests, ethnic affiliation or institutional priorities.

Justice cannot operate according to two different standards. It must be the same for Albanian, Serbian, Roma and all other victims, and criminal responsibility must be established on the basis of evidence and law.

III. THE KUMANOVO AGREEMENT, THE WITHDRAWAL OF SERBIAN FORCES AND ACCOUNTABILITY FOR POST-WAR CRIMES

The Military Technical Agreement of Kumanovo, signed on 9 June 1999 between representatives of NATO and the authorities of the Federal Republic of Yugoslavia and Serbia, constitutes one of the fundamental documents marking the end of the war in Kosovo.

The Agreement established the withdrawal of all Federal Republic of Yugoslavia forces from the territory of Kosovo, the cessation of hostilities and the deployment of an international security presence.⁶

The withdrawal was carried out in phases and was completed on 20 June 1999, according to the report of the United Nations Secretary-General.⁷

1. Obligations Established by the Kumanovo Agreement

The Agreement established the obligation to withdraw all Yugoslav military and police forces from Kosovo.

It also provided KFOR with the authority and capacity to undertake the necessary measures to establish and maintain a secure environment for all the people of Kosovo.

This provision was particularly important because security was not supposed to be limited merely to the cessation of hostilities. It was also intended to include the protection of the civilian population, the prevention of violence and the guarantee of freedom of movement.

2. Resolution 1244 and International Responsibility

United Nations Security Council Resolution 1244, adopted on 10 June 1999, established the international framework for the deployment of an international civil presence and an international security presence in Kosovo.⁸

On the basis of this resolution, KFOR and the United Nations Interim Administration Mission in Kosovo (UNMIK) were established.

KFOR assumed responsibility for establishing a secure environment, while UNMIK was responsible for civil administration and the development of provisional institutions.

In this context, international responsibility for Kosovo’s security was of exceptional importance.

Following the withdrawal of Serbian forces, Kosovo faced a new reality: weak institutions, the absence of consolidated security mechanisms, mass population displacement and continuing inter-ethnic and political tensions.

3. The Obligation to Protect All Citizens

The protection of the civilian population was a fundamental obligation of the international presence.

This included the protection of Albanians, Serbs, Roma and all other communities.

Crimes committed against members of any community required investigation and accountability.

Nevertheless, this obligation must also be examined in relation to crimes committed against Albanians after the end of the war, including political killings, abductions and attacks against former KLA members.

International responsibility did not end with the departure of Serbian forces. It continued for as long as international institutions retained authority and responsibility for Kosovo’s security and administration.

The end of the war did not bring the obligation to deliver justice to an end. On the contrary, it created a new obligation: to ensure that no citizen became a victim of violence, retaliation, political elimination or the activities of illegal structures.

IV. COVERT STRUCTURES OF SERBIAN INTELLIGENCE SERVICES AFTER THE WITHDRAWAL FROM KOSOVO – INTELLIGENCE NETWORKS, INFILTRATION AND THE CONTINUATION OF COVERT ACTIVITIES

One dimension that frequently receives insufficient attention in analyses of post-war Kosovo is the continuation of Serbian intelligence activities following the withdrawal of regular military and police forces in June 1999.

The withdrawal of uniformed forces did not necessarily mean the termination of all intelligence networks, operational contacts and mechanisms of influence that had been established during previous years.

To understand this dimension, it is necessary to examine the structure of the Serbian security apparatus and its activities in Kosovo before, during and after the war.

1. The Serbian Intelligence and Security Apparatus

During the years of conflict, various security structures of the Federal Republic of Yugoslavia and Serbia operated in Kosovo.

The principal institutions included:

The Serbian State Security Service, known as SDB/RDB, operating within the Ministry of Internal Affairs.
The military counterintelligence service of the Yugoslav Army.
Military intelligence structures.
Police units and other security mechanisms that had operated in Kosovo.
The Human Rights Watch report Under Orders: War Crimes in Kosovo, published on 26 October 2001, describes the structure of the Serbian security apparatus, the organisation of the Ministry of Internal Affairs and the network of the State Security Service in Kosovo.⁹

The report refers to regional service centres in Pristina, Prizren and Gjilan, as well as the network of operatives and informants established before and during the war.

This is important for understanding that the Serbian security apparatus did not operate solely through uniformed units, but also through intelligence structures and local contacts.

2. Residual Covert Structures – The Phenomenon Known as “Spavači”

In intelligence terminology, the Serbian term “spavači” refers to agents or covert elements that remain inactive for certain periods, while the expression “spavaća pozadina” refers to covert support networks.

In the context of post-war Kosovo, this phenomenon should be examined in relation to Serbian intelligence structures, local networks and individuals who continued to appear in international documentation after the withdrawal of regular forces.

Concrete evidence concerning this issue can be found in the International Crisis Group report Violence in Kosovo: Who’s Killing Whom?, dated 2 November 1999.¹⁰

According to this report, slightly more than one month after the withdrawal of Serbian forces, KFOR had expelled six Serbian nationals identified as members of Belgrade’s intelligence services, who were in possession of signalling equipment.

The report also addresses concerns regarding the infiltration of Serbian intelligence elements into northern Kosovo, the collection of information concerning NATO’s presence and activities that could influence the destabilisation of the security situation.

These findings are particularly significant because they demonstrate that, even after the withdrawal of regular forces, activities linked to Belgrade’s intelligence services remained a concrete concern for international security mechanisms.

3. Intelligence Gathering and the Preservation of Influence in Kosovo

One of the important dimensions of intelligence activity was the preservation of knowledge concerning political, institutional and security developments in Kosovo.

International reports from the period document the existence of Serbian intelligence networks and concerns regarding the continuation of their influence.

In this context, particular importance was attached to:

Information concerning political and institutional developments.
Monitoring changes within security structures.
Following developments involving former KLA structures.
Gathering information concerning NATO’s presence and activities.
Maintaining previous contacts and local connections on the ground.
These elements should be analysed within the framework of Belgrade’s efforts to preserve its political and intelligence influence over developments in Kosovo after 1999.

4. Local Networks and the Continuity of Intelligence Structures

The Human Rights Watch report demonstrates that the Serbian State Security Service had used an extensive network of informants and organised its activities through regional centres.

This documentation is important because it identifies an intelligence system that did not depend exclusively on the physical presence of official service personnel.

During the post-war period, the continuation of previous contacts, local connections and the influence of Serbian security structures constituted important issues for Kosovo’s stability.

Particular attention should also be given to northern Kosovo, especially Mitrovica and the surrounding municipalities, where political and security developments after 1999 were characterised by continuing tensions and considerable influence from Belgrade.

5. Infiltration and Influence on the Security Situation

The November 1999 International Crisis Group report documents the concerns of international mechanisms regarding the infiltration of elements linked to Serbian services and activities that could affect Kosovo’s security.

These developments must be analysed within the broader context of the post-war security situation.

At a time when local institutions had not yet developed consolidated capacities and KFOR and UNMIK maintained primary responsibility for security and administration, the activities of covert intelligence networks represented a serious institutional challenge.

This issue also assumes significance in relation to Serbia’s efforts to preserve its influence over political and security developments, particularly in areas where parallel structures and direct links with Belgrade’s institutions continued to exist.

6. Opening the Archives and Establishing the Activities of Serbian Intelligence Services

One of the most important issues in establishing the truth about the past is access to the archives of Serbian intelligence services.

Documentation belonging to intelligence and military counterintelligence services could be particularly important in understanding the organisation, activities and continuity of security structures in Kosovo.

For this reason, opening the relevant archives and ensuring international cooperation in obtaining historical documentation should form part of efforts to establish the truth about the past.

This is not merely a matter of Kosovo’s historical interest. It is an issue of justice, transparency and international accountability.

The withdrawal of regular Serbian forces from Kosovo in June 1999 must not be confused with the termination of every form of intelligence activity and influence exercised by Belgrade’s security structures. International documentation demonstrates that such activities remained a concrete concern even after the establishment of the international presence.

V. VIOLENCE, INSECURITY AND ACCOUNTABILITY AFTER THE END OF THE WAR

The end of the war in June 1999 did not mark the end of violence in Kosovo.

On the contrary, the immediate post-war period was characterised by a serious security situation involving killings, abductions, population displacement, attacks on property and continuing political and inter-ethnic tensions.

This period requires particular analysis because responsibility for security and public order rested with international mechanisms.

1. Violence Following KFOR’s Deployment

The Human Rights Watch report Under Orders: War Crimes in Kosovo documents a considerable number of abuses and crimes committed after 12 June 1999.

The report addresses killings, abductions, torture, expulsions and violence against non-Albanian communities. It also documents violence against Albanians accused of collaborating with Serbian authorities and attacks of a political nature.¹¹

These findings demonstrate the complexity of the post-war security situation.

Nevertheless, the analysis of this period should not be limited to only one dimension of violence. It must also encompass the killings of former KLA members, political representatives and other individuals, some of which were suspected of having political motives.

2. The Responsibility of UNMIK and KFOR

Resolution 1244 assigned the international presence significant responsibilities for the security and administration of Kosovo.

Within this framework, KFOR was responsible for establishing a secure environment, while UNMIK was tasked with developing mechanisms for public order, policing and justice.

Nevertheless, reports by international organisations identified considerable difficulties in guaranteeing security, a lack of police capacity and delays in establishing a functioning justice system.

Human Rights Watch assessed that the international community’s slow response to post-war violence contributed to the creation of an atmosphere of impunity.¹²

This issue deserves particular examination because international responsibility for security was not merely political or symbolic; it was directly connected to the mandates of the institutions deployed in Kosovo.

3. The Absence of Justice and Problems with Investigations

One of the most serious problems during the post-war period was the difficulty of identifying and prosecuting those responsible for crimes.

In many cases, investigations failed to produce concrete results, while the victims’ families remained without answers.

The absence of a consolidated justice system, difficulties in gathering evidence, the intimidation of witnesses and insufficient institutional capacities contributed to the continuation of impunity.

This situation affected all communities, but it also had particular consequences for Albanians who became victims of political killings and post-war violence.

4. Historical and Institutional Responsibility

An assessment of the post-war period requires that responsibility for security not be separated from responsibility for justice.

International institutions were not only obliged to prevent violence, but also to establish mechanisms capable of ensuring effective investigations and the punishment of perpetrators.

For this reason, the analysis of this period must also address the question of how effective international mechanisms were in investigating political killings, abductions and other serious crimes.

Peace cannot be measured solely by the absence of armed conflict. It must also be measured by citizens’ security, the functioning of justice and the ability of institutions to protect human life and dignity.

VI. POLITICAL KILLINGS AND THE KILLINGS OF FORMER KLA MEMBERS AFTER THE END OF THE WAR

One of the most sensitive and still unresolved chapters in Kosovo’s post-war history concerns the wave of political killings, assassination attempts, abductions and murders targeting former commanders, soldiers and members of the Kosovo Liberation Army.

Following the end of the war in June 1999, Kosovo entered a complex period of political and institutional transformation. While local institutions were still in the process of consolidation, primary responsibility for security and public order rested with the international presence, within the framework established by United Nations Security Council Resolution 1244.

Nevertheless, the post-war period was characterised by a considerable number of killings, assassination attempts and acts of violence affecting political figures, institutional representatives, former commanders, former KLA members and other individuals involved in Kosovo’s public life.

1. The Scale of Political Violence and the Killings of Former KLA Members

The Human Rights Watch report Under Orders: War Crimes in Kosovo (2001) documents that the period following the end of the war was characterised by killings of political figures, attacks against former KLA members and assaults targeting individuals involved in Kosovo’s political life.

A specific figure cited in this report, based on reporting by The New York Times, indicates that 23 KLA members were killed between June 1999 and May 2000. This figure provides a documented indication of the scale of violence against former members of the organisation during the first months following the end of the war.¹³

Nevertheless, this does not represent the total number of political killings, nor the total number of all former KLA members killed during the post-war period.

International reports from this period also identify the continuation of attacks against representatives of political parties, former wartime structures and individuals with influence in public life.

The scale of this phenomenon requires a comprehensive historical, institutional and legal examination, including all documented cases and the status of the respective investigations.

2. Political Killings and the Climate of Insecurity

The killings of individuals involved in Kosovo’s political and institutional life created an atmosphere of insecurity and affected the process of democratic consolidation.

Violence against political representatives, activists and former KLA members cannot be separated from the context of the post-war transition, when Kosovo was moving from wartime organisation towards political pluralism and the establishment of democratic institutions.

During this period, killings and assassination attempts targeting individuals with political and institutional influence created an atmosphere of fear and insecurity, undermining citizens’ confidence in law enforcement and justice mechanisms.

Every killing involving suspected political motives should have been treated with the utmost seriousness by the responsible security and judicial mechanisms.

3. The Responsibility of International Mechanisms

During the post-war period, KFOR and UNMIK had internationally defined responsibilities for security, public order and the administration of Kosovo.

Therefore, an assessment of this period cannot be limited solely to identifying crimes and potential perpetrators. It must also include an examination of the effectiveness of international mechanisms in preventing violence, investigating killings and identifying those responsible.

The absence of comprehensive results in a number of cases and the continuation of impunity have left profound consequences for the confidence of victims’ families in justice institutions.

This raises an important issue of institutional responsibility: to what extent were the powers and international mechanisms available at the time actually used to establish the truth about these crimes?

4. The Security Dimension and the Activities of Serbian Structures

In assessing post-war violence, the broader security context must also be taken into account, including international documentation concerning the continuation of Serbian intelligence activities following the withdrawal of regular forces.

International reports from the period identified concrete concerns regarding the presence of elements linked to Belgrade’s intelligence services, their networks of contacts and their efforts to preserve influence over developments in Kosovo.

These findings constitute an important part of the historical and security context in which many post-war crimes occurred.

For this reason, documentation belonging to Serbian intelligence services, security archives and international cooperation in obtaining historical evidence should have particular importance in efforts to establish the truth about unresolved cases.

5. The Right of Families to Truth and Justice

More than two decades later, the families of many victims continue to seek answers concerning the circumstances of the killings, the perpetrators and the motives behind these crimes.

The right to truth is an important component of transitional justice and of the obligation of institutions to investigate serious human rights violations.

The clarification of these cases must not depend on the political, national or institutional affiliation of the victims.

Every unresolved case deserves a professional investigation, while every family has the right to demand justice and institutional accountability.

The history of post-war Kosovo cannot be considered fully documented as long as a considerable number of political killings and killings of former KLA members remain without definitive answers.

Justice for the victims of the war cannot be separated from justice for the victims of the post-war period. Both form part of the same historical, legal and moral responsibility.

CONCLUSIONS

The statement by the Ambassador of the European Union to Kosovo, Dirk Schuebel, concerning respect for the current mandate of the Specialist Chambers must be examined within the framework of the relationship between international obligations, constitutional sovereignty and the principles of justice.

Kosovo is obliged to respect its international commitments and guarantee judicial independence. However, this obligation cannot be interpreted as restricting the right of democratic institutions to engage in constitutional and legal debate within the scope of their powers.

At the same time, no criticism of the Specialist Chambers should turn into a denial of individual criminal responsibility. Responsibility must be established on the basis of evidence, fair trial standards and applicable law.

Nevertheless, justice for Kosovo cannot be understood solely through one judicial proceeding or through only one category of crimes.

It must encompass the entire history of the conflict and its consequences: crimes committed by Serbian forces against the Albanian population, individual responsibility for crimes committed by KLA members, post-war violence, political killings and unresolved cases.

The judgments of the Hague Tribunal against senior Serbian officials for crimes committed in Kosovo demonstrate that criminal responsibility must also extend to the highest levels of state structures whenever the evidence establishes such responsibility.

Likewise, international documentation concerning the activities of Serbian intelligence structures after 1999 and reports of post-war political killings demonstrate the importance of adopting a broader approach to establishing the truth about the past.

In this regard, opening the archives of Serbian intelligence services, investigating unresolved cases and ensuring international cooperation in documenting crimes must form part of the agenda for justice and sustainable reconciliation.

The European Union and international partners have an important role to play in this process. However, their credibility cannot be built solely upon the demand that Kosovo respect its own obligations. It must also rest upon the application of equal standards of justice, the equal treatment of victims and support for efforts to establish the truth about all crimes.

Kosovo is not seeking privileges or immunity for anyone. It is not demanding that crimes committed by KLA members remain uninvestigated. It is demanding that no crime be excluded from the attention of justice and that no victim be treated as less important because of their national or political affiliation.

This is the distinction between genuine justice and justice perceived as selective.

POSITION
WE STAND FOR JUSTICE, BUT NOT FOR SELECTIVE JUSTICE

We stand for the investigation and punishment of every crime, regardless of who committed it. We stand for individual responsibility, not collective guilt. We stand for judicial independence, but also for transparency, accountability and the equal application of international standards.

Justice cannot be demanded exclusively for the victims of one side while crimes committed against other victims remain without answers.

Unconditional respect for international institutions cannot be demanded without simultaneously requiring those institutions to account for their results, limitations and responsibilities.

Sustainable peace cannot be built upon forgetfulness, unequal treatment of victims or the absence of accountability for unresolved crimes.

Justice is neither an instrument of politics nor a tool of diplomatic pressure. It is a universal principle that must be applied without distinction and without double standards.

Kosovo has the right to demand full, impartial and universal justice. This is not a demand directed against the European Union or its international partners. It is a demand for respect for the very legal and democratic values upon which they themselves base their legitimacy.

FOOTNOTES

1. European External Action Service (EEAS), Press Remarks by the EU Ambassador in Kosovo, Dirk Schuebel, at a Joint Press Conference on the European Commission’s 2026 Kosovo Report, 4 November 2026.

2. Vienna Convention on Diplomatic Relations, 18 April 1961, Article 41.

3. Republic of Kosovo, Constitution of the Republic of Kosovo, 2008, Amendment No. 24 and Article 162; Law No. 05/L-053 on the Specialist Chambers and Specialist Prosecutor’s Office, 2015; Parliamentary Assembly of the Council of Europe, Doc. 12462, 7 January 2011.

4. Council of Europe, European Convention on Human Rights, Rome, 4 November 1950, Articles 6 and 14.

5. International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY), Prosecutor v. Nikola Šainović et al., Case No. IT-05-87-A, Appeals Judgment, 23 January 2014.

6. NATO and the Federal Republic of Yugoslavia, Military Technical Agreement, Kumanovo, 9 June 1999.

7. United Nations Security Council, Report of the Secretary-General on the United Nations Interim Administration Mission in Kosovo, S/1999/779, 12 July 1999.

8. United Nations Security Council, Resolution 1244 (1999), S/RES/1244, 10 June 1999.

9. Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, 26 October 2001, Chapter III, “Forces of the Conflict”.

10. International Crisis Group, Violence in Kosovo: Who’s Killing Whom?, Balkans Report No. 78, 2 November 1999, p. 8.

11. Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, 26 October 2001, Chapter XVII, “Abuses After June 12, 1999”.

12. Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, 26 October 2001, section addressing the international community’s response to post-war violence.

13. Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, 26 October 2001, Chapter XVII, pp. 468–469. Referring to reporting by The New York Times, the report indicates that 23 KLA members were killed between June 1999 and May 2000.

II. BIBLIOGRAPHY

A. Legal and International Documents

1. Republic of Kosovo, Constitution of the Republic of Kosovo, 2008, as amended.

2. Vienna Convention on Diplomatic Relations, 18 April 1961.

3. European Convention on Human Rights, 4 November 1950.

4. Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide, 9 December 1948.

5. United Nations Security Council, Resolution 1244 (1999), S/RES/1244, 10 June 1999.

6. NATO and the Federal Republic of Yugoslavia, Military Technical Agreement, Kumanovo, 9 June 1999.

7. Republic of Kosovo, Law No. 05/L-053 on the Specialist Chambers and Specialist Prosecutor’s Office, 2015.

8. Parliamentary Assembly of the Council of Europe, Inhuman Treatment of People and Illicit Trafficking in Human Organs in Kosovo, Doc. 12462, 7 January 2011.

B. Judicial Decisions

1. International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY), Prosecutor v. Nikola Šainović et al., Case No. IT-05-87-A, Appeals Judgment, 23 January 2014.

2. Kosovo Specialist Chambers, Specialist Prosecutor v. Hashim Thaçi et al., Case No. KSC-BC-2020-06, Trial Judgment, 16 September 2026.

C. International Reports and Studies

1. Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, 26 October 2001.

2. International Crisis Group, Violence in Kosovo: Who’s Killing Whom?, Balkans Report No. 78, 2 November 1999.

3. International Crisis Group, What Happened to the KLA?, Balkans Report No. 88, 3 March 2000.

4. OSCE/ODIHR, Kosovo/Kosova: As Seen, As Told, 1999.

5. United Nations Secretary-General, Report on the United Nations Interim Administration Mission in Kosovo, S/1999/779, 12 July 1999.

6. European External Action Service (EEAS), Press Remarks by EU Ambassador Dirk Schuebel on the European Commission’s 2026 Kosovo Report, 4 November 2026.

Prishtina,05.11.2026

Nga mandati i Gjykatës Speciale te domosdoshmëria e drejtësisë universale, të paanshme dhe jo selektive.

PËRMBLEDHJE (ABSTRACT)

Deklarata e ambasadorit të Bashkimit Evropian në Kosovë, Dirk Schuebel, lidhur me respektimin e mandatit aktual të Dhomave të Specializuara të Kosovës, rikthen në vëmendje një çështje me rëndësi të veçantë juridike, kushtetuese dhe politike: raportin ndërmjet detyrimeve ndërkombëtare të Republikës së Kosovës, sovranitetit shtetëror, pavarësisë së gjyqësorit dhe të drejtës së institucioneve demokratike për të ushtruar kompetencat e tyre kushtetuese.

Kjo analizë shqyrton dimensionin diplomatik të deklaratës së ambasadorit, parimet e së drejtës ndërkombëtare, standardet e gjykimit të paanshëm dhe domosdoshmërinë e trajtimit të të gjitha krimeve të luftës dhe të pasluftës pa dallime etnike, politike apo institucionale.

Vëmendje e veçantë i kushtohet Marrëveshjes Ushtarako-Teknike të Kumanovës, tërheqjes së forcave serbe nga Kosova, dokumentacionit ndërkombëtar për vazhdimësinë e veprimtarisë informative serbe pas vitit 1999, si dhe vrasjeve, rrëmbimeve dhe krimeve të pazbardhura të periudhës së pasluftës.

Teza qendrore e këtij punimi është se respektimi i detyrimeve ndërkombëtare dhe kërkesa për drejtësi universale nuk janë objektiva kundërshtues. Përkundrazi, ato duhet të përbëjnë dy shtylla të së njëjtës renditje juridike dhe demokratike. Drejtësia humbet besueshmërinë kur perceptohet ose zbatohet përmes standardeve të pabarabarta, ndërsa paqja e qëndrueshme nuk mund të ndërtohet pa trajtimin e plotë të së kaluarës dhe përgjegjësinë individuale për çdo krim.

Fjalët kyçe: Kosova, sovraniteti, Bashkimi Evropian, Gjykata Speciale, drejtësia ndërkombëtare, drejtësia selektive, UÇK-ja, Marrëveshja e Kumanovës, shërbimet sekrete serbe, krimet e luftës, përgjegjësia ndërkombëtare.

HYRJE

Deklaratat e përfaqësuesve diplomatikë të Bashkimit Evropian për çështje që lidhen me rendin kushtetues, funksionimin e institucioneve dhe sistemin e drejtësisë në Kosovë kanë rëndësi të veçantë politike dhe institucionale. Ato nuk mund të trajtohen jashtë kontekstit të marrëdhënieve ndërmjet Kosovës dhe Bashkimit Evropian, të detyrimeve ndërkombëtare të vendit dhe të parimeve që rregullojnë marrëdhëniet diplomatike.

Në këtë kontekst, deklarata e ambasadorit të BE-së, Dirk Schuebel, se mandati aktual i Dhomave të Specializuara duhet të respektohet në përputhje me detyrimet ndërkombëtare, pavarësinë e gjyqësorit dhe sundimin e ligjit, meriton një shqyrtim më të gjerë juridik dhe politik.

Çështja nuk qëndron vetëm te respektimi i mandatit të një institucioni gjyqësor. Ajo prek një pyetje më themelore: si duhet të harmonizohen detyrimet ndërkombëtare të Kosovës me sovranitetin e saj kushtetues, kompetencat e institucioneve demokratike dhe kërkesën për drejtësi të barabartë?

Në të njëjtën kohë, debati mbi Gjykatën Speciale nuk mund të shkëputet nga konteksti më i gjerë historik i Kosovës. Krimet e kryera gjatë luftës, dhuna sistematike ndaj popullsisë shqiptare, tërheqja e forcave serbe, zhvillimet e pasluftës, vrasjet politike dhe rastet e pazbardhura përbëjnë pjesë të pandashme të së njëjtës çështje: të drejtën e viktimave për drejtësi dhe detyrimin e institucioneve për të vendosur përgjegjësi.

Prandaj, kjo analizë nuk synon të vërë në pikëpyetje parimin e përgjegjësisë penale individuale dhe as të kërkojë imunitet për ndonjë person apo kategori të caktuar. Ajo synon të shqyrtojë nëse standardet e drejtësisë ndërkombëtare po zbatohen në mënyrë të barabartë dhe nëse përgjegjësia për krimet e kryera në Kosovë po trajtohet në tërësinë e saj historike dhe juridike.

I. DEKLARATA E AMBASADORIT TË BE-SË, SOVRANITETI I KOSOVËS DHE PARIMI I MOSNDËRHYRJES NË ÇËSHTJET E BRENDSHME

Deklarata e ambasadorit të Bashkimit Evropian, Dirk Schuebel, se mandati aktual i Dhomave të Specializuara të Kosovës duhet të respektohet në përputhje me detyrimet ndërkombëtare, pavarësinë e gjyqësorit dhe sundimin e ligjit, përfaqëson një qëndrim zyrtar të rëndësishëm të BE-së lidhur me zhvillimet institucionale dhe juridike në Kosovë.¹

Në aspektin diplomatik, shprehja e qëndrimeve të tilla është pjesë e funksionit të përfaqësuesve diplomatikë dhe e marrëdhënieve ndërmjet Bashkimit Evropian dhe institucioneve të Kosovës. Megjithatë, kur deklaratat diplomatike lidhen drejtpërdrejt me çështje që janë objekt i debatit kushtetues dhe parlamentar, është e nevojshme të shqyrtohet me kujdes kufiri ndërmjet komunikimit diplomatik dhe respektimit të autonomisë vendimmarrëse të institucioneve të shtetit pranues.

Republika e Kosovës është shtet i pavarur dhe sovran, me rendin e vet kushtetues, institucionet demokratike dhe kompetencat e përcaktuara me Kushtetutë. Marrëdhëniet me Bashkimin Evropian dhe detyrimet që rrjedhin nga marrëveshjet ndërkombëtare nuk e zhveshin Kosovën nga sovraniteti i saj institucional.

Në këtë drejtim, Konventa e Vjenës për Marrëdhëniet Diplomatike e vitit 1961, në nenin 41, përcakton se personat që gëzojnë privilegje dhe imunitete diplomatike kanë detyrimin të respektojnë ligjet dhe rregulloret e shtetit pranues dhe të mos ndërhyjnë në punët e tij të brendshme.²

Ky parim është pjesë themelore e etikës dhe së drejtës diplomatike. Ai kërkon që marrëdhëniet ndërmjet shteteve të zhvillohen mbi bazën e respektit të ndërsjellë, barazisë sovrane dhe mosndërhyrjes në kompetencat që u takojnë institucioneve të shtetit tjetër.

Megjithatë, duhet bërë dallimi ndërmjet shprehjes së një qëndrimi diplomatik dhe ndërhyrjes juridikisht të ndaluar në punët e brendshme. Jo çdo deklaratë publike e një ambasadori përbën shkelje të nenit 41. Vlerësimi juridik varet nga përmbajtja, konteksti dhe mënyra e ushtrimit të ndikimit.

Në rastin konkret, çështja që meriton shqyrtim është nëse qëndrimi i shprehur nga ambasadori, përtej rikujtimit të detyrimeve ndërkombëtare, rrezikon të perceptohet si përcaktim paraprak i kufijve të debatit legjislativ dhe kushtetues në Kosovë.

1. Sovraniteti kushtetues dhe kompetencat e Kuvendit

Kushtetuta e Republikës së Kosovës përcakton ndarjen e pushteteve, funksionimin e institucioneve demokratike dhe kompetencat e Kuvendit si organi më i lartë ligjvënës i vendit.

Në këtë kuadër, Kuvendi ka të drejtën të shqyrtojë, propozojë dhe miratojë ndryshime ligjore brenda kufijve kushtetues dhe të detyrimeve ndërkombëtare të Kosovës.

Kjo e drejtë nuk përbën autorizim për ndërhyrje në vendimmarrjen gjyqësore dhe as për ndryshimin e ligjit me qëllim të ndikimit në rezultatin e një procesi konkret penal. Megjithatë, ajo përfshin të drejtën për të zhvilluar debat demokratik mbi arkitekturën institucionale, juridiksionin, kompetencat dhe funksionimin e institucioneve të drejtësisë.

Në këtë kontekst, iniciativa për ndryshimin e Ligjit nr. 05/L-053 për Dhomat e Specializuara dhe Zyrën e Prokurorit të Specializuar duhet të shqyrtohet në përputhje me Kushtetutën, Amendamentin nr. 24 dhe marrëveshjet përkatëse ndërkombëtare.³

Prandaj, as miratimi i një nisme ligjore nuk mund të konsiderohet automatikisht i ligjshëm vetëm për shkak se është ndërmarrë nga Kuvendi, as kundërshtimi i saj nga një institucion ndërkombëtar nuk mund të zëvendësojë shqyrtimin kushtetues.

2. Detyrimet ndërkombëtare dhe partneriteti me Bashkimin Evropian

Kosova ka detyrimin të respektojë marrëveshjet dhe zotimet ndërkombëtare që ka marrë përsipër.

Ky detyrim është pjesë e besueshmërisë ndërkombëtare të shtetit dhe e marrëdhënieve të tij me partnerët strategjikë.

Megjithatë, partneriteti ndërkombëtar nuk duhet të interpretohet si heqje dorë nga e drejta për debat parlamentar, kontroll kushtetues dhe shqyrtim demokratik të institucioneve.

Respektimi i detyrimeve ndërkombëtare dhe ushtrimi i sovranitetit kushtetues duhet të funksionojnë në mënyrë plotësuese.

Bashkëpunimi ndërkombëtar duhet të mbështetet në respektin e ndërsjellë, jo në krijimin e perceptimit se institucionet e një shteti sovran nuk kanë hapësirë për të debatuar mbi çështjet e tyre kushtetuese dhe ligjore.

Ky është standardi që duhet të karakterizojë edhe marrëdhëniet ndërmjet Kosovës dhe Bashkimit Evropian.

II. PARIMI I UNIVERSALITETIT TË DREJTËSISË: GJYKIMI DUHET TË JETË I PAANSHËM DHE JO SELEKTIV

Drejtësia ndërkombëtare mbështetet në parime universale, ndër të cilat rëndësi themelore kanë barazia para ligjit, përgjegjësia individuale penale, prezumimi i pafajësisë, gjykimi i drejtë dhe ndalimi i diskriminimit.

Asnjë individ nuk mund të përjashtohet nga përgjegjësia penale për shkak të pozitës politike, ushtarake apo përkatësisë kombëtare. Në të njëjtën kohë, askush nuk mund të trajtohet si përgjegjës vetëm për shkak të përkatësisë në një organizatë, ushtri apo grup politik.

Këto parime janë themelore për legjitimitetin e çdo procesi gjyqësor.

Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut, në nenin 6, garanton të drejtën për një gjykim të drejtë, ndërsa neni 14 ndalon diskriminimin në gëzimin e të drejtave dhe lirive të garantuara me Konventë.⁴

1. Përgjegjësia individuale dhe jo kolektive

Një prej rreziqeve më të mëdha në trajtimin juridik të konflikteve të armatosura është përgjithësimi i përgjegjësisë individuale në përgjegjësi kolektive.

Ushtria Çlirimtare e Kosovës ishte një organizim i armatosur që u shfaq në kontekstin e represionit, dhunës shtetërore dhe luftës për çlirimin e Kosovës.

Vlerësimi historik i luftës së UÇK-së, karakteri i saj çlirimtar dhe e drejta e popullit të Kosovës për liri e vetëvendosje nuk mund të zëvendësohen me vlerësimin penal të veprimeve konkrete të individëve.

Një proces gjyqësor mund të përcaktojë përgjegjësinë penale të personave të akuzuar, por nuk mund ta shndërrojë një popull, një luftë çlirimtare apo të gjithë pjesëtarët e një organizate në subjekt të përgjegjësisë kolektive.

Ky dallim është veçanërisht i rëndësishëm për ruajtjen e saktësisë juridike dhe të së vërtetës historike.

2. Gjykata Speciale dhe kufijtë e juridiksionit të saj

Dhomat e Specializuara të Kosovës u krijuan në vitin 2015, në bazë të Amendamentit nr. 24 të Kushtetutës dhe Ligjit nr. 05/L-053.

Themelimi i tyre u lidh me detyrimet ndërkombëtare të Kosovës dhe me raportin e Asamblesë Parlamentare të Këshillit të Evropës, Doc. 12462, të vitit 2011.³

Juridiksioni i kësaj gjykate është i përcaktuar me ligj dhe lidhet me persona, vepra dhe periudha të caktuara kohore.

Prandaj, duhet bërë një dallim i rëndësishëm: fakti që Dhomat e Specializuara kanë juridiksion mbi çështje të caktuara që lidhen me pretendimet për krime të pjesëtarëve të UÇK-së nuk do të thotë se ato janë institucion me juridiksion të përgjithshëm për të gjitha krimet e kryera në Kosovë.

Ato nuk janë krijuar për të gjykuar të gjithë përgjegjësit e luftës në Kosovë dhe as për të zëvendësuar të gjitha mekanizmat e tjerë të drejtësisë ndërkombëtare.

Kjo e bën edhe më të rëndësishme pyetjen mbi mënyrën se si trajtohet përgjegjësia për krimet e forcave serbe dhe për krimet e kryera pas përfundimit të luftës.

3. Krimet e forcave serbe dhe përgjegjësia e zyrtarëve të lartë

Dokumentacioni i Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë dëshmon për një fushatë të organizuar të dhunës, dëbimeve dhe krimeve kundër popullsisë civile shqiptare të Kosovës gjatë vitit 1999.

Në çështjen Prokurori kundër Šainović dhe të tjerëve, Dhoma e Apelit e Tribunalit të Hagës, më 23 janar 2014, konfirmoi dënimet ndaj katër zyrtarëve të lartë politikë, ushtarakë dhe policorë serbë për krime të kryera në Kosovë.⁵

Ky aktgjykim ka rëndësi të veçantë sepse vërteton përgjegjësinë penale të individëve nga nivelet e larta të strukturave shtetërore serbe për krimet e kryera kundër popullsisë shqiptare.

Prandaj, trajtimi i krimeve të luftës në Kosovë nuk mund të kufizohet vetëm në shqyrtimin e pretendimeve ndaj pjesëtarëve të UÇK-së.

Drejtësia duhet të përfshijë edhe përgjegjësinë e strukturave politike, ushtarake dhe policore që organizuan, urdhëruan, mundësuan ose nuk parandaluan krimet kundër civilëve.

4. Problemi i drejtësisë selektive

Shqetësimi për drejtësinë selektive duhet të shqyrtohet në raport me përmasat e krimeve, numrin e viktimave, përgjegjësinë institucionale dhe rezultatet konkrete të hetimeve dhe gjykimeve.

Nuk është e saktë që çdo dallim në juridiksion ose në numrin e proceseve gjyqësore të interpretohet automatikisht si diskriminim. Megjithatë, ekzistenca e kufijve të ndryshëm të juridiksionit nuk e eliminon detyrimin e institucioneve të tjera për të hetuar krimet që mbeten jashtë kompetencave të një gjykate të caktuar.

Në këtë pikë qëndron thelbi i kritikës: kur përgjegjësia penale për një kategori krimesh ndiqet në mënyrë intensive, ndërsa krime të tjera të rënda mbeten të pazbardhura ose pa ndjekje efektive, krijohet një problem serioz i besimit në sistemin e drejtësisë.

Për viktimat dhe familjet e tyre, drejtësia nuk mund të jetë çështje e interesave politike, përkatësisë etnike apo prioriteteve institucionale.

Drejtësia nuk mund të ketë dy standarde. Ajo duhet të jetë e njëjtë për viktimën shqiptare, serbe, rome apo për çdo qytetar tjetër, dhe përgjegjësia penale duhet të përcaktohet mbi bazën e provave dhe ligjit.

III. MARRËVESHJA E KUMANOVËS, TËRHEQJA E FORCAVE SERBE DHE PËRGJEGJËSIA PËR KRIMET E PASLUFTËS

Marrëveshja Ushtarako-Teknike e Kumanovës, e nënshkruar më 9 qershor 1999 ndërmjet përfaqësuesve të NATO-s dhe autoriteteve të Republikës Federale të Jugosllavisë dhe Serbisë, përbën një prej dokumenteve themelore të përfundimit të luftës në Kosovë.

Kjo marrëveshje përcaktoi tërheqjen e të gjitha forcave të Republikës Federale të Jugosllavisë nga territori i Kosovës, ndërprerjen e veprimeve armiqësore dhe vendosjen e pranisë ndërkombëtare të sigurisë.⁶

Tërheqja u realizua në faza dhe përfundoi më 20 qershor 1999, sipas raportimit të Sekretarit të Përgjithshëm të Kombeve të Bashkuara.⁷

1. Detyrimet e përcaktuara në Marrëveshjen e Kumanovës

Marrëveshja përcaktonte detyrimin për tërheqjen e plotë të forcave ushtarake dhe policore jugosllave nga Kosova.

Ajo parashikonte gjithashtu që KFOR-i të kishte autoritetin dhe mundësinë e ndërmarrjes së veprimeve të nevojshme për krijimin dhe ruajtjen e një mjedisi të sigurt për të gjithë qytetarët e Kosovës.

Kjo dispozitë kishte rëndësi të veçantë, sepse siguria nuk duhej të kufizohej vetëm në ndalimin e luftimeve, por duhej të përfshinte mbrojtjen e popullsisë civile, parandalimin e dhunës dhe garantimin e lëvizjes së lirë.

2. Rezoluta 1244 dhe përgjegjësia ndërkombëtare

Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit të OKB-së, e miratuar më 10 qershor 1999, krijoi bazën ndërkombëtare për vendosjen e pranisë civile dhe të sigurisë në Kosovë.⁸

Në bazë të kësaj rezolute u vendosën KFOR-i dhe administrata ndërkombëtare e UNMIK-ut.

KFOR-i mori përgjegjësi për krijimin e një mjedisi të sigurt, ndërsa UNMIK-u për administrimin civil dhe ndërtimin e institucioneve të përkohshme.

Në këtë kontekst, përgjegjësia ndërkombëtare për sigurinë e Kosovës ishte e një rëndësie të jashtëzakonshme.

Pas tërheqjes së forcave serbe, Kosova u përball me një realitet të ri: institucione të dobëta, mungesë të mekanizmave të konsoliduar të sigurisë, zhvendosje masive të popullsisë dhe tensione të vazhdueshme ndëretnike e politike.

3. Detyrimi për mbrojtjen e të gjithë qytetarëve

Mbrojtja e popullsisë civile ishte një detyrim themelor i pranisë ndërkombëtare.

Kjo përfshinte mbrojtjen e shqiptarëve, serbëve, romëve dhe të gjitha komuniteteve të tjera.

Krimet e kryera ndaj cilitdo komunitet kërkonin hetim dhe përgjegjësi.

Megjithatë, ky detyrim duhet të shqyrtohet edhe në raport me krimet e kryera ndaj shqiptarëve pas përfundimit të luftës, përfshirë vrasjet politike, rrëmbimet dhe sulmet ndaj ish-pjesëtarëve të UÇK-së.

Përgjegjësia ndërkombëtare nuk përfundonte me largimin e forcave serbe. Ajo vazhdonte për aq kohë sa institucionet ndërkombëtare kishin kompetencë dhe përgjegjësi për sigurinë dhe administrimin e Kosovës.

Përfundimi i luftës nuk e përfundoi detyrimin për drejtësi. Përkundrazi, ai krijoi një detyrim të ri: të garantohej që asnjë qytetar të mos bëhej viktimë e dhunës, hakmarrjes, eliminimit politik apo veprimtarisë së strukturave ilegale.

IV. STRUKTURAT E FSHEHTA TË SHËRBIMEVE SEKRETE SERBE PAS TËRHEQJES NGA KOSOVA – RRJETET E INTELIGJENCËS, INFILTRIMI DHE VAZHDIMËSIA E VEPRIMTARISË NË PRAPAVIJË

Një dimension që shpesh nuk merr vëmendjen e nevojshme në analizat mbi Kosovën e pasluftës është vazhdimësia e veprimtarisë së shërbimeve sekrete serbe pas tërheqjes së forcave të rregullta ushtarake dhe policore në qershor 1999.

Tërheqja e forcave të uniformuara nuk nënkuptonte domosdoshmërisht ndërprerjen e të gjitha rrjeteve informative, kontakteve operative dhe mekanizmave të ndikimit që ishin ndërtuar gjatë viteve të mëparshme.

Për ta kuptuar këtë dimension, është e nevojshme të shqyrtohet struktura e aparatit serb të sigurisë dhe veprimtaria e tij në Kosovë para, gjatë dhe pas luftës.

1. Aparati serb i inteligjencës dhe sigurisë

Gjatë viteve të konfliktit, në Kosovë vepronin struktura të ndryshme të sigurisë së Republikës Federale të Jugosllavisë dhe Serbisë.

Ndër institucionet kryesore ishin:

Shërbimi i Sigurimit Shtetëror të Serbisë, i njohur si SDB/RDB, në kuadër të Ministrisë së Punëve të Brendshme.

Shërbimi i kundërzbulimit ushtarak të Ushtrisë Jugosllave.
Strukturat informative ushtarake.
Njësitë e policisë dhe mekanizmat e tjerë të sigurisë që kishin funksionuar në Kosovë.
Raporti i Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, i publikuar më 26 tetor 2001, përshkruan strukturën e aparatit serb të sigurisë, organizimin e Ministrisë së Punëve të Brendshme dhe rrjetin e Shërbimit të Sigurimit Shtetëror në Kosovë.⁹

Dokumentacioni përmend qendrat rajonale të shërbimit në Prishtinë, Prizren dhe Gjilan, si dhe rrjetin e operativëve dhe informatorëve që ishte ndërtuar gjatë periudhës para dhe gjatë luftës.

Kjo është me rëndësi për të kuptuar se aparati i sigurisë serbe nuk funksiononte vetëm përmes njësive të uniformuara, por edhe përmes strukturave informative dhe kontakteve lokale.

2. Strukturat e mbetura në prapavijë – fenomeni i njohur si „spavači“

Në terminologjinë e shërbimeve të inteligjencës, termi serb „spavači“ përdoret për agjentë ose elemente të fshehta që qëndrojnë në gjendje pasive për periudha të caktuara, ndërsa shprehja „spavaća pozadina“ përdoret për rrjete mbështetëse të fshehta.

Në kontekstin e Kosovës së pasluftës, ky fenomen duhet të shqyrtohet në raport me strukturat informative serbe, rrjetet lokale dhe personat që vazhduan të shfaqeshin në dokumentacionin ndërkombëtar edhe pas tërheqjes së forcave të rregullta.

Një dëshmi konkrete për këtë çështje gjendet në raportin e International Crisis Group, Violence in Kosovo: Who’s Killing Whom?, të 2 nëntorit 1999.¹⁰

Sipas këtij raporti, pak më shumë se një muaj pas tërheqjes së forcave serbe, KFOR-i kishte dëbuar gjashtë shtetas serbë të identifikuar si pjesëtarë të shërbimeve informative të Beogradit, të cilët posedonin pajisje sinjalizuese.

Raporti trajton gjithashtu shqetësimet për infiltrimin e elementeve informative serbe në veri të Kosovës, për mbledhjen e informatave mbi praninë e NATO-s dhe për veprimtari që mund të ndikonin në destabilizimin e situatës së sigurisë.

Këto të dhëna kanë rëndësi të veçantë, sepse tregojnë se, edhe pas tërheqjes së forcave të rregullta, aktiviteti i lidhur me shërbimet informative të Beogradit vazhdonte të ishte shqetësim për mekanizmat ndërkombëtarë të sigurisë.

3. Mbledhja e informatave dhe ruajtja e ndikimit në Kosovë

Një prej dimensioneve të rëndësishme të veprimtarisë së shërbimeve informative ishte ruajtja e njohurive mbi zhvillimet politike, institucionale dhe të sigurisë në Kosovë.

Raportet ndërkombëtare të periudhës dokumentojnë ekzistencën e rrjeteve informative serbe dhe shqetësimet për vazhdimësinë e ndikimit të tyre.

Në këtë kontekst, rëndësi të veçantë kanë:

Informacionet mbi zhvillimet politike dhe institucionale.
Vëzhgimi i ndryshimeve në strukturat e sigurisë.
Përcjellja e zhvillimeve në ish-strukturat e UÇK-së.
Informacionet mbi praninë dhe veprimtarinë e NATO-s.
Ruajtja e kontakteve dhe e lidhjeve të mëparshme në terren.
Këto elemente duhet të analizohen në kuadër të përpjekjeve të Beogradit për të ruajtur ndikimin politik dhe informativ mbi zhvillimet në Kosovë pas vitit 1999.

4. Rrjetet lokale dhe vazhdimësia e strukturave informative

Raporti i Human Rights Watch dëshmon se Shërbimi i Sigurimit Shtetëror serb kishte përdorur një rrjet të gjerë informatorësh dhe kishte organizuar veprimtarinë përmes qendrave rajonale.

Ky dokumentacion është me rëndësi sepse evidenton një sistem informativ që nuk varej vetëm nga prania fizike e personelit zyrtar të shërbimit.

Në periudhën e pasluftës, vazhdimësia e kontakteve të mëparshme, lidhjet lokale dhe ndikimi i strukturave të sigurisë serbe përbënin çështje me rëndësi për stabilitetin e Kosovës.

Vëmendje të veçantë meriton edhe veriu i Kosovës, veçanërisht Mitrovica dhe komunat përreth, ku zhvillimet e sigurisë dhe politike pas vitit 1999 u karakterizuan nga tensione të vazhdueshme dhe ndikim i konsiderueshëm i Beogradit.

5. Infiltrimi dhe ndikimi në situatën e sigurisë

Raporti i International Crisis Group i nëntorit 1999 dokumenton shqetësimet e mekanizmave ndërkombëtarë për infiltrimin e elementeve të lidhura me shërbimet serbe dhe për aktivitetet që mund të ndikonin në sigurinë e Kosovës.

Këto zhvillime duhet të analizohen në kontekstin e situatës së përgjithshme pas përfundimit të luftës.

Në një periudhë kur institucionet vendore ende nuk kishin kapacitete të konsoliduara dhe kur KFOR-i e UNMIK-u mbanin përgjegjësinë kryesore për sigurinë dhe administrimin, veprimtaria e rrjeteve të fshehta informative përbënte një sfidë serioze institucionale.

Kjo çështje merr rëndësi edhe në raport me ruajtjen e ndikimit të Serbisë në zhvillimet politike dhe të sigurisë, veçanërisht në zonat ku vazhdonin të ekzistonin struktura paralele dhe lidhje të drejtpërdrejta me institucionet e Beogradit.

6. Hapja e arkivave dhe zbardhja e veprimtarisë së shërbimeve serbe

Një prej çështjeve më të rëndësishme për zbardhjen e së kaluarës është qasja në arkivat e shërbimeve sekrete serbe.

Dokumentacioni i shërbimeve informative dhe i kundërzbulimit ushtarak mund të ketë rëndësi të veçantë për të kuptuar organizimin, veprimtarinë dhe vazhdimësinë e strukturave të sigurisë në Kosovë.

Për këtë arsye, hapja e arkivave përkatëse dhe bashkëpunimi ndërkombëtar në sigurimin e dokumentacionit historik duhet të jenë pjesë e përpjekjeve për zbardhjen e së kaluarës.

Kjo nuk është vetëm çështje e interesit historik të Kosovës. Është çështje e drejtësisë, transparencës dhe përgjegjësisë ndërkombëtare.

Tërheqja e forcave të rregullta serbe nga Kosova në qershor 1999 nuk duhet të ngatërrohet me përfundimin e çdo forme të veprimtarisë informative dhe të ndikimit të strukturave të sigurisë së Beogradit. Dokumentacioni ndërkombëtar dëshmon se kjo veprimtari mbeti një shqetësim konkret edhe pas vendosjes së pranisë ndërkombëtare.

V. DHUNA, PASIGURIA DHE PËRGJEGJËSIA PAS PËRFUNDIMIT TË LUFTËS

Përfundimi i luftës në qershor 1999 nuk shënoi përfundimin e dhunës në Kosovë.

Përkundrazi, periudha e menjëhershme e pasluftës u karakterizua nga një situatë e rëndë sigurie, me vrasje, rrëmbime, zhvendosje të popullsisë, sulme ndaj pronave dhe tensione të vazhdueshme politike e ndëretnike.

Kjo periudhë kërkon një analizë të veçantë, sepse përgjegjësia për sigurinë dhe rendin publik ishte në duart e mekanizmave ndërkombëtarë.

1. Dhuna pas vendosjes së KFOR-it

Raporti i Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, dokumenton një numër të madh abuzimesh dhe krimesh të kryera pas 12 qershorit 1999.

Raporti trajton vrasjet, rrëmbimet, torturat, dëbimet dhe dhunën ndaj komuniteteve joshqiptare, por dokumenton gjithashtu dhunën ndaj shqiptarëve të akuzuar për bashkëpunim me autoritetet serbe dhe sulmet me karakter politik.¹¹

Këto të dhëna tregojnë kompleksitetin e situatës së sigurisë pas luftës.

Megjithatë, analiza e kësaj periudhe nuk duhet të kufizohet vetëm në një dimension të dhunës. Ajo duhet të përfshijë edhe vrasjet e ish-pjesëtarëve të UÇK-së, përfaqësuesve politikë dhe personave të tjerë, të cilat në raste të caktuara kishin karakter të dyshuar politik.

2. Përgjegjësia e UNMIK-ut dhe KFOR-it

Rezoluta 1244 i dha pranisë ndërkombëtare përgjegjësi të rëndësishme për sigurinë dhe administrimin e Kosovës.

Në këtë kuadër, KFOR-i kishte detyrimin për krijimin e një mjedisi të sigurt, ndërsa UNMIK-u duhej të ndërtonte mekanizmat e rendit publik, policisë dhe drejtësisë.

Megjithatë, raportet e organizatave ndërkombëtare kanë evidentuar vështirësi të mëdha në garantimin e sigurisë, mungesë të kapaciteteve policore dhe vonesa në ndërtimin e një sistemi funksional të drejtësisë.

Human Rights Watch ka vlerësuar se reagimi i ngadalshëm i bashkësisë ndërkombëtare ndaj dhunës së pasluftës kontribuoi në krijimin e një klime pandëshkueshmërie.¹²

Kjo është një çështje që meriton shqyrtim të veçantë, sepse përgjegjësia ndërkombëtare për sigurinë nuk ishte thjesht politike apo simbolike, por lidhej drejtpërdrejt me mandatin e institucioneve të vendosura në Kosovë.

3. Mungesa e drejtësisë dhe problemet e hetimeve

Një prej problemeve më serioze të periudhës së pasluftës ishte vështirësia për të identifikuar dhe ndjekur penalisht autorët e krimeve.

Në shumë raste, hetimet nuk arritën të prodhonin rezultate konkrete, ndërsa familjet e viktimave mbetën pa përgjigje.

Mungesa e një sistemi të konsoliduar të drejtësisë, vështirësitë në mbledhjen e provave, frikësimi i dëshmitarëve dhe mungesa e kapaciteteve institucionale ndikuan në vazhdimin e pandëshkueshmërisë.

Kjo gjendje preku të gjitha komunitetet, por kishte pasoja të veçanta edhe për shqiptarët që u bënë viktima të vrasjeve politike dhe të dhunës së pasluftës.

4. Përgjegjësia historike dhe institucionale

Vlerësimi i periudhës së pasluftës kërkon të mos ndahet përgjegjësia për sigurinë nga përgjegjësia për drejtësinë.

Institucionet ndërkombëtare nuk kishin vetëm detyrimin të parandalonin dhunën, por edhe të krijonin mekanizma që mundësonin hetimin efektiv dhe ndëshkimin e autorëve.

Për këtë arsye, analiza e kësaj periudhe duhet të përfshijë edhe pyetjen se sa efektive ishin mekanizmat ndërkombëtarë në hetimin e vrasjeve politike, rrëmbimeve dhe krimeve të tjera të rënda.

Paqja nuk mund të matet vetëm me mungesën e luftimeve. Ajo duhet të matet edhe me sigurinë e qytetarëve, funksionimin e drejtësisë dhe aftësinë e institucioneve për të mbrojtur jetën dhe dinjitetin njerëzor.

VI. VRASJET POLITIKE DHE VRASJET NDAJ ISH-PJESËTARËVE TË UÇK-SË PAS PËRFUNDIMIT TË LUFTËS

Një prej kapitujve më të ndjeshëm dhe ende të pazbardhur të historisë së Kosovës së pasluftës është vala e vrasjeve politike, atentateve, rrëmbimeve dhe vrasjeve ndaj ish-komandantëve, ushtarëve dhe pjesëtarëve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës.

Pas përfundimit të luftës në qershor të vitit 1999, Kosova hyri në një periudhë të ndërlikuar të transformimit politik dhe institucional. Përderisa institucionet vendore ishin ende në procesin e konsolidimit, përgjegjësia kryesore për sigurinë dhe rendin publik i takonte pranisë ndërkombëtare, në kuadër të mandatit të përcaktuar me Rezolutën 1244 të Këshillit të Sigurimit të OKB-së.

Megjithatë, periudha e pasluftës u karakterizua nga një numër i konsiderueshëm vrasjesh, atentatesh dhe aktesh dhune, të cilat prekën personalitete politike, përfaqësues institucionalë, ish-komandantë, ish-pjesëtarë të UÇK-së dhe individë të tjerë të përfshirë në jetën publike.

1. Përmasat e dhunës politike dhe vrasjet e ish-pjesëtarëve të UÇK-së

Raporti i Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo (2001), dokumenton se periudha pas përfundimit të luftës u karakterizua nga vrasje të figurave politike, atentate ndaj ish-pjesëtarëve të UÇK-së dhe sulme ndaj personave të përfshirë në jetën politike të Kosovës.

Një e dhënë konkrete e këtij raporti, e mbështetur në një raportim të gazetës The New York Times, evidenton se 23 pjesëtarë të UÇK-së u vranë ndërmjet qershorit 1999 dhe majit 2000. Kjo shifër paraqet një tregues të dokumentuar të përmasave të dhunës ndaj ish-pjesëtarëve të organizatës gjatë muajve të parë pas përfundimit të luftës.¹³

Megjithatë, kjo nuk përfaqëson numrin e përgjithshëm të vrasjeve politike dhe as totalin e të gjithë ish-pjesëtarëve të UÇK-së të vrarë gjatë periudhës së pasluftës.

Raportet ndërkombëtare të kësaj periudhe evidentojnë gjithashtu vazhdimësinë e sulmeve ndaj përfaqësuesve të partive politike, ish-strukturave të luftës dhe personave me ndikim në jetën publike.

Përmasat e këtij fenomeni kërkojnë një shqyrtim të plotë historik, institucional dhe juridik, duke përfshirë të gjitha rastet e dokumentuara dhe statusin e hetimeve përkatëse.

2. Vrasjet politike dhe klima e pasigurisë

Vrasjet e personave të përfshirë në jetën politike dhe institucionale të Kosovës krijuan një klimë pasigurie dhe ndikuan në procesin e konsolidimit demokratik.

Dhuna ndaj përfaqësuesve politikë, aktivistëve dhe ish-pjesëtarëve të UÇK-së nuk mund të shkëputet nga konteksti i tranzicionit të pasluftës, kur Kosova po kalonte nga organizimi i kohës së luftës drejt pluralizmit politik dhe ndërtimit të institucioneve demokratike.

Në këtë periudhë, vrasjet dhe atentatet ndaj personave me ndikim politik dhe institucional krijuan një klimë frike dhe pasigurie, duke ndikuar në besimin e qytetarëve në mekanizmat e rendit dhe të drejtësisë.

Çdo vrasje me motive të mundshme politike duhej të trajtohej me seriozitetin më të lartë nga mekanizmat përgjegjës të sigurisë dhe drejtësisë.

3. Përgjegjësia e mekanizmave ndërkombëtarë

Në periudhën e pasluftës, KFOR-i dhe UNMIK-u kishin përgjegjësi të përcaktuara ndërkombëtarisht për sigurinë, rendin publik dhe administrimin e Kosovës.

Prandaj, vlerësimi i kësaj periudhe nuk mund të kufizohet vetëm në evidentimin e krimeve dhe të autorëve të mundshëm. Ai duhet të përfshijë edhe efektivitetin e mekanizmave ndërkombëtarë në parandalimin e dhunës, hetimin e vrasjeve dhe identifikimin e përgjegjësve.

Mungesa e rezultateve të plota në një numër rastesh dhe vazhdimi i pandëshkueshmërisë kanë lënë pasoja të thella në besimin e familjeve të viktimave ndaj institucioneve të drejtësisë.

Kjo ngre një çështje të rëndësishme të përgjegjësisë institucionale: sa janë shfrytëzuar realisht kompetencat dhe mekanizmat ndërkombëtarë për zbardhjen e këtyre krimeve?

4. Dimensioni i sigurisë dhe veprimtaria e strukturave serbe

Në vlerësimin e dhunës së pasluftës duhet të merret parasysh edhe konteksti i përgjithshëm i sigurisë, përfshirë dokumentacionin ndërkombëtar mbi vazhdimësinë e veprimtarisë informative të strukturave serbe pas tërheqjes së forcave të rregullta.

Raportet ndërkombëtare të periudhës kanë evidentuar shqetësime konkrete për praninë e elementeve të lidhura me shërbimet informative të Beogradit, rrjetet e tyre të kontakteve dhe përpjekjet për të ruajtur ndikimin në zhvillimet e Kosovës.

Këto të dhëna përbëjnë pjesë të rëndësishme të kontekstit historik dhe të sigurisë në të cilin ndodhën shumë prej krimeve të pasluftës.

Për këtë arsye, dokumentacioni i shërbimeve informative serbe, arkivat e sigurisë dhe bashkëpunimi ndërkombëtar për sigurimin e provave historike duhet të kenë rëndësi të veçantë në përpjekjet për zbardhjen e rasteve të pazgjidhura.

5. E drejta e familjeve për të vërtetën dhe drejtësinë

Pas më shumë se dy dekadash, familjet e shumë viktimave vazhdojnë të kërkojnë përgjigje për rrethanat e vrasjeve, autorët dhe motivet e krimeve.

E drejta për të vërtetën është pjesë e rëndësishme e drejtësisë tranzicionale dhe e detyrimit të institucioneve për të hetuar shkeljet e rënda të të drejtave të njeriut.

Zbardhja e këtyre rasteve nuk duhet të varet nga përkatësia politike, kombëtare apo institucionale e viktimave.

Çdo rast i pazbardhur meriton hetim profesional, ndërsa çdo familje ka të drejtë të kërkojë drejtësi dhe përgjegjësi institucionale.

Historia e Kosovës së pasluftës nuk mund të konsiderohet e dokumentuar plotësisht përderisa një numër i konsiderueshëm i vrasjeve politike dhe i vrasjeve ndaj ish-pjesëtarëve të UÇK-së vazhdon të mbetet pa përgjigje përfundimtare.

Drejtësia për viktimat e luftës nuk mund të ndahet nga drejtësia për viktimat e pasluftës. Të dyja janë pjesë e së njëjtës përgjegjësi historike, juridike dhe morale.

PËRFUNDIME

Deklarata e ambasadorit të Bashkimit Evropian në Kosovë, Dirk Schuebel, për respektimin e mandatit aktual të Dhomave të Specializuara, duhet të shqyrtohet në kuadër të marrëdhënieve ndërmjet detyrimeve ndërkombëtare, sovranitetit kushtetues dhe parimeve të drejtësisë.

Kosova ka detyrimin të respektojë zotimet ndërkombëtare dhe të garantojë pavarësinë e gjyqësorit. Por ky detyrim nuk mund të interpretohet si kufizim i së drejtës së institucioneve demokratike për të zhvilluar debat kushtetues dhe ligjor brenda kompetencave të tyre.

Njëkohësisht, asnjë kritikë ndaj Dhomave të Specializuara nuk duhet të shndërrohet në mohim të përgjegjësisë penale individuale. Përgjegjësia duhet të përcaktohet mbi bazën e provave, standardeve të gjykimit të drejtë dhe ligjit të zbatueshëm.

Megjithatë, drejtësia për Kosovën nuk mund të kuptohet vetëm përmes një procesi gjyqësor apo vetëm përmes një kategorie krimesh.

Ajo duhet të përfshijë të gjithë historinë e konfliktit dhe pasojat e tij: krimet e forcave serbe ndaj popullsisë shqiptare, përgjegjësinë individuale për krimet e pjesëtarëve të UÇK-së, dhunën e pasluftës, vrasjet politike dhe rastet e pazbardhura.

Vendimet e Tribunalit të Hagës ndaj zyrtarëve të lartë serbë për krimet në Kosovë dëshmojnë se përgjegjësia penale duhet të shtrihet edhe në nivelet më të larta të strukturave shtetërore kur provat e mbështesin një përgjegjësi të tillë.

Po kështu, dokumentacioni ndërkombëtar për veprimtarinë e strukturave informative serbe pas vitit 1999 dhe raportimet për vrasjet politike të pasluftës tregojnë rëndësinë e një qasjeje më të gjerë në zbardhjen e së kaluarës.

Në këtë drejtim, hapja e arkivave të shërbimeve sekrete serbe, hetimi i rasteve të pazbardhura dhe bashkëpunimi ndërkombëtar për dokumentimin e krimeve duhet të jenë pjesë e agjendës së drejtësisë dhe të pajtimit të qëndrueshëm.

Bashkimi Evropian dhe partnerët ndërkombëtarë kanë një rol të rëndësishëm në këtë proces. Por besueshmëria e tyre nuk mund të ndërtohet vetëm mbi kërkesën që Kosova të respektojë detyrimet e veta. Ajo duhet të mbështetet edhe në zbatimin e standardeve të njëjta të drejtësisë, në trajtimin e barabartë të viktimave dhe në mbështetjen e përpjekjeve për zbardhjen e të gjitha krimeve.

Kosova nuk kërkon privilegj dhe as imunitet për askënd. Nuk kërkon që krimet e pjesëtarëve të UÇK-së të mos hetohen. Kërkon që asnjë krim të mos mbetet jashtë vëmendjes së drejtësisë dhe asnjë viktimë të mos trajtohet si më pak e rëndësishme për shkak të përkatësisë së saj kombëtare apo politike.

Ky është dallimi ndërmjet drejtësisë së vërtetë dhe drejtësisë së perceptuar si selektive.

NE JEMI PËR DREJTËSI, POR JO PËR DREJTËSI SELEKTIVE

Ne jemi për hetimin dhe ndëshkimin e çdo krimi, pavarësisht se kush e ka kryer atë. Jemi për përgjegjësi individuale, jo për fajësi kolektive. Jemi për pavarësinë e gjyqësorit, por edhe për transparencën, llogaridhënien dhe zbatimin e barabartë të standardeve ndërkombëtare.

Nuk mund të kërkohet drejtësi vetëm për viktimat e njërës palë, ndërsa krimet ndaj viktimave të tjera të mbeten pa përgjigje.

Nuk mund të kërkohet respektim i pakushtëzuar i institucioneve ndërkombëtare, pa kërkuar njëkohësisht që ato të japin llogari për rezultatet, kufijtë dhe përgjegjësitë e tyre.

Nuk mund të ndërtohet paqe e qëndrueshme mbi harresën, mbi trajtimin e pabarabartë të viktimave apo mbi mungesën e përgjegjësisë për krimet e pazbardhura.

Drejtësia nuk është instrument i politikës, as mjet i presionit diplomatik. Ajo është parim universal, i cili duhet të zbatohet pa dallime dhe pa standarde të dyfishta.

Kosova ka të drejtë të kërkojë drejtësi të plotë, të paanshme dhe universale. Kjo nuk është kërkesë kundër Bashkimit Evropian apo partnerëve ndërkombëtarë. Është kërkesë për respektimin e atyre vlerave juridike dhe demokratike mbi të cilat ata vetë e ndërtojnë legjitimitetin e tyre.

FUSNOTAT

1. European External Action Service (EEAS), Press Remarks by the EU Ambassador in Kosovo, Dirk Schuebel, at a Joint Press Conference on the European Commission’s 2026 Kosovo Report, 4 November 2026.

2. Konventa e Vjenës për Marrëdhëniet Diplomatike, 18 prill 1961, neni 41.

3. Republika e Kosovës, Kushtetuta e Republikës së Kosovës, 2008, Amendamenti nr. 24 dhe neni 162; Ligji nr. 05/L-053 për Dhomat e Specializuara dhe Zyrën e Prokurorit të Specializuar, 2015; Asambleja Parlamentare e Këshillit të Evropës, Doc. 12462, 7 janar 2011.

4. Këshilli i Evropës, Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut, Romë, 4 nëntor 1950, nenet 6 dhe 14.

5. International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY), Prosecutor v. Nikola Šainović et al., Case No. IT-05-87-A, Appeals Judgment, 23 January 2014.

6. NATO dhe Republika Federale e Jugosllavisë, Military Technical Agreement, Kumanovë, 9 qershor 1999.

7. United Nations Security Council, Report of the Secretary-General on the United Nations Interim Administration Mission in Kosovo, S/1999/779, 12 July 1999.

8. United Nations Security Council, Resolution 1244 (1999), S/RES/1244, 10 June 1999.

9. Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, 26 October 2001, Chapter III, “Forces of the Conflict”.

10. International Crisis Group, Violence in Kosovo: Who’s Killing Whom?, Balkans Report No. 78, 2 November 1999, p. 8.

11. Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, 26 October 2001, Chapter XVII, “Abuses After June 12, 1999”.

12. Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, 26 October 2001, pjesa që trajton reagimin e bashkësisë ndërkombëtare ndaj dhunës së pasluftës.

13. Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, 26 October 2001, Chapter XVII, pp. 468–469. Raporti, duke iu referuar raportimit të gazetës The New York Times, evidenton se 23 pjesëtarë të UÇK-së u vranë ndërmjet qershorit 1999 dhe majit 2000.

II. BIBLIOGRAFIA

A. Dokumente juridike dhe ndërkombëtare

1. Republika e Kosovës, Kushtetuta e Republikës së Kosovës, 2008, me amendamentet përkatëse.

2. Konventa e Vjenës për Marrëdhëniet Diplomatike, 18 prill 1961.

3. Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut, 4 nëntor 1950.

4. Konventa për Parandalimin dhe Dënimin e Krimit të Gjenocidit, 9 dhjetor 1948.

5. United Nations Security Council, Resolution 1244 (1999), S/RES/1244, 10 June 1999.

6. NATO dhe Republika Federale e Jugosllavisë, Military Technical Agreement, Kumanovë, 9 qershor 1999.

7. Republika e Kosovës, Ligji nr. 05/L-053 për Dhomat e Specializuara dhe Zyrën e Prokurorit të Specializuar, 2015.

8. Parliamentary Assembly of the Council of Europe, Inhuman Treatment of People and Illicit Trafficking in Human Organs in Kosovo, Doc. 12462, 7 January 2011.

B. Vendime gjyqësore

1. International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY), Prosecutor v. Nikola Šainović et al., Case No. IT-05-87-A, Appeals Judgment, 23 January 2014.

2. Kosovo Specialist Chambers, Specialist Prosecutor v. Hashim Thaçi et al., Case No. KSC-BC-2020-06, Trial Judgment, 16 September 2026.

C. Raporte dhe studime ndërkombëtare

1. Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, 26 October 2001.

2. International Crisis Group, Violence in Kosovo: Who’s Killing Whom?, Balkans Report No. 78, 2 November 1999.

3. International Crisis Group, What Happened to the KLA?, Balkans Report No. 88, 3 March 2000.

4. OSCE/ODIHR, Kosovo/Kosova: As Seen, As Told, 1999.

5. United Nations Secretary-General, Report on the United Nations Interim Administration Mission in Kosovo, S/1999/779, 12 July 1999.

6. European External Action Service (EEAS), Press Remarks by EU Ambassador Dirk Schuebel on the European Commission’s 2026 Kosovo Report, 4 November 2026.

Prishtinë,05.11.2026

Qëndrim kritik mbi diskursin politik dhe diplomatik grek ndaj Shqipërisë.

Ka një kufi që diplomacia nuk duhet ta kalojë: kufirin e respektimit të sovranitetit të një shteti tjetër.

Deklaratat e presidentit të Republikës së Greqisë, Konstantinos Tasoulas, me rastin e 28 Tetorit, dhe aktivitetet përkujtimore të organizuara nga përfaqësues të komunitetit grek në Shqipëri, rikthejnë në vëmendje një problem që nuk mund të trajtohet më me indiferencë institucionale.

Problemi nuk është përkujtimi i historisë greke. Problemi është mënyra se si historia interpretohet, emërtohet dhe prezantohet në raport me territorin e një shteti fqinj.

Presidenti grek dhe përgjegjësia e fjalës presidenciale

Presidenti grek Konstantinos Tasoulas, në deklaratën e tij publike të 28 tetorit 2026, foli për «fushatën epike në Epirin e Veriut», duke iu referuar zhvillimeve ushtarake të vitit 1940.

Kjo deklaratë nuk mund të shkëputet nga pesha institucionale e personit që e shqipton.

Kur një president shteti përdor një terminologji historikisht të ngarkuar në raport me territorin e një vendi tjetër, ai duhet të jetë i vetëdijshëm se fjalët e tij nuk mbeten vetëm në kufijtë e një ceremonie kombëtare.

Ato prodhojnë mesazhe politike dhe diplomatike.

Prandaj, zoti Tasoulas duhet ta kuptojë se Shqipëria nuk është vazhdim i ndonjë harte historike greke dhe as territor mbi të cilin mund të projektohen nostalgji politike.

Nëse bëhet fjalë për historinë e vitit 1940, ajo mund dhe duhet të përkujtohet. Por historia e një operacioni ushtarak nuk krijon të drejtë pronësie mbi territorin e një shteti tjetër.

Është koha që institucionet greke të bëjnë një dallim të qartë ndërmjet kujtesës historike dhe diskursit që mund të interpretohet si relativizim i realitetit territorial shqiptar.

Ambasadorja Komini: Diplomacia nuk është vetëm protokoll

Një vëmendje të veçantë meriton edhe ambasadorja e Greqisë në Tiranë, Lambrini Komini, e cila mori pjesë në ceremoninë përkujtimore në Vanovë.

Natyrisht, një ambasador ka të drejtë të marrë pjesë në aktivitete përkujtimore të komunitetit që përfaqëson. Por funksioni diplomatik kërkon më shumë sesa pjesëmarrje protokollare.

Ambasadorja e një shteti në Shqipëri përfaqëson Republikën Helenike në territorin e një shteti sovran shqiptar. Për këtë arsye, çdo aktivitet zyrtar dhe çdo mesazh publik duhet të jetë në përputhje me parimet e respektimit të sovranitetit, integritetit territorial dhe fqinjësisë së mirë.

Pyetja që shtrohet është e thjeshtë:

A është e vetëdijshme ambasadorja Komini për ndjeshmërinë historike dhe politike që mbart përdorimi i terminologjisë «Vorio-Epir» në Shqipëri?

A e konsideron diplomacia greke të nevojshme të bëjë një dallim të qartë ndërmjet përkujtimit të ushtarëve të rënë dhe çdo interpretimi që mund të ushqejë narrativa territoriale?

Nëse po, këtë duhet ta bëjë të qartë përmes qëndrimeve institucionale.

Diplomacia nuk mund të kërkojë mirëkuptim nga pala shqiptare, ndërkohë që lë hapësirë për paqartësi në çështje kaq të ndjeshme.

Shqipëria nuk është terren për projekte historike

Duhet të rikujtojmë një të vërtetë themelore: territoret shqiptare nuk janë territore me status të diskutueshëm.

Emërtimi «Vorio-Epir», në përdorimin politik dhe nacionalist grek, nuk mund të shërbejë si alternativë ndaj emërtimit dhe përkatësisë shtetërore të territoreve që ndodhen brenda kufijve të Republikës së Shqipërisë.

Kufijtë e Shqipërisë nuk përcaktohen nga nostalgjitë e qarqeve politike, nga hartat e vjetra apo nga interpretimet selektive të historisë.

Ato janë realitet juridik ndërkombëtar.

Prandaj, çdo përpjekje për të relativizuar këtë realitet, qoftë përmes deklaratave, simboleve apo terminologjisë politike, duhet të marrë përgjigje të qartë diplomatike.

Dy standarde që nuk mund të pranohen

Është paradoksale që në marrëdhëniet shqiptaro-greke të flitet vazhdimisht për respektimin e të drejtave të minoritetit grek, ndërkohë që çështja e respektimit të plotë të sovranitetit shqiptar nuk duhet të lihet në hije.

Shqipëria duhet t’i garantojë komunitetit grek të gjitha të drejtat kombëtare, kulturore, gjuhësore dhe arsimore.

Por askush nuk duhet ta ngatërrojë mbrojtjen e minoritetit me pretendimet territoriale.

Minoriteti grek nuk është problem për Shqipërinë. Ai është pjesë e realitetit shoqëror dhe kulturor të vendit.

Problemi fillon kur çështjet e identitetit përdoren për të ushqyer narrativa që tejkalojnë të drejtat e minoritetit dhe prekin përkatësinë territoriale të shtetit shqiptar.

Dhe pikërisht këtu diplomacia greke duhet të tregojë përgjegjësi.

Një pyetje edhe për Tiranën zyrtare

Por përgjegjësia nuk përfundon në Athinë.

Ku është reagimi i institucioneve shqiptare?

A do të vazhdojë diplomacia shqiptare të kënaqet me formulat standarde të miqësisë, ndërkohë që deklarata të tilla kalojnë pa një sqarim të nevojshëm?

Ministria për Evropën dhe Punët e Jashtme duhet ta trajtojë këtë çështje me seriozitet institucional.

Nuk kërkohet konflikt diplomatik. Kërkohet qartësi.

Një notë diplomatike për sqarimin e terminologjisë dhe konfirmimin e respektimit të integritetit territorial të Shqipërisë do të ishte një veprim i arsyeshëm dhe në përputhje me rëndësinë e çështjes.

Shteti shqiptar nuk duhet të jetë agresiv, por as pasiv përballë çështjeve që lidhen me dinjitetin dhe sovranitetin e tij.

Përfundim: Miqësia po, paternalizmi dhe ekuivokët territorialë jo!

Greqia është fqinji ynë dhe një partner në NATO. Shqipëria synon integrimin evropian dhe marrëdhënie të qëndrueshme me Athinën.

Por partneriteti nuk nënkupton heshtje. Fqinjësia e mirë nuk nënkupton tolerim të paqartësive. Dhe miqësia nuk mund të ndërtohet mbi standarde të ndryshme respektimi.

Presidenti grek duhet të kuptojë peshën e fjalëve të tij. Ambasadorja greke duhet ta kuptojë përgjegjësinë e funksionit që ushtron në Tiranë. Ndërsa institucionet shqiptare duhet të kuptojnë se sovraniteti nuk mbrohet vetëm në dokumente, por edhe në qëndrime konkrete diplomatike.

Shqipëria nuk ka nevojë për lejen e askujt për të qenë zot në territorin e vet.

Greqia le ta nderojë historinë e saj. Komuniteti grek le ta ruajë identitetin e vet. Por askush të mos e ngatërrojë të drejtën për të përkujtuar historinë me të drejtën për të relativizuar kufijtë e një shteti sovran.

Një shekull i ri, marrëdhënie të reja dhe një parim i panegociueshëm: Shqipëria nuk është «Vorio-Epir». Shqipëria është Shqipëri!

Dhe këtë duhet ta kuptojnë njësoj në Athinë, në Tiranë dhe kudo ku historia përdoret si argument politik.

Prishtinë,31.10.2026