-Pse e theve këtë bredhin e vogël ti? – e qortonte kapter Zylfoja, shokun tonë që kishte thyer bredhin e porsambjellë. Dhe, duke i tërhequr veshin i thoshte: -Të dhemb veshi ty? Po,  të dhemb, por ta dish vogëlush se dhembje ka ndjerë edhe  bredhi i vogël kur ti e theve. Ai s`ka gojë të ankohet, kurse ti   fëmijë i prapë, gojën e ke vetëm për të ulëritur rrugëve e rrugicave të lagjes dhe për t`i krijuar shqetësime familjes dhe neve. -Pas këtij qortimi, ai lajmëronte prindin e djalit fajtor që të  siguronte një bredh të ri në fidanishte dhe atë bredh ta mbillte së bashku me të birin që e kishte thyer, përndryshe do të gjobitej.

Kapter Zylfoja ishte polici i lagjeve “Skelë” e “Kume”  dhe kishte autoritet tek të gjithë banorët, por veçanërisht tek ne fëmijët…Këshillat dhe qortimet e tij për ne ishim mësime, që duheshin zbatuar. Ai na thoshte:

-Do të shkoni të luani nga pylli, hë! Por, kujdes se mos keni ndonjë shkrepëse me vete, se mos ndonjëri nga ju më të rriturit pi cigare! Po kapa ndonjërin që ka vese të tilla,  do ta bëj problem në këshillin e lagjes,  e morët vesh apo jo?

-Po, – i thoshim ne, – e morëm vesh.

-Me njërin vesh apo me të dy?

-Me të dy veshët xhaxhi Zylfo, me të dy! – i përgjigjeshim ne si në kor.

-Atëherë, pa më thoni si do të veproni? Ja, ma thuaj ti, i biri i Tolit.

Unë dilja përpara të tjerëve, e  shihja kapterin në sy dhe nisja të përsëritja porositë e tij, ashtu siç thosha mësimin përpara mësueses:

-Ne, xhaxhi Zylfo, do të shkojmë në pyll vetëm për të luajtur. Ne nuk marrim shkrepëse me vete dhe nuk pimë cigare. Në shkollë ne kemi mësuar se pyjet kanë rëndësi për jetën tonë, sepse e mbajnë ajrin të pastër. Ne do ta ruajmë pyllin, sepse drurët e atij pylli i kanë mbjellë prindërit tanë, por edhe ne kemi ndihmuar në mbjelljen e tyre. Veç të mirave të mëdha që ka, pylli është edhe shtëpia e zogjve, të cilët janë miqtë e vegjël të njeriut…

-Mirë, për pyllin kam besim se nuk do ta dëmtoni, por vetëm do të luani dhe do të argëtoheni. E di edhe se ju nuk do të vrisni zogjtë me llastiqe. Llastiqet kam kohë që jua kam ndaluar, apo jo?

-Po, xhaxhi Zylfo, po, ne nuk kemi llastiqe, ato i kemi djegur dhe i kemi bërë copë – copë…

-Mirë, e mora vesh, por unë kam edhe një merak të dytë, që jua kam përsëritur dhjetëra herë. E dini apo s`e dini merakun tim të dytë? – ngrinte zërin ai dhe mbante veshët ngritur duke pritur përgjigjen tonë.

-E dimë xhaxhi Zylfo, e dimë “ujë” fare!

-Atëherë, fol ti Astrit,  nipi i Qaniut.

-Ne xhaxhi Zylfo, – përgjigjej Astriti, – nuk harrojmë asnjëherë porosinë tuaj që të mos futemi në det kur ka dallgë, por nuk do të lejojmë të futen në detin me dallgë sidomos ata fëmijë që nuk e kanë mësuar ende notin. Ti xhaxhi Zylfo na ke mësuar shprehjen: “Po s`dite notin, mos u fut në ujë!”

-Duhet të dini mirë, – vijonte ai,- se ju fëmijët e vegjël, tani e mësoni notin dhe i çani dallgët duke qenë në krahët e prindërve tuaj, por, ama kur të rriteni, do t`i çani dallgët vetë, si notarë të vërtetë. Tani, pa më thoni edhe ato dy këshillat e tjera për detin që ju kam porositur t`i mësoni përmendsh?

Dhe ne përsëritnim në kor: Këshilla  e parë: “Deti është i bukur, por nga bregu”; këshilla e dytë, e cila do të na vlejë kur të rritemi, është: “Kapiteni i mirë duket në detin me dallgë e furtunë!”

Atëherë ai largohej i kënaqur dhe ecte serbes nga njëra lagje në tjetrën, herë duke zgjidhur një mosmarrëveshje apo grindje mes banorëve, herë duke gjykuar ndonjë vjedhje, herë duke vendosur rregull kur në lagje qarkullonte me shpejtësi ndonjë makinë, apo kur karrocat me kuaj ndotnin rrugicat e lagjes.

Kapter Zylfoja nuk pranonte asnjë lloj ryshfeti nga banorët. Kur një nga fqinjat  tona, që rriste pula dhe kishte vezë me bollëk i ofroi një ditë një shportë të vogël me vezë, ai, jo vetëm nuk e pranoi, po i dha një përgjigje që mbeti e fiksuar fort në kujtesën e banorëve të lagjes dhe përsëritej shpesh në bisedat që bëheshin në klub dhe në mëhallë.

-Ç`po bën moj shoqe, e kupton se në ç ‘rrugë pa krye po më fut? – i kishte thënë fqinjës sonë kapter Zylfoja.

-Ku, o kapter në cilën rrugë po të fut, unë vetëm sa po të japë disa kokrra vezë!

-Faleminderit, moj shoqe, por a e di se çfarë thotë Saadiu?

-Për cilin Saadi e ke fjalën zotërote?

-Për atë poetin e madh arab.

-Eh, ç` punë  kam unë me  arapin, unë as që e njoh!

-E po ja, do ta njohësh nga këto që do të të them unë. Ai ka thënë: “Po vodhi mbreti një vezë, ministrat shfarosin pulat!” Unë s`jam mbret, por jam polic dhe i plotfuqishëm dhe, këtu në lagje duhet të jem shembull, të mos pranoj asnjë ryshfet nga banorët.

-Uaa, po këto janë vezë të pulave të mia, unë po t`i japë vetë, ti s`po m`i vjedh si ai mbreti që tregove zotërote! Unë  po t`i jap me dëshirën time se e kam shpirtin dhe zemrën borë të bardhë. Po deshi ai, Saadiu, i jap edhe atij ndonjë shportë me vezë, meqenëse ti  e respekton. Ai sa të shohë këto vezë, ka për t`iu prishur mendja dhe do t`i thotë ndryshe  fjalët që paska thënë për mbretin dhe ata ministrat që hanë pula si dhelprat…

-S`ka nevojë Saadiu për vezët e tua, moj shoqe! Nuk i duhen, se ai ka mbi 800 vjet që nuk jeton, por jetojnë e mbretërojnë librat që ai ka shkruar. Vërtetë kjo shporrtë që po kërkon të më japësh nuk është vjedhje, por është ryshfet. Ti ma jep mua me interes, sepse unë jam polic, jam i plotfuqishmi i lagjes. Po të kishe shpirtin dhe zemrën  siç po thua, ti do t`i jepje vezë falas familjes së Kenos që ka 12 fëmijë, por t`i i shet vezët dhe druan se mos unë vij e të bëj kontroll.

Dhe duke thënë këto fjalë ai u largua duke  e  lënë fqinjën si të shastisur, ama në lagje, që atëherë u përhap thënia e Saadiut: “Po vodhi mbreti një vezë, ministrat shfarosin pulat!” 1)

Zylfoja na tregonte lloj-lloj historish nga fshati i tij në Përmet,

i cili quhet Podgoran, në rrëzë të malit të Trebeshinës. Edhe vet emri Podgoran ka kuptimin “fshat rrëzë malit”.

-E dini ju djem se fshati im po ta shohësh nga lart ka formën e një trekëndëshi? Është fshat me lëndina dhe kullota të bukura, me përrenj, me malin që ngrihet mbi të… Trebeshina u ka vlejtur në shekuj bashkëfshatarëve të mi për kullota, për blegtorinë, për  lëndë drusore, por edhe si një kala mbrojtëse kur vinin pushtuesit.  Atje ajri është i pastër dhe i mbushur me aromat e lule trëndelinave, zambakëve, luleshqerrave, kurse bletët shëtisin nëpër lule dhe mbledhin nektarin. E dini ju sesa punëtore të mëdha janë bletët? Në fshatin tim thuhet: “Ashtu si bleta punon për kosheren e saj, ashtu duhet të punojmë të gjithë ne për atdheun tonë”. Ju jeni të vegjël dhe detyra e parë për ju janë mësimet, por kur të rriteni mos e harroni asnjëherë fjalën e Naimit, që thoshte: “Punë,  punë,  natë dhe ditë…,

     -Që të shohim pakëz dritë!” – plotësonim ne të gjithë në një zë, teksa shihnim sesi kapter Zylfos i ndriste fytyra nga kënaqësia. Në ato çaste ai treste vështrimin diku në hapësirë dhe thoshte:

-E dini ju që fshati Frashër ku ka lindur Naimi dhe vëllezërit e tij të famshëm Samiu dhe Abdyli nuk është larg nga fshati im? Naimi u këndonte maleve të Shqipërisë, fushave me lule, pyjeve me lisa të gjelbëruar, bregoreve dhe lumenjve, barinjve dhe bagëtive. Edhe fshati im i ka të gjitha ato që thoshte me vargje Naimi. Në shtëpitë e bashkëfshatarëve të mi bëhen hardhitë e rrushit, në mal bëhet çaji, i cili ka një aromë që të merr mendjen. Bëhet salepi dhe shumë bimë të tjera mjekësore… Atje mali i Trebeshinës duket sikur takohet me qiellin, kurse gjatë verës kullotat gjallërohen nga këmborët dhe zilet e bagëtive, nga blegërimat e dhënëve dhe te lehurat e qenve roje, nga jehonat e këngëve të barinjve që e hedhin sharkun krahëve dhe mbajnë kërrabë në dorë… Në fshat disa barinj janë mjeshtër të këngëve me fyell, aq bukur këndojnë, saqë edhe zogjtë ndalin këngët e tyre, ata marrosen pas melodive të bukura të barinjve tanë. Atje në fshatin tim, të vegjlit i respektojnë shumë më të rriturit. I madhi i shtëpisë dëgjohet me vëmendje, pranë tij rri vëllai i madh e pastaj të tjerët. Të vegjlit më shumë dëgjojnë. E dini ju pse ne njerëzit kemi vetëm një gojë dhe dy veshë? Pa ma thuaj ti djali i Minait.

-Ne, – niste të përgjigjej Lendi, – duhet të dëgjojmë më shumë sesa të flasim dhe jo siç bëjnë disa fëmijë që nuk lënë radhë të flasin të rriturit, ata “bëjnë zhurmë si fuçia që është bosh”, ata “janë kokëpërpjetë si kalliri i misrit kur s`ka kokrra”, ata…

-Pa më thoni, si quhen ata njerëz që flasin vetë dhe dëgjojnë vetë?

-Ata quhen llafazanë, – i përgjigjeshim ne kapter Zylfos në kor.

Një ditë unë  e pyeta:

-Xhaxhi Zylfo, po dasma bëhen atje në fshatin tënd?

-Po mor xhan, si nuk bëhen dasma, kudo bëhen dasma. Në dasmat e fshatit vjen i gjithë fshati, edhe ata që e kanë fis apo nuk  e  kanë fis atë që martohet. Dasma zgjat një javë. Muzika buçet dhe mali i Trebeshinës e kthen jehonën dhe  e  përhap në të  gjithë luginën. Ke qejf të jesh në një dasmë në Podgoran, të gëzosh apo të këndosh këngën përmetare “A kanë ujë ato burime?”, apo të kënaqesh duke dëgjuar gërnetën e Laver Bariut,  apo të kërcesh valle popullore, apo të vallëzosh dans. Atje, nuk ndodh si në një dasmë që pashë vjet, diku nga lagjja tjetër afër jush, që njëri u martua dhe e gjithë lagjja u tërbua! U pinë e u dehën sa s`mbanin dot më dhe e lëshuan gjuhën pa fre. Kësisoj u ndez edhe sherri midis krushqve dhe dasma sikur u kthye në fushë lufte. Arriti sherri deri aty sa krushqit nxirrnin opingat dhe i binin njëri-tjetrit, pastaj me gota, me pjata, me karrige e me çdo send tjetër që ndodhej   brenda shtëpisë. Na u desh më shumë se gjashtë muaj që t`i pajtonim krushqit me njëri-tjetrin! Sigurisht ai një rast ishte, por s`duhej të ndodh më. Dasmat janë gëzim  dhe mbarësi. Ju e dini se duke u martuar njerëzit krijojnë familje, lindin fëmijë, shtohet familja, fshati, lagjja, qyteti. Shqipëria është e vogël dhe popullsia po rritet. Besoj se e dini edhe atë ligjin që, kur një familje ka 12 fëmijë i jepet falas një lopë. E dini këtë apo jo?

-E dimë, si nuk e dimë! – përgjigjeshim ne.

-Unë kam tezen në fshat, – tha Xhekoja, – kur ajo lindi fëmijën e dymbëdhjetë, që i vunë emrin Fundore,  atyre u dhanë një lopë. Të gjithë fëmijët mblidhen rreth lopës dhe gëzojnë, secili përpiqet t`i hedhë sa më shumë bar të freskët, sepse prej asaj ata pinë qumështin çdo mëngjes. Lopa gëzon kur sheh fëmijët, kthehet herë nga njëri dhe herë nga tjetri duke marrë me buzë barin që ata mbajnë në duar, ajo do që t`i gëzojë të gjithë fëmijët, edhe ata të vegjlit që rrinë prapa saj, se lopa shikon edhe prapa, kështu më ka thënë babai.

-Si, shikon edhe prapa?! Na i sqaro këtë. – i tha kapteri.

-Po, kur dikush i shkon prapa lopës që t`i hedh litarin në qafë, ajo pa e kthyer kokën e shikon keqbërësin apo hajdutin dhe i largohet. Ajo i bindet vetëm të zotit.

-Çfarë tjetër të ka mësuar babai për lopën – e pyeti kapter Zylfoja.

-Babai më ka mësuar se lopa është  “fabrika e familjes”, ajo është e dashur dhe paqësore. Në disa vende, – na tregon babai, – si për shembull në Indi, lopa quhet e shenjtë. Kur ajo kalon nga njëri krah i rrugës në krahun tjetër, njerëzit i hapin rrugë me respekt, kurse makinat ndalojnë që ajo të kalojë e qetë. Ai që vret, apo plagos një lopë, dënohet edhe me burg. Lopa ka nuhatje dhe i dallon aromat nga shumë larg, për shembull nga lagjja “Kume” ku jemi ne, deri te “Sheshi i Flamurit”, edhe më larg. Lopa e dallon menjëherë barin që është helmues…

Ne dëgjonim dhe e shihnim Xhekon disi me zili, por edhe me inat. Thoshim me vete: Po sikur kapter Zylfos t`i mbushet mendja dhe të na thoshte që t`i mësonim përmendësh fjalët që po thoshte Xhekoja për lopën!?

Kur Xhekoja mbaroi, kapteri tha:

-Ja, e dëgjuat shokun tuaj se sa bukur foli!, – dhe duke thënë këto fjalë ai e ledhatoi Xhekon, gjë që e bënte shumë rrallë.

Një ditë kapter Zylfoja  na tha:

-E dini ju që nga maja e malit të fshatit tim, në kohë të kthjellët duket edhe gjiri i Vlorës, vendi ku jemi ne tani?

-Si mund të ndodh kjo! – u shfaqëm ne të habitur, – Përmeti  është shumë larg nga Vlora!

-Çfarë thoni ju, ore, – na ndërpreu Den Dominoja, – ato që thotë kapter Zylfoja janë të vërteta. Edhe nga Kanina, kur është koha e kthjellët, sidomos  pas shiut, në mbrëmje, duken dritat e Italisë…

-Or djalë, ç`po thua! – u hodh përpjetë kapter Zylfoja, sikur ta kishte pickuar grerëza. Mblodhi veten dhe ashtu i vrenjtur iu kthye Den Dominosë me ton qortues:

-Nga i ke dëgjuar ti ato fjalë?

Vetëm atëherë Den Dominoja kuptoi se diku kishte gabuar, ndaj duke dashur t`i mbulojë ato që tha nisi të flas përçart, pa e marrë vesh as vet se çfarë po thoshte:

-Ishte një burrë plak, shumë plak, thoshin se ishte nja 200 vjeç, ai thoshte ndonjëherë gjëra të tilla, por ai nuk jeton më, ohu, ka nja 100 vjet që ka vdekur…

-Si, paska 100 vjet që s’jeton dhe ti e paske njohur?!

-Jo, u ngatërrova, më falë,  xhaxhi Zylfo, unë  vetëm sa kam dëgjuar, por edhe ato që kam dëgjuar i kam harruar.

-E po, ngatërrohesh dhe harron ti se nuk e ke mendjen kur flasin të tjerët. Nuk ta kanë vënë emrin kot Den Dominoja se luan gjithë ditën vetëm domino dhe të duket sikur e gjithë bota e ka emrin domino.

-Jo xhaxhi Zylfo, unë mbaj mend edhe gjëra të tjera.

-Për shembull, çfarë mban mend?

-Mbaj mend fjalët që më tha vëllai i madh përpara dy ditëve. Ai më tregoi për ndërtimin e një hidrocentrali që do të bëj dritë të gjithë Shqipërinë.

-Bravo, ja kështu flitet! – u qetësua disi kapter Zylfoja dhe shtoi:

-Ne nuk na duhen ato dritat e vendeve të huaja, ne kemi dritat tona, që vijnë nga hidrocentralet e Partisë sonë…

Kur vinte koha që do të largohej, Kapter Zylfoja na thoshte:

-Pas pak unë do të shkojë nga lagjja tjetër, por jam  i bindur se ju nuk do të  vraponi rrugëve, duke ulëritur; nuk do të nxirrni llastiqet e fshehura dhe do të goditni me ato shtëpitë, makinat, karrocat, pëllumbat dhe zogjtë, por as njëri-tjetrin; nuk do të talleni dhe nuk do të fyeni të moshuarit; nuk do të ngacmoni kosheret e bletëve, se bletët do t`jua bëjnë fytyrën gunga-gunga; nuk do të shqyeni gardhet si derrat e egër dhe nuk do të hyni fshehurazi në bahçet e fqinjëve për të vjedhur ftonj; nuk do të ngacmoni qentë e lagjes, sepse mund të jetë  ndonjëri i tërbuar edhe ju tërbon edhe juve…

Pas këtyre porosive, ai na thoshte “mirupafshim!” dhe largohej, ashtu trupvogël, i veshur me uniformën e policit, që i rrinte e madhe në trup dhe me  koburen që i varej në brez… Ecte gjithnjë i vëmendshëm dhe vigjilent nga njëri skaj i lagjes në tjetrin, futej në rrugë e rrugica, kurdoherë i kudondodhur atje ku sapo ishte bërë një vjedhje apo një grindje dhe, vinte rregull dhe disiplinë, si të ishte jo një polic i vetëm, por një batalion i tërë policësh…

…..

1).Libri i Saadiut “Gjylistani dhe Bostani“, i përkthyer nga Vehxhi Buharaja, u botua për herë të parë në vitin 1961. Ndërkohë, shumë rrëfenja dhe poezi të Saadiut njiheshin përmendësh nga disa breza të asaj kohe dhe më pas.

2).Emrat e personazheve janë thjesht emra artistikë.

I nderuari shoku Kallashnikov –

Kështu po të drejtohem, sepse e ndiej

Që nuk të shkon cilësori zotni –

Te ju, në Rusi , ashtu si edhe te ne,

Gjërat ndryshuan me shpejtësi

Qoftë për mirë , qoftë për keq…

E pra , shoku Kallashnikov,

Nëse i hipën avionit dhe zbret në Shqipëri

Të siguroj se do të pritesh me brohoritje ,

Do të përjetetosh çaste madhështore prej heroi

Pikërisht tani që s’e pret, në pleqërinë boshe,

Harruar tërësisht nga shteti dhe media,

Mbetur me një pension fyes, fare të vogël

Që  s’të lejon asnjë lloj luksi,

Përveç një shisheje vodkë, që çuditërisht ,

Nuk markëtohet ende Vodka Kallashnikov  .

Do të duken fatalisht të verbër njerëzit

Brohoritës,

Verbëri që rrezikon të përlajë edhe ty.

Por s’prish punë, s’prish asnjë punë,

Verbëria në Shqipëri

Eshtë institucion kombëtar

Prej kohësh…

E pra mund të vish tani , në Shqipëri

Veshur me kostum dosido, jashtë mode,

Ose me kapotë të gjatë e të ashpër ushtarake,

Pa grada;

Suksesi në çdo rast është i garantuar;

Një hije hollivudiane do të të zbresë në portret

Edhe pse vjen nga Rusia.

Krismat e armës tënde

Do të shpërthejnë në përshendetje;

Ngjajnë shumë ato

Me emrin tënd konfidencial shqiptar

Kallash

Kallash !

Kallash

Kallash ,

Emblema e ditës kallash,

Apokalipsi kallash!

Provo firmos pa krismën e tij,

Pa krismën e tij provo vendos !

Kallash

Kallash

I shembëm monumentet ne në Shqipëri

Njëlloj si ju, në Rusi , por sigurisht më egërsisht,

Dhe ,nuk u ngritën monumente të rinj.

Historia jonë nuk shkruhet ende,

Veçse çdo ditë bëhet e zhbëhet;

Dua të them në fund të fundit ,

Një monument për ty, kapter Nikov,

Fare mirë mund të ngrihet;

Ia kemi marrë dorën ne shqiptarët

Këtyre punëve…

Do të jetë një monument më i sigurt se ai

I Leninit,

Apo Stalinit;

Meriton më tepër se këta të shemburit.

Pastaj shqiptarët i repektojnë shumë

Shpikësit e mëdhenj të armëve…

Kallash

Kallash

Një ditë Shqipëria u gdhi me armë në çdo shtëpi,

Armën mitike , armën ligjvënëse.

Me të shkonin njerëzit në punë , me të në kafe,

Dhe në krevat;

Me të në bilardo, ku e përdornin si stekë…

Fëmijët me të loznin dhe argëtoheshin,

Me të vriteshin…

Ia mbërritëm të bëhemi lajmi i parë

Në të gjithë televizionet e botës,

E pra, ç’thua tani për një vizitë në Shqipëri

Shoku Aleksej Timofijeviç Kallashnikov ?

Po për ngritjen e monumentit tënd,

Ç’thua, Kapter Nikov ?

Nderin që s’ta bëjnë në vendin tënd,

Ndodh që ta bëjnë në një vend të huaj…

Veçse kujdes !

Ky monument,

Nuk duhet t’u ngjajë kurrsesi

Monumenteve të dikurshëm \

Të Leninit

Dhe Stalinit…

Apo , pikërisht atyre duhet t’u ngjajë

Ky monument ?

1997

Biblibli i gjuhës sonë

Naim Frashëri (25 maj 1846 – 20 tetor 1900)

Jam shqiptar dhe s’të harroj

Naim, kombi të bekoi,

stërnip të Skënderbeut,

me vargjet ti frymëzove,

rilindjen e mëmëdheut.

Lartësove emrin shqiptar,

vlerat edhe madhështinë,

gjithë popullit i kujtove,

heronjtë dhe lashtësinë.

Për çdo bukuri të kombit,

zgjove mall dhe krenari,

the: “i pari është atdheu,

dashuria për liri”.

Ardhmërinë parashikove,

ngjalle shpresë dhe besim,

gjuhën shqipe e ndriçove,

i dhe vlerë, i dhe shkëlqim.

I kushtove vargje qiririt,

që u dogj për pakëz dritë,

por dhe veten sakrifikove,

për ne e bëre “natën ditë”.

Kombi ty s’të harron kurrë,

je  “bilbili” i gjuhës sonë,

je “Ylli” që shndrit në qiell,

që veç lind e s’perëndon!

I shkrova për ty këto vargje,

s`i poet, unë  s’pretendoj,

vargjet m ‘dolën nga zemra,

jam shqiptar dhe s’të harroj.

Gjergj Fishta mbetet një nga figurat më të mëdha të kulturës shqiptare dhe një prej personaliteteve më të rëndësishme të historisë moderne të kombit.

Poet, dramaturg, publicist, përkthyes, françeskan dhe patriot, ai ishte shqiptari i parë që u nominua për çmimin Nobel në Letërsi, duke e bërë emrin e Shqipërisë të njohur në qarqet më të larta kulturore europiane të kohës. Në vitin 1937, emri i Fishtës u propozua për çmimin Nobel nga qarqe akademike dhe intelektuale gjermane, një vlerësim i jashtëzakonshëm për një autor që vinte nga një vend i vogël ballkanik, por që kishte arritur të krijonte një univers letrar të fuqishëm e krejt origjinal.

Ndonëse nuk e fitoi çmimin, vetë nominimi mbetet një nga ngjarjet më të rëndësishme në historinë e kulturës shqiptare. Fishta ishte shumë më tepër sesa një shkrimtar. Ai ishte një arkitekt i identitetit kombëtar shqiptar. Kontributi i tij në Kongresin e Manastirit më 1908 ishte vendimtar për unifikimin e alfabetit të gjuhës shqipe. Në periudhën kur shqiptarët përdornin disa alfabete të ndryshme dhe identiteti kulturor rrezikonte të mbetej i copëzuar, Fishta u bë një nga mbrojtësit më të mëdhenj të alfabetit latin, duke ndihmuar në krijimin e themeleve moderne të gjuhës shqipe. Por emri i tij lidhet mbi të gjitha me kryeveprën “Lahuta e Malcisë”, epopeja monumentale që konsiderohet si një nga veprat më të rëndësishme të letërsisë shqiptare. Në këtë poemë epike, Fishta ngriti në art historinë, legjendën, heroizmin dhe shpirtin e malësorit shqiptar. Me një gjuhë të pasur, të gjallë dhe plot ritëm, ai krijoi një vepër që shpesh është krahasuar me epet e mëdha europiane. “Lahuta e Malcisë” histori, identitet dhe kujtesë kombëtare. Përmes vargjeve të saj, Fishta i dha zë rezistencës shqiptare, kulturës së veriut, zakoneve dhe kodeve morale të kohës.

Ai e ngriti figurën e shqiptarit në dimension epik, duke krijuar një univers poetik që vazhdon të mbetet i pazëvendësueshëm në kulturën shqiptare. Megjithatë, pas ardhjes së regjimit komunist, figura e Fishtës u godit rëndë. Për më shumë se katër dekada, emri i tij u ndalua, librat u hoqën nga qarkullimi dhe veprat e tij u shpallën të papërshtatshme për ideologjinë e kohës. Regjimi komunist e konsideroi Fishtën si figurë të rrezikshme për shkak të bindjeve të tij fetare dhe nacionaliste. Për 45 vjet ai u përjashtua nga tekstet shkollore dhe nga institucionet kulturore shqiptare. Por, ndonëse zyrtarisht i ndaluar, Fishta mbeti gjallë në kujtesën e shqiptarëve. Poezitë dhe vargjet e tij qarkullonin fshehurazi, përcilleshin gojë më gojë dhe ruheshin si një pasuri e ndaluar. Pas viteve ’90, figura e Fishtës nisi të rivlerësohej gradualisht. Studiues, akademikë dhe lexues të shumtë rikthyen vëmendjen tek vepra e tij dhe tek roli i jashtëzakonshëm që ai kishte luajtur në historinë kulturore shqiptare.

LETËRKËMBIMET

Njihen dy letra që Fishta i ka drejtuar Benito Musolinit. Letra e parë i takon vitit 1934 dhe është e postuar në Livorno, Itali. Është e shkruar italisht, herë-herë me fjalë jo të italishtes së sotme. Duke ndier se nuk i mbetej shumë për të jetuar, Fishta i kërkon Musolinit që vepra e tij të botohet e plotë dhe “e paraqitshme”, gjë që nuk mund ta bëjë as Urdhri Françeskan dhe as Provinca e Fishtës. Dhe, të ardhurat nga shitja e veprës t’i kalojnë kësaj province. Deri në atë kohë dijetari shqiptar thuajse e kishte mbyllur ciklin e gjithë veprimtarisë së tij, pavarësisht rishikimeve të mëvonshme. Lutja qëndron në botimin e të shtatë vëllimeve të veprës ku përfshihen poezia ajo epike me “Lahutën e Malcës”, lirika, drama, satira politike dhe sociale, proza, përkthimet nga “Iliada” e Homerit, Molieri etj.

Letra e dytë e Fishtës drejtuar Musolinit është shkruar në Romë, më datë 27 prill 1940, dhe po ashtu si letra e parë mban edhe vitin përkatës fashist, viti XVIII, i drejtohet tashmë udhëheqësit, Duçe. Në këtë letër të shkurtër i shkruan për prof. Gino Bottiglioni i Universitetit të Bolonjës që në atë kohë ishte thirrur nga Akademia Italiane, anëtar i së cilës u bë edhe Gjergj Fishta në 1939, i ngarkuar me misionin për të promovuar studime në të gjitha fushat e dijes dhe për të drejtuar të rinjtë studentë. “Qendra jonë e Studimeve Shqiptare do donte një impuls të dukshëm nga profesori i Universitetit të Bolonjës ku me nismën e tij, po organizohet një grup të rinjsh veçanërisht i përkushtuar ndaj albanologjisë”. Për këtë Fishta “guxon” t’i drejtohet Duçes dhe “gjykimit të tij të ndritur” për t’u gjetur një mënyrë që ta shtyjë më tej këtë nismë. Letra drejtuar Jakomonit, mëkëmbësit të mbretit Viktor Emanueli III është një lutje për të ndihmuar albanologun Norbert Jokl.

VEPRA DHE CENSURA

Në fushën e letrave Gjergj Fishta lëvroi gjini të ndryshme si poezinë epike ashtu edhe atë lirike e satirike, dramën, publicistikën dhe përkthimin. Si ndër më përfaqësuesit të poetëve romantikë, shkroi vepra që zhvillojnë tema të poezisë gojore dhe të traditës, duke u mbështetur shumë mbi modelet stilistikore folklorike dhe duke përfshirë metrikën folklorike. Fillimisht u shqua në anonimat në saj të dy këngëve të Lahutën e Malciis (Zarë, 1905 dhe 1907), i ndikuar nga poezia epike e sllavëve të jugut, si dhe nga vargjet e Grga Martiæ dhe poeti kombëtar malazez Njegoš. Me ritmin e poezive popullore, herë-herë u përngjasonin kumteve homerike, duke evokuar përplasjet e deriatëhershme osmanomalazeze ku aktorët shqiptarë nëpër vargjet e tij ishin malësorët (Marash Uci, 1905) dhe shkodranët (Oso Kuka, 1907) përpunohej ideja e armiqësisë kundër sllavëve. Sentimentet antiturke në veprën e tij do t’i shkruante vetëm në këngët që botoi pas pavarësisë së vendit. I financuar nga qeveria austro-hungareze, më 1907 botoi në Sarajevë në mënyrë anonime përmbledhjen me poezi satirike Anxat e Parnasit (rib. Anzat e Parnasit), duke hedhur kështu themelet e zhanrit të satirës në letërsinë shqipe. Ka dëshmi shkrimore që ka lënë pas piktura dhe po ashtu qe arkitekti i njërës prej kishave të Shkodrës.

Ka botuar 9 tekste dramatike. Përshtati veprën Le Furberier Escarpet të Molierit në pjesëzën Dredhitë e Patukut, e pabotuar, dorëshkrimi i së cilës gjendet në Bibliotekën Françeskane në Shkodër. Si me Skiroin, Konicën me autorë të tjerë të rinj, me ardhjen në pushtet të regjimit komunist, Fishta u shpall “armik i popullit” dhe si autor u ndalua sepse kryevepra e tij “Lahuta e Malcisë” është antisllave. Ndër akuzat e tjera që i bëheshin postum qenë edhe pranimi i medaljes së dhënë nga sulltani, të qenët agjent i austro-hungarezëve kur botonte Posta e Shqypnís si dhe për mosrefuziminin e titullit akademik i Akademisë së Shkencave të Italisë fashiste pasi kjo pushtoi Shqipërinë. Për Arshi Pipën, arsyeja e vërtetë me të cilën mund të shpjegohej fishtofobia e partisë, është sepse ishte gegë dhe prift katolik.

/Gazeta Panorama 

“Çerçiz Topulli në konakun e Ademit”, fillimligjërimi poetik me një monolog të imagjinuar, të cilin e sistemon vargu në mënyrën e tij, në të folmen e tij specifike dhe në formën e shprehjes së kohëve, epokave të ndryshme të të njëjtit ideal. Çerçiz trimi e Adem legjendari ulur këmbëkryq në legjendat e lashta, por që arrijnë deri në të sotmen tonë, llafosen, qajnë halle e shuajnë malle, bredhin nëpër brengat e historisë dhe monumentohen në shtatore.

Janë këto vargjet e para të veprës së Ismet Tahirajt, të cilat hapin portën e motiveve të tij për t`u radhitur në vargjet tjera, në titullëzimet tjera e në fjalët dhe kuptimet që i ka projektuar autori. Duke pretenduar se libri shkruhet për të vegjlit, ai e fillon me dy kolosët e gjurmëve heroike për t`i njohur shpirtat njomëzakë me themelet, mbi të cilat sot ëndërrohet, jetohet, veprohet, këndohet e aspirohet.

“Ibri ishte aq i qetë 

Aq i kthjelltë, 

Zemër e tij 

Kishte veç festë. “

“Sykaltri’ përshëndetë Jonin dhe Rinën, përshëndetë diellin, njëkohësisht dhe brigjet e tij, shpirtrat që i freskon përgjat rrjedhës e me gurgullima melodike. Joni, subjekt poetik përfaqësues i brezit të tij, defilon në poezi në pegasin e imagjinatës fëmijërore, i cili e shpie në ëndërrime fluturuese. Bota fëmijërore shpërfaqet e vargëzuar në poezinë e Ismetit. Ajo ndërtohet me elementet që kërkon një format i tillë krijues. Eksperienca krijuese e poetit di t`i adoptoj momentet imagjinare, kurreshtjen fëmijërore dhe shpjegimet apo informacionet e poetizuara ose të ndërthurura artistikisht, në një mënyrë të përshtatshme dhe lehtësisht të kapshme nga ata, të cilëve u dedikohet.

Si në çdo krijim për fëmijë edhe në këto poezi trajtohen motive të ndryshme me subjekte të ndryshme poetike. Bota shtazore është e pashmangëshme, sepse duhet ta bartë fabulëzimin e dukurive a fenomeneve artistike; kali, viçi, pela, mustaqemurrmi, gjeli, skifteri, vjedulla, lepuri e të tjerë, janë protagonistët që lozin në skenën e tyre, që trajtëzohen ose subjektivohen për ta zënë çastin poetik. Natyrshëm akomodohen në një ambient ku shquhen; përroi i Bulecit, fusha, bregu, hambari, kasollja, foleja, malishta e të tjera skena veprimi. Në përmbledhjen poetike nuk mungojnë aluzionet edhe për skena lufte, aty ku engjëjt e vegjël ngelin të mbërthyer për nënë që ka marrë rrugën drejt qiellit, që është bërë kujtim:

“Këtë mëngjes 

Të ftohtë akull, 

Shi i madh i plumbave 

Derdhet shtëpive 

E udhëve, sokakut.”

E ky “shi” i mëngjesit të akulltë kallkanosë nëna, përcëllon fëmijë tek vërshon udhëve e shpirtrave njerëzor. Ai rrjedh në kohë, gjithashtu, në të djeshmen, por edhe në të sotmen, ai grryen maskat e kohës dhe ç`maskon ata që vrasin fëmijë, vrasësit e jetës dhe të ëndrrave.

Por, shiu do ket edhe një mision tjetër. Autori e angazhon, natyrshëm, të rrjedh rrugëve të tij, t`i arrij piketat për të cilat është krijuar dhe bie:

“Me radhë shiu  

Ec e nuk ka hile, 

Pjepri rritet 

Pesë kile.”,

Shiu e lagë elbin, ikën te liqeni, i qaset shalqirit dhe dhuron ylberin, i cili harkon në ballin e fëmijëve dhe në qiellin e poetit.

Kështu, tëban i shtrirjes poetike për fëmijë, bëhet natyra me fenomenet e saj, e cila është infrastruktura e duhur dhe e përshtatshme për këtë lloj poezie. Ismeti e shfrytëzon këtë bukur, estetikisht dhe në kontekst të shtrirjeve motivore, për të sajuar e formësuar frymëzimet e tij. Këtu shpërfaqet mjeshtria e shtjellimit dhe “zanati” i ligjërimit poetik, kur ke parasysh që poezia për fëmijë nuk është e lehtë për t`u shkruar, nuk është e lehtë për të depërtuar në botën e andrrallave të fëmijës, në shpirtin e brishtë dhe në mendjen kurreshtare. Ismeti ia del t`i figurëzojë postulatet poetike që i kërkon kjo mosh, ky nivel perceptues, kjo kategori lexuesish, në përgjithësi.

Në llojshmërinë e ndërtimeve poetike, Ismet Tahiraj relievon edhe poezinë përkushtuese për trimat, për viktimat (si për familjen Duriqi), gjithnjë në nivelin e kapshëm për botën e të vegjëlve:

“Më ai s’u kthye 

Atdheu i ka punët e mëdha 

Unë për atdhe kam vesh qefin.”

Vrasjet makabre të fëmijëve (e të tjerëve), vendet e tmerrit, ku ato ndodhën, janë shtytje e veçantë e Ismet Tahirajt. Ato përshkruhen disa herë, në disa vende e vargje specifike dhe e pahëzojnë ndjeshmërinë e autorit, sensitivitetin shpirtror të tij, por edhe dëshirën për t`i monimentuar këta fëmijë që nuk e gëzuan jetën.

Poashtu, Ismeti shkruan për Ibrin, si simbol lashtësie, por edhe si vazhdimësi e vuajtjeve dhe e qëndresës së molisur, për Cerajën e poetit Jakup dhe të ngulitjes stoike, qoftë edhe si përmendore. Pra, janë gjurmët e të djeshmes dhe reflektimet e të sotmes, të cilat gërshetohen në krijimtarinë e poetit.

Në këtë kontekst, përmenden edhe emra të përveçëm, bartës të dukurive të ndodhura apo simbole të gjurmëve të kohës; luftëtari, i zhdukuri e të ngjashëm, të degdisurit në Gjerdap a të bërë hi në miniera. Me një fjalë; jeta dhe peripetitë e njerëzve të këtij nënqielli.

Një krijimtari e veçantë, që nuk është poezi, nuk vjen në vargje, janë tregimet për fëmijë: “Çezma e Nekut”. Autori rrëfen për gjetjen e ujit, hapjen e çezmës, mënyrën e hapjes së burimit, dialogun mes personazheve dhe punës që bëhet e shpresës që ngazëllen shpirtrat e njerëzve të etur për një pike ujë. Njëri nga personazhet është Neku i Prekazit, emrin e të cilit e mere çezma.

Edhe si tregimtar, Ismet Tahiraj shpërfaqë origjinalitetin e tij krijues, stilin, mënyrën e të rrëfyerit, gjuhën dhe ndërtimin strukturor;

“Roja e Pyllit është Dakord ta Gjelbrojmë Kodrën me Fidane”, është një tjetër tregim, i cili rrëfen për idenë dhe nismën e nxënësve për të mbjellur fidane. Ata diskutojnë dhe planifikojnë si ta bëjnë këtë punë të dobishme për shoqërinë dhe për përmirësimin ekologjik të mesit ku jetojnë. Autori angazhon personazhet fëmijë për ta ravijëzuar botën e tyre, percepcionin e tyre për jetën e për ambientin, vizionin e tyre për të ardhmen. Tregimi, gjithashtu, shpreh ngjyrimet e mendimeve fëminore dhe panoramën se si ata e shohin botën, si i pranojnë dhe i ndjejnë interferencat e shoqërisë, në përgjithësi.

Edhe tregimi tjetër; “Gimi dhe Shtaga” ka të njëjtin funksion, atë edukativ, ka të njëjtin mission, përgatitjen e fëmijëve për jetën që ata kanë përpara. Kështu, konponenta edukuese është primare dhe dominante, por edhe mesazhet që rrjedhin prej tyre janë poaq të rëndësishme e të dobishme:

“Shih djali im, herave tjera kujdes të  veçantë të kesh, sepse ku ka qershi të egër sidomos maleve, atypari gjendën  gjarpinjtë  dhe është rrezik i madh për njeriun. Pse nënoke? 

Sepse gjarëpri   e ha lëvorën e  kokërres së qershisë, po ashtu sulmon trumcak dhe  shpezë tjera.

Pastaj, sa herë shkonte  Agimi në Lugun e Blirave,  me vete kishte  një shtagë  thane, për çdo  rasat, nëse i kërcënohet rreziku.”

Ndërsa, në fund të librit, Ismet Tahiraj i ofron lexuesit një mori aforizmash për fëmijë, nga thesari popullor. Aforizmat përfshijnë aspekte të gjithanshme të jetës, shtrihen në gjerësi e thellësi dhe janë këshilla të veçanta që i shërbejnë formimit njerëzor dhe edukatës njerëzore. Kjo është filozofia popullore, e cila shprehet në mënyrë lakonike, ofron eksperiencat e përjetuara në mënyrë të figurëzuar.

Ismeti e ka begatuar librin me 105 aforizma të tilla, të cilat janë pasuri artistike dhe udhërrëfim për fëmijtë, për ambiciet e tyre.

Libri për fëmijë “Çezma e Nekut” i Ismet Tahiraj, është konstrukti letrar i radhës i këtij autori, i cili nuk rreshtë së krijuari vlera letrar-artistike të nivelit, nuk ndalon së shfaquri botën e tij të brendshme, shpirtin dhe emocionet e tij, duke i sistemuar në vargje dhe në forma tjera të krijimtarisë.

                      Xheladin A. Çitaku