Dygjuhësia përbën një fenomen kompleks gjuhësor, kognitiv dhe social, i cili në kontekstin e migrimit merr një rëndësi të veçantë. Në rastin e fëmijëve shqiptarë që rriten dhe shkollohen në Zvicër, bashkëjetesa e gjuhës amtare (shqipes) me gjuhën e shkollës paraqet jo vetëm një realitet të përditshëm, por edhe një potencial të rëndësishëm zhvillimor.

Në diskursin publik dhe në praktikën familjare vazhdojnë të jenë të pranishme dilema lidhur me rolin e gjuhës amtare në zhvillimin gjuhësor dhe arsimor të fëmijës. Një pjesë e prindërve, të udhëhequr nga shqetësimi për integrimin e suksesshëm të fëmijëve të tyre në sistemin arsimor të vendit pritës, priren të reduktojnë përdorimin e shqipes në familje, sidomos pas fillimit të shkollimit formal. Kjo qasje mbështetet shpesh në supozimin se përdorimi i dy gjuhëve mund të shkaktojë konfuzion ose vonesa në përvetësimin e gjuhës së shkollës.

Megjithatë, hulumtimet bashkëkohore në fushën e dygjuhësisë dëshmojnë qartë se këto shqetësime nuk gjejnë mbështetje shkencore. Përkundrazi, studimet tregojnë se zhvillimi i qëndrueshëm i gjuhës amtare kontribuon në mënyrë të drejtpërdrejtë në përvetësimin më të suksesshëm të gjuhës së dytë dhe në arritjet e përgjithshme shkollore.

Në këtë drejtim, punimet e albanologut zviceran Basil Schader theksojnë rolin e rëndësishëm të mësimit plotësues të gjuhës amtare. Sipas tij, ky lloj mësimi nuk ndikon vetëm në forcimin e kompetencës gjuhësore në shqip, por edhe në zhvillimin e aftësive të të nxënit dhe në përmirësimin e performancës në gjuhën e shkollës, përkatësisht në gjermanishte. Nxënësit që ndjekin mësimin plotësues tregojnë, mesatarisht, rezultate më të mira në lëndët gjuhësore, duke dëshmuar për ekzistencën e transferit pozitiv ndërgjuhësor.

Nga pikëpamja teorike, dygjuhësia përkufizohet si aftësia për të përdorur dy gjuhë në mënyrë funksionale, pa qenë e domosdoshme një kompetencë e barabartë në të dyja sistemet gjuhësore (J. B. Marcellesi). Ky përkufizim thekson karakterin dinamik dhe situatat e përdorimit të gjuhëve në kontekste të ndryshme komunikative.

Një ndarje e rëndësishme konceptuale në studimet mbi dygjuhësinë është ajo ndërmjet dygjuhësisë shtuese dhe asaj zvogëluese, e zhvilluar ndër të tjerë nga Laurent Gajo. Dygjuhësia shtuese nënkupton një proces në të cilin gjuha e dytë ndërtohet mbi bazën e një gjuhe amtare të zhvilluar mirë, duke e pasuruar repertorin gjuhësor të individit. Në të kundërt, dygjuhësia zvogëluese karakterizohet nga zëvendësimi gradual i gjuhës amtare nga gjuha dominante e mjedisit, çka shpesh rezulton në humbje të kompetencës në gjuhën e parë.

Në kontekstin e fëmijëve shqiptarë në Zvicër, vihet re shpesh një prirje drejt dygjuhësisë zvogëluese, e shkaktuar nga mungesa e përdorimit sistematik të shqipes në familje dhe nga mungesa e institucionalizimit të saj në arsimin formal. Kjo situatë nuk sjell vetëm reduktim të kompetencës gjuhësore, por ndikon gjithashtu në dobësimin e lidhjeve me identitetin kulturor dhe në kufizimin e potencialit për zhvillimin e një dygjuhësie të qëndrueshme.

Në kontekstin zviceran, studimet mbi komunitetin shqiptar kanë evidentuar sfida të veçanta në ruajtjen e gjuhës amtare, sidomos në brezin e dytë dhe të tretë. Hulumtimet tregojnë se përdorimi i shqipes në familje bie ndjeshëm me kalimin e kohës, ndërkohë që roli i shkollave të mësimit plotësues mbetet vendimtar për ruajtjen dhe zhvillimin e saj (Basil Schader, 2012; Fibbi & Wanner, 2009). Në këtë kuadër, dygjuhësia e qëndrueshme kërkon jo vetëm përfshirjen e familjes, por edhe mbështetje institucionale të vazhdueshme.

Nga perspektiva e zhvillimit kognitiv, studimet në neuroshkencë dhe psikologji gjuhësore kanë treguar se ekspozimi ndaj dy gjuhëve stimulon procese të avancuara mendore, si fleksibiliteti kognitiv, kontrolli ekzekutiv dhe aftësia për zgjidhjen e problemeve. Fenomene të tilla si alternimi i kodit (code-switching) nuk duhet të interpretohen si shenja të mungesës së kompetencës, por si tregues të një sistemi gjuhësor dinamik dhe funksional.

Në aspektin praktik, literatura shkencore sugjeron disa modele efektive për edukimin dygjuhësh në familje, si modeli “një prind – një gjuhë”, përdorimi i gjuhës amtare në mjedisin familjar dhe ndërtimi gradual i kompetencës në gjuhën e dytë (François Grosjean). Këto modele synojnë krijimin e një mjedisi të qëndrueshëm dhe të pasur gjuhësor, i cili mbështet zhvillimin paralel të të dy gjuhëve.

Përfitimet e dygjuhësisë nuk kufizohen vetëm në aspektin gjuhësor. Ato përfshijnë dimensione të gjera kognitive, sociale dhe kulturore, duke kontribuar në formimin e individëve më të hapur, më të adaptueshëm dhe më të përgatitur për një shoqëri gjithnjë e më shumë ndërkulturore. Në këtë kuadër, edhe Këshilli i Evropës e konsideron shumë gjuhësinë si një kompetencë kyçe për qytetarinë demokratike dhe për pjesëmarrjen aktive në shoqëri.

Studime sociologjike mbi migracionin në Zvicër kanë treguar se ruajtja e gjuhës dhe kulturës së origjinës nuk bie ndesh me procesin e integrimit, por përkundrazi mund ta mbështesë atë, duke forcuar vetëbesimin dhe identitetin e fëmijëve (Fibbi, Kaya, & Piguet, 2003).

Në përfundim, ruajtja dhe zhvillimi i gjuhës amtare nuk duhet të shihet si pengesë për integrimin, por si një faktor mbështetës për suksesin arsimor dhe zhvillimin e gjithanshëm të fëmijës. Promovimi i dygjuhësisë së qëndrueshme kërkon bashkëpunim të ngushtë ndërmjet familjes dhe institucioneve arsimore, si dhe një vetëdije të rritur për vlerat që ajo bart në planin individual dhe shoqëror.

Gjenevë, 30.04. 2026       Nexhmije Mehmetaj

Referencat : duke përfshirë burime specifike për shqiptarët në Zvicër:

Bialystok, E. (2001). Bilingualism in development: Language, literacy, and cognition. Cambridge University Press.

Council of Europe. (2001). Common European Framework of Reference for Languages: Learning, teaching, assessment. Cambridge University Press.

Cummins, J. (2000). Language, power and pedagogy: Bilingual children in the crossfire. Multilingual Matters.

Fibbi, R., Kaya, B., & Piguet, E. (2003). Le passeport ou le diplôme? Étude des discriminations à l’embauche des jeunes issus de la migration en Suisse. Forum suisse pour l’étude des migrations et de la population.

Fibbi, R., & Wanner, P. (2009). Les deuxièmes générations en Suisse: profils et parcours. Seismo.

Fishman, J. A. (1991). Reversing language shift. Multilingual Matters.

Gajo, L. (2001). Immersion, bilinguisme et interaction en classe. Didier.

Grosjean, F. (2010). Bilingual: Life and reality. Harvard University Press.

Marcellesi, J. B. (1980). Le bilinguisme. Presses Universitaires de France.

Schader, B. (2006). Unterricht in heimatlicher Sprache und Kultur (HSK). Bildungsdirektion des Kantons Zürich.

Schader, B. (2012). Albanischsprachige Kinder und Jugendliche in der Schweiz: Hintergründe und schulische Perspektiven. Bildungsdirektion des Kantons Zürich.

Wanner, P., Fibbi, R., & Haug, W. (2005). Migrants and their descendants in Switzerland. Federal Statistical Office.

Intervistë kulturore

Në universin e muzikës klasike, ku çdo tingull kërkon disiplinë, ndjeshmëri dhe shpirt artisti, sopranoja shqiptare Fjolla Iseini përfaqëson një zë të ri që po afirmohet me finesë dhe përkushtim. E lindur në Shkup dhe e lidhur me muzikën që në fëmijëri, ajo e ka ndërtuar rrugëtimin e saj artistik hap pas hapi, nga skenat e festivaleve për fëmijë e deri te interpretimet në skenën operistike.

Me një formim të qëndrueshëm profesional në fushën e kantos dhe me përvojë në Operën dhe Baletin e Maqedonisë, Fjolla Iseini i përket atij brezi artistësh që e shohin artin si një mision të vazhdueshëm kërkimi dhe përkushtimi. Sot ajo jeton dhe vepron në Zvicër, ku përveç aktivitetit artistik, kontribuon edhe në edukimin muzikor të brezit të ri, duke e ndarë pasionin e saj për muzikën me nxënësit.

Rrugëtimi i saj nuk ndalet vetëm në skenë: ai vazhdon edhe në fushën akademike, ku ajo po përmbyll studimet e doktoratës në teknikën vokale, duke thelluar më tej kërkimin mbi artin e këndimit. Në këtë bisedë, sopranoja Fjolla Iseini ndan me ne kujtimet e fillimeve, sfidat e skenës operistike, përvojën e jetës artistike në diasporë dhe vizionin për të ardhmen e saj në muzikën klasike.

Fillimet dhe zbulimi i talentit

NM: Fjolla, ju keni filluar rrugëtimin artistik që në moshën pesëvjeçare. Si e kujtoni kontaktin tuaj të parë me muzikën dhe skenën?

FI: Që në moshë të vogël e kam adhuruar këngën. Në shtëpi isha një fëmijë i hareshëm; luaja dhe këndoja vazhdimisht, madje merrja telekomandën dhe e improvizoja si të ishte mikrofon.

Rrugëtimi im artistik nisi shumë herët. Talenti im u vu re që në moshën 3-vjeçare, kur një ditë, teksa isha me prindërit në një lokal, papritur mora mikrofonin e këngëtarit Selami Kolonja — një emër i njohur për të gjithë sot — i cili më vonë u bë edhe profesori im i solfexhos gjatë studimeve Bachelor. Aty këndova këngën “A vritet pafajësia” të Leonora Jakupi.

Ai mbeti i habitur se si një fëmijë kaq i vogël mund të interpretonte një këngë të tillë dhe iu drejtua prindërve të mi duke u thënë: “Vajza juaj ka talent, mos ia ndalni rrugën, por filloni që tani ta mbështesni.” Ky moment shënoi hapin e parë të rëndësishëm, kur familja ime vendosi të më orientojë drejt muzikës.

NM : Cilat kanë qenë kujtimet dhe emocionet nga festivalet e para për fëmijë ku morët pjesë ?

FI: Në moshën 5-vjeçare mora pjesë në festivalin për fëmijë “Cicërimat e para”, që organizohej në qytetin tim, në Gostivar. Aty u njoha për herë të parë me skenën. Interpretoja një këngë shumë të bukur për fëmijë, “Babi, a më dëgjon?”, me të cilën u shpërbleva me çmimin e parë nga juria profesionale. Që nga ai moment, skena u bë si shtëpia ime e dytë — aty filloi gjithçka.

Çdo festival ku kam marrë pjesë ka pasur rëndësinë e vet, por kujtimet më të bukura lidhen me miqësitë dhe përjetimet me këngëtarët e vegjël. Shkëmbenim ide, flisnim për mënyrën se si do të paraqitemi, si do të këndonim dhe cila këngë do të dilte më e bukur. Natyrisht, momenti më emocionues ishte gjithmonë fundi, kur ndaheshin çmimet. Gëzimi ishte i papërshkrueshëm sa herë që përmendej emri im si fituese e ndonjë çmimi.

NM: Sa ndikim pati familja në zbulimin dhe zhvillimin e talentit tuaj muzikor?

FI : Familja ime nuk i përkiste fushës së muzikës. Nëna ime ishte mësuese e ciklit të ulët fillor, ndërsa babai ekonomist. Unë isha e vetmja në familje që ndoqa këtë profesion. Tek unë, muzika ishte diçka e lindur, një dhunti natyrore që erdhi vetvetiu dhe që më pas e përforcova me shumë punë dhe përkushtim.

Megjithatë, familja ime pati një rol shumë të rëndësishëm në zhvillimin tim. Ata më mbështetën vazhdimisht dhe më inkurajuan të ec përpara, të dal në skenë, të këndoj dhe të ndjek shkollën e muzikës. Ishin një mbështetje e fortë dhe nuk më lanë kurrë të mbetem prapa.

Ajo që ishte më interesante ishte se, kur merrnim pjesë në festivale, shpesh na pyesnin nga e kishim trashëguar talentin. Shumë konkurrentë përgjigjeshin se e kishin nga nëna apo babai, ndërsa unë gjithmonë thosha se nuk e kisha trashëguar nga askush — isha e vetmja në familjen time që merresha me muzikë.

Formimi muzikor

NM :Studimet e para i keni filluar në drejtimin e pianos në Gostivar. Si ndikoi studimi i pianos në formimin tuaj si këngëtare lirike?

FI: Studimet e mia të para i nisa në drejtimin e pianos, edhe pse dëshira ime fillestare ishte të studioja flautin. Megjithatë, duke qenë se qyteti im, Gostivari, është relativisht i vogël dhe me një interesim më të kufizuar për muzikën klasike, nuk pata mundësi ta ndjek atë instrument. Në atë kohë, ofroheshin vetëm piano dhe solfezh, kështu që vendosa të filloj me pianon.

Ky instrument rezultoi të ishte një bazë shumë e rëndësishme për formimin tim muzikor. Studimi i pianos më ndihmoi jashtëzakonisht shumë në zhvillimin e dëgjimit muzikor, ndjeshmërisë artistike dhe kontrollit të intonacionit, duke ndikuar drejtpërdrejt në përgatitjen time si këngëtare lirike në vitet në vijim.

NM: Ju jeni vlerësuar me shumë çmime në konkurrencën kombëtare dhe ndërkombëtare. Cili prej tyre ka qenë më domethënës për ju?

FI: Vlerësimet kanë qenë të shumta. Në pothuajse çdo garë apo festival ku kam marrë pjesë, kam arritur të shpërblehem me ndonjë çmim. Që në fëmijëri kam qenë shumë këmbëngulëse dhe ambicioze; shkoja në festivale me dëshirë dhe bindje se do të kthehesha me një çmim — dhe shpesh ia dilja. Në ato gara kishte shumë fëmijë të talentuar, shpesh edhe fëmijë kompozitorësh apo këngëtarësh, me zëra shumë të bukur, por unë isha e vetmja që arrija të vlerësohesha vetëm falë punës sime, pa ndihmën e askujt.

Një nga çmimet më të papritura dhe më domethënëse për mua ka qenë në garën “Gjeniu i Vogël” në Tiranë, ku merrnin pjesë fëmijë nga e gjithë bota. Aty u rendita me çmimin e dytë,

me 90 pikë nga juria. Ishte një moment i jashtëzakonshëm për mua, sidomos kur përfaqësuesja moderatorë Alketa Vejsiu përmendi emrin tim dhe tha: “Një yll në skenën shqiptare po lind.” U ndjeva e habitur, por mbi të gjitha jashtëzakonisht e lumtur.

NM: Përmendet edhe aftësia juaj për dëgjimin absolut. Sa e rëndësishme është kjo dhunti në rrugëtimin e një këngëtareje operistike?

FI: Një tjetër vlerësim shumë i veçantë ishte kur u shpalla me “vesh absolut” në një konkurrencë në Strugë, ku merrnin pjesë pianistë të vegjël. Gjatë interpretimit tim në piano, fillova të improvizoj me akorde dhe juria vuri re aftësinë time për të dëgjuar dhe riprodhuar saktë tingujt. Kjo më solli vlerësimin si një nga dëgjueset më të sakta muzikore.

Kjo aftësi më ka ndihmuar shumë edhe në zhvillimin tim si këngëtare operistike. Gjatë studimit të veprave, shpesh i improvizoja tonalitetet në piano dhe i përvetësoja në këtë mënyrë. Falë këtij procesi dhe përkushtimit të vazhdueshëm, kam arritur të mësoj përmendësh një arie brenda dy ditësh, ndërsa një operë të plotë me katër akte brenda dy javësh. Kjo lidhet pikërisht me atë që quhet “vesh absolut” — aftësia për të përvetësuar dhe riprodhuar muzikën me saktësi, përmes dëgjimit dhe ndjeshmërisë së brendshme, shpesh edhe përtej notave të shkruara.

Studimet universitare dhe mentorët

NM : Studimet e këndimit artistik i keni zhvilluar në Fakultetin e Muzikës në Shkup. Çfarë ndikimi patën profesorët tuaj, veçanërisht prof. Nita Zenuni dhe tenori Kastriot Tusha, në zhvillimin tuaj artistik?

FI: Studimet e mia të para për kanto i fillova në Universitetin Shtetëror të Tetovës, ku pata si mentor kryesor tenorin Kastriot Tusha. Ai ishte njëkohësisht edhe profesor i teknikës vokale dhe më ndihmoi jashtëzakonisht shumë në formimin tim profesional, sidomos në përvetësimin e teknikës së të kënduarit. Po ashtu, një rol shumë të rëndësishëm pati edhe asistentja, profesoresha Nita Zenuni.

Për mua, ata nuk ishin vetëm profesorë që punonin me mua gjatë orëve të mësimit, por edhe mbështetës dhe motivues të vazhdueshëm. Më inkurajuan të marr pjesë në koncerte të shumta dhe më shtynë të dal në skenë sa më shpesh. Falë besimit që patën tek unë, u forcova shumë si studente dhe fitova siguri në rrugëtimin tim artistik.

Besoj se një pedagog i mirë ka fuqinë të të ndërtojë fort në profesion, dhe kjo është plotësisht e vërtetë. Nuk mjafton të kesh vetëm një profesor; e rëndësishme është të kesh një pedagog që di ta përcjellë dijen në mënyrën më të qartë dhe më frymëzuese të mundshme.

Profesorët e mi kanë pasur një rol të jashtëzakonshëm në zhvillimin tim dhe sot i përmend me shumë respekt dhe krenari.

NM: Në vitin e tretë të studimeve u shpallët zëri më i mirë ndër solistët e fakultetit. Si e përjetuat këtë vlerësim?

FI: Edhe pse nuk ishim një numër shumë i madh studentësh në degën e këndimit, u organizua një garë e brendshme mes nesh, ku synohej të përzgjidhej zëri më i pastër dhe më voluminoz. Nga kjo garë u përzgjodha unë.

Vendimi u mor nga shefi i katedrës dhe komisioni vlerësues, jo vetëm mbi bazën e interpretimit që realizova në atë moment, por edhe duke analizuar punën time trevjeçare gjatë studimeve. Ky vlerësim më gëzoi jashtëzakonisht shumë, sepse ndjeva se përkushtimi dhe puna ime ishin kurorëzuar me sukses.

Edhe pse kishte studentë më të rritur se unë, të cilët kishin nisur studimet një vit më herët, komisioni e pa të arsyeshme të më përzgjidhte mua. Në këtë prezantim u paraqita me arien e Mrikës nga opera Mrika e kompozitorit Prenk Jakova.

NM : Sa e rëndësishme ka qenë përvoja me studion operistike dhe interpretimi i arieve nga repertori klasik botëror gjatë studimeve ?

FI: Përvoja me studion operistike ka qenë jashtëzakonisht e rëndësishme për formimin tim artistik. Aty nuk punonim vetëm me arie, por edhe me opera dhe opereta më të vogla, zakonisht me dy akte, nga repertori botëror dhe në gjuhë të ndryshme.

Kjo lëndë na ndihmoi të formohemi si artiste, sepse puna zhvillohej në mënyrë shumë të detajuar. Profesori ynë ishte shumë i përpiktë dhe nuk punonte vetëm mbi interpretimin e veprave, por edhe mbi shprehjen e ndjenjave dhe përjetimin emocional që duhet të përcjellë çdo interpretim në skenë. Kjo përvojë më ka ndihmuar shumë në ndërtimin tim si këngëtare operistike.

Përvoja në Operën e Maqedonisë

NM : Ju keni qenë e pranishme edhe në skenën e Operës në Maqedoni. Çfarë përvoje artistike dhe personale ishte kjo për ju?

FI: Gjatë studimeve pata mundësinë të paraqitem në skenën e Operës së Maqedonisë, një përvojë shumë e rëndësishme dhe e veçantë për mua. Pas disa muajsh, u punësova aty si koristë, çka më dha mundësinë të jem pjesë e vazhdueshme e jetës artistike në këtë institucion.

Kjo eksperiencë nisi me një koncert të organizuar për këngëtarët e rinj të muzikës klasike. Përzgjedhja u bë përmes një audicioni nga një dirigjent italian, i cili ishte organizatori i koncertit. Nga rreth 80 kandidatë, u përzgjodhëm vetëm 10, dhe kjo për mua ishte një arritje shumë e madhe.

Ishte një ndjenjë e jashtëzakonshme të ngjitesha në atë skenë dhe të isha pjesë e një koncerti kaq madhështor. Kjo përvojë më ndihmoi të rritem si artiste, por edhe si person, duke më dhënë më shumë siguri dhe besim në vetvete.

NM : Ju u bëtë një nga artistet e para shqiptare në korin e Operës dhe Baletit të Maqedonisë. Çfarë sfidash dhe emocionesh solli kjo përvojë?

FI: Në korin e Operës së Maqedonisë, kam qenë një nga artistet e para të përzgjedhura përmes një konkursi të rregullt. Ajo që e bëri këtë përvojë edhe më të veçantë ishte fakti se karriera ime në këtë institucion nisi me një moment shumë domethënës: interpretimin në operën e parë shqiptare, Skënderbeu.

Ishte paraqitja ime e parë si koriste dhe pikërisht me një vepër shqiptare, e cila për herë të parë vihej në skenën e Operës së Maqedonisë. Ndjenja që përjetova ishte e papërshkrueshme — një përzierje krenarie, emocioni dhe përgjegjësie artistike, që do ta mbaj gjithmonë në zemër.

NM: Nga repertori i kompozitorëve të mëdhenj si Verdi, Puccini, Mozart apo Bizet, cili rol ose vepër ju ka prekur më shumë si artiste

FI: Nga repertori i kompozitorëve të mëdhenj botërorë, të gjitha veprat që kam interpretuar kanë pasur një vend të veçantë në formimin tim artistik dhe më kanë dhuruar emocione të thella. Megjithatë, ndër më të dashurat për mua mbetet opera Aida e kompozitorit Giuseppe Verdi. Sa herë që e kam interpretuar, jam ndjerë shumë e lidhur emocionalisht me të dhe e kam kënduar me shumë dashuri. Është një vepër e gjatë dhe e vështirë, që kërkon përkushtim të madh, disiplinë dhe punë të vazhdueshme për t’u interpretuar në nivelin e duhur.

Jeta dhe aktiviteti në Zvicër

NM : Prej disa vitesh jetoni dhe veproni në Gjenevë. Si ka ndikuar ky ndryshim mjedisi në zhvillimin tuaj artistik?

FI: Kaluan gati pesë vite larg vendlindjes që jetoj në Gjenevë. Fillimet nuk kanë qenë të lehta: një vend i ri, një ambient i panjohur dhe largimi nga familja dhe shoqëria ime. Megjithatë, asnjëherë nuk u shkëputa nga profesioni im. Në fillim kisha dyshime nëse do të arrija të përshtatesha me tregun zviceran, jo për mungesë aftësie, por për shkak të rrethanave dhe pasigurive të natyrshme.

Me kalimin e kohës kuptova se, me përpjekje dhe këmbëngulje, gjithçka është e mundur. Gradualisht fillova të angazhohem edhe këtu në projekte artistike dhe koncerte të ndryshme, duke vazhduar kështu rrugëtimin tim profesional edhe në një realitet të ri.

NM: Si e përjetoni faktin që përfaqësoni kulturën dhe talentin shqiptar në skenën artistike të Zvicrës?

FI: Jam shumë e lumtur që në Zvicër, veçanërisht në Gjenevë, jeton një komunitet i madh shqiptarësh që kanë arritur suksese të konsiderueshme. Prania e tyre ka qenë një mbështetje e rëndësishme për mua, sidomos në fillimet e mia në këtë vend të ri.

Këtu ekzistojnë edhe institucione ku flitet gjuha shqipe dhe organizohen aktivitete e evenimente kulturore shqiptare, gjë që më ka ndihmuar të ruaj lidhjen me identitetin tim dhe kulturën nga vij. Në të njëjtën kohë, jeta në një qytet ndërkombëtar si Gjeneva më ka dhënë mundësi të reja artistike, duke më nxitur të zhvillohem më tej dhe të përballem me sfida të reja në skenën muzikore.

Sa herë që këndoj shqip në Zvicër, zemra më mbushet plot, sepse besoj fort se rrënjët tona nuk duhet të shuhen dhe se këngët tona të bukura meritojnë të dëgjohen kudo.

Kam vënë re me shumë kënaqësi se edhe publiku zviceran i pret shumë mirë këngët shqipe. Në disa promovime librash ku kam interpretuar, reagimi i tyre ka qenë shumë vlerësues.

NM: A ka dallime mes jetës artistike në Ballkan dhe në Zvicër ?

FI: Po, ka dallime të dukshme mes jetës artistike në Ballkan dhe në Zvicër. Në Zvicër, gjithçka është më e strukturuar dhe profesionale; ekziston një organizim shumë i mirë, standarde të larta dhe më shumë seriozitet në qasjen ndaj artit. Kjo krijon mundësi të mira zhvillimi, por njëkohësisht kërkon edhe disiplinë dhe përkushtim maksimal.

Nga ana tjetër, në Ballkan jeta artistike është më e ngrohtë dhe më spontane. Ka më shumë afërsi njerëzore dhe emocion në interpretim, por shpesh mungojnë mundësitë e qëndrueshme dhe mbështetja institucionale.

Të dyja kanë bukurinë e tyre: Ballkani të jep shpirtin dhe ndjeshmërinë artistike, ndërsa Zvicra të ofron strukturën dhe profesionalizmin për ta zhvilluar atë më tej.

Angazhimi pedagogjik

NM : Krahas karrierës artistike jeni e angazhuar edhe në mësimdhënie. Çfarë ju motivon të punoni me fëmijët dhe të rinjtë në fushën e muzikës?

FI: Krahas karrierës sime artistike, mësimdhënia zë një vend shumë të rëndësishëm në jetën time profesionale. Ajo që më motivon më shumë për të punuar me fëmijët dhe të rinjtë është mundësia për të ndarë pasionin tim për muzikën dhe për t’i ndihmuar ata të zbulojnë dhe zhvillojnë potencialin e tyre artistik.

Për mua, muzika nuk është vetëm teknikë, por edhe një mënyrë e fuqishme shprehjeje dhe zhvillimi personal. Është një ndjenjë e veçantë të shohësh progresin e nxënësve, rritjen e vetëbesimit të tyre dhe gëzimin që përjetojnë përmes muzikës.

Ky proces më frymëzon vazhdimisht dhe më jep kënaqësi të madhe, si në rolin tim si pedagoge, ashtu edhe si artiste.

NM: Sa e rëndësishme është edukimi muzikor në zhvillimin e ndjeshmërisë artistike te brezat e rinj?

FI: Edukimi muzikor është thelbësor në zhvillimin e ndjeshmërisë artistike te brezat e rinj. Përvoja ime me fëmijët dhe të rinjtë më ka bindur se muzika është një mjet i fuqishëm që ndikon jo vetëm në formimin artistik, por edhe në zhvillimin emocional, intelektual dhe kreativ të tyre.

Është shumë frymëzuese të shohësh se si ata rriten jo vetëm si artistë, por edhe si individë më të sigurt dhe më të ndjeshëm ndaj botës që i rrethon. Përmes muzikës, ata mësojnë të dëgjojnë me vëmendje, të përjetojnë më thellë dhe të shprehin emocionet e tyre në mënyrë të vetëdijshme dhe kreative.

Edukimi muzikor nuk kufizohet vetëm në teknikë apo interpretim; ai ndikon drejtpërdrejt në formimin e botës së brendshme të individit. Në një botë gjithnjë e më të shpejtë dhe të dominuar nga teknologjia, muzika mbetet një hapësirë e rëndësishme ku të rinjtë mund të lidhen me emocionet e tyre, të zhvillojnë ndjeshmërinë artistike dhe të gjejnë mënyrën e tyre unike të shprehjes.

Kërkimi akademik dhe e ardhmja

NM : Aktualisht jeni në përfundim të studimeve të doktoratës në fushën e teknikës vokale. Çfarë synoni të sillni të re me këtë kërkim?

FI: Po, ashtu jam në përfundim të studimeve të doktoratës në fushën e teknikës vokale, dhe synimi im kryesor është të sjell një qasje më të integruar dhe bashkëkohore në pedagogjinë e zërit. Kërkimi im fokusohet në ndërthurjen e traditës së teknikës klasike me njohuritë moderne mbi trupin, frymëmarrjen dhe funksionimin e aparatit vokal.

Dua të kontribuoj në krijimin e metodave më të qarta, më efikase dhe më të personalizuara për këngëtarët, duke marrë parasysh individualitetin e çdo zëri dhe nevojat specifike të secilit student. Synimi im është që ky kërkim të mos mbetet vetëm në nivel teorik, por të ketë një ndikim të drejtpërdrejtë në praktikën pedagogjike dhe në zhvillimin artistik të këngëtarëve të rinj.

Besoj se zëri nuk është thjesht një mjet që prodhon tinguj, por një instrument shumë delikat, që kërkon njohje të thellë dhe punë të kujdesshme, sidomos në trajtimin e kordave zanore. Për këtë arsye, synoj të ndihmoj në ndërtimin e një teknike të shëndetshme, të qëndrueshme dhe artistikisht të pasur për çdo këngëtar.

NM : Si e shihni të ardhmen tuaj artistike : më shumë në skenën operistike, në pedagogji, apo në kombinimin e të dyjave?

FI: Të ardhmen time artistike e shoh si një kombinim harmonik të të dyjave. Skena operistike mbetet pasioni im më i madh, aty ku mund të shpreh emocionet, të interpretoj dhe të lidhem drejtpërdrejt me publikun.

Në të njëjtën kohë, pedagogjia është një dimension po aq i rëndësishëm për mua, sepse më jep mundësinë të ndaj njohuritë dhe përvojën time me brezat e rinj, duke i ndihmuar ata të zhvillojnë zërin dhe ndjeshmërinë e tyre artistike.

Synimi im është që këto dy fusha të ndikojnë dhe të pasurojnë njëra-tjetrën: përvoja në skenë ta forcojë dhe ta bëjë më të gjallë mësimdhënien time, ndërsa puna pedagogjike të ushqejë reflektimin dhe rritjen time artistike.

Besoj se ky është një kombinim i bukur dhe i domosdoshëm, që nuk duhet lënë asnjëherë pas dore.

NM : Çfarë mesazhi do t’u jepnit të rinjve shqiptarë që ëndërrojnë të ndjekin një karrierë në muzikën klasike ?

FI: Mesazhi im për të rinjtë shqiptarë që ëndërrojnë të ndjekin një karrierë në muzikën klasike është të jenë të guximshëm, të durueshëm dhe të përkushtuar. Muzika klasike kërkon punë të vazhdueshme, disiplinë dhe pasion të vërtetë, por shpërblimi që sjell është i jashtëzakonshëm.

I këshilloj të rinjtë të kërkojnë mësimdhënës të mirë dhe të punojnë seriozisht për zhvillimin e teknikës dhe interpretimit të tyre, pa e humbur asnjëherë gëzimin dhe dashurinë për muzikën. Çdo zë është unik, dhe me përkushtim e këmbëngulje, ëndrrat mund të bëhen realitet.

Gjithashtu, besoj fort se një pedagog i mirë luan një rol vendimtar në formimin profesional të një artisti, sepse ai jo vetëm që të udhëzon, por edhe të ndihmon të zbulosh dhe të zhvillosh potencialin tënd në mënyrën më të mirë të mundshme.

Gjenevë, 14.04.2026                   Nexhmije Mehmetaj

Profesor Anton Çetta, me peshën e rëndë mbi supe të ditëve dhe netëve të liga, i heshtur e me duar të pastra e zemër të butë, trokiti në çdo derë të trojeve tona për të shëruar hasmëritë dhe gjakmarrjen, këtë plagë shekullore të shkaktuar nga vetvetja.

Profesori s’mbante armë, as pushtet, as flamuj krenarie personale. Mbante vetëm fjalën, atë fjalë të thjeshtë, por të shenjtë, që në ato kohë të errëta ishte shumëfish më e fuqishme se plumbat.

Profesori Anton, i njohur për modesti e sinqeritet, asnjëherë nuk u shfaq si hero. Vazhdimisht thoshte: Vetëm të bashkuar dhe si një trup i vetëm e mundim këtë të keqe të madhe.

Ai nuk kërkonte duartrokitje, as lavdi. Qëllimi i tij i vetëm ishte që hasmëritë e shndërruara në zakon të mos u liheshin si trashëgimi brezave të ardhshëm, që ishin absolutisht të pafajshëm.

Profesori, në çdo Kuvend të burrave, ulej me përulësi. Me fjalën e tij të matur, qetësonte zemrat e atyre që ndër vite ishin të ndrydhura nga plagët e hakmarrjes.

Ky ves i ligë e kishte sjellë popullin shqiptar buzë greminës. Kur fliste profesori Anton, mbretëronte heshtje e plotë. Ai nuk gjykonte. As nuk urdhëronte.

Por të gjithëve u kujtonte se gjaku nuk lan gjakun, se urrejtja nuk sjell mirësi e as drejtësi. Shtrirja e dorës së pajtimit dhe falja janë trimëria më e madhe e një burri të vërtetë e largpamës.

Ishte kohë kur nënat e mbanin frymën pezull për çdo hap të djemve të tyre, ndërsa fëmijët rriteshin nën hijen e një fati që nuk e kishin zgjedhur. Në atë errësirë, Anton Çetta ndezi një dritë që nuk digjte, por shëronte.

Shuajti zjarrin që digjte zemrat e nënave dhe fëmijëve jetimë dhe, në vend të tij, mbolli shpresë të re që kjo e keqe do të flaket njëherë e përgjithmonë.

Ky projekt i studentëve të Universitetit të Kosovës dhe i profesor Anton Çettës nuk ishte vetëm pajtim gjaqesh. Ishte pajtim i shpirtit me vetveten. Ishte kthim i njeriut te njeriu.

Ai e dinte se plagët nuk mbyllen brenda natës. Po ashtu e dinte se dikush duhet të jetë i pari që e shtrin dorën e pajtimit. Profesori u bë ajo dorë e zgjatur që rrafshoi humnera, mbylli kujtime të përgjakura, mbi shekuj të rënduar nga zakone që kishin humbur arsyen.

Në relievin e përthyer shqiptar, ku historia ka lënë gjurmë të thella të traumave nga kjo e keqe me pasoja katastrofike, figura e profesor Anton Çettës qëndron si një dritë që nuk shuhet kurrë.

Jo si monument i ngritur me gur, por si kujtesë e gjallë se një popull mund të shpëtojë vetveten kur zgjedh faljen, flak hakmarrjen dhe zakonet prapanike.

Profesor, Anton Çetta, pa zhurmë e pa bujë, u bë simbol i paqes dhe humanizmit. Ai nuk ndryshoi vetëm fatin e disa familjeve, por edhe një nga epokat më të errëta të popullit tonë.

Në rrjedhën e historisë sonë, vepra e tij duhet të kujtohet si mesazh dhe si ndërgjegje që vëllavrasja të mos përsëritet më në trojet tona.

Qoftë i përjetshëm kujtimi për profesor Anton Çettën, që me punën e tij të palodhshme u shndërrua në melhem të plagëve të kombit!

ARIF EJUPI

Qeveria e Edi Ramës prej vitesh promovon organizimin e një të ashtuquajturi “Samit të Diasporës” në Tiranë. Një emërtim i madh, që në vetvete ngjall pritshmëri të larta për një organizim serioz, gjithëpërfshirës dhe strategjik për shqiptarët që jetojnë jashtë atdheut.

Por, realiteti që shihet ndër vite lë shumë për të dëshiruar. Deri më sot, nuk është bërë kurrë transparente: Cili është qëllimi konkret i këtij samiti?  Çfarë rezultatesh ka prodhuar ai? Kush i përzgjedh pjesëmarrësit dhe mbi çfarë kriteresh?

Një samit, në kuptimin e mirëfilltë, është një platformë vendimmarrëse, ku diskutohen politika konkrete dhe nxirren rekomandime të zbatueshme. Ndërsa këtu krijohet përshtypja e një aktiviteti ceremonial, më shumë për imazh sesa për përmbajtje.

Pjesëmarrje selektive dhe jo përfaqësuese . Nga ajo që është parë, në këtë organizim marrin pjesë kryesisht: individë të afërt me strukturat qeveritare, persona me interesa biznesi, figura që kërkojnë ekspozim publik.

Ndërkohë, mungojnë: aktivistët e mirëfilltë të diasporës, organizatorët që për dekada kanë qenë shtylla të komunitetit,  përfaqësues të shoqatave serioze dhe funksionale.

Kjo krijon një hendek të madh midis realitetit të diasporës dhe përfaqësimit të saj në këtë “samit”.

Diaspora reale dhe diaspora e ekspozimit . Pas Pavarësisë së Kosovës, dinamika e organizimit të diasporës ka ndryshuar. Në shumë vende të Perëndimit janë krijuar: shoqata formale pa strukturë reale, organizime sporadike “sa për sy e faqe”,  iniciativa që më shumë promovojnë individin sesa komunitetin.

Shumë prej këtyre subjekteve: nuk kanë kryesi funksionale, përfaqësohen nga dy ose tre persona, mbajnë emra të mëdhenj pa përmbajtje reale.

Pikërisht këto struktura shpesh shfaqen në aktivitete të nivelit të lartë, duke zëvendësuar ata që realisht kanë kontribuar ndër vite.

Samit apo turizëm institucional? Në vend që të jetë një platformë strategjike, ky organizim ngjan më shumë me: një aktivitet protokollar, një mundësi rrjetëzimi për interesa të ngushta,  një formë “turizmi institucional” me fotografi dhe deklarata boshe.

Kjo e dëmton jo vetëm seriozitetin e vetë organizimit, por edhe besimin e diasporës ndaj institucioneve shtetërore.

Çfarë duhet të ishte një samit i vërtetë? Një Samit i Diasporës duhet të jetë: i hapur dhe transparent në përzgjedhjen e pjesëmarrësve,  përfaqësues real i komuniteteve shqiptare në botë,  i orientuar drejt rezultateve konkrete,  platformë bashkëpunimi institucional dhe ekonomik.

Duhet të përfshijë: ekspertë të fushave të ndryshme, sipërmarrës të suksesshëm, aktivistë me kontribut të dëshmuar,  përfaqësues legjitimë të shoqatave funksionale.

Nëse mungon përmbajtja, serioziteti dhe përfaqësimi real, atëherë çdo “samit” rrezikon të mbetet vetëm një skenë ekspozimi, një javë turizmi politik e institucional, pa ndikim të vërtetë në jetën e diasporës shqiptare.

ARIF EJUPI

Bilbordet e fotos ilustruese të Shasime Osmanit i takojnë fushatës zgjedhore të zgjedhjeve të 29 marsit 2026 për Këshillin e Madh, ku tashmë ajo është deputete

HYRJE

Në nëntor të vitit 2024, Shasime Osmani, studentja e drejtësisë në Universitetin e Bernës, do të ishte asambleistja e parë shqiptare në parlamentin e kryeqytetit të Zvicrës, që njihet si Këshilli i Qytetit, ndërsa në fund të këtij marsi, në zgjedhjet për parlamentin kantonal të Bernës, që njihet si Këshilli i Madh, Shasimja do të jetë deputetja e parë shqiptare e këtij parlamenti. Suksesi i Shasime Osmanit bëhet edhe më konkret kur kemi parasysh se emigracioni shqiptar  i ngulitur si në rang Zvicre, ashtu edhe në Bernë, është në çerek shekullin e tretë. Mediat zvicerane shprehen me shumë simpati për Shasimen. E shohin si një “meteor në ngjitje”, si një “një zë për ata që nuk kanë zë”. Kauzat e Shasime Osmanit janë barazia dhe shanset e barabarta në arsimim. Shasime Osmani vjen nga një familje shqiptare tipike emigrantësh, me prejardhje nga Kërçova në Maqedoninë e Veriut. Gjyshi i Shasimes u vendos në Zvicër në fund të viteve ’70 si “gastarbeiter”. Në vitin 1993 do të shpërngulej në Zvicër babai dhe më 1999 nëna bashkë me Shasimen bebe. Familja, që do të shtohej edhe me dy fëmijë të tjerë, jeton në Bümplitz-Bethlehem, një nga lagjet e populluara me shumicë nga emigrantët e që përballen edhe me vështirësitë e jetës, megjithëse Zvicra është një nga shtetet më sociale të Europës. Shasimja, prej kur ishte 17 vjeçare, është angazhuar në Partinë Socialdemokrate të Zvicrës, me një aktivizëm të pandalshëm, shumë energjik dhe impresionues. Si deputete e Parlamentit Kantonal të Bernës, Shasime Osmani do të startojë në qershor. I uroj shumë suksese. Më poshtë po ju përcjell intervistën me Shasime Osmanin.

Shasime Osmani, një vajzë e re si gjithë vajzat e reja të moshës së saj, drejt realizimit të ëndrrave

INTERVISTA

E.B.: Në qershor mbaron studimet për bachelor në drejtësi, pak histori për rrugën e studimeve?

Shasime Osmani:Pas përfundimit të praktikës sime si Kauffrau EFZ në Zyrën Federale të Policisë, kam vazhduar me maturën. Që nga viti 2022 studioj drejtësi me synimin për t’u bërë avokate.

E.B.: Ëndrra jote e fëmijërisë ishte të bëheshe gjyqtare, kur gjyshi, që sot krenohet aq shumë me ty, e nisi jetën në Zvicër si “gastarbeiter”, po ashtu edhe prindërit iu përveshën punës plot sakrifica që t’ju rrisnin ju tre fëmijëve, ku i mbështete ëndrrat e tua?

Shasime Osmani: Që herët kam kuptuar se kisha më pak shanse se fëmijët e tjerë. Dhe këtë nuk mund ta pranoja. Unë thjesht kam qenë që fëmijë me natyrë shumë luftarake. Kam bërë shumë përpjekje në shkollë dhe kam punuar pesë herë më shumë se të tjerët. Shumë fëmijë me prejardhje emigrante e përjetojnë këtë.

E.B.: Mediat zvicerane ju vlerësuan si një meteor në ngjitje dhe si “një zë për ata që s’kanë zë” dhe ju vetë thoni dhe e argumentoni me një logjikë që nuk mund të kundërshtohet, që e garanton ligji dhe shteti social në Zvicër “se do të mbroni fuqinë punëtore, ata që punojnë 100%, që paguajnë taksat, por prapë nuk fitojnë mjaftueshëm”, a mund ta shtjelloni pak?

Shasime Osmani: Zvicra është një vend i pasur dhe i disiplinuar. Por jo të gjitha sektorët kanë paga të mira dhe jo të gjithë njerëzit kanë në praktikë të njëjtat mundësi. Ka njerëz, veçanërisht shumë persona me prejardhje emigrante, që punojnë vetëm për të mbijetuar.

E.B.: Qëllimi yt para zgjedhjes në Këshillin e Madh apo Parlamentin e Bernës ishte të përfundoje një stazh në Gjykatën Rajonale, po sot?

Shasime Osmani: Praktikën duhet ta kryej pas përfundimit të studimeve të mia Master. Kjo do të ndodhë përafërsisht pas 2.5 vitesh. Si anëtare e Këshillit të Madh lindin disa probleme për shkak të ndarjes së pushteteve. Aktualisht po kërkoj një zgjidhje.

E.B.: Jeni anëtarja e parë femër me origjinë shqiptare në Këshillin e Madh, ka anëtarë meshkuj me origjinë shqiptare Parlamenti i Bernës?

Shasime Osmani: Aktualisht jam e vetmja në Këshillin e Madh me prejardhje shqiptare. Edhe në Këshillin e Qytetit të Bernës kam qenë personi i parë dhe i vetëm me prejardhje shqiptare.

E.B.: Në nëntor 2024, vetëm 26 vjeçe, u zgjodhët këshilltarja e parë e Këshillit Bashkiak e qytetit të Bernës, si arritët deri aty?

Shasime Osmani: Kjo ishte një surprizë. Në atë kohë partia ime fitoi pesë mandate dhe një prej atyre mandateve e mora unë. Dhe kështu u bëra personi i parë me prejardhje shqiptare në Këshillin e Qytetit të Bernës.

E.B.: Jeni Anëtare e PS prej moshës 17 vjeçare, kush ju motivoi të futeshit kaq shpejt në politikë?

Shasime Osmani: Gjithmonë kam qenë e interesuar për politikën. Matthias Aebischer*, atëherë këshilltar kombëtar dhe president i “Kidswest”, më tha se shihte potencial tek unë dhe kështu u bëra anëtare.

E.B.: Keni fituar 9641 vota që ju dhanë shansin të startoni mandatin në Parlamentin e Bernës në qershorin që vjen, në cilën zonë ke kandiduar, cilët ju kanë votuar kryesisht?

Shasime Osmani: Kam kandiduar në njësinë zgjedhore të qytetit të Bernës dhe kam pasur një mbështetje të gjerë nga e majta, por edhe nga partitë e qendrës. Komuniteti shqiptar më ka mbështetur shumë.

E.B.: Si do da përshkruaje Bümpliz-Bethlehem, Zonën e VI apo distriktin e VI të Bernës perëndimore?

Shasime Osmani: Në Bümpliz-Bethlehem jetojnë shumë persona me prejardhje emigrante. Pabarazia sociale është një temë e rëndësishme: njerëz me paga të ulëta dhe fëmijët e tyre që kanë më pak mundësi për arsimim të lartë. Në të njëjtën kohë, aty mund të përjetosh shumë gjëra: projekte të shumta kulturore, qendra tregtare dhe takime me njerëz të ndryshëm.

E.B.: Në një kat përdhes të shumkatësheve prej betoni në Bümpliz-Bethlehem gjendet “Kidswest” një Atelie arti rekreativ falas që frekuentohet me shumicë nga fëmijët e të rinj nga mosha 6 deri në 16 vjeç me prejardhje emigrantësh, të cilën e vizitonit edhe ju fëmijë apo jo?

Shasime Osmani: Po, dhe “Kidswest” e ka formësuar shumë fëmijërinë time.

E.B.: Krijuese e Ateliesë së Artit ishte artistja Meris Schüpbach, e cila iu kushtua shumë fëmijëve dhe të rinjve nga prindër emigrantë që e vizitonin këtë shoqatë. Sot ajo nuk jeton më dhe e meriton një eulogji për krijesën e saj “Kidwest” – Fëmijët e Lagjes në Perëndim të Bernës. – Më bëri përshtypje një kredo e saj ku thosh “Më lejohet të jem ai/ajo që jam këtu dhe tani, me gjithçka që kam përjetuar, gjithçka që mendoj dhe gjithçka që dua, me gjithçka që më bën ajo që jam” – definicion i një mentoreje për të frymëzuar të qënit njeri i lirë në një botë pa paragjykime. Por edhe shoqëritë në sistemin demokratik nuk i shpëtojnë paragjykimeve, sidomos, kur flitet për qytetarët me prejardhje emigrantësh, a e keni njohur znj Meris, sot ju jeni kaq e re presidente e “Kidwest”e trashëgoni një thesar të krijuar prej saj, a mund të na e tregoni këtë rrugëtim?

Shasime Osmani: Meris Schüpbach ka qenë një nga figurat më përcaktuese në jetën time. Kur Kidswest u themelua në vitin 2006, unë kam qenë një nga fëmijët e parë që u bë pjesë e këtij projekti. Në vitin 2019 u bëra presidente e shoqatës dhe në vitin 2022 Meris Schüpbach, për fat të keq, ndërroi jetë. Gjurmët dhe vepra e saj janë edhe sot pjesë e Kidswest-it.

E.B.: Vazhdoni ta keni si maskotë-simbol të shoqatës «korbin»**. Përse? A ju kujtohet ndonjë ngjarje që lidhet me të?

Shasime Osmani: Në vitin 2009, SVP zhvilloi një fushatë të ashpër me korba. Kur e pashë këtë në rrugën time për në Kidswest, nga njëra anë u ndjeva e çuditur, sepse ata po përdornin maskotën tonë, dhe nga ana tjetër shpendi paraqitej sikur, si i huaj, po e “hante” Zvicrën. Kjo më tronditi dhe ishte një pikë kthese për interesimin tim në politikë. Zemërimi im frymëzoi çiftin artistik “Haus am Gern” për një fotografi të Këshillit Federal me fëmijë me prejardhje emigrante. Projekti më pas u bë i njohur në të gjithë Zvicrën dhe disa Këshilltarë Federalë na ftuan në Këshillin Federal ***.

E.B.: Ju përfaqësoni brezin e dytë apo të tretë të emigrantëve, që njihen si Sekondos, si e keni përjetuar të qënit me prejardhje të huaj dhe si mendoni t’i bashkangjisni kauzën tuaj “të drejta të barabarta në arsim”, një realiteti “se arritjet në arsim dhe statusi socialekonomik janë të drejta të trashëguara”?

Shasime Osmani: Në Bümpliz-Bethlehem, vetëm 1 në 11 fëmijë shkon në gjimnaz. Në lagje të tjera janë 5 në 10 fëmijë që shkojnë. Fëmijët e punëtorëve kanë më pak shanse, edhe kur kanë saktësisht të njëjtin sukses dhe performancë. Nga familjet akademike, rreth 75% vazhdojnë studimet. Nga familjet punëtore, vetëm rreth 25%.

E.B.: Duke marrë info për intervistën konstatova që keni një aktivizëm shembullor, pra, nëse shtypi bernez me simpati e përshkruan ngjitjen tuaj në Parlamentin e Bernës meteorike, a mendoni se kjo ngjitje i dedikohet vrapit tuaj të palodhur duke u përfshirë që adoleshente në politikë, në sindikatën studentore etj., a mund të na tregoni pak më tepër?

Shasime Osmani: Politika është përfaqësim. Unë punoj pa u lodhur për një Zvicër për të gjithë. Angazhimi im është vlerësuar nga populli. Kjo ka të bëjë padyshim me përkushtimin tim, por edhe me profilin tim politik dhe përfaqësimin e fortë që ofroj.

E.B.: Duke iu kthyer arsimimit, kauzës suaj të preferuar, me këtë rast po kujtoj Naim Frashërin, Rilindasi jonë që thosh se “vetëm dritë e diturisë përpara do të na shpjerë” dhe ndërkohë po sjell si fakt se gjuhën amtare në shkollat shqip e ndjekin në rang Konfederate vetëm 3% e fëmijëve. Ju vetë a keni patur mundësi ta ndiqni? A mendon se është shqetësim, se përmes gjuhës, brezat e së ardhmes mësojnë jo vetëm gjuhën, por edhe historinë e rrënjëve të tyre?

Shasime Osmani: Unë vetë nuk kam ndjekur kurrë shkollën shqipe. Në Zvicër njeriu është i angazhuar me gjermanishten dhe frëngjishten. Por nuk e shoh vërtet si problem. Të gjithë që unë njoh flasin shumë mirë shqip dhe janë gjithashtu shumë mirë të informuar për kulturën shqiptare.

E.B.: Cili do të jetë mesazhi që do t’i drejtoni rinisë me prejardhje shqiptare në Zvicër?

Shasime Osmani: Unë e di që nuk është e lehtë. Por dorëzimi nuk është opsion. Ndiqni atë që ju pëlqen dhe qëndroni besnikë vetes suaj. Diku gjithmonë hapet një derë.

E.B.: Rezultatet e 29 marsit, në Këshillin e Madh të Bernës që ka 160 anëtarë, kanë forcuar si maxhorancë krahun konservator SPD që nga 44 ka sot 51 vende, ashtu edhe Partia juaj Socialdemokrate ka rritje, a mendoni se do t’i arrini kauzat tuaja sipas premtimeve?

Shasime Osmani: Kjo do të jetë shumë e vështirë. Por jam e sigurt që do të gjejmë kompromise dhe jam e gatshme të flas me të gjithë, për t’i çuar përpara këto çështje.

E.B.: Meqë po flasim për premtime, unë jam dakord me vlerësimet që ju bën shtypi bernez si një meteor në ngjitje, por jeni me këmbët në tokë, sepse tek suksesi nuk u katapultuat, por e arritët me aktivizmin tuaj, a më premtoni se, kur një ditë do të zgjidheni deputete në Parlamentin e Konfederatës Helvetike, intervistën e parë do të ma jepni mua, që e kam parashikuar e para?

Shasime Osmani: Këtë parashikim e dëgjoj nga shumë njerëz në rrethin tim. Të shohim si do të vazhdojë karriera ime politike. Dhe po, ta premtoj që do të të jap intervistën e parë, nëse më kontakton shumë shpejt.

—-

*Matthias Aebischer është një politikan zviceran i SP, ish-gazetar televiziv, ish president “Kidswest”. Ka qenë deputet në Parlamentin e Zvicrës prej 2011-2025. Në fund të vitit 2024, ai u zgjodh në Këshillin e Qytetit të Bernës dhe mori detyrën në janar 2025. Ai dha dorëheqjen si deputet i Paramentit në mars 2025 për të marrë këtë pozicion, në krye të Drejtorisë për Inxhinierinë Civile, Transportin dhe Hapësirat e Gjelbra Urbane (TVS).

**Në vitin 2008 «korbi» u përdor nga SVP si një figurë simbolike për iniciativën mbi lëvizjen e lirë të personave. Ndërkohë «korbi» ishte simbol heraldik i ateljesë artistike Kidwest që frekuentohej shumë edhe nga fëmijë e të rinj me prejardhje emigrantësh. Më 2009 lindi një projekt bashkëpunimi midis fëmijëve e të rinjve të Kidwest me dyshen artistike të Haus am Gern (Rudolf Steiner dhe Barbara Meyer Cesta). Në këtë projekt që mori shumë hapësirë mediatike fëmijët e Kidswest rikrijuan foton zyrtare të Këshillit Federal (“Këshilli Federal i Kidswest”) për të nxjerrë në pah tema të tilla si pjesëmarrja dhe përfaqësimi. Haus am Gern dhe tetë fëmijë të Kidswest – përkatësisht Alberta, 8 vjeç (Kosovë), Shasime, 10 vjeç (Maqedoni), Bimi, 11 vjeç (Kosovë), Sheila, 12 vjeç (Shqipëri-Itali), Selina, 12 vjeç (Kili), Marigona, 13 vjeç (Kosovë), Ihab, 13 vjeç (Eritre), Sumudu, 9 vjeç (Zvicër-Sri Lanka) dhe Fjolla, 11 vjeç (Kosovë), e cila mori pjesë si zëvendësuese – u ftuan në Këshillin Federal të Konfederatës Helvetike.

***Këshilli Federal është Parlamenti i Konfederatës së Zvicrës

Fëmijët e Kidwest, e dyta majtas Shasime Osmani viti 2009

Parlamenti i Zvicrës me shtatë Këshilltarët Federalë dhe me kancelieren më 2009

Frikën ua fale liliputëve,
dëshpërimin pesimistëve,
urrejtjen fashistëve.

Ishe vashë e guximshme,
që s’njihte dorëzim.
Edhe pse ende fëmijë,
luftove me shpirt e zemër,
Kosovës për t’i dhënë emër.

Në ilegalitet të njohën
me nofkën e ëmbël “LIRIA”.
Me fjalën tënde të matur,e me peshë,
zemrat e rinisë llapjane i mbushje me shpresë —
për liri e ardhmëri.

Emri yt u bë betim,
që flamuri të valojë,
e kënga të jehojë,
derisa Kosova
të bëhet me Zot shtëpie.

Halime Murati — emblemë e guximit dhe krenarisë shqiptare!

Arif Ejupi
Gjenevë, 10 prill 2026

(Poezi kushtuar heroit Agim Ramadani – emri i të cilit, qëndron i pavdekshëm dhe simbolizon poetin, piktorin dhe strategun ushtarak që u shndërrua  në legjendë…)

Lindi në një ditë me rreze dielli
që ranë me gëzim mbi dritaret e shtëpisë.

E pagëzuan me emrin Agim –
agim i mëngjeseve
të dëlira e të bardha.

Poet me shpirt të lirë,
ushtarak me disiplinë,
luftëtar legjendar në fushëbeteja.

Kur plagët e Atdheut u hapën sërish,
ti u ktheve si shqiponjë në folenë e lashtë,
si dikur Gjergj Kastrioti Skënderbeu,
për të mbrojtur nderin dhe lavdinë
e Dardanisë dhe Arbërisë.

Flakëve – me flakë iu përgjigje,
si rrufe mbi malet e Kosovës.

U bëre shkëmb në Koshare,
aty ku vetëm pushka foli
për lirinë e kombit.

Me gjakun gurrë të djemve shqiptarë
u rrënuan muret e hekurta
që ndanë vëllain me vëlla
pothuaj një shekull.

U këputën prangat e robërisë
që djali e vajza shqiptare
të ecin lirshëm
drejt Shqipërisë.

Përherë krenare:
Prishtina, Shkupi, Presheva,
Ulqini dhe Tirana.

Agim Ramadani – Katana,
lum që të lindën
babai dhe nëna.

Emri yt – kurrë nuk shuhet
e as kurrë nuk perëndon,
dritë që historinë e kombit ndriçon.

Arif Ejupi
Gjenevë, 5 prill 2026

(Kushtuar nënave gjakovare)

Nënë gjakovare, shqiponjë mbi Çabrat,
gurrë burimi e Erenikut.
Djemtë dhe vajzat e tua,
tmerr për armikun.

Mbaje kokën lart,
ndjehu krenare,
të vetmin djalë Atdheut ia fale,
të njeh e gjithë bota,
nënë gjakovare.

Gjaku i fëmijëve të tu,
dritë për Gjakovën
dhe Kosovën.

Nënë gjakovare,
nënë e një dhembjeje të madhe,
që rëndon si plumb në zemër,
gjakun e bijve e bijave të saj
kurrë nuk e harron, gjithnjë krenare,
simbol i nënës së vërtetë shqiptare.

Arif Ejupi
Gjenevë, 23 mars 2026

 Fëmijët e familjes Jashari , të vrarë nga forcat serbe në këto ditë marsi të vitit 1998; e vetmja e mbijetuar Besarta.
Në tokën e vet, në shtëpinë e vet, pragun e së cilës e mbrojtën burrat dhe gratë e familjes.
Lufta e Kosovës e shpjeguar pa nevojë për më shumë fjalë.

Derë e mikpritjes dhe e bujarisë,
derë burrash të besës e të qëndresës,
derë që s’ia njeh frikën flakës as barotit,
derë stërnipësh të Gjergj Kastriotit.

Derë e Jasharajve,
nderi i kombit.

Me shpirt e zemër,
ushtarë të lirisë,
yje të Dardanisë.

Djem petritë,
fëmijë engjëllorë,
vasha trimëresha,
nëna zemërguri.

Madhërishëm mbi varre u valon
flamuri.

Prehuni të qetë,
jeni burim
i krenarisë dhe i nderit,
jeni rreze dielli.

Me gjakun tuaj shkruat historinë
dhe rrënuat murin ndarës
Kosovë–Shqipëri.

—
Arif Ejupi
Gjenevë, mars 2026

Me rastin e ndërrimit të jetës dhe kalimit në Përjetësi të famulltarit të Kishës Katolike “Shna Ndout” në Gllogjan të Pejës, DON KELMEND SPAQI, Meshtar i përkushtuar për bamirësi ndaj Kombit e Atdheut në veçanti dhe Besimit në përgjithësi, Shoqata Humanitare”FAMILJA NDIHMON FAMILJEN” dhe Bashkimi i Intelektualëve Shqiptarë në Zvicër, shprehin ngushëllimet më të sinqerta për familjen Spaqi, për besimtarët dhe bashkëpunëtorët e tij.

Të gjithë të pikëlluarit paqin pranë qëndresen e arsyeshme në këto qaste dhimbjeje dhe pikëllimi tue i përballua ato me dinjitet e krenari e tue kujtuar e nderuar veprimtarinë e tij, njerëzore, profesionale e mbi të gjitha atdhetare.

Kosova Dardane dhe mbarë populli shqiptarë do ta kujton përherë e s’do ta harron asnjë herë brez pas brezi, DON KELMEND SPAQIN i cili e shëndrroi Kishën e Gllogjanit të Pejës në një strehimore sigurie për qindra banorë shqiptarë që ndiqeshin për t’u vrarë e masakruar nga forcat ushtarake e paramilitare serbe gjatë viteve 1998-1999 siç ndodhnin vrasje e masakrime anë e këndë Kosovës në atë kohë. Ai, vet doli në mbrojtjen e të strehuarëve në Kishë gjatë bisedimeve me serbët dhe u shpreh: ” Nuk ka këtu as katolik as musliman, ka njerëz të pa fajshëm. Bëni çka të doni, kjo është nga unë.Pushkatomni më së pari mu, e krejt stafin këtu, atëherë mundeni me i prek ata.” Dhe ishte vendimi i tij për t’u rënë kambanave të kishës për të njoftuar kohën e iftarit dhe syfyrit për bashkëkombësit myslimanë gjatë muajit të Ramazanit.

Në vitin 1990 ka përkrah e ndihmuar aksionin gjithëpopullor “Familja ndihmon familjen”FNF”

Familjarët paqin qëndresën e arsyeshme dhe rujatshin përherë kujtimet më të mira për jetën dhe veprimtarinë e tij, për bamirësi dhe atdhetarizem.

I nderuari DON KELMEND SPAQI, pusho i qetë në përjetësi. Dheu i Atdheut u shërbeft si mbulojë dhe roje në ruajtjen e veprimtarisë tuaj atdhetare dhe shërbeft si shembull për bamirësi e atdhetarizem brez pas brezi.

Për Shoqatatë: Abas Fejzullahi

2026-04-03

Solothurn Zvicër

Fitorja e mbrëmshme e Real Mallorca ndaj gjigantit Real Madrid 2:1 riktheu në vëmendje një realitet që shpesh harrohet në futboll: se edhe më të mëdhenjtë mund të mposhten, ndërsa heronjtë mund të lindin nga momente të papritura.

Në këtë përballje, ishte pikërisht prizrenasi Vedat Muriqi, i cili vulosi fitoren e Real Mallorca në minutat shtesë, duke dëshmuar edhe një herë se është një nga sulmuesit më të spikatur në La Liga.

Muriqi, me 19 gola këtë sezon, renditet ndër më të mirët në kampionatin e Spanjës, menjëherë pas yllit francez Kylian Mbappé.

Paraqitja e tij madhështore ndaj Real Madridit na rikthen pas në kohë, te një moment që për futbollin tonë ishte historik: ndeshja Kosovë – Turqi 0:1 në stadiumin “Fadil Vokrri” në Prishtinë.

Në atë ndeshje, pavarësisht rëndësisë së jashtëzakonshme, një pjesë e opinionit publik reagoi në mënyrë të padrejtë ndaj Muriqit. Në vend që loja të analizohej me gjakftohtësi, në rrjetet sociale u përdorën fjalë të rënda e fyese, sjellje kjo që nuk i shërben as sportit dhe as kulturës sonë.

Në fakt, realiteti i asaj ndeshjeje ishte shumë më kompleks. Dëshira e çdo lojtari për t’u bërë protagonist në një ndeshje historike bëri që loja të fragmentohej dhe të mungonte bashkëpunimi i duhur në repartin e sulmit.

Vedat Muriqi, si sulmues i qendrës, varet drejtpërdrejt nga shërbimi i bashkëlojtarëve dhe, në mungesë të topave, nuk mund të jetë efikas.

Futbolli nuk është sport individual. Një sulmues nuk mund të gjykohet vetëm nga fakti nëse shënon apo jo, por edhe nga konteksti i lojës: organizimi i ekipit, strategjia, presioni i ndeshjes dhe mbështetja nga shokët e skuadrës.

Shembulli i ndeshjes së fundit në Spanjë e dëshmon më së miri këtë të vërtetë: kur një lojtar i sulmit si Muriqi shërbehet siç duhet nga bashkëlojtarët, shkëlqimi i tij është i pashmangshëm.

Andaj, është e domosdoshme që si shoqëri dhe si tifozë: të gjykojmë me maturi dhe jo me emocione të momentit, të respektojmë kontributin e çdo lojtari që përfaqëson vendin dhe të kuptojmë se suksesi në futboll është rezultat i punës kolektive.

Vetëm kështu mund të ndërtojmë një kulturë sportive të shëndetshme, ku kritika është konstruktive dhe jo shkatërruese.

Vedat Muriqi mbetet një nga ambasadorët më të denjë të futbollit kosovar, një lojtar që, kur i krijohet hapësira, di të bëhet hero.

ARIF EJUPI

Xherdan Shaqiri është rikthyer te goli në elitën e futbollit zviceran, teksa mbrëmjen e djeshme realizoi një gol fantastik me të jashtmen, në duelin ndaj Jang Bojs, që u mbyll me rezultatin 3 me 3.

34-vjeçari rrëmbeu skenën në minutën e 41-të të sfidës, duke shënuar golin e 2 me 1. Ky ishte realizimi i 11-të në 30 javë për futbollistin me origjinë shqiptare. Shaqiri gjithashtu ka dhuruar edhe 10 asiste. Për më tepër shikoni pamjet e golit të Shaqirit.

PANORAMASPORT.AL