Presidenti i Bjellorusisë, Alyaksandr Lukashenka gjatë takimit takohet me Bogoljub Kariq, bashkëpronar i kompanisë ndërkombëtare “Vëllezërit Kariq” dhe deputetin serb, konsull nderi të Bjellorusisë në Beograd Dragomir Kariq në Minsk më 22 qershor 2015.
Todd Prince, Maja Zhivanoviq, Alex Znatkevich
Një kompleks banimi dhe i zyrave komerciale po ndërtohet në vendin ku më parë ka qenë një aeroport në Minsk të Bjellorusisë. Projekti në vlerë 3.5 miliardë dollarë vlerësohet se do të ndryshojë pamjen e kryeqytetit bjellorus. Dhjetëra ndërtesa shumëkatëshe, apartamente dhe vila me 30.000 njësi banimi janë pjesë e projektit që njihet si Minsk World.
Projekti ‘Minsk World’ i kompanisë Dana Holdings në Minsk.
Kompania Dana Holding, e cila merret me zbatimin e këtij projekti, e përshkruan atë si një “qytet brenda një qyteti”. Kompania e vlerëson si një nga projektet më të mëdha të pasurive të patundshme në Evropë. Ky është vetëm një nga projektet që Bjellorusia ia ka dhënë kompanisë Dana Honlding.
Qendra e kompanisë është në Qipro dhe ajo është themeluar nga familja Kariq, një familje që ishte njëra nga më të pasurat dhe më me ndikim në vitet 1990 në Serbi, kur ky vend udhëhiqej nga Sllobodan Millosheviq.
Fuqia e kësaj familjeje, pas rënies së Millosheviqit, është zbehur.
Gjatë dekadës së fundit biznesmenët Kariq janë ngritur në maje të industrisë bjelloruse të pronave, duke siguruar përfitime të mëdha. Por, kritikët thonë se këtë e kanë arritur falë lidhjeve të afërta me Alyaksandr Lukashenkan, i cili që 27 vjet e qeverisë Bjellorusinë me grusht të hekurt.
Lukashenka po i shtyp me forcë protestat kundër tij që nga mbajtja e zgjedhjeve presidenciale në gusht të vitit 2020, për të cilat opozita e akuzon për mashtrime.
Familja Kariq mohon lidhjet me Lukashenkan.
Viktar Lukashenka është djali i madh i Alyaksandr Lukashenkas. Gruaja e tij, Liliya Lukashenka, renditen në mesin e 13 zëvëndësdrejtorëve të kompanisë Dana Astra, dega kryesore në Bjellorusi e kompanisë Dana Holding. Megjithatë, ajo nuk punon më në këtë kompani. Ajo aktualisht drejton një galeri arti në një qendër tregtare, që është në pronësi të Dana Holdings.
Dragomir Kariq, njëri nga anëtarët e familjes, është përzgjedhur nga Lukashenka që të jetë konsull nderi i Bjellorusisë në Beograd.
Këto lidhje tani po kërcënojnë të dëmtojnë perandorinë e pasurive të patundshme të familjes Kariq, e cila në fillim të vitit 2020 kishte më shumë se 7 milionë metra katrorë të projekteve në zhvillim në Bjellorusi dhe Kazakistan, duke përfshirë edhe projektin Minsk World.
Llogaritet se vlera në treg e këtyre projekteve mund të arrijë në 13 miliardë dollarë, sipas faqes së internetit së Dana Holdings.
Situata e fundit në Bjellorusi ka bërë që pasuritë e familjes Kariq të vihen në rrezik. Lukashenka po godet protestuesit paqësorë, të cilët kundërshtojnë rezultatin e zgjedhjeve, në të cilat ai pretendon se ka fituar një mandat të gjashtë për të udhëhequr me vendin. Kundërshtarët e tij dhe vendet perëndimore thonë se zgjedhjet ishin të manipuluara.
Në dhjetor të vitit 2020, Bashkimi Evropian vendosi sanksione ndaj kompanisë Dana Holdings dhe një prej degëve të saj në Bjellorusi.
BE-ja e ndërlidhi këtë kompani me përfitime dhe mbështetje të regjimit të Lukashenkas.
“Të ndjesh pasojat e sanksioneve”
Edhe Shtetet e Bashkuara mund të vendosin sanksione ndaj familjes Kariq, duke e bërë të pamundur që ata t’i shmangen kufizimeve, duke regjistruar kompani të reja.
Më 24 mars në një seancë dëgjimore, kongresisti amerikan, Chris Smith, i bëri thirrje Departamentit të Thesarit dhe Departamentit të Shtetit të marrin në konsideratë vendosjen e sanksioneve ndaj disa biznesmenëve, përfshirë Dragomir Kariq, 71 vjeç dhe vëllanë e tij më të ri, Bogoljub Kariq, 67 vjeç.
Smith sërish bëri thirrje për sanksione amerikane ndaj përkrahësve të Lukashenkas pasi autoritetet bjelloruse devijuan një avion pasagjerësh të një fluturimi Athinë-Vilnius dhe e detyruan atë të ulet në aeroportin e Minskut vetëm për të arrestuar një gazetar dhe aktivist të opozitës dhe të dashurën e tij.
“Pas këtij incidenti të shëmtuar, ne duhet të rrisim qartë numrin e njerëzve në atë listë (të sanksioneve)”, tha në një intervistë për Radion Evropa e Lirë, ligjvënësi Smith.
“Shumë njerëz duhet të ndiejnë pasojat e sanksioneve ekonomike”, tha ai.
Më 24 maj, presidenti i SHBA-së, Joe Biden tha se i kërkoi administratës së tij që në bashkëpunim me BE-në dhe organizatat tjera, të përgatisnin masat e duhura për ata që janë përgjegjës për incidentin.
Para se të ndodhte incidenti me aeroplanin, Shtetet e Bashkuara kishin filluar me sanksione ndaj Lukashenkas dhe mbështetësve të tij për shkak të shtypjes së protestuesve dhe opozitës. Dhuna ka rezultuar me burgosjen e më shumë se 400 personave dhe shkelje tjera të të drejtave të njeriut.
Shtetet e Bashkuara shpallën dy raunde sanksionesh në fund të vitit 2020 kundër gati 50 zyrtarëve dhe disa entiteteve qeveritare.
Në muajin prill, Departamenti i Thesarit vendosi përsëri sanksione ndaj nëntë kompanive shtetërore bjelloruse, për të cilat tha se “financojnë dhe mbështesin” qeverinë e Lukashenkas.
Dragomir Kariq, në një deklaratë për Radion Evropa e Lirë, më 7 maj, mohoi që biznesi i tij familjar gëzon ndonjë trajtim të veçantë në Bjellorusi.
Sipas tij, ky vend ka një ekonomi të tregut dhe një konkurrencë në industrinë e ndërtimit, pavarësisht një bindjeje të gjerë se Bjellorusia ruan elementet e një ekonomie të kontrolluar të stilit sovjetik.
Lidhur me akuzat për lidhjet e tij me Lukashenkan, ai tha se ato mbase vijnë nga konkurrentët e biznesit, me qëllimin që të dëmtojnë biznesin e tij.
Ai thekson përvojën e gjatë të familjes në biznes dhe mohon se ka fituar kontrata të reja në Bjellorusi.
Dragomir dhe Bogoljub Kariq janë takuar me Lukashenkan. Ai i ka quajtur projektet e tyre “vepra të mrekullueshme”.
Vendosja e sanksioneve të SHBA-së kundër vëllezërve Kariq mund t’iu ngjallë atyre kujtime nga e kaluara.
“Kuleta” të Millosheviqit
Në vitet 1990 dhe në fillim të viteve 2000, Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimi Evropian kishin vendosur sanksione ndaj Kariqëve për shkak të supozimeve për lidhjet e tyre me Millosheviqin. Ish-presidenti jugosllav ishte gjykuar nën akuzat për krime të luftës në Gjykatën e Hagës, por vdiq në qelinë e tij më 2006.
Pas rënies së komunizmit, familja Kariq doli në pah si një nga familjet më të pasura në Serbi.
Kjo familje kishte në pronësi kompani nga industri të ndryshme, përfshirë banka, kompani të sigurimeve, pastaj në sektorët e prodhimtarisë, telekomunikacionit, media dhe pasuri të paluajtshme. Pasuria e kësaj familjeje vlerësohej në miliarda dollarë.
Megjithatë, pasuria e tyre u reduktua si pasojë e sanksioneve perëndimore dhe përmbysjes së Millosheviqit në vitin 2000.
Në vitin 2006, Bogoljub Kariq përfundimisht u arratis në Rusi për t’iu ikur akuzave të korrupsionit, për të cilat ai thoshte se janë të motivuara politikisht.
Me vite të tëra, vëllezërit Kariq janë munduar që të “pastrojnë” emrat e tyre në Perëndim dhe të marrin viza apo pasaporta.
Ata kanë paguar avokatë, kompani dhe individë me qindra mijëra dollarë për të realizuar kërkesat e tyre në Uashington dhe Otava, kryeqytetin e Kanadasë.
Një nga përpjekjet e fundit të familjes Kariq për të rregulluar imazhin e tyre në Uashington, ishte në vitet 2009-2010 kur lobistët e paguar i paraqisnin ata në Uashington si persona “pro-perëndimor” që mbështesin kapitalizmin dhe zhvillimin ekonomik dhe që ishin kundër të asaj që ata e quanin “shkelje kundër demkracisë në Beograd”.
Derisa lobistët e tyre po shkonin vërdallë Uashingtonit, vëllezërit Kariq po afroheshin me Lukashenkan, një udhëheqës autoritar për të cilin, disa zyrtarë perëndimorë thonë se është “diktatori i fundit në Evropë”.
Pasuritë bjelloruse
Për shkak se biznesi i tyre ishte vënë nën trysni në vitet 2000, vëllerëzit Kariq filluan angazhimin për zgjerimin e biznesit të tyre në vendet e ish-Bashkimit Sovjetik.
Në fakt ata ishin aktivë në këtë rajon që nga vitet 1980.
Dragomir Kariq, i cili drejtoi bizneset e familjes në Rusi, thuhet se ftoi Lukashenkan që të marrë pjesë në një forum ekonomik në Serbi në mars të vitit 2009 dhe e shoqëroi liderin bjellorus përgjatë dy mbrëmjeve.
Që nga ajo kohë, biznesi i pasurive të patundshme të vëllezërve Kariq në Bjellorusi ka shënuar rritje të madhe, duke u bërë qendra kryesore e perandorisë së tyre të biznesit.
Lukashenka i ka shitur armë Millosheviqit pavarësisht një emborgoje të Kombeve të Bashkuara. Ai ishte i vetmi lider i huaj që vizitoi Beogradin gjatë fushatës 78-ditore të bombardimeve të NATO-s më 1999.
Përmes një dekreti presidencial, ai u ka dhënë vëllezërve Kariq të drejtat e projekteve kryesore të pasurive të patundshme.
Valer Tsapkal është biznesmen bjellorus dhe politikan i opozitës, por që tani jeton në mërgim. Ai më parë ka shërbyer si ambasador në Shtetet e Bashkuara.
Sipas tij, vëllerëzit Kariq, kanë trajtim të veçantë përmes dhënies së të drejtave të projekteve. Dy degët e kompanisë Dana Holdings – Dana Astra dhe Emirates Blue Sky – fituan të paktën 175 milionë dollarë për një periudhë katërvjeçare nga 2017 dhe 2020, sipas deklaratave të tyre financiare bjelloruse.
Presidenti i kompanisë Dana Holding, Vibor Muliq, i tha Radios Evropa e Lirë përmes një deklarate se kompania po kundërshton sanksionet dhe se ka ngritur një ankesë në Këshillin Evropian të Drejtësisë.
“Nuk ka ndodhur asnjëherë në historinë e sanksioneve që një kompani të përfshihej në listë vetëm në bazë të disa artikujve plotësisht të parëndësishëm të mediave të caktuara të opozitës”, tha ai.
Sipas tij, kompania Dana Holdings do të vazhdojë punën e saj në projektin Minsk World dhe pret që ta përfundojë atë deri në vitin 2024. Megjithatë, disa projekte në BE janë vënë në pritje derisa të ketë një vendim për ankesën e kompanisë. Ndërkohë, të paktën sipas dokumenteve, Kariqët kanë dalë nga Bjellorusia.
Pak para se të shpalleshin sanksionet evropiane, pronësia e kompanisë Dana Holdings, u transferua nga Kariqët te një shtetas i Qipros, Marinos Stylianides. Kështu bëhet e ditur nga ana e Projektit për Raportimin e Krimit të Organizuar dhe Korrupsionit me bazë në Bosnjë (OCCRP) dhe Belsat, nje medium me bazë në Poloni, por që përqendrohet ne raportime për Bjellorusinë.
Degët e kompanisë Dana Holdings në Bjellorusi gjithashtu kanë ndryshuar pronësinë, raportuan OCCRP dhe Belsat. Por, Tsapkala nuk mendon se vëllezërit Kariq do të ndalojnë veprimtarinë në Bjellorusi për shkak të sanksioneve evropiane.
“Është shumë e lehtë të largohesh nga Dana Holding dhe të themelosh një kompani të re, veçanërisht nëse Lukashenka e di se kush qëndron pas saj”, tha opozitari bjellorus, duke shtuar se në këtë rast është e rëndësishme që sanksionet të vendosen ndaj vetë familjes Kariq.
Ngritja përrallore nga hiri komunist?
Kariqët janë një shembull pothuajse përrallor për pasurimin e madh në fund të shekullit të 20-të. Bogoljub dhe Dragomir Kariq, së bashku me vëllezërit e tyre të tjerë Zoran dhe Sretan dhe motrën Olivera, u rritën në Kosovë, një nga rajonet më të varfra të Jugosllavisë komuniste.
Që të gjithë ishin pjesë e një ansambli të muzikës popullore, që performonin në dasma dhe organizime tjera para se të themelonin një kompani private në fund të viteve 1970, që aktivitetin e saj e zhvillonte në prodhimin e pajisjeve për ferma.
Më 1988, Bogoljub Kariq i tha gazetës New York Times se ka qenë vetë diktatori jugosllav, Josef Broz Tito, që ndërhyri politikisht për të ndihmuar nismën e tyre. Një dekadë më vonë, ai tha se ata kishin 20 milionë dollarë të ardhura vjetore, për atë kohë, një shumë e jashtëzakonshme për një kompani private në Evropën Lindore.
Gjatë katër dekadave të ardhshme, rritja e biznesit të tyre do të shkonte krahas lidhjeve të tyre politike.
“Nuk ka asnjë mëdyshje se shkathtësia e Kariqëve përbën një nga elementët kryesorë të suksesit në biznes”, tha për Radion Evropa e Lirë, Biljana Joviq, një analiste për Ballkanin, me bazë në Uashington.
“Që nga fillimi, baza kryesore e këtij suksesi ka qenë ofrimi i favoreve për politikanë, administratorët lokalë dhe aparatçikët në Kosovë, ku filloi biznesi i tyre, përmes Sllobodan Millosheviqit dhe, më e rëndësishmja, gruas së tij. Pastaj deri te Partia Përparimtare Serbe (kreu i së cilës është Aleksandar Vuçiq) dhe udhëheqësit politikë të vendeve të-ish Bashkimit Sovjetik, ku ata zgjeruan veprimtarinë e tyre të biznesit”, tha Joviq.
“Kjo mënyrë e funksionimit ka dhënë fryte për katër dekada dhe nuk ka gjasa që ajo të braktiset”, tha ajo.
Më i riu nga vëllerëzit, Bogoljub Kariq, drejtoi biznesin – i njohur si Vëllezërit Kariq – dhe pasi zhvilloi kontakte me zyrtarë qeveritarë, shumë shpejt e zgjeroi veprimtarinë në Bashkimin Sovjetik para shembjes së tij më 1991. Ardhja në pushtet e Millosheviqit dhë rënia e komunizmit në fund të viteve 1980 si dhe shembja e ardhshme e komunizmit, hapën mundësinë që kjo familje të rrisë pasurinë e saj.
Sllavoljub Gjukiq më 2001 kishte bërë një biografi për çiftin Millosheviq-Markoviq, ku thuhej se Bogoljub Kariq, në fillim kishte fituar besimin e Mira Markoviqit, gruas së Sllobodan Millosheviqit, e cila konsiderohet se kishte shumë ndikim.
Sipas Gjukiq, të dy i lidhte pjesërisht respekti që kishin për Titon.
Ndër të parët që siguruan lejen për hapjen e një banke private në Jugosllavi më 1994, ishin vëllezërit Kariq.
Gjukiq shkroi se Kariqët nuk e kishin asnjë problem për të siguruar vet kontrata të vogla biznesi në Serbi, por kontratat kryesore ata i përfituan përmes ndërhyrjes së qeverisë dhe Millosheviqit.
Shtëpi afër Kongresit
Vëllezërit Kariq, nga pasuria e tyre krijuan Fondacionin Kariq, përmes së cilit themeluan një universitet privat në Beograd dhe një ceremoni çmimesh vjetore.
Kritikët thonë se vëllezërit Kariq e kanë përdorur bamirësinë për t’u afruar me zyrtarët dhe për të bërë favore.
Ndarja e shpërblimeve nga ata, sipas Joviq, ishte pjesë e një agjende më të gjerë të biznesit.
Sikurse shumë familje tjera të Evropës Lindore që krijuan pasuri pas rënies së komunizmit, edhe Kariqët bën përpjekje për të qëndruar dhe krijuar legjitimitet në vendet perëndimore përmes blerjes së shtëpive të shtrenjta në Mbretërinë e Bashkuar dhe Kanada. Pastaj, me kërkesa për shtetësi, si dhe duke u shoqëruar më shtresa të larta dhe duke regjistruar kompani, përfshirë një në Florida të SHBA-së.
Në fillim të viteve 1990 ndaj Kariqëve u vendosën për herë të parë sanksione për shkak të lidhjeve të tyre me Millosheviqin. Pasuritë e tyre në Perëndim u ngrin dhe në atë kohë Shtetet e Bashkuara përmes këtyre sanksioneve, u munduan të bënin presion mbi qeverinë jugosllave që t’i jepte fund luftës në Bosnjë dhe Hercegovinë.
Më 1995 dhe 1996, Kariqët paguan lobistë në Uashington për të organizuar takime me zyrtarë nga administrata e ish- presidentit amerikan, Bill Clinton dhe në Kongres për të diskutuar paqen, heqjen e sanksioneve, zhbllokimin e fondeve të tyre dhe promovimin e demokracisë.
Bogoljub Kariq madje kishte dalur me idenë që të vizitojë Shtetet e Bashkuara së bashku me Mira Markoviqin.
Pasi përfundoi lufta në Bosnje më 1995, sanksionet u shfuqizuan, por ndaj Bogoljub Kariq u vendosën sërish sanksione ekonomike dhe ndalesa për hyrje nga ana e Bashkimit Evropian dhe Shteteve të Bashkuara për shkak të lidhjeve të tij me Millosheviqingjatë dhe pas luftës në Kosovë më 1998-99.
Bogoljub Kariq ka shërbyer si ministër pa portofol në qeverinë e Millosheviqit më 1998-99, por ai pretendon se dha dorëheqje pasi Millosheviqi kishte dështuar në realizimin e premtimeve për reforma.
Sipas Sllavoljub Gjukiq raportet e Bogoljub Kariqit me Millosheviqin ishin të ” ndërlikuara”, dhe se ky biznesmen kishte filluar me financimin e partive tjera, si një mundësi për të fituar siguri në rast se udhëheqësi jugosllav do të humbte pushtetin.
Në Përëndim ekzistojnë vlerësime se Kariq e ka ndihmuar Millosheviqin të shmangë sanksionet dhe është përpjekur të pastrojë para përmes Qipros. Ai e ka mohuar këtë akuzë.
Në vitin 2003, Uashingtoni hoqi sanksionet ekonomike kundër Kariqëve. Por, amerikanët kanë refuzuar që t’iu lëshojnë viza për në Shtetet e Bashkuara Kanadaja ka refuzuar kërkesën e tyre për shtetësi.
Në këtë situatë ata sërish përdorën metodën e angazhimit të kompanive lobuese në Uashington. Më 2003, fondacioni i tyre bleu një shtëpi për 885.000 dollarë afër Kongresit, të cilën ata e quajtën Shtëpia Serbe.
Çmimi i paqes për Putinin
Ndërkohë, për lidhjet e tyre me Millosheviqin, Kariqët po përballeshin me pasoja në Serbi. Ata u detyruan të paguanin një tarifë prej 30 milionë dollarësh për shkak të “fitimit të tepërt” nga favoret që i siguruan përmes Millosheviqit. Bogoljub Kariq më 2004 formoi partinë Forca e Serbisë dhe garoi për president, por shumë ekspertë thanë se kjo ishte bërë me qëllimin që të mbrojë pasurinë e familjes së tij.
Në zgjedhje, ai fitoi 18 për qind të votave dhe në raundin e dytë fitoi Boris Tadiq nga Partia Demokratike.
Megjithatë, Qeveria e re serbe nuk u ndal dhe filloi hetime për mashtrim ndaj Kariqëve. Bogoljub Kariq humbi stacionin televiziv, shiti aksionet në fushën e telekomunikacionit- mbase në vlerë qindra miliona dollarë – dhe u arratis në Rusi.
Në vitet 2009-2010 sërish kemi një përpjekje për lobim në SHBA, përmes së cilit ai u mundua të bindë Shtetet e Bashkuara që të shfuqizonin vendimin për t’ia ndaluar hyrjen dhe të bënin presion në Qeverinë serbe që të heqin akuzat për mashtrim kundër tij, duke thënë se është i pafajshëm.
Kur kjo përpjekje i dështoi, duket se ai u orientua nga fuqizimi i lidhjeve me udhëheqësit autoritarë në ish-Bashkimin Sovjetik.
Fondacioni Kariq i ndau një çmim paqeje presidentit rus, Vladimir Putin më 2014, në kohën kur Kremlini aneksoi Krimenë dhe mbështeti separatistët në Ukrainën lindore, duke shkaktuar një luftë që ka lënë të vrarë më shumë se 13.000 njerëz.
Një vit më vonë, fondacioni shpërbleu udhëheqësin autoritar të Kazakistanit, Nursultan Nazarbaev, i cili drejtoi vendin për më shumë se një çerek shekulli dhe ende ka pushtet, pavarësisht largimit nga detyra më 2019.
Fondacioni Kariq kohët e fundit ka botuar libra për Putinin, Nazarbayevin dhe presidentin kinez, Xi Jinping.
Kariqët kanë pasur projekte të mëdha në Rusi dhe aktualisht e kanë një në Kazakistan.
Më 2016 kur përfunduan të gjitha rastet e akuzave për mashtrim kundër tij, Bogoljub Kariq, u kthye në Beograd dhe lavdëroi presidentin serb, Aleksandar Vuçiq.
“Serbia ka Putinin e saj dhe ai është Aleksandar Vuçiq”, tha ai në një tubim gjatë fushatës së suksesshme të Vuçiqit për zgjedhjet e 2017-ës.
Bogoljub Kariç në selinë zgjedhore të Partisë Përparimtare Serbe duke festuar fitoren e Aleksandar Vuçiqit në zgjedhjet presidenciale në Serbi më 2017.
Vuçiq është akuzuar nga kritikët për shtypje të mediave dhe kthim prapa të demokracisë.
Partia Forca e Serbisë e Kariqit është në koalicion me Partinë Përparimtare të Serbisë të presidentit Vuçiq. Aktualisht Forca e Serbisë ka katër deputetë në parlament, përfshirë njërën ulëse që e mban Dragomir Kariq.
Dragomir Kariq dhe Vuçiqi kanë shërbyer në të njëjtën kohë në qeverinë e Millosheviqit dhe janë takuar disa herë në vitet e fundit. Takimi më i rëndësishëm është në ceremonitë e prezantimit të projekteve të patundshmërisë në Serbi dhe Kazakistan.
Megjithatë, nuk ka ndonjë sinjal se biznesi i familjes Kariq po shënon rritje në Serbi gjatë udhëheqjes së Aleksandar Vuçiqit.
Organizata për të drejtat e njeriut, Human Rights Watch (HRW) e cilësoi aktgjykimin dënues ndaj katër ish-eprorëve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës si “hap të rëndësishëm drejt përgjegjësisë për viktimat” në luftën në Kosovë më 1998-99.
Ish-presidenti i Kosovës, Hashim Thaçi u dënua me 25 vjet burgim për krime lufte. Dënim i njëjtë iu shqiptua edhe ish-kryeparlamentarit, Jakup Krasniqi. Ish-deputeti Rexhep Selimi u dënua me 13 vjet burgim, ndërkaq ish-kryetari i Kuvendit të Kosovës, Kadri Veseli, u dënua me 18 vjet burgim.
Të katërt u shpallën fajtorë për katër akuzat për krime lufte: arrestim dhe ndalim të paligjshëm ose arbitrar, trajtim mizor, torturë dhe vrasje të paligjshme.
Ata u liruan nga gjashtë akuza për krime kundër njerëzimit.
“Vendimi dërgon mesazh të rëndësishëm te viktimat dhe familjarët e tyre se edhe udhëheqës të fuqishëm nuk mund t’i shmangen drejtësisë”, tha Hugh Williamson, drejtor për Evropën dhe Azinë Qendrore në HRW.
“Gjetjet e gjykatës vënë në pah se përgjegjësia për krime serioze të luftës duhet të vlejë për të gjithë, pavarësisht pozitave të tyre”, shtoi ai.
HRW shtoi se ky aktgjykim, që është i shkallës së parë, vjen kur përgjegjësia për krimet e kryera në luftën në Kosovë është e papërmbyllur, përfshirë krimet e kryera nga forcat serbe dhe jugosllave.
“Siç ka dokumentuar Human Rights Watch, forcat serbe dhe jugosllave ishin përgjegjëse për krime sistematike dhe të përhapura gjatë konfliktit përfshirë torturë, vrasje, përdhunim dhe dëbim me forcë”, u tha në njoftimin e organizatës.
HRW kujtoi se ish-presidenti serb, Sllobodan Millosheviq dhe shtatë zyrtarë të tjerë të lartë serbë dhe jugosllavë, u gjykuan nga Tribunali Ndërkombëtar Penal për ish-Jugosllavi.
“Një person u shpall i pafajshëm dhe gjashtë të tjerë u dënuan. Millosheviqi vdiq gjatë procesit gjyqësor. Disa zyrtarë serbë dhe jugosllavë, të dënuar nga tribunali i Kombeve të Bashkuara, janë nderuar publikisht më pas në Serbi, duke nënvizuar nevojën e vazhdueshme që liderët politikë në Serbi dhe në rajon t’i pranojnë faktet e dokumentuara për krimet e luftës dhe të mbështesin përgjegjësinë për to”, tha HRW.
Organizata për të drejtat e njeriut po ashtu tha se në gjykatat serbe janë dënuar 17 persona me vendim të plotfuqishëm për krime lufte në Kosovë, përfshirë 15 serbë.
“Ndjekjet penale në Serbi gjerësisht janë përqendruar në zyrtarë të nivelit të lartë e jo te zyrtarët e lartë ushtarakë e policorë. Megjithatë, për shumicën dërrmuese të krimeve të luftës, askush nuk është mbajtur përgjegjës. Aktgjykimi i 16 shtatorit duhet të nxisë përpjekje të reja për të vendosur drejtësi për të gjitha viktimat e luftës në Kosovë”, tha HRW.
Katër ish-eprorët e UÇK-së gjenden në paraburgim në Hagë që nga nëntori i vitit 2020 kur u bë publike aktakuza ndaj tyre.
Aktgjykimi ndaj tyre u shpall pas dëshmimit të 273 dëshmitarëve dhe vlerësimit të afër 5.500 materialeve.
Trupi gjykues konstatoi se Thaçi, Veseli, Selimi dhe Krasniqi, së bashku me persona të tjerë në udhëheqjen e UÇK-së, kishin si qëllim pavarësinë e Kosovës dhe vendosjen e kontrollit politik e institucional mbi një Kosovë të pavarur.
Sipas Gjykatës në Hagë, për realizimin e këtyre objektivave, ata kishin një qëndrim të përbashkët se disa persona që konsideroheshin pengesë për qëllimet e tyre duhej të “shënjestroheshin”, “eliminoheshin” ose “neutralizoheshin”.
Këta persona thuhet se përfshinin, ndër të tjera, anëtarë ose përfaqësues të forcave të tjera politike dhe ushtarake, veçanërisht persona të lidhur me Lidhjen Demokratike të Kosovës (LDK) dhe Forcat e Armatosura të Republikës së Kosovës (FARK), persona që konsideroheshin të lidhur me autoritetet serbe, si dhe pjesëtarë të komuniteteve rome dhe serbe.
Gjykata konstatoi se ky qëllim i përbashkët ishte zbatuar përmes vrasjeve, arrestimeve dhe ndalimeve pa proces të rregullt ligjor, si dhe keqtrajtimit fizik e psikologjik, frikësimit dhe përdorimit të asaj që në aktgjykim quhet “luftë speciale”.
Trupi gjykues tha se të katërt kishin dhënë kontribut të qenësishëm në zbatimin e një qëllimi të përbashkët kriminal dhe mbi këtë bazë i gjeti penalisht përgjegjës për katër akuza për krime lufte.
Ekipet mbrojtëse kanë paralajmëruar se do ta apelojnë vendimin, proces që kanë argumentuar se mund të marrë vite kohë.
128 vjet burgim për shqiptarët, 107 për serbët. Këto janë dënimet e shqiptuara nga gjykatat me seli në Hagë, me korniza të ndryshme juridike, për krime lufte dhe krime kundër njerëzimit gjatë luftës në Kosovë. rel
Aktivistja serbe për të drejtat e njeriut Natasha Kandiq në emër të tri organizatave për mbrojtjen e të drejtave të njeriut në Serbi, HLC, HLCK dhe RECOM, pas vendimit të Dhomave të Specializuara për ish-krerët e UÇK-së, shkroi se ‘qendrat e ndalimit ekzistuan’, edhe pse elita në Kosovë e ka ngulitur narrativën e UÇK-së si lufte për liri kundër forcave serbe.
“Elitat politike të Kosovës kanë ngulitur narrativën e luftës heroike të UÇK-së për liri kundër forcave serbe si pothuajse i vetmi interpretim i pranueshëm i luftës. Kjo narrativë nuk mund t’i ndryshojë faktet e përcaktuara në aktgjykim: vendet e ndalimit ekzistonin, njerëzit keqtrajtoheshin aty dhe shumë prej tyre u vranë ose u zhdukën” – thuhet në reagimin e organizatave.
Në reagim theksohet se etiketimi i dikujt si “bashkëpunëtor” nuk mund të zëvendësojë provat, procesin e rregullt ligjor dhe përcaktimin e përgjegjësisë individuale, dhe as nuk mund të justifikojë rrëmbimin, torturën, zhdukjen ose vrasjen.
Në të njëjtën kohë, në reagim theksohet se pakënaqësia në Kosovë lidhur me mungesën pothuajse të plotë të ndjekjeve penale ndaj oficerëve të lartë të Ushtrisë së Jugosllavisë dhe Ministrisë së Punëve të Brendshme të Serbisë para gjykatave serbe është e justifikuar.
Sipas të dhënave të mbledhura nga Qendra Humanitare për të Drejtën dhe Qendra Humanitare për të Drejtën në Kosovë, forcat serbe vranë 6,872 civilë shqiptarë në Kosovë ndërmjet 20 marsit dhe 14 qershorit 1999.
“Njëzet e shtatë vjet më vonë, asnjë komandant i lartë i Forcave Jugosllave ose MPB të Serbisë nuk është ndjekur penalisht në Serbi për operacionet gjatë të cilave u vranë mijëra civilë, pavarësisht mijëra fakteve të vërtetuara në aktgjykimet e Tribunalit të Hagës lidhur me veprimet e njësive të Ushtrisë së Jugosllavisë dhe MPB-së dhe lidhjet e tyre me strukturat komanduese të drejtuara nga gjeneralë të cilët përfundimisht u dënuan”.
Në reagim më tej theksohet se një mosveprim i tillë institucional tregon se Serbia vazhdon të mbajë anën e personave të dënuar dhe të mbrojë oficerët e Ushtrisë jugosllave dhe të MPB-së së Serbisë të lidhur me strukturat përgjegjëse për krimet më të rënda ndaj shqiptarëve të Kosovës, në vend që të qëndrojë në anën e viktimave dhe të ndjekë përgjegjësinë penale individuale.
“Por viktimat e krimeve për të cilat, sipas aktgjykimit të gjykimit, mbajnë përgjegjësi ish-krerët e UÇK-së nuk ishin vetëm serbë dhe romë, e as vetëm kundërshtarë politikë të UÇK-së. Ato përfshinin shqiptarë të Kosovës, anëtarë të LDK-së, persona pa përkatësi politike, si dhe anëtarë dhe përkrahës të UÇK-së. Për ta duhet të flitet me emrat e tyre dhe përmes dokumenteve e provave – jo përmes etiketave të vendosura mbi ta për të justifikuar ndëshkimin e tyre”. Kallxo.com
Viti shkollor 2026–2027 e riktheu vetëm për një ditë në vëmendjen publike zbrazjen e shkollave rurale. Pas klasave kolektive dhe dyerve të mbyllura qëndron jo vetëm shpopullimi, por edhe një pabarazi e thellë arsimore.
Viti shkollor filloi me urime zyrtare, statuse, ceremoni dhe pamje nga oborret e shkollave. Por lajmi më tronditës që përcollën kryesisht mediat joqeveritare ishte tjetër: shkolla që nuk i hapën dyert për mungesë nxënësish, godina me vetëm pak fëmijë dhe klasa kolektive ku mësojnë së bashku nxënës të disa klasave. Në raste të raportuara nga zonat rurale, një shkollë ka vetëm një, dy apo tre nxënës në një klasë; në raste të tjera, fëmijë të klasave të ndryshme zhvillojnë mësim në të njëjtën hapësirë dhe në të njëjtën orë. Kur bashkohen edhe klasat e arsimit të mesëm të ulët, nga klasa e pestë deri në të nëntën, nuk kemi më thjesht një mënyrë të pazakontë organizimi. Kemi një reduktim të skajshëm të së drejtës për arsim cilësor.
Mediat raportuan për gjendjen në shumë rrethe të vendit. Për shëmbull, shumë shkolla të Permetit kishin një numër nxënësh sa gishtat e dorës. Por pasqyra reale dhe ajo e qeverisë ishte e trishtueshme në shumicën e rretheve të vendit. Kjo është Pasqyra reale e Shqipërisë së shpopulluar, e Shpopullimit që tashmë prek fshatrat, zonat e varfra, periferitë dhe qytetet e vogla.
Por problemi është se Shqipëria e zbulon këtë realitet vetëm një ditë në vit: ditën e parë të shkollës. Pastaj kamerat largohen, statistikat shpërndahen nëpër institucione dhe fëmijët mbeten sërish vetëm me pabarazinë e tyre. Shkolla e boshatisur është pasqyra më e qartë e shpopullimit, por edhe institucioni i parë që e përshpejton atë: kur një familje bindet se fëmija nuk mund të marrë arsim cilësor aty ku jeton, largimi bëhet jo vetëm zgjedhje ekonomike, por vendim për të ardhmen e fëmijës.
Kjo gjendje e shpopullimit çon fillimisht në shtimin e klasave kolektive dhe pastaj në mbylljen e shkollave. Por klasa kolektive nuk është barazi e thellë shkollimi. Klasa kolektive mund të jetë një zgjidhje e përkohshme në kushte të jashtëzakonshme dhe për grupmosha të afërta, nëse mbështetet nga mësues të përgatitur, materiale të posaçme dhe teknologji funksionale. Por bashkimi i shumë klasave (sic ndodh rëndom edhe për klasat fillore 5-9), veçanërisht nga klasa e pestë deri në të nëntën, e bën pothuajse të pamundur realizimin e kurrikulës. Një mësues nuk mund të zhvillojë njëkohësisht lëndë kaq të ndryshme, të vlerësojë individualisht nxënësit dhe të krijojë kohën e nevojshme për ushtrime, korrigjim, etj., ndërsa për punë të diferencuar me nxënësit as nuk mund të bëhet fjalë. Pra, fëmija figuron në shkollë, por merr vetëm një pjesë të shkollimit që shteti është i detyruar t’i garantojë.Shkollat e vogla rurale përballen njëkohësisht me mungesë mësuesish me kualifikimin përkatës, mbulim të paplotë të lëndëve, mungesë të mjeteve didaktike dhe, shpesh, kushte të papërshtatshme higjienike.
Në këto zona funksionojnë edhe shkollat e mesme të bashkuara, që përbëjnë një pjesë të arsimit të mesëm të përgjithshëm të vendit. Në shkollat e mesme të bashkuara, mësues të përgatitur për arsimin fillor ose nëntëvjeçar japin shpesh mësim edhe në klasat e gjimnazit. Shkolla të tilla nuk mund të ofrojnë realisht lëndë me zgjedhje dhe as thellimin që kërkon kurrikula në klasat XI dhe XII. Pikërisht këto shkolla arrijnë rezultatet më të ulta në Maturë, me një diferëncë së paku prej 2 notash krahasuar me mesataren e gjimnazeve të zakonshme.
Për pasojë, pabarazia territoriale shndërrohet në prapambetje në shkollim. Analizat e mëparshme të PISA-s dhe të Bankës Botërore kanë treguar një hendek që mund të arrijë rreth 1.5–2 vite shkollimi ndërmjet nxënësve të zonave më të pafavorizuara dhe atyre të Tiranës apo qendrave kryesore. Kjo do të thotë se një nxënës i klasës së nëntë mund të ketë, në kompetencat bazë, një formim të krahasueshëm me atë të një nxënësi të klasës së shtatë në një shkollë të Tiranës apo të 4-5 qyteteve kryesore të vendit. Kjo prapambetje nuk zhduket vetvetiu në gjimnaz; ajo bartet në Maturën Shtetërore, në konkurrimin universitar dhe më pas në tregun e punës.
Pikërisht shkollat e vogla u shndërruan në problemin metodologjik më serioz të pjesëmarrjes së Shqipërisë në PISA 2025 që deformoi rezultatet e testit. Sipas shënimit të OECD-së në raportin e rezultateve të PISA 2025, shkollat me më pak se 21 nxënës 15-vjecarë (kohorti që testohet në PISA) u hoqën nga harta e shkollave të kampionit të përcaktuar nga autoritetet e PISA. Për këtë arsye nuk u përmbushën standardet e kampionimit dhe OECD dhe rezultatet u deformuan, sepse në realitetin shqiptar shkollat shumë të vogla ndodhen në mënyrë disproporcionale në zona rurale, të varfra dhe periferike. Kështu, kufizimi metodologjik prodhoi realisht një përjashtim territorial me pasoja të qarta mbi përfaqësimin kombëtar dhe, për rrjedhojë edhe në rezultatet kombëtare. Rezultatet e PISA 2025 për Shqipërinëjapin informacion për nxënësit e përfshirë në kampion, por jo një pasqyrë plotësisht të krahasueshme të të gjithë 15-vjeçarëve shqiptarë. Nëse pjesa e munguar përfshin në mënyrë joproporcionale shkollat me kushtet dhe rezultatet më të dobëta, mesatarja rrezikon të jetë fiktivisht më optimiste se sa realiteti i vërtetë.
Pasojat e kësaj pabarazie të thellë në shkollim nuk kufizohen te notat. Nxënësi i një shkolle të dobët ka më pak mundësi të arrijë rezultate të mira në shkollë të mesme, të këtë një Maturë më cilësore dhe, për rrjedhojë, më pak mundësi të konkurrojë për mjekësi, mësuesi, inxhinieri, teknologji apo programe të tjera të kërkuara. Familja me të ardhura të ulëta në këto zona të disfavorizuara nuk mund ta kompensojë mangësinë me kurse private, transport të përditshëm ose zhvendosje në qytet. Kriteri i meritës mbetet i drejtë vetëm kur shteti ka garantuar një minimum realisht të krahasueshëm mundësish. Përndryshe, ai mat jo vetëm përpjekjen dhe aftësinë e nxënësit, por edhe rrethin ose „kodin postar“ ku ai ka lindur.
Kjo gjendje prodhon një rreth vicioz. Shkolla e dobët nxjerr më pak maturantë me rezultate të larta; më pak prej tyre hyjnë në programet e mësuesisë, mjekësisë apo profesioneve të tjera; edhe ata që diplomohen rrallë kthehen në zonat ku mungojnë shërbimet. Mungesa e profesionistëve ul më tej cilësinë e jetës dhe nxit largimin e familjeve të reja. Shqipëria e harruar nuk është, pra, vetëm një metaforë politike. Ajo është hapësira ku shteti ofron më pak arsim, më pak shëndetësi dhe më pak mundësi, ndërsa më pas fajëson qytetarin që largohet.
Ndërkohë, komunikimi qeveritar përqendrohet te masa më të dukshme në Tiranë: kamera, digjitalizim apo programi pas mësimit. Siguria në shkollë dhe mbështetja pas mësimit janë të nevojshme, por nuk mund të zëvendësojnë mësuesin e kualifikuar, laboratorin, ujin, ngrohjen, higjienën dhe sigurinë e ushqimit që hyn në shkollë. Modernizimi i disa shkollave në kryeqytet apo në pak qytete të mëdha nuk është politikë kombëtare e mjaftueshme për zhvillimin e arsimit në të gjithë vendin, nëse në pjesën tjetër të vendit një mësues torturohet të japë 5-6 lëndë në klasa kolektive ku mund të jënë edhe nxënës të të gjitha klasave 5-9.Edhe Raporti i Komisionit Europian për Shqipërinë 2025 mbetet tepër i përgjithshëm për këtë sfidë. Ai evidenton rënien e regjistrimeve, shpenzimet publike për arsimin prej 2.6% të PBB-së kundrejt mesatares 4.6% të BE-së, braktisjen më të lartë në zonat rurale, mangësitë në trajnimin e mësuesve dhe infrastrukturën e vjetruar. Megjithatë, nuk analizon posaçërisht pabarazinë arsimore, klasat kolektive, shkollat e mesme të bashkuara dhe nevojën për riorganizimin territorial të rrjetit shkollor. Për një vend që po zbrazet, ky nuk është problem anësor, por një nga çështjet themelore të cilësisë dhe gjithëpërfshirjes.
Reforma territoriale e largoi de facto vendimmarrjen nga fshati. Reforma territoriale e vitit 2014 dobësoi përfaqësimin dhe kapacitetin vendimmarrës të shumë komuniteteve rurale. Bashkimi i njësive të vogla në bashki shumë më të mëdha nuk u shoqërua me mekanizma të mjaftueshëm që arsimi, transporti dhe shërbimet bazë të planifikoheshin pranë qytetarit. Shkolla e fshatit mbeti shpesh jetime, askush nuk do tia dijë për të, madje zor se administrator I njësisë administrative (për kryetarin e bashkisë as nuk mund të mendohet!) nuk e viziton ndonjëherë një shkollë të tillë, lërë pastaj të interesohet dikush për investime. E shumta ndonjë kryplak mund të ngre zërin për një shkollë të tillë, por është zë I humbur. Mbetet që shpesh vetë mësuesit apo mësuesit e mbetur tëluftojnë vetë për cdo gjë, madje edhe me xhepin e tyre, në mënyrë që shkolla të mbijetojë disi. Kur shkolla mbyllet, komuniteti informohet për pasojën, por rrallë përfshihet në projektimin e zgjidhjes.
Edhe projekti i ri i Partisë Socialiste për reformën territoriale rrezikon ta thellojë këtë prirje, nëse mat efikasitetin vetëm me numrin e bashkive, administratën dhe kursimin financiar. Reforma territoriale duhet të vlerësohet edhe me distancën e fëmijës nga shkolla, kohën e udhëtimit, sigurinë e transportit dhe cilësinë e shërbimit që merr. Një hartë administrative që zvogëlon zërin e komuniteteve të largëta, pa u garantuar shërbime më të mira, përfshirë atë arsimor, nuk është modernizim, por injorim dhe krijon parakushte për shpejtimin e shpopullimit në atë fshat apo zonë.
Por çfarë duhet bërë? Shqipërisë i duhet menjëherë një hartë e re kombëtare e shkollave të arsimit të detyruar dhe e gjimnazeve, e mbështetur në të dhëna demografike dhjetëvjeçare, jo në vendime të rastit. Qëllimi nuk duhet të jetë mbajtja artificiale e çdo shkolle hapur, por garantimi që çdo fëmijë të ketë qasje të sigurt në një shkollë me masë të mjaftueshme kritike nxënësish në klasë, pa klasa kolektive në klasat 5-9, mësues të kualifikuar, bazë didaktike dhe kurrikulë të plotë, dhe me kushte normale mësimi dhe të higjënës. Përqendrimi i nxënësve në shkolla funksionale duhet të shoqërohet me transport publik shkollor falas, të sigurt e të monitoruar dhe, për zonat e thella, me konvikte për arsimin e mesëm. Lypse politika të diferencuara për mësuesit: bonuse reale për zonat e vështira, strehim, transport, kontrata disa-vjeçare, mentorim dhe zhvillim profesional të lidhur me nevojat e klasave shumë-nivelëshe. Financimi “i barabartë” për nxënës nuk mjafton; barazia reale kërkon më shumë burime për shkollën që nis nga kushtet më të pafavorshme.Qeveria duhet të sigurojë strategjinë, financimin dhe standardet; bashkitë të organizojnë transportin, konviktet dhe mirëmbajtjen. Prindërit dhe komunitetet duhet të marrin pjesë në çdo vendim për bashkimin ose zhvendosjen e një shkolle.
Në fund, PISA 2025 rikujton një të vërtetë që qeveria vazhdon ta injorojë: rezultatet e arsimit ndërtohen gjatë një dekade, ndërsa mandatet qeverisëse zgjasin katër vjet. Shqipërisë i nevojitet një strategji kombëtare 10–15-vjeçare, me objektiva të matshëm për kompetencat bazë, zvogëlimin e diskriminimt rajonal/territorial, cilësinë e mësuesve, sigurinë dhe infrastrukturën. Një Këshill Kombëtar i Arsimit, profesional dhe me mandat shumëvjeçar, mund të monitorojë vazhdimësinë përtej alternimeve politike.
Shkolla me pesë nxënës nuk është vetëm një statistikë e shpopullimit. Ajo është prova nëse shteti arrin ta mbrojë të drejtën e fëmijës edhe atje ku votuesit janë pak, kamerat mungojnë dhe kostoja për nxënës është më e lartë. Nëse Shqipëria vazhdon ta kujtojë këtë realitet vetëm në ditën e parë të vitit shkollor, atëherë “Shqipëria e harruar” nuk është harruar rastësisht. Ajo është lënë jashtë politikave publike.
Protestat e njohura si “Revolucioni i Flamingove” e zhvendosën betejën nga rruga drejt rrjeteve sociale, ku zërat e aktivistëve, gazetarëve dhe përfaqësuesve të opozitës u tentuan të mbyteshin përmes metodave të targetimit të koordinuar.
Prej fillimit të qershorit, aktivistja dhe ekspertja e komunikimit, Alesia Burnazi e ka kthyer llogarinë e saj në Instagram në një dritare raportimi nga bulevardi “Dëshmorët e Kombit” në Tiranë.
Me një telefon celular në dorë dhe një mikrofon të vogël “mizë”, Burnazi nisi të raportonte mbi protestat e njohura si “Revolucioni i Flamingove” për të mbushur sadopak boshllëkun informativ të krijuar nga bojkoti i mediave tradicionale.
Por ajo gjeti një audiencë të re në Instagram dhe e vazhdoi raportimin live, shpeshherë e ngjitur mbi ndonjë bllok betoni apo vazo lulesh përgjatë bulevardit për të siguruar pamje më gjithëpërfshirëse të protestës.
Por sulmet nuk vonuan të shfaqeshin.
Burnazi u targetua fillimisht nga përfaqësues të qeverisë dhe nga profile anonime, të cilët e akuzuan atë për manipulimin e videove me qëllim rritjen e numrit të protestuesve, një akuzë që ajo e konsideron qesharake.
Më pas në fund të gushtit, dhjetë video me pamje nga protesta u fshinë nga profili i saj në Instagram me pretekstin e shkeljes së të drejtës së autorit – ndërsa më 3 shtator, llogaria u çaktivizua tërësisht pa asnjë shpjegim.
“Ky ishte një sulm i drejtpërdrejtë ndaj lirisë së shprehjes dhe gazetarisë së pavarur,” thotë Burnazi.
E nisur si një protestë spontane kundër planeve të qeverisë për të ndërtuar një resort turistik masiv në zonën e mbrojtur të Zvërnecit, “Revolucioni i Flamingove” u kthye shpejt në protestën më të madhe anti-qeveritare të ndodhur në Shqipëri që prej rënies së regjimit komunist në fillim të viteve ’90.
Megjithatë, beteja nuk po zhvillohet vetëm në rrugë, por është zhvendosur gjithashtu në hapësirën vortuale të rrjeteve sociale.
Të dhënat e siguruara nga BIRN tregojnë se përgjatë protestave maratonë u përdorën si armë një mori mjetesh për të mbytur zërat kritikë; duke përfshirë qindra profile anonime, Inteligjencën Artificiale, teknologjinë deepfake dhe sulmet e sofistikuara për të censuruar online dhjetra aktivistë, gazetarë, përfaqësues të opozitës, platforma qytetare dhe llogaritë në Instagram të mediave të mëdha.
Organizata globale “Repro Uncensored” që dokumenton censurën digjitale në dëm të lirisë së shprehjes e klasifikon “Revolucionin e Flamingove” si shembullin më të dukshëm të përpjekjeve për të mbytur zërat kritikë në një shoqëri, ndonëse aktorët malinjë janë ende të paidentifikuar.
“Shqipëria mund të jetë shembulli më i qartë që kemi dokumentuar, por pyetjet shtrihen përtej një vendi të vetëm,” thotë Martha Dimitratou, drejtoresha ekzekutive e “Repro Uncensored”.
“Nëse aktorë të koordinuar mund të shfrytëzojnë sistemet e platformave për të fshirë aktivistë, gazetarë, media të mëdha dhe përfaqësues të zgjedhur nga debati publik, kjo krijon një model që mund të riprodhohet kudo,” shtoi ajo, duke e konsideruar këtë një lajm të keq për demokracinë në Shqipëri dhe përtej.
IA, një thikë me dy presa
Dy protestuese me pankartë në duar. Foto: LSA.
“Revolucioni i Flamingove” në Shqipëri po ndodh paralelisht me revolucionin e Inteligjencës Artificiale – një mjet i ri i përdorur gjerërisht nga aktivistët për të prodhuar përmbajtje kreative dhe ironizuese në adresë të klasës së vjetër politike që dominon prej tre dekadash vendin.
Por Inteligjenca Artificiale është një thikë me dy presa; ajo u përdor gjithashtu për të shpërndarë dezinformim dhe informacione të rreme rreth protestuesve dhe protestës.
Përmes një kërkimi online, BIRN identifikoi me dhjetra raste kur Inteligjenca Artificiale u përdor për të përhapur informacione të rreme, të cilat u amplifikuan më pas përmes faqeve apo profileve anonime.
Kjo konfirmohet edhe nga eksperti i sigurisë kibernetike, Besmir Semanaj, i cili thekson se sistemet e IA e kanë identifikuar ‘Revolucionin Flamingo” si një nga zhvillimet kryesore në Shqipëri.
”IA ka qenë pjesë e ekosistemit të komunikimit online rreth protestës, sidomos për krijimin dhe përpunimin e përmbajtjeve,” tha për BIRN Semanaj, një mbështetës i protestës.
“Por duhet bërë një dallim, përdorimi i IA për komunikim apo krijim përmbajtjeje është një gjë, përdorimi i IA si armë për censurim apo sulm ndaj protestuesve është diçka tjetër. Protestuesit po e përdorin për kreativitet, kurse qeveria për dezinformim,” shtoi ai.
Të njëjtin mendim ndan edhe Alba Brojka, eksperte e Politikave Digjitale. Brojka thotë se në të dyja kampet ka pasur një përdorim të Inteligjencës Artificiale, por qëllimet kanë qenë të ndryshme.
“Përdorimi i Inteligjencës Artificiale në protestë ka qenë masiv dhe kjo jo vetëm sepse protestuesit dhe çdo aktor ka zgjedhur ta përdorë, por shkon edhe sipas trendit global,” tha Brojka.
Brojka kujton rastet kur përmes mjeteve të komunikimit u shpërndanë imazhe të falsifikuara, të njohura si deepfake për të ushqyer narrativën e ndërhyrjes së aktorëve të huaj gjatë protestës.
“Fotoja e njerëzve që pretendohej se vinin me autobusë nga Greqia ishte një deepfake e hedhur online specifikisht për të manipuluar opinionin publik dhe për t’i shërbyer një lloj narrative dhe një argumenti të qarkulluar si nga qeveria, qoftë edhe nga mbështetësit e kampit tjetër jo protestues,” theksoi Brojka.
Pas përdorimit të deepfake, fushatave të dezinformimit dhe sulmeve digjitale qëndron një problem më i thellë, që lidhet me mungesën e rregullimit ligjor. Sipas Brojkës, në Shqipëri mungon një kuadër rregullator i mirëfilltë për të kërkuar llogari apo transparencë mbi mënyrën se si përdoren këto sisteme.
“Ne për momentin përdorimin e IA e kemi të rregulluar vetëm në strategjinë kombëtare të digjitalizimit 2022-2026 dhe nuk kemi akoma një strategji për IA,” tha Brojka.
Për të njëjtën çështje ekzistojnë gjithashtu dy drafte ligjore të hedhura për konsultim, por mungesa e legjislacionit të miratuar e bën të vështirë transparencën mbi mënyrën se si po përdoret Inteligjenca Artificiale.
Censurë digjitale
Disa nga memet e ekspozuara në bulevard në ditën e 100 të protestave. Foto: LSA.
Në fillim të shtatorit, dhjetra llogari në Instagram u çaktivizuan pa asnjë paralajmërim nga kompania Meta, mes të cilëve aktivistë, gazetarë, përfaqësues të opozitës si dhe faqet e mediave Euronews Albania dhe Citizens.al.
Organizata “Repro Uncensored” ka verifikuar të paktën 70 raste – të gjitha të lidhura me “Revolucionin e Flamingove”. Por ajo beson se shkalla e vërtetë mund të arrijë disa qindra.
Qeveria shqiptarë ka mohuar çdo përfshirje të mundshme në këto përpjekje dhe Dimitratou thotë se nga hetimet e deritanishme, nuk ka prova konkrete që implikojnë qeverinë apo ndonjë instutucion publik.
Megjithatë, faktet flasin për një targetim të koordinuar, ku rastet e verifikuara lidhen me të njëjtën protestë, me ankesa të përsëritura për të drejta autori brenda periudhave të shkurtra dhe me llogari zëvendësuese të targetuara pas çaktivizimit të llogarive origjinale.
Për më tepër, Dimitratou i tha BIRN se kanë siguruar komunikime ku një raportues pranon se ishte paguar 1,800 dollarë në kriptomonedhë për të targetuar disa llogari, ndërsa kishte përdorur një numër telefoni të regjituar në Shtetet e Bashkuara të Amerikës.
Ndërsa personat e targetuar besojnë se fushata mund të jetë e motivuar politikisht, Dimitratou thotë se po vazhdojnë hetimet për të zbuluar se kush e ka urdhëruar dhe financuar fushatën e fshirjes së llogarive të mbështetësve të protestës në Instagram.
Shqetësimi shkon megjithatë përtej zbulimit të autorëve dhe rastit të Shqipërisë.
“Meta duhet t’i trajtojë këto raste si një model të koordinuar dhe jo si një koleksion gabimesh të izoluara në zbatim, të ruajë të gjitha të dhënat përkatëse dhe të hetojë kush e ka urdhëruar dhe financuar aktivitetin e raportimit,” thotë Dimitratou.
“Pa transparencë, masa mbrojtëse domethënëse dhe llogaridhënie, infrastruktura e platformave mund të kthehet në një mjet të gatshëm për të shtypur opozitën politike, raportimin e pavarur dhe pjesëmarrjen demokratike,” theksoi më tej ajo.
Në të njëjtën linjë, edhe Semanaj flet për targetim të koordinuar në rastin e çaktivizimit të llogarive në Instagram, me qëllimin e shtypjes së zërave kritikë në mbështetje të “Revolucionit të Flamingove”.
Përveç anës teknike, Semanaj vë në dukje edhe kontrastin e thellë në mënyrën se si institucionet shtetërore reagojnë kur preken interesat e qeverisë kundrejt rasteve kur targetohen zërat kritikë.
“Një gjë tjetër shqetësuese është standardi i dyfishtë i qeverisë. Kur u prekën bizneset pranë saj nga komentet në Google, qeveria ngriti në këmbë çdo institucion dhe kontaktoi Google-in. Për rastin e llogarive të protestuesve, nuk u bë asgjë. Thjesht deklaroi Rama se ‘nuk e kemi bërë ne,” theksoi ai./ BIRN
A e ndryshon vendimi i Hagës mënyrën si duhet parë UÇK-ja? Historiani Konrad Clewing flet për fajin individual, luftën e Kosovës dhe kufijtë e gjykimit historik.
DW: Zoti Clewing, Gjykata Speciale i shpalli Hashim Thaçin, Kadri Veselin, Rexhep Selimin dhe Jakup Krasniqin fajtorë për krime lufte, ndërsa i liroi nga akuzat për krime kundër njerëzimit. Si e vlerësoni këtë vendim si historian?
Konrad Clewing: Nga njëra anë, gjykata arriti më mirë se prokuroria të dallojë përgjegjësinë individuale të të akuzuarve. Prokuroria kishte kërkuar nga 45 vjet burg për secilin prej të katërve. Gjykata tani bën një diferencim më të madh dhe arrin në dënime shumë të ndryshme. Megjithatë, për mua si historian mbetet një vështirësi themelore. Gjykata vazhdon të punojë me konceptin e “Joint Criminal Enterprise”, pra të një ndërmarrjeje të përbashkët kriminale. Dhe këtu, sipas meje, ekziston rreziku që përgjegjësia individuale dhe përgjegjësia e një grupi të shkrihen sërish me njëra-tjetrën. Dhe sipas mendimit tim, vendimi nuk e merr sa duhet parasysh strukturën e veçantë të një lufte guerile.
DW: Në ç’kuptim?
Clewing: Një pikë që mua, si historian, më duket veçanërisht e çuditshme është kjo: në rastin e Thaçit, gjykata cakton një dënim individual prej 15 vjetësh për arrestim dhe privim lirie të paligjshëm ose arbitrar. Këtë e konsideroj historikisht të rëndësishme. Si mund të veprojë ushtarakisht një forcë guerile që nuk mund të marrë askënd rob?
Një pikë e dytë lidhet me dënimin e Rexhep Selimit. Sipas mënyrës se si e lexoj unë arsyetimin e vendimit, atij i atribuohet përgjegjësi edhe për faktin se ka marrë pjesë në ndarjen e zonave operative dhe, si rrjedhojë, edhe për burgjet e paligjshme që ekzistonin në këto zona. Si historian, këtu shoh një problem: vetë fakti që dikush ka marrë pjesë në ndarjen e zonave ushtarake nuk mund të përbëjë krim në vetvete. Vendimtare është se çfarë përgjegjësie konkrete ka pasur ai për burgjet e paligjshme dhe për krimet e kryera aty.
Interesante ishte edhe se gjatë caktimit të dënimit, gjykatësi tha se lartësia e dënimeve duhet të japë edhe një sinjal për komunitetin ndërkombëtar dhe jurisprudencën ndërkombëtare. Natyrisht, është e rëndësishme të thuhet: dhuna e paligjshme dhe vrasjet ndëshkohen. Por nuk mund të jetë qëllimi që luftërat partizane dhe guerile të bëhen praktikisht të pamundura. Përndryshe, edhe dikush që bën rezistencë për një kauzë sado të drejtë do ta kishte pothuajse të pamundur të merrte përgjegjësi ushtarake në një luftë guerile.
DW: Zëvendëskryeministri i Serbisë dhe ministri i Brendshëm, Ivica Dačić, e sheh këtë vendim si dëshmi se UÇK-ja ka qenë një “organizatë kriminale dhe terroriste”. A fiton me këtë vendim më shumë peshë edhe narrativa e Milosheviçit për luftën?
Clewing: Vetë gjykata thotë se nuk ka gjykuar legjitimitetin e luftës. Dhe ajo nuk është përpjekur as t’i vërë krimet e UÇK-së në peshore me krimet e forcave serbe ndaj shqiptarëve të Kosovës.Ky vendim përcakton përgjegjësinë individuale të personave konkretë. Nga kjo nuk mund të nxirret automatikisht një vlerësim historik për gjithë luftën. Edhe pavarësia e Kosovës, sipas meje, nuk preket në legjitimitetin e saj nga ky vendim. Shumica shqiptare në Kosovë, pas viteve të represionit, kishte arsye shumë të forta për të mos dashur më të ishte pjesë e Serbisë. Në këto arsye historike vendimi i sotëm nuk ndryshon asgjë.
Prishtinë 2026: Marrshim në Prishtinë për lirimin e ish-udhëheqësve të UÇK-sëFotografi: Ermal Meta/Matrix Images/picture alliance
DW: Gjermania i ka mbështetur politikisht dhe financiarisht Dhomat e Specializuara të Kosovës. A çon ky vendim tani në një rivlerësim të bashkëpunimit të atëhershëm të Perëndimit me UÇK-në?
Clewing: Së pari duhet parë kronologjia. Pjesa dërrmuese e veprave për të cilat ata janë dënuar tani kanë ndodhur në pranverën e vitit 1999. Para kësaj, me sa shoh unë, kishte vetëm pak raste relevante. Nëse do të thoshim se që atëherë duhej thënë: me ju nuk bashkëpunojmë, sepse jeni kriminelë, atëherë do ta bënim kusht për bashkëpunimin që një palë në luftë t’i kishte duart krejtësisht të pastra. Në një luftë është praktikisht e pamundur t’i mbash duart krejtësisht të pastra. Prandaj edhe këtu duhet parë dinamika e përgjithshme e luftës: kronologjia, krimet e palëve të ndryshme dhe pyetja se me kë bashkëpunon në këto rrethana dhe kujt i jep mbështetje.
Trupi gjykues në Gjykatën Speciale në Hagë, më 16 shtator 2026.
Doruntina Baftiu
Mbi 41 muaj pas nisjes së procesit gjyqësor, Gjykata Speciale e Kosovës, me seli në Hagë, më 16 shtator i shpalli fajtorë për krime lufte katër ish-udhëheqës të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK): Hashim Thaçin, Kadri Veselin, Rexhep Selimin dhe Jakup Krasniqin.
Pas dëshmimit të 273 dëshmitarëve, dhe vlerësimit të gati 5.500 provave materiale, ata u shpallën fajtorë për katër akuzat për krime lufte: arrestim dhe ndalim të paligjshëm ose arbitrar, trajtim mizor, torturë dhe vrasje të paligjshme.
Thaçi, ish-president i Kosovës, dhe Krasniqi, ish-kryetar i Kuvendit të Kosovës, u dënuan me nga 25 vjet burgim. Veseli, po ashtu ish-kryetar i Kuvendit, u dënua me 18 vjet burgim, ndërsa Selimi, ish-deputet, me 13 vjet.
Në anën tjetër, të katërt u shpallën të pafajshëm për gjashtë akuzat për krime kundër njerëzimit: përndjekje, burgosje, akte të tjera çnjerëzore, torturë, vrasje të paligjshme dhe zhdukje me forcë.
Të pafajshëm u shpallën edhe për një numër incidentesh specifike që ishin listuar në aktakuzë, brenda akuzave për krime lufte.
Çfarë u konstatua për akuzat për krime lufte?
Sipas trupit gjykues, midis prillit 1998 dhe 20 qershorit 1999, anëtarë të UÇK-së privuan arbitrarisht nga liria së paku 385 persona që i akuzonin se ishin “kolaboracionistë”, “spiunë” apo “tradhtarë”.
Në shumicën e rasteve, tha trupi gjykues të mërkurën, nuk kishte prova se këta persona ishin përfshirë në veprimtari kriminale, luftime apo veprimtari që do të përbënin shqetësim legjitim sigurie.
Të ndaluarit nuk u informuan zyrtarisht për arsyet e ndalimit, nuk dolën pa vonesë para një gjyqtari ose autoriteti tjetër kompetent, dhe nuk iu dha mundësia të kundërshtonin ligjshmërinë e ndalimit.
Në lidhje me trajtimin e të ndaluarve, trupi gjykues konstatoi se të ndaluarit mbaheshin në kushte të rënda, në dhoma të mbipopulluara, pa ushqim dhe ujë të mjaftueshëm, pa kujdes shëndetësor dhe, në disa raste, të lidhur me zinxhirë ose pranga.
Gjykata konstatoi, gjithashtu, se shumë prej tyre ishin rrahur me shkelma, qyta të pushkëve, shkopinj, shufra metalike dhe mjete të tjera. Disa thuhet se u detyruan të shikonin keqtrajtimin e të ndaluarve të tjerë, ndërsa disa iu nënshtruan ekzekutimeve të simuluara dhe kërcënimeve për vrasje.
Në 49 raste, Gjykata konstatoi trajtim mizor, ndërsa 303 persona tha se ishin torturuar.
Në rastin e vrasjeve, trupi gjykues konstatoi se së paku 96 persona ishin vrarë nga anëtarë të UÇK-së në 12 komuna të Kosovës dhe në një lokacion në Shqipërinë veriore. Viktimat, sipas Gjykatës, ishin vrarë me armë zjarri ose kishin vdekur si pasojë e rrahjeve brutale.
Shfajësimi për krime kundër njerëzimit
Ndryshe nga krimet e luftës, për të cilat trupi gjykues gjeti përgjegjësi penale të të akuzuarve, për krimet kundër njerëzimit ai konstatoi se nuk ishin përmbushur të gjitha kushtet që kërkon ligji.
Gjykata konstatoi se anëtarë të UÇK-së kishin kryer akte dhune dhe keqtrajtimi ndaj civilëve në Kosovë dhe në disa zona të Shqipërisë veriore. Sipas saj, këto akte ishin pjesë e një sulmi të përhapur ose sistematik.
Por, për t’u cilësuar juridikisht si krime kundër njerëzimit, nuk mjafton që aktet të jenë të shumta ose të organizuara. Duhet të provohet edhe se sulmi ishte i drejtuar kundër një popullate civile. Pra, se civilët ishin shënjestër, si pjesë e një grupi të caktuar dhe jo vetëm individë të veçantë.
Pikërisht këtë element, sipas trupit gjykues, Zyra e Prokurorit të Specializuar nuk arriti ta provonte përtej dyshimit të arsyeshëm. Gjykata vlerësoi se viktimat ishin përzgjedhur kryesisht për arsye individuale – për shembull, për shkak të identitetit, veprimeve ose lidhjeve të tyre të pretenduara – dhe jo sepse i përkisnin një popullate civile që ishte shënjestruar në tërësi.
Prandaj, edhe pse Gjykata konstatoi një sulm të përhapur ose sistematik ndaj civilëve, ajo nuk gjeti të provuar elementin e nevojshëm që ai sulm të përbënte krime kundër njerëzimit. Si rrjedhojë, të katër të akuzuarit u shpallën të pafajshëm për gjashtë pikat e tilla.
Gjykata konstatoi “qëllim të përbashkët kriminal”
Trupi gjykues konstatoi se Thaçi, Veseli, Selimi dhe Krasniqi, së bashku me persona të tjerë në udhëheqjen e UÇK-së, kishin si qëllim pavarësinë e Kosovës dhe vendosjen e kontrollit politik e institucional mbi një Kosovë të pavarur.
Sipas gjykatës, për realizimin e këtyre objektivave, ata kishin një qëndrim të përbashkët se disa persona që konsideroheshin pengesë për qëllimet e tyre duhej të “shënjestroheshin”, “eliminoheshin” ose “neutralizoheshin”.
Këta persona thuhet se përfshinin, ndër të tjera, anëtarë ose përfaqësues të forcave të tjera politike dhe ushtarake, veçanërisht persona të lidhur me Lidhjen Demokratike të Kosovës (LDK) dhe Forcat e Armatosura të Republikës së Kosovës (FARK), persona që konsideroheshin të lidhur me autoritetet serbe, si dhe pjesëtarë të komuniteteve rome dhe serbe.
Gjykata konstatoi se ky qëllim i përbashkët ishte zbatuar përmes vrasjeve, arrestimeve dhe ndalimeve pa proces të rregullt ligjor, si dhe keqtrajtimit fizik e psikologjik, frikësimit dhe përdorimit të asaj që në aktgjykim quhet “luftë speciale”.
Trupi gjykues tha se krimet nuk ishin rezultat vetëm i hakmarrjeve personale, bandave apo veprimeve të izoluara, por ishin pjesë e një plani që, sipas tij, ishte hartuar nga të akuzuarit dhe persona të tjerë dhe ishte zbatuar gjatë konfliktit.
Gjykata gjithashtu listoi një numër figurave të tjera të njohura të UÇK-së – Lahi Brahimaj, Fatmir Limaj, Sylejman Selimi, Rrustem Mustafa, Latif Gashi, Shukri Buja dhe Sabit Geci – për të cilat tha se ishin në dijeni për këtë qëllim të përbashkët kriminal dhe se kishin rënë dakord me të, si dhe kishin marrë pjesë në realizimin e tij.
Megjithatë, aktgjykimi thekson se ndaj këtyre shtatë personave nuk është bërë konstatim fajësie në këtë çështje, dhe se ata vazhdojnë të kenë të drejtën të prezumohen të pafajshëm.
Si e përcaktoi Gjykata përgjegjësinë e Thaçit, Veselit, Selimit e Krasniqit?
Gjykata konstatoi se katër të akuzuarit kishin dhënë kontribut të qenësishëm në zbatimin e këtij qëllimi të përbashkët dhe, mbi këtë bazë, i gjeti penalisht përgjegjës për katër krimet e luftës.
Në rastin e Thaçit, gjykata tha se ai kishte luajtur rol kyç në formulimin dhe zbatimin e qëllimit të përbashkët, ndërsa konstatoi se kishte marrë pjesë edhe personalisht në disa prej krimeve, përfshirë rastin e Behajdin Allaqit.
Sipas trupit gjykues, më 11 qershor 1998, Behajdin Allaqi u mor në pranga në shtabin e UÇK-së në Drenoc, pak pasi aty mbërritën Thaçi dhe Veseli. Ai nuk u pa më, dhe trupi gjykues konstatoi se ishte vrarë.
Para zhdukjes, Allaqi kishte qenë nën vëzhgimin e shërbimit të zbulimit të UÇK-së. Gjykata konstatoi gjithashtu se pas vrasjes, për të fshehur përgjegjësinë, u publikua Komunikata 61 e UÇK-së, e cila pretendonte se Allaqi kishte rënë dëshmor në betejë.
Pas luftës, sipas aktgjykimit, Thaçi, Veseli dhe Azem Syla u përpoqën ta bindnin familjen e tij të hiqte dorë nga kërkimi i drejtësisë dhe së vërtetës, përmes ofertave për ryshfet dhe premtimeve.
Për Veselin, gjykata veçoi pozitën e tij si shef i Drejtorisë së Zbulimit të UÇK-së, organ që, sipas konstatimeve, kishte përgjegjësi për identifikimin, vëzhgimin dhe neutralizimin e personave të dyshuar si “kolaboracionistë”. Gjykata tha se ai nuk ndërmori hapa për parandalimin, hetimin ose ndëshkimin e krimeve, megjithëse kishte dijeni për to.
Për Selimin, trupi gjykues konstatoi se ai kishte kontribut të qenësishëm në zbatimin e qëllimit të përbashkët. Gjykata vuri në dukje se pozita e tij si inspektor i përgjithshëm i UÇK-së i jepte më pak pushtet mbi anëtarët e tjerë të organizatës, krahasuar me disa prej të akuzuarve të tjerë.
Ndërsa për Krasniqin, gjykata konstatoi se ai kishte përdorur pozitën, rolin si udhëheqës, pushtetin dhe statusin e tij për zbatimin e aspekteve kriminale të qëllimit të përbashkët.
Çfarë tani?
Aktgjykimi mund të apelohet dhe avokatët e katër të dënuarve kanë paralajmëruar se do ta kundërshtojnë atë në shkallën e apelit.
Avokati i Thaçit, Pierre-Richard Prosper, e cilësoi aktgjykimin si “tallje me drejtësinë” dhe tha se mbrojtja do të kërkojë rrëzimin e tij në apel.
Ai paralajmëroi se procesi i apelit mund të zgjasë me vite.
Pasi kanë kapur mat në rrugët e Tiranës Belinda Ballukun dhe Taulant Ballën, protestuesit këtë herë janë përballur me Olta Xhaçkën. Sapo e kanë parë Xhaçkën, protestuesit kanë thirrur në kor “Hajdutë”, “Ju erdhi fundi”.
Xhaçka shihet teksa largohet me vrap, kur sheh se po e ndjekin protestuesit.
Madje, në një moment protestuesit i thërrasin edhe në emër socialistes:“O Olta o hajdute”.
Olta Xhaçka ka qenë një emër i lakuar për akuza për korrupsion. bw
Hyrje: Drejt një doktrine të re strategjike shqiptare në epokën e transformimit të marrëdhënieve transatlantike
Transformimet e thella që po përjeton sistemi ndërkombëtar po sinjalizojnë fundin gradual të modelit strategjik që ka dominuar marrëdhëniet transatlantike që nga përfundimi i Luftës së Ftohtë. Lufta në Ukrainë, rivaliteti sistemik ndërmjet Shteteve të Bashkuara dhe Kinës, rikthimi i Rusisë si fuqi revizioniste, krizat energjetike, sfidat teknologjike dhe presioni mbi financat publike të demokracive perëndimore po e shtyjnë Uashingtonin drejt një rishqyrtimi të rolit të tij global dhe, në veçanti, të marrëdhënieve me Evropën.
Në këtë kontekst, analiza e Dr. Jakub Grygiel nuk duhet lexuar thjesht si një debat mbi politikën e jashtme amerikane. Ajo përfaqëson një reflektim më të gjerë mbi mënyrën se si mund të rikonfigurohet arkitektura euroatlantike e sigurisë në dekadat e ardhshme.
Pesë pyetjet strategjike që ai shtron – mbi integrimin evropian, pozicionimin ushtarak amerikan, zgjedhjen e partnerëve kryesorë, shkallën e ndërhyrjes në politikën evropiane dhe autonominë ushtarake të Evropës – nuk kanë rëndësi vetëm për Uashingtonin. Ato krijojnë një kornizë të re analitike brenda së cilës edhe shtetet e vogla dhe të mesme duhet të rishikojnë supozimet mbi të cilat kanë ndërtuar strategjitë e tyre kombëtare.
Për hapësirën shqiptare, kjo përbën një moment me rëndësi të veçantë historike. Për më shumë se tri dekada, strategjia shqiptare është mbështetur mbi premisën se integrimi euroatlantik dhe garancitë e sigurisë të ofruara nga NATO-ja dhe Shtetet e Bashkuara përbënin boshtin pothuajse të pandryshueshëm të politikës kombëtare. Ky orientim ishte jo vetëm i drejtë, por edhe vendimtar për mbijetesën politike të Kosovës, për konsolidimin e shtetit shqiptar dhe për stabilitetin e rajonit.
Megjithatë, ndryshimi i mjedisit ndërkombëtar kërkon kalimin nga një kulturë strategjike e mbështetur kryesisht mbi pritjen e garancive të jashtme drejt një kulture të re, të bazuar në prodhimin e kapaciteteve kombëtare dhe në kontributin aktiv në sigurinë kolektive.
Aleancat nuk po humbasin rëndësinë e tyre; përkundrazi, ato po bëhen më selektive dhe më kërkuese ndaj anëtarëve të tyre. Në rendin e ri që po merr formë, pesha politike e një shteti do të matet gjithnjë e më shumë nga aftësia për të prodhuar siguri, për të ndërtuar reziliencë ekonomike e teknologjike dhe për të ofruar vlerë strategjike për aleancën.
Kjo nënkupton se edhe faktori shqiptar duhet ta rishikojë paradigmën mbi të cilën ka ndërtuar mendimin e tij strategjik. Shqipëria dhe Kosova nuk mund të konceptohen më vetëm si përfitues të arkitekturës euroatlantike të sigurisë, por duhet të synojnë të shndërrohen në aktorë që kontribuojnë në mënyrë të matshme në stabilitetin e Krahut Juglindor të NATO-s dhe të Evropës.
Dhjetë tezat që parashtrohen në vijim nuk përbëjnë një program qeveritar dhe as një platformë partiake. Ato janë një përpjekje për të formuluar elementet themelore të një doktrine të re strategjike shqiptare, të aftë për t’iu përgjigjur transformimeve të rendit ndërkombëtar dhe për të orientuar mendimin politik, akademik dhe institucional drejt një vizioni afatgjatë. Në thelb, ato synojnë të nxisin debat mbi mënyrën se si kombi shqiptar mund të kalojë nga pozita e një subjekti që kërkon mbrojtje, në një faktor që prodhon siguri, stabilitet dhe peshë strategjike në hapësirën euroatlantike.
Nëse shekulli XX ishte epoka e mbijetesës dhe e afirmimit të çështjes shqiptare, atëherë sfida e shekullit XXI është ndërtimi i kapaciteteve që e bëjnë faktorin shqiptar një komponent të pazëvendësueshëm të arkitekturës së re të sigurisë evropiane. Pikërisht mbi këtë premisë ndërtohen dhjetë tezat e mëposhtme.
Nga transformimi i marrëdhënieve transatlantike drejt një doktrine të re strategjike shqiptare
Duke u mbështetur në analizën e Dr. Jakub Grygiel,[1] por duke e lexuar atë nga perspektiva e interesit kombëtar shqiptar (Shqipëri–Kosovë, koha është të formulohet një platformë strategjike e re shqiptare. Thelbi i saj nuk duhet të jetë përshtatja pasive ndaj ndryshimeve transatlantike, por pozicionimi aktiv i faktorit shqiptar si pjesë e arkitekturës së re të sigurisë në Evropën Juglindore.
Në këtë kuadër, doktrina e re strategjike shqiptare duhet të përfshijë si objektiv afatgjatë transformimin gradual të marrëdhënieve ndërmjet Republikës së Shqipërisë dhe Republikës së Kosovës drejt një bashkësie të integruar politike, ekonomike, të sigurisë dhe të politikës së jashtme, që në perspektivë mund të marrë formën e një Federate Shqiptare, të ndërtuar mbi vullnetin demokratik të qytetarëve të të dy shteteve, në përputhje me të drejtën ndërkombëtare dhe me arkitekturën euroatlantike të sigurisë. Në këtë kuptim, Federata Shqiptare nuk paraqitet si një projekt revizionist territorial, por si faza më e avancuar e integrimit funksional të hapësirës shqiptare në kuadrin e rendit të ri evropian.
Më poshtë janë tezat themelore që, sipas meje, mund të përbëjnë bazën e një doktrine të re strategjike shqiptare.
Teza I
Nga “objekt sigurie” në “prodhues sigurie”
Për tri dekada politika shqiptare është ndërtuar mbi supozimin se siguria garantohet kryesisht nga SHBA-ja dhe NATO.
Transformimet aktuale sugjerojnë se aleatët do të gjykohen gjithnjë e më shumë sipas aftësisë së tyre për të prodhuar siguri dhe jo vetëm për ta konsumuar atë.
Prandaj objektivi strategjik shqiptar duhet të jetë:
ndërtimi i kapaciteteve ushtarake moderne;
rritja e industrisë së mbrojtjes;
zhvillimi i aftësive në fushën kibernetike;
inteligjenca strategjike;
mbrojtja civile.
Në këtë mënyrë faktori shqiptar shndërrohet në eksportues stabiliteti.
Teza II
Rishikimi i partneriteteve strategjike në përputhje me evolucionin e Krahut Lindor të NATO-s
Analiza e Dr. Jakub Grygiel argumenton se qendra e gravitetit të strategjisë amerikane në Evropë po zhvendoset gradualisht nga boshti tradicional franko-gjerman drejt Krahut Lindor të NATO-s dhe shteteve të Evropës Qendrore e Veriore. Ky zhvillim nuk nënkupton zëvendësimin e aleancave tradicionale transatlantike, por përshtatjen e tyre me realitetet e reja të sigurisë evropiane.
Për interesin strategjik shqiptar kjo nuk përkthehet në një zhvendosje të boshtit të politikës së jashtme, por në një zgjerim dhe diversifikim të rrjetit të partneriteteve strategjike.
Në këtë kuptim, partneriteti strategjik me Shtetet e Bashkuara mbetet themeli i sigurisë kombëtare shqiptare, ndërsa bashkëpunimi i ngushtë me Britaninë e Madhe, Gjermaninë, Kroacinë dhe Turqinë vazhdon të ketë rëndësi të dorës së parë për mbrojtjen, diplomacinë, zhvillimin ekonomik dhe stabilitetin rajonal.
Megjithatë, transformimi i prioriteteve strategjike amerikane kërkon që edhe politika shqiptare të zhvillojë një dimension të ri të bashkëpunimit me shtetet e Krahut Lindor të NATO-s, të cilat po marrin një rol gjithnjë e më të rëndësishëm në arkitekturën e re të sigurisë evropiane.
Në këtë kuadër, Shqipëria dhe Kosova duhet të ndërtojnë partneritete më intensive me:
Poloninë;
Shtetet baltike;
Finlandën;
Suedinë;
Çekinë;
si edhe të zhvillojnë një dialog strategjik më të strukturuar me Rumaninë dhe Sllovakinë, pavarësisht faktit se këto dy vende ende nuk e kanë njohur pavarësinë e Kosovës. Interesi për një bashkëpunim më të ngushtë buron nga fakti se ato ndajnë një perceptim të ngjashëm lidhur me kërcënimet që vijnë nga politika revizioniste ruse dhe mbi nevojën për forcimin e Krahut Lindor të NATO-s.
Prandaj, rishikimi i strategjisë shqiptare nuk konsiston në zëvendësimin e aleancave ekzistuese, por në harmonizimin e diplomacisë dhe të politikës së sigurisë me evolucionin e prioriteteve të aleancës transatlantike. Sa më shumë që vëmendja strategjike e Shteteve të Bashkuara përqendrohet te Krahut Lindor i NATO-s, aq më shumë edhe faktori shqiptar duhet të jetë i pranishëm në këtë hapësirë, duke ndërtuar ura të reja bashkëpunimi pa cenuar marrëdhëniet e konsoliduara me aleatët e tij tradicionalë.
Teza III
Shqipëria dhe Kosova si porta jugore e arkitekturës së re euroatlantike të sigurisë
Nëse Polonia po konsolidohet si porta veriore e strategjisë së frenimit ndaj Rusisë në Evropë, atëherë Shqipëria dhe Kosova kanë potencialin të shndërrohen në portën jugore të kësaj arkitekture të re të sigurisë në Evropën Juglindore.
Ky rol nuk buron vetëm nga pozita e tyre gjeografike, por edhe nga fakti se hapësira shqiptare përfaqëson pikën kryesore të lidhjes ndërmjet Adriatikut, Ballkanit Perëndimor dhe Krahut Juglindor të NATO-s. Në një mjedis të karakterizuar nga konkurrenca gjeopolitike, rritja e ndikimit rus nëpërmjet Serbisë dhe paqëndrueshmëria e vazhdueshme në rajon, Shqipëria dhe Kosova mund të shndërrohen në një faktor kyç të stabilitetit dhe të projeksionit të sigurisë euroatlantike.
Në këtë kuptim, si dy shtete sovrane dhe aleate të natyrshme, Shqipëria dhe Kosova duhet të ndërtojnë gradualisht një hapësirë të integruar strategjike. Në perspektivë, përmes procesit të integrimit institucional dhe funksional, e më pas edhe të institucionalizimit të një Federate Shqiptare, ky potencial do të mund të konsolidohej në një subjekt strategjik më të fuqishëm, i aftë të kontribuojë në mbrojtjen e Evropës Juglindore dhe në forcimin e Krahut Jugor të NATO-s.
Ky objektiv nënkupton:
modernizimin e bazave ushtarake në Shqipëri;
zhvillimin e korridoreve strategjike logistike Adriatik–Kosovë;
integrimin progresiv të planifikimit të mbrojtjes ndërmjet dy shteteve;
përshpejtimin e zhvillimit të Forcës së Sigurisë së Kosovës në përputhje me standardet e NATO-s;
ndërtimin e infrastrukturës së përbashkët strategjike në transport, energji, komunikim dhe mbrojtje;
koordinimin e politikave të sigurisë dhe të menaxhimit të krizave.
Në këtë mënyrë, hapësira shqiptare nuk do të perceptohej më vetëm si një konsumatore e sigurisë euroatlantike, por si një nyjë strategjike që kontribuon drejtpërdrejt në mbrojtjen e krahut jugor të Evropës nga kërcënimet konvencionale dhe hibride.
Teza IV
Integrimi shqiptar duhet të jetë funksional dhe jo burokratik
Nëse SHBA fillon të favorizojë shtetet funksionale mbi strukturat burokratike supranacionale,
atëherë edhe bashkëpunimi Shqipëri–Kosovë duhet të orientohet drejt integrimit praktik.
Prioritetet:
treg i përbashkët;
energji;
mbrojtje;
arsim;
teknologji;
infrastrukturë.
Më pak deklarata politike. Më shumë institucione të përbashkëta funksionale.
Ky proces integrimi nuk duhet të shihet si një qëllim në vetvete, por si faza përgatitore e një bashkimi gjithnjë e më të thellë institucional ndërmjet dy shteteve shqiptare. Në këtë kuptim, krijimi de facto i institucioneve të përbashkëta në ekonomi, mbrojtje, energji, diplomaci, infrastrukturë dhe arsim duhet të paraprijë krijimin, në kohën e duhur dhe mbi baza demokratike, të një Federate Shqiptare si forma më e lartë e organizimit politik të kombit shqiptar në shekullin XXI. Kalimi nga integrimi funksional në institucionalizimin de jure të këtij bashkimi duhet të përbëjë një nga objektivat afatgjata të doktrinës së re strategjike shqiptare.
Teza V
Siguria kombëtare duhet të konceptohet në hapësirën shqiptare
Kërcënimet nuk ndalen në kufijtë administrativë.
Prandaj strategjia shqiptare duhet ta trajtojë hapësirën shqiptare si një sistem të vetëm sigurie.
Në këtë kuptim:
Shqipëria;
Kosova;
Shqiptarët në Maqedoninë e Veriut;
Lugina e Preshevës;
Ulqini /Tuzi [viset shqiptare në Malin e Zi];
Sanxhaku [Novi Pazari]
duhet të analizohen si elemente të së njëjtës arkitekturë strategjike.
Teza VI
Serbia si faktor strategjik dhe balanca e fuqisë në Ballkanin Perëndimor
Në doktrinën e re strategjike shqiptare, Serbia nuk mund të trajtohet vetëm si një shtet fqinj me të cilin ekzistojnë mosmarrëveshje historike apo politike. Ajo duhet të analizohet si aktori kryesor strategjik që ndikon drejtpërdrejt në mjedisin e sigurisë së Shqipërisë, Kosovës dhe të gjithë hapësirës shqiptare.
Kjo nuk buron nga një qasje ideologjike apo emocionale, por nga një vlerësim realist i zhvillimeve gjeopolitike në Ballkan. Politika e jashtme dhe e sigurisë e Serbisë vazhdon të karakterizohet nga përpjekja për të ruajtur një pozitë dominuese në rajon, duke kultivuar njëkohësisht partneritete strategjike me fuqi që sfidojnë rendin euroatlantik. Në këtë kuptim, Serbia mbetet kanali kryesor përmes të cilit ndikimi rus, e në disa fusha edhe ai kinez, projektohet në Ballkanin Perëndimor.
Nga ana tjetër, zhvillimi i një dialogu strategjik ndërmjet Shteteve të Bashkuara dhe Serbisë duhet të interpretohet si pjesë e përpjekjeve amerikane për të ndikuar mbi orientimin strategjik të Beogradit dhe jo si një zëvendësim i partneritetit të privilegjuar me Shqipërinë dhe Kosovën. Pikërisht për këtë arsye, politika shqiptare duhet të shmangë reagimet emocionale dhe të mbështetet në një analizë të ftohtë të interesave dhe të ekuilibrave të fuqisë.
Kjo kërkon braktisjen e iluzionit se marrëdhëniet ndërkombëtare ndërtohen mbi simpati politike apo afërsi retorike. Në politikën ndërkombëtare, shtetet udhëhiqen nga interesa afatgjata dhe nga balanca e fuqisë. Për rrjedhojë, edhe strategjia shqiptare duhet të ndërtohet mbi këtë logjikë.
Në këtë kuadër, doktrina e re strategjike shqiptare duhet të mbështetet mbi katër shtylla themelore:
balancimin strategjik të fuqisë, përmes forcimit të kapaciteteve kombëtare dhe të aleancave euroatlantike;
parandalimin, duke rritur aftësitë ushtarake, diplomatike dhe ekonomike për të penguar çdo destabilizim të hapësirës shqiptare;
reziliencën kombëtare, përballë kërcënimeve hibride, ndikimit politik, ekonomik, informativ dhe kibernetik;
inteligjencën strategjike, si instrument për parashikimin e zhvillimeve, identifikimin e rreziqeve dhe mbështetjen e vendimmarrjes shtetërore.
Në këtë mënyrë, Serbia nuk konceptohet si një kundërshtar i përhershëm, por si një faktor strukturor i mjedisit strategjik të Ballkanit, ndaj të cilit politika shqiptare duhet të zhvillojë një qasje të qëndrueshme, realiste dhe të bazuar në interesin kombëtar. Objektivi nuk është konfrontimi, por ruajtja e ekuilibrit strategjik, mbrojtja e interesave shqiptare dhe forcimi i rolit të hapësirës shqiptare si një faktor stabiliteti në arkitekturën euroatlantike të sigurisë.
Teza VII
Nga diplomacia tradicionale te diplomacia strategjike dhe gjeopolitike
Transformimet e rendit ndërkombëtar po e bëjnë gjithnjë e më të pamjaftueshme diplomacinë tradicionale, e cila përqendrohet kryesisht në administrimin e marrëdhënieve dypalëshe dhe në përfaqësimin formal të shtetit. Në një mjedis të karakterizuar nga konkurrenca ndërmjet fuqive të mëdha, diplomacia duhet të shndërrohet në një instrument të projektimit të interesit kombëtar dhe të fuqisë shtetërore.
Për Shqipërinë dhe Kosovën, kjo nënkupton ndërtimin e një diplomacie strategjike, e aftë të integrojë politikën e jashtme me mbrojtjen, ekonominë, teknologjinë, energjinë dhe sigurinë kombëtare. Objektivi nuk është vetëm ruajtja e marrëdhënieve të mira me aleatët, por rritja e peshës së faktorit shqiptar në proceset vendimmarrëse euroatlantike.
Në këtë kuadër, diplomacia shqiptare duhet të zhvillojë pesë dimensione të reja:
Diplomacinë e sigurisë dhe të mbrojtjes, duke e bërë Shqipërinë dhe Kosovën pjesë aktive të iniciativave të NATO-s, të planifikimit të mbrojtjes rajonale dhe të bashkëpunimit ushtarak me aleatët.
Diplomacinë ekonomike dhe industriale, me synimin për të tërhequr investime strategjike në sektorët që lidhen me sigurinë kombëtare, infrastrukturën kritike, industrinë e mbrojtjes, inteligjencën artificiale dhe ekonominë digjitale.
Diplomacinë energjetike, duke e pozicionuar hapësirën shqiptare si një nyjë e rëndësishme e korridoreve energjetike të Adriatikut dhe Mesdheut, me rol në diversifikimin e furnizimit evropian dhe në rritjen e sigurisë energjetike rajonale.
Diplomacinë teknologjike, për të ndërtuar partneritete në fushën e inovacionit, inteligjencës artificiale, mbrojtjes kibernetike, teknologjive me përdorim të dyfishtë (civil dhe ushtarak) dhe transformimit digjital të administratës shtetërore.
Diplomacinë e ndikimit strategjik, përmes instituteve kërkimore, universiteteve, diasporës, mediave ndërkombëtare dhe diplomacisë publike, me synim fuqizimin e pozitës së faktorit shqiptar në debatet strategjike evropiane dhe transatlantike.
Ky transformim kërkon edhe një ndryshim në kulturën institucionale të politikës së jashtme. Ministritë e Jashtme të Shqipërisë dhe Kosovës nuk duhet të funksionojnë më vetëm si administrata diplomatike, por si qendra të planifikimit strategjik, të koordinuara ngushtë me institucionet e mbrojtjes, inteligjencës, ekonomisë dhe zhvillimit teknologjik.
Në këtë mënyrë, diplomacia shqiptare nuk do të kufizohej në administrimin e marrëdhënieve ndërkombëtare, por do të shndërrohej në një instrument të drejtpërdrejtë të fuqizimit të shtetit dhe të realizimit të interesave strategjike të kombit shqiptar në rendin e ri shumëpolar.
Teza VIII
Mërgata shqiptare si komponent strategjik i fuqisë kombëtare
Në shekullin XXI, fuqia e një shteti nuk matet më vetëm nga territori, popullsia apo kapacitetet ushtarake. Po aq vendimtare janë kapitali njerëzor, rrjetet globale të ndikimit dhe aftësia për të mobilizuar burimet intelektuale, ekonomike dhe teknologjike që shtrihen përtej kufijve shtetërorë.
Në këtë kuptim, mërgata shqiptare duhet të konsiderohet një komponent organik i fuqisë kombëtare dhe jo thjesht një komunitet emigrantësh apo burim remitancash. E shpërndarë në Shtetet e Bashkuara, Britaninë e Madhe, Gjermani, Zvicër, Itali, vendet nordike dhe në qendra të tjera të rëndësishme ekonomike e shkencore, ajo përfaqëson një potencial unik për të rritur peshën ndërkombëtare të faktorit shqiptar.
Doktrina e re strategjike shqiptare duhet të synojë institucionalizimin e këtij potenciali përmes një partneriteti të qëndrueshëm ndërmjet shtetit dhe diasporës.
Në këtë kuadër, mërgat duhet të integrohet në mënyrë sistematike në:
diplomacinë publike dhe strategjike, duke fuqizuar ndikimin shqiptar në qendrat ndërkombëtare të vendimmarrjes;
rrjetet e dijes dhe inovacionit, përmes transferimit të teknologjisë, ekspertizës dhe kërkimit shkencor;
zhvillimin ekonomik dhe industrial, veçanërisht në sektorët me vlerë të shtuar, industrinë e mbrojtjes dhe ekonominë digjitale;
sigurinë kombëtare, përmes angazhimit të ekspertëve shqiptarë në fushat e inteligjencës strategjike, mbrojtjes kibernetike, analizës së rrezikut dhe planifikimit të sigurisë;
investimet strategjike, duke orientuar kapitalin financiar dhe sipërmarrës drejt projekteve që forcojnë konkurrueshmërinë dhe reziliencën ekonomike të hapësirës shqiptare.
Ky proces kërkon krijimin e mekanizmave të përhershëm institucionalë që lidhin diasporën me qendrat e vendimmarrjes në Shqipëri dhe Kosovë. Nuk mjafton më një politikë që e sheh diasporën vetëm si elektorat apo si burim kapitali financiar; ajo duhet të trajtohet si pjesë e arkitekturës strategjike të shtetit.
Në perspektivën e ndërtimit gradual të një Federate Shqiptare, mërgata fiton një rol edhe më të rëndësishëm. Ajo mund të shërbejë si ura kryesore ndërmjet hapësirës shqiptare dhe qendrave globale të politikës, ekonomisë, shkencës dhe teknologjisë, duke shumëfishuar kapacitetin e subjektit të ri politik për të ushtruar ndikim në sistemin ndërkombëtar.
Prandaj, një nga objektivat afatgjata të doktrinës së re strategjike shqiptare duhet të jetë kalimi nga një politikë ndaj diasporës në një strategji të integrimit të diasporës në fuqinë kombëtare, duke e bërë atë një nga shtyllat kryesore të zhvillimit, sigurisë dhe projeksionit ndërkombëtar të kombit shqiptar.
Teza IX
Inteligjenca strategjike duhet të bëhet kapacitet kombëtar
Në një rend ndërkombëtar të karakterizuar nga pasiguria, konkurrenca gjeopolitike dhe krizat e njëpasnjëshme, shtetet nuk mund të qeverisen vetëm përmes reagimit ndaj ngjarjeve të ditës.
Ato kanë nevojë për kapacitete të qëndrueshme të inteligjencës strategjike – aftësi për të mbledhur, analizuar dhe interpretuar informacionin, për të identifikuar rreziqet, për të parashikuar skenarët e mundshëm dhe për të orientuar vendimmarrjen kombëtare.
Kjo kërkon ndërtimin e një ekosistemi të ri të dijes strategjike përmes:
qendrave kombëtare të analizës dhe parashikimit strategjik;
instituteve të pavarura të gjeopolitikës dhe studimeve të sigurisë;
laboratorëve të skenarëve për zhvillimet afatgjata;
mekanizmave profesionalë të vlerësimit të rreziqeve kombëtare.
Inteligjenca strategjike nuk duhet të shihet vetëm si funksion i strukturave të sigurisë, por si një kapacitet i shtetit për të menduar përtej ciklit politik, për të mbrojtur interesin kombëtar dhe për të vepruar me parashikim.
Teza X
Nga politikat e fragmentuara drejt një doktrine strategjike shqiptare për shekullin XXI
Në një epokë të konkurrencës së fuqive të mëdha dhe të rikthimit të gjeopolitikës, hapësira shqiptare ka nevojë për një vizion strategjik që tejkalon politikat e fragmentuara dhe ciklet e shkurtra politike.
Një doktrinë e re strategjike shqiptare duhet të përcaktojë interesat afatgjata kombëtare, burimet e fuqisë dhe mënyrën e koordinimit të tyre në një mjedis ndërkombëtar gjithnjë e më kompleks.
Ajo duhet të krijojë një qasje të integruar ndërmjet:
politikës së jashtme dhe diplomacisë gjeopolitike;
sigurisë dhe mbrojtjes kombëtare;
zhvillimit ekonomik dhe kapaciteteve industriale;
teknologjisë, inovacionit dhe ekonomisë së dijes;
sigurisë energjetike dhe burimeve strategjike;
arsimit, kapitalit njerëzor dhe diasporës;
dinamikave demografike dhe qëndrueshmërisë shoqërore.
Kjo doktrinë nuk do të ishte thjesht një dokument politik, por një kornizë kombëtare orientimi, që synon të ndërtojë kapacitetet e shqiptarëve për të vepruar si faktor i qëndrueshëm në rendin shumëpolar të shekullit XXI.
Në këtë perspektivë, ideja e Federatës Shqiptare duhet të trajtohet si një horizont strategjik i organizimit dhe bashkërendimit të potencialeve shqiptare, në përputhje me realitetet evropiane, euroatlantike dhe me parimet e zhvillimit demokratik.
Qëllimi i saj do të ishte përgatitja e kombit shqiptar për rendin shumëpolar të shekullit XXI.
Përfundim
Analiza e Dr. Grygiel nënkupton se SHBA-ja po kalon nga një strategji e administrimit të Evropës në një strategji të zgjedhjes së aleatëve më të aftë dhe më të gatshëm për të ndarë barrën e sigurisë. Për hapësirën shqiptare, kjo krijon një mundësi historike: të mos mbetet në periferi të arkitekturës euroatlantike, por të pozicionohet si nyjë strategjike e Krahut Juglindor të NATO-s.
Në këtë kontekst, teza qendrore e një strategjie të re shqiptare mund të formulohet kështu:
Objektivi strategjik i kombit shqiptar nuk duhet të jetë më vetëm integrimi në strukturat euroatlantike, por shndërrimi në një faktor të domosdoshëm të sigurisë, stabilitetit dhe projeksionit strategjik të NATO-s në Adriatik dhe Ballkanin Perëndimor.
Kjo nënkupton që Shqipëria dhe Kosova duhet të imponohen si subjekt strategjik ndaj faktorit ndërkombëtar dhe, para së gjithash, ndaj fqinjëve të tyre, me theks të veçantë Serbisë, e cila vazhdon të ndjekë politika me potencial destabilizues. Qëllimi është që hapësira shqiptare të mos trajtohet më si “plaçkë tregu” apo si “monedhë këmbimi” në kalkulimet e fuqive të mëdha, por të konsolidohet si një faktor dhe aktor kombëtar e ndërkombëtar, pesha e të cilit nuk mund të anashkalohet në asnjë arkitekturë të re të sigurisë dhe të rendit politik në Evropën Juglindore.
Një tezë e tillë do të përfaqësonte kalimin nga një kulturë strategjike e mbështetjes te aleatët në një kulturë të bashkëprodhimit të sigurisë, në përputhje me transformimin që pritet të pësojnë marrëdhëniet transatlantike gjatë dekadës së ardhshme.
Nga kjo perspektivë, transformimi gradual i marrëdhënieve ndërmjet Shqipërisë dhe Kosovës drejt krijimit de facto dhe, në një fazë të mëvonshme, de jure të Federatës Shqiptare nuk duhet të trajtohet si një projekt politik i momentit, por si një proces strategjik afatgjatë i ndërtimit të një subjekti më funksional, më konkurrues dhe më të aftë për të kontribuar në sigurinë e NATO-s dhe në stabilitetin e Evropës Juglindore. Në rendin e ri gjeopolitik që po merr formë, bashkimi funksional i kapaciteteve shqiptare nuk është vetëm një aspiratë kombëtare, por edhe një domosdoshmëri strategjike.
____________________________
Asociacioni i Gazetarëve të Shqipërisë (AGSH) ka reaguar me shqetësim të thellë dhe ka dënuar kërcënimin e drejtpërdrejtë ndaj gazetarit të “News24”, Osman Stafa. Sipas kallëzimit të depozituar në Drejtorinë për Hetimet e Krimeve Kibernetike në Policinë e Shtetit, gazetari ka marrë një mesazh me përmbajtje kërcënuese në rrjetin social Facebook, ku i shkruhej “mbaje mend do të vras” dhe “këtë ta garantoj”.
Kërcënimi dyshohet se lidhet me një material filmik të publikuar nga Stafa gjatë protestës së 8 shtatorit pranë Parlamentit, ku dokumentoheshin veprimet e disa personave me rroba civile gjatë ndalimit të një protestuesi.
AGSH vlerëson se kërcënimet e tilla përbëjnë një sulm të rëndë ndaj sigurisë individuale të gazetarit, lirisë së medias dhe të drejtës së qytetarëve për t’u informuar.
Reagimi i plotë:
Asociacioni i Gazetarëve të Shqipërisë (AGSH) shpreh shqetësimin e thellë dhe dënon me forcë kërcënimin serioz ndaj jetës së gazetarit të News24, Osman Stafa.
Sipas kallëzimit të depozituar pranë Drejtorisë për Hetimet e Krimeve Kibernetike në Policinë e Shtetit, gazetari ka marrë në llogarinë e tij në Facebook një mesazh me përmbajtje të drejtpërdrejtë kërcënuese, ku ndër të tjera shkruhet: “mbaje mend do të vras” dhe “këtë ta garantoj”.
Sipas dëshmisë së gazetarit, kërcënimi dyshohet se lidhet me një material filmik të realizuar dhe publikuar prej tij gjatë protestës së 8 shtatorit pranë Parlamentit, ku kishte dokumentuar veprimet e disa personave civilë gjatë ndalimit dhe arrestimit të një protestuesi.
AGSH vlerëson se kërcënimet me vdekje ndaj një gazetari, veçanërisht kur lidhen me ushtrimin e detyrës dhe publikimin e materialeve me interes publik, janë të papranueshme dhe përbëjnë një sulm të rëndë jo vetëm ndaj sigurisë individuale të gazetarit, por edhe ndaj lirisë së medias dhe të drejtës së publikut për t’u informuar.
Ne i kërkojmë Policisë së Shtetit dhe organeve të drejtësisë të veprojnë me urgjencë, të identifikojnë personin ose personat që qëndrojnë pas llogarisë nga e cila është dërguar kërcënimi, të hetojnë motivin dhe çdo lidhje të mundshme të tij me punën gazetareske të Osman Stafës dhe të marrin të gjitha masat e nevojshme për garantimin e sigurisë së gazetarit.
AGSH do ta ndjekë nga afër këtë rast dhe pret që autoritetet të informojnë publikisht për ecurinë e hetimeve. Kërcënimet ndaj gazetarëve nuk duhet të normalizohen dhe as të mbeten pa autor. Çdo gazetar duhet të jetë në gjendje të dokumentojë dhe raportojë ngjarjet me interes publik pa frikën se për këtë do të kërcënohet me jetë.
Protestat kundër qeverisë së Edi Ramës në Tiranë po marrin përmasa gjithnjë e më të mëdha.
Ajo që nisi si kundërshtim ndaj projektit të resortit luksoz të lidhur me Jared Kushner dhe Donald Trump, tashmë është shndërruar në një lëvizje më të gjerë anti-qeveritare.
Kështu shkruan media e njohur italiane Corriere della Sera, që nënvizon se shqiptarët kanë dalë sërish në rrugët e kryeqytetit shqiptar, duke kërkuar dorëheqjen e kryeministrit Edi Rama.
Protestat kanë vijuar prej 105 ditësh dhe janë mbështetur edhe nga aktivistë mjedisorë, organizata të shoqërisë civile dhe kundërshtarë politikë të qeverisë.
Sipas artikullit, presioni kundër qeverisë po rritet ndjeshëm dhe kërkohet dorëheqja e kryeministrit.
Artikulli
Të shtunën, protestuesit dolën në rrugët e Tiranës në kuadër të protestave që nisën në fund të majit, për të kundërshtuar ndërtimin e një resorti luksoz të lidhur me Jared Kushner, dhëndrin e presidentit amerikan Donald Trump.
Protestat, që kanë hyrë në ditën e tyre të 105-të, janë shndërruar në një lëvizje më të gjerë antiqeveritare, e cila kërkon dorëheqjen e kryeministrit Edi Rama.
Qeveria shqiptare argumenton se investimi i planifikuar përgjatë bregdetit do të përfaqësonte një projekt transformues për vendin, duke ndihmuar në zhvillimin e turizmit të nivelit të lartë dhe se mbështet aspiratat e Shqipërisë për anëtarësim në Bashkimin Europian.
Megjithatë, projekti, i cili përfshin një ishull të braktisur dhe një zonë bregdetare ngjitur me të, ka shkaktuar kritika të forta nga aktivistët mjedisorë, grupet e shoqërisë civile dhe kundërshtarët e qeverisë socialiste të Ramës.
Protestuesit kanë vijuar të mblidhen në rrugët e Tiranës, ndërsa kundërshtimi ndaj projektit është ndërthurur me pakënaqësi më të gjera ndaj qeverisë dhe kryeministrit Edi Rama. Protestuesit kërkojnë dorëheqjen e kreut të qeverisë. bw
Komentet