Dr. Mujë Buçpapaj, mbajti kumtesë në Seminarin XX Ndërkombëtar të Albanologjisë, që u zhvillua dje në Universitetin e Tetovës

Fusha: Studime letrare / Letërsi shqipe

ABSTRAKT

Marrëdhënia ndërmjet letërsisë dhe lexuesit përbën një nga çështjet themelore të komunikimit letrar dhe të teorisë së receptimit.

Në këtë kuadër, është e nevojshme të bëhet një dallim terminologjik ndërmjet receptimit dhe perceptimit.

-Me receptim letrar kuptojmë mënyrën se si lexuesi e merr, e kupton, e interpreton, e përjeton dhe e vlerëson një vepër letrare, pra mënyrën se si ndërtohet marrëdhënia midis veprës dhe lexuesit dhe se si kuptimi i saj realizohet në procesin e leximit.

-Ndërsa perceptimi i referohet përgjithësisht mënyrës se si individi kap, përpunon dhe ndërton përfytyrimin e një objekti, dukurie apo informacioni përmes shqisave dhe proceseve mendore. Për këtë arsye, në terminologjinë e teorisë letrare, “receptim” është termi më i saktë, ndërsa “perceptim” nuk e mbulon në mënyrë të plotë këtë marrëdhënie estetike, kulturore dhe interpretuese.)

Në kushtet e transformimeve teknologjike dhe kulturore të shekullit XXI, kjo marrëdhënie po riformësohet nën ndikimin e internetit, rrjeteve sociale, platformave digjitale, librit elektronik dhe, së fundmi, përmbajtjeve të ndërmjetësuara nga inteligjenca artificiale. Në këtë kontekst, studimi ngre pyetjen themelore: Në çfarë mase transformimi i mjedisit mediatik dhe përdorimi intensiv i platformave digjitale po ndryshojnë praktikat e leximit dhe mënyrat e receptimit të letërsisë shqipe, veçanërisht tek nxënësit, studentët dhe të rinjtë? A kemi të bëjmë me një rënie të kulturës së leximit apo me një transformim të formave përmes të cilave letërsia arrin te lexuesi?

Baza teorike mbështetet në teorinë e receptimit letrar, veçanërisht në konceptet e Hans Robert Jauss-it dhe Wolfgang Iser-it, si dhe në hermeneutikën dhe sociologjinë e letërsisë. Në këtë perspektivë, lexuesi nuk trajtohet thjesht si marrës pasiv i tekstit, por si subjekt aktiv i procesit të komunikimit letrar, i cili përzgjedh, interpreton dhe i jep kuptim veprës në kushtet historike dhe kulturore të kohës së vet.¹

Studimi ndërthur literaturën teorike me të dhënat empirike të studimeve mbi praktikat e leximit në Shqipëri, Kosovë dhe Maqedoninë e Veriut, duke i vendosur ato në një kuadër krahasues ndërkombëtar përmes të dhënave të PISA-s dhe kërkimeve mbi raportin ndërmjet leximit të shtypur dhe atij digjital. Studimi i Zenelaga, Miftari dhe Shehu-Lokaj, i zhvilluar me 697 studentë nga Shqipëria dhe Kosova, ofron një të dhënë të drejtpërdrejtë për transformimin e burimeve të leximit dhe përdorimin e materialeve elektronike.²

Metodologjia ndërthur analizën teoriko-konceptuale, analizën krahasuese, hermeneutikën dhe interpretimin e të dhënave empirike. Vëmendje i kushtohet fragmentarizimit të informacionit, shpejtësisë së konsumit mediatik, ndryshimit të burimeve të leximit dhe marrëdhënies ndërmjet librit të shtypur dhe mjedisit digjital. Studimi nuk e trajton marrëdhënien print–digjital si një kundërvënie absolute, por si një proces kompleks të transformimit të praktikave të leximit dhe të komunikimit letrar.

Në përfundim, argumentohet se problemi bashkëkohor nuk mund të reduktohet në formulën e “zhdukjes së lexuesit”. Më tepër kemi të bëjmë me një transformim të figurës së lexuesit dhe të kulturës së receptimit, i cili kërkon forma të reja ndërmjetësimi ndërmjet letërsisë, shkollës, universitetit, bibliotekës, botuesve, shtypit letrar dhe platformave digjitale.

Fjalë kyçe: letërsia shqipe, lexuesi, teoria e receptimit, kultura e leximit, leximi për kënaqësi, libri i shtypur, leximi digjital, rrjetet sociale, platformat digjitale, të rinjtë.

1. HYRJE: NGA LEXUESI I LIBRIT TEK LEXUESI DIGJITAL

Historia e letërsisë nuk është vetëm historia e autorëve dhe e veprave. Ajo është njëkohësisht histori e lexuesve, e mënyrave të leximit dhe e ndryshimit të marrëdhënies ndërmjet tekstit dhe publikut. Një vepër letrare nuk jeton vetëm në momentin e krijimit të saj; ajo fiton jetë të re në aktin e leximit, në interpretimet që prodhon dhe në horizontet kulturore ku vendoset.

Pikërisht këtu merr rëndësi teoria e receptimit. Në veprën e Hans Robert Jauss-it, historia e letërsisë lidhet me mënyrën se si veprat priten nga lexuesit në horizonte të ndryshme historike. Koncepti i “horizontit të pritjes” e zhvendos vëmendjen nga vepra si objekt i izoluar drejt marrëdhënies dinamike ndërmjet tekstit dhe lexuesit.³ Wolfgang Iser, nga ana tjetër, e përqendron analizën te akti i leximit dhe te procesi përmes të cilit lexuesi plotëson boshllëqet dhe mundësitë e hapura të tekstit.⁴

Në epokën digjitale kjo marrëdhënie merr një dimension të ri. Lexuesi nuk e takon më domosdoshmërisht veprën vetëm përmes librit fizik, bibliotekës ose klasës. Ai mund ta gjejë atë në një bibliotekë elektronike, në një platformë botimi, në një intervistë video, në një rekomandim në rrjetet sociale, në një podcast, në një forum diskutimi ose përmes një sistemi të inteligjencës artificiale.

Kjo nuk do të thotë se këto forma të reja prodhojnë automatikisht një lexues më pak të kultivuar ose, në të kundërt, një lexues më të informuar. Çështja shkencore është të kuptojmë si ndryshon vetë struktura e aktit të leximit.

Prandaj, pyetja qendrore e këtij studimi nuk është nëse teknologjia është “e mirë” apo “e keqe” për letërsinë. Pyetja është: çfarë po ndodh me lexuesin kur mjedisi në të cilin ai lexon ndryshon?

2. TEORIA E RECEPTIMIT DHE TRANSFORMIMI I FIGURËS SË LEXUESIT

Teoria e receptimit përbën bazën konceptuale të këtij studimi. Ajo është veçanërisht e rëndësishme sepse e zhvendos vëmendjen nga vepra si objekt i mbyllur estetik drejt marrëdhënies që krijohet ndërmjet tekstit, lexuesit dhe kontekstit historik e kulturor të leximit.

Në këtë kuadër, është e nevojshme të bëhet një dallim terminologjik ndërmjet receptimit dhe perceptimit.

Me receptim letrar kuptojmë mënyrën se si lexuesi e merr, e kupton, e interpreton, e përjeton dhe e vlerëson një vepër letrare, pra mënyrën se si ndërtohet marrëdhënia midis veprës dhe lexuesit dhe se si kuptimi i saj realizohet në procesin e leximit.

-Ndërsa perceptimi i referohet më përgjithësisht mënyrës se si individi kap, përpunon dhe ndërton përfytyrimin e një objekti, dukurie apo informacioni përmes shqisave dhe proceseve mendore. Për këtë arsye, në terminologjinë e teorisë letrare, “receptim” është termi më i saktë, ndërsa “perceptim” nuk e mbulon në mënyrë të plotë këtë marrëdhënie estetike, kulturore dhe interpretuese.

Në këtë kuptim, Teoria e Receptimit (Reception Theory) është një koncept i konsoliduar i studimeve letrare, veçanërisht i lidhur me Hans Robert Jauss dhe Wolfgang Iser. Jauss e lidh vlerën dhe historinë e veprës me mënyrat në të cilat ajo është pritur në periudha të ndryshme. Për të, lexuesi nuk hyn në tekst pa përvoja të mëparshme; ai vjen me një horizont pritjeje, të formuar nga tradita, zhanret, normat estetike, njohuritë dhe përvojat kulturore.⁵

Iser e zhvillon më tej këtë perspektivë duke e konceptuar leximin si një proces dinamik ndërmjet tekstit dhe lexuesit. Kuptimi nuk është thjesht një informacion i depozituar në tekst dhe i marrë mekanikisht nga lexuesi; ai realizohet dhe plotësohet në procesin e leximit, përmes ndërveprimit të strukturave të tekstit me përvojën dhe veprimtarinë interpretuese të lexuesit.⁶

Kjo teori bëhet veçanërisht e rëndësishme në epokën digjitale, sepse nuk ka ndryshuar vetëm mënyra e leximit, por edhe vetë kushtet dhe kanalet e receptimit letrar. Lexuesi i sotëm mund të jetë njëkohësisht lexues, komentues, rekomandues, prodhues përmbajtjeje dhe pjesëmarrës në komunitete virtuale. Vepra letrare nuk qarkullon më vetëm përmes librit të shtypur dhe institucioneve tradicionale të ndërmjetësimit, por edhe përmes platformave digjitale, rrjeteve sociale, blogjeve, kanaleve video dhe komuniteteve online.

Në këtë pikë, mund të flasim për një demokratizim të kanaleve të receptimit, por jo domosdoshmërisht për një demokratizim të cilësisë së leximit. Të dyja dukuritë duhet të dallohen. Zgjerimi i mundësive për të hyrë në kontakt me tekstin letrar nuk garanton automatikisht një lexim më të thellë, më kritik apo më të qëndrueshëm.

Një lexues mund të ketë sot qasje në mijëra libra dhe, megjithatë, të mos zhvillojë domosdoshmërisht një marrëdhënie të thelluar me ta. Në të njëjtën kohë, një lexues tjetër mund ta përdorë mjedisin digjital për të zbuluar autorë, për të lexuar recensione, për të ndjekur diskutime, për të komunikuar me komunitete lexuesish dhe për t’u afruar me vepra që më parë nuk do t’i kishte njohur.

Prandaj, transformimi i mjedisit të leximit nuk duhet barazuar automatikisht me rënien e leximit. Pyetja shkencore nuk është vetëm nëse lexuesi lexon më pak, por edhe çfarë lexon, në çfarë forme lexon, si e interpreton tekstin, sa i qëndrueshëm është akti i leximit dhe si ka ndryshuar receptimi i letërsisë në kushtet e kulturës digjitale.

Në këtë perspektivë, kalimi nga lexuesi tradicional te lexuesi digjital nuk përfaqëson thjesht një ndryshim të suportit material të tekstit, por një transformim të figurës së lexuesit, të praktikave të leximit dhe të mekanizmave përmes të cilëve letërsia hyn në jetën kulturore të individit.

3. NGA LEXIMI LINEAR TEK LEXIMI I FRAGMENTARIZUAR

Një nga ndryshimet më të rëndësishme të mjedisit digjital është fragmentarizimi i përvojës së informacionit.

Libri tradicional imponon një marrëdhënie relativisht të qëndrueshme me tekstin. Faqja, kapitulli dhe vazhdimësia narrative krijojnë një strukturë kohore dhe hapësinore të leximit. Mjedisi digjital, përkundrazi, e vendos tekstin në konkurrencë të vazhdueshme me njoftimet, imazhet, videot, lidhjet dhe përmbajtjet e tjera.

Kjo nuk do të thotë se leximi digjital është domosdoshmërisht sipërfaqësor. Përkundrazi, literatura bashkëkohore tregon se rezultatet varen nga lloji i tekstit, mosha e lexuesit, qëllimi i leximit dhe mënyra e përdorimit të mediumit. Një rishikim sistematik i botuar në vitin 2024, që përfshiu 88 artikuj dhe 121 studime mbi fëmijë dhe adoleshentë, gjeti se rezultati më i shpeshtë në shumicën e matjeve ishte mungesa e një ndryshimi të qartë ndërmjet leximit digjital dhe atij të shtypur; megjithatë, për kuptimin e teksteve, veçanërisht tek lexuesit më të rritur dhe në tekstet informative, një numër më i madh studimesh favorizonte formatin e shtypur.⁷

Ky përfundim është metodologjikisht i rëndësishëm. Ai na paralajmëron të mos përdorim formulën e thjeshtë “ekrani shkatërron leximin”. Marrëdhënia është më komplekse.

Problemi mund të qëndrojë jo vetëm te mediumi, por te mënyra e përdorimit të mediumit.

Leximi i një romani të plotë në një pajisje elektronike nuk është i njëjtë me kalimin e shpejtë nga një fragment në tjetrin në rrjetet sociale. Të dyja janë “lexim digjital”, por përfaqësojnë dy regjime krejt të ndryshme të vëmendjes.

4. LETËRSIA SHQIPE DHE TË DHËNAT EMPIRIKE NGA SHQIPËRIA DHE KOSOVA

Për hapësirën shqiptare, një nga burimet më të drejtpërdrejta është studimi i Brunilda Zenelaga, Vehbi Miftari dhe Alma Shehu-Lokaj, botuar në vitin 2024 në Human Research in Rehabilitation. Studimi përfshin 697 studentë: 311 nga universitetet e Shqipërisë dhe 386 nga universitetet e Kosovës.⁸

Të dhënat tregojnë një transformim të dukshëm të burimeve të përdorura për lexim. Sipas tabelës së studimit, 74.6 për qind e studentëve nga Shqipëria deklarojnë se përdorin materiale elektronike të cilat më pas i printojnë; për Kosovën kjo shifër është 16.8 për qind. Në total, 42.6 për qind e të gjithë kampionit raportojnë këtë praktikë.⁹

Kjo e dhënë është interesante pikërisht sepse nuk dëshmon një zëvendësim mekanik të librit të shtypur nga ekrani. Përkundrazi, ajo tregon një bashkëjetesë funksionale të dy formateve: materiali gjendet elektronikisht, por një pjesë e studentëve e kthejnë atë përsëri në formë të shtypur për lexim.

Në të njëjtin studim, 40.7 për qind e studentëve deklarojnë se lexojnë 1–2 orë në ditë, ndërsa 14.5 për qind deklarojnë tre ose më shumë orë lexim në ditë.¹⁰

Këto të dhëna duhet të lexohen me kujdes. Ato nuk përbëjnë një matje të drejtpërdrejtë të leximit letrar. Studimi flet për zakonet e leximit të studentëve në përgjithësi, veçanërisht në kontekstin akademik. Megjithatë, ai është i rëndësishëm për studimin tonë sepse tregon ndryshimin e infrastrukturës përmes së cilës studentët marrin dhe përdorin tekstin.

Këtu shfaqet një nga karakteristikat kryesore të lexuesit bashkëkohor shqiptar: ai nuk është domosdoshmërisht “lexues digjital” ose “lexues i librit”. Ai mund të jetë lexues hibrid.

Një dëshmi e drejtpërdrejtë për këtë transformim, por nga një grupmoshë më e hershme, vjen edhe nga një anketim i zhvilluar në vitin 2026 me 1 791 fëmijë dhe adoleshentë të moshës 6–16 vjeç në Shqipëri. Sipas të dhënave të publikuara nga Shtëpia Botuese Dituria, marrëdhënia me librin mbetet relativisht e fortë në fëmijëri, por dobësohet gradualisht me kalimin në adoleshencë: 46,8 për qind e të anketuarve që lexojnë pak ose aspak e lidhin këtë me mungesën e kohës, ndërsa 80 për qind e lexuesve adoleshentë deklarojnë se gjatë leximit kryejnë edhe aktivitete të tjera digjitale, si përdorimi i rrjeteve sociale, dërgimi i mesazheve, shikimi i videove apo lojërat. Po kështu, të dhënat tregojnë një diferencë të dukshme gjinore: 49,7 për qind e vajzave adoleshente deklarojnë se u pëlqen shumë të lexojnë, kundrejt 27 për qind të djemve. Këto të dhëna e pasurojnë tablonë empirike të lexuesit shqiptar duke treguar se transformimi i kulturës së leximit nuk lidhet vetëm me kalimin nga libri i shtypur te mjediset digjitale, por edhe me moshën, shpërndarjen e vëmendjes, motivimin për lexim dhe faktorët socialë e familjarë²¹.

5. MAQEDONIA E VERIUT: LEXUESI UNIVERSITAR NË NJË MJEDIS TË NDRYSHUAR

Të dhënat nga Maqedonia e Veriut e plotësojnë këtë tablo rajonale.

Studimi i Lindita Skenderit dhe Suzana Ejupit, botuar në KNOWLEDGE – International Journal në vitin 2017, u zhvillua me 149 studentë, shqiptarë dhe maqedonas. Pyetësori shqyrtoi zakonet e leximit, frekuencën, kënaqësinë nga leximi dhe faktorët që e pengojnë atë. Ndër faktorët e përmendur nga pjesëmarrësit janë rrjetet sociale, komunikimi me miqtë dhe ngarkesa e studimeve.¹¹

Ky studim është i rëndësishëm edhe për kontekstin e Seminarit Ndërkombëtar të Albanologjisë, sepse autorët janë të lidhur me Fakultetin e Filologjisë të Universitetit të Tetovës dhe kërkimi përfshin studentë të universiteteve të ndryshme në Maqedoni.¹²

Një studim më i ri, i Ana Kechan-it, botuar në vitin 2025 në International Journal of Education and Philology, trajton zakonet e leximit të studentëve universitarë në Maqedoninë e Veriut përmes një sondazhi online në tri universitete. Studimi shqyrton preferencat, qëndrimet ndaj leximit, historinë e leximit që nga fëmijëria dhe pengesat që studentët hasin në gjetjen e kohës për të lexuar.¹³

Në një version të paraqitur në një kongres shkencor në vitin 2025, studimi thekson bashkëjetesën e interesave të ndryshme të leximit dhe rëndësinë që vazhdon të ketë materiali i shtypur, veçanërisht për qëllime akademike, ndërsa koha dhe shpërqendrimet elektronike paraqiten si faktorë që ndikojnë në praktikat e leximit.¹⁴

Këto të dhëna rajonale sugjerojnë një përfundim të kujdesshëm: ndryshimi nuk po ndodh nga libri drejt një “mosleximi” absolut, por nga një ekosistem leximi drejt një tjetri.

6. PISA: KOMPETENCA E LEXIMIT DHE KUFIJTË E INTERPRETIMIT

Një tjetër burim i rëndësishëm për këtë diskutim janë të dhënat e PISA 2025, programi i OECD-së për vlerësimin ndërkombëtar të nxënësve 15-vjeçarë. Në fushën e leximit, vetëm 50 për qind e nxënësve në Shqipëri arritën nivelin minimal të kompetencës, Niveli 2 ose më lart, kundrejt 69 për qind në mesataren e vendeve të OECD-së. Në Kosovë kjo përqindje ishte edhe më e ulët, vetëm 16 për qind, ndërsa mesatarja e OECD-së ishte po 69 për qind. Në Shqipëri, rezultati mesatar në lexim ishte 408 pikë, ndërsa në Kosovë 340 pikë, kundrejt 461 pikëve në mesataren e OECD-së. Këto të dhëna tregojnë një nivel të konsiderueshëm vështirësie në kompetencën e leximit te nxënësit 15-vjeçarë dhe përbëjnë një tregues të rëndësishëm për gjendjen e aftësive të leximit në hapësirën shqiptare.

Pra keta femijë nuk do të jene lexues të mirë në të ardhmen.

Megjithatë, këto rezultate duhet të interpretohen me një kufizim të qartë metodologjik: PISA mat kompetencën e leximit dhe jo drejtpërdrejt frekuencën e leximit të letërsisë artistike, numrin e librave të lexuar apo kulturën e leximit për kënaqësi. Prandaj, nuk do të ishte shkencërisht e saktë të thuhej se PISA dëshmon se rrjetet sociale apo platformat digjitale kanë shkaktuar rënien e leximit letrar. Të dhënat e PISA 2025 mund të përdoren si një tregues empirik i gjendjes së kompetencës së leximit, i cili duhet vendosur në dialog me studimet mbi zakonet e leximit, kulturën letrare dhe transformimin e mjedisit mediatik e digjital.

7. LIBRI I SHTYPUR DHE LIBRI DIGJITAL: ZËVENDËSIM APO BASHKËJETESË?

Një nga pyetjet qendrore të kulturës së leximit është nëse libri digjital po e zëvendëson librin e shtypur.

Studimi ndërkombëtar ARFIS, i realizuar me mbi 21 mijë studentë në 33 vende, është veçanërisht i rëndësishëm në këtë pikë. Rezultatet tregojnë se shumicat e studentëve në të gjitha vendet e përfshira vazhdojnë të shfaqin preferencë për leximin e teksteve akademike në format të shtypur, megjithëse ekzistojnë dallime të konsiderueshme midis vendeve.¹⁷

Kjo e dhënë e komplikon tezën e një “vdekjeje” të librit.

Libri i shtypur nuk zhduket thjesht sepse ekziston libri elektronik. Formatet mund të funksionojnë në mënyrë komplementare.

Studenti mund të kërkojë artikullin online, ta lexojë pjesërisht në telefon, ta shkarkojë në kompjuter, ta printojë dhe më pas ta studiojë në letër. Pikërisht këtë lloj ndërthurjeje e shohim edhe në të dhënat shqiptare ne Shqiperi dhe Kosove.

Në këtë kuptim, pyetja më interesante nuk është:

“A do ta zëvendësojë digjitalja librin?”

por:

“Çfarë lloj marrëdhënieje me tekstin krijon secili medium?”

Kjo është një pyetje më e përshtatshme për studimet letrare.

8. LEXIMI PËR KËNAQËSI DHE KRIZA E VËMENDJES

Një aspekt tjetër i rëndësishëm është leximi për kënaqësi.

Leximi letrar kërkon jo vetëm aftësi teknike për të deshifruar tekstin, por edhe kohë, përqendrim, kujtesë, imagjinatë dhe gatishmëri për të qëndruar gjatë në botën e veprës.

Në këtë pikë, problemi i epokës digjitale mund të mos jetë thjesht mungesa e teksteve, por shpërndarja e vëmendjes.

Mjedisi digjital prodhon një konkurrencë të vazhdueshme për kohën dhe vëmendjen e lexuesit. Teksti letrar konkurron me lajmin, videon, imazhin, mesazhin, njoftimin dhe përmbajtjen e shkurtër.

Prandaj, sfida e kulturës letrare nuk është vetëm të sigurojë akses në libra. Ajo duhet të krijojë edhe kushtet kulturore për lexim të gjatë dhe të përqendruar.

Kjo është një çështje që prek drejtpërdrejt shkollën dhe universitetin.

Nëse studenti mësohet të konsumojë vetëm fragmente, përmbledhje dhe përmbajtje të shkurtra, atëherë edhe marrëdhënia e tij me romanin, poezinë ose esenë mund të ndryshojë. Por ky është një hipotezë interpretative që kërkon kërkime të posaçme, jo një përfundim që mund të nxirret drejtpërdrejt nga statistikat e mësipërme.

9. INTELIGJENCA ARTIFICIALE DHE LEXUESI I RI

Hyrja e inteligjencës artificiale në procesin e kërkimit, përmbledhjes dhe interpretimit të tekstit hap një fazë të re të marrëdhënies ndërmjet lexuesit dhe letërsisë.

Në të kaluarën, lexuesi kërkonte informacion për një autor në bibliotekë, enciklopedi ose kritikë letrare. Sot ai mund t’i drejtohet një sistemi digjital dhe të marrë në pak sekonda një përmbledhje, një shpjegim të figurave stilistike, një informacion biografik ose një interpretim të mundshëm.

Kjo krijon mundësi të reja, por edhe një problem të rëndësishëm për kulturën e leximit: a po përdoret teknologjia për ta afruar lexuesin me tekstin apo për ta zëvendësuar leximin e tekstit?

Nëse një student kërkon vetëm përmbledhjen e një romani dhe nuk e lexon romanin, marrëdhënia e tij me veprën ndryshon në mënyrë thelbësore.

Nëse, përkundrazi, një mjet digjital e ndihmon atë të kuptojë një kontekst historik, një term të vështirë ose një strukturë narrative dhe më pas e rikthen te vepra, atëherë teknologjia mund të funksionojë si ndërmjetësim pedagogjik dhe kulturor.

Për këtë arsye, edhe inteligjenca artificiale duhet të studiohet në kuadrin e teorisë së receptimit: jo vetëm si teknologji, por si një ndërmjetës i ri ndërmjet tekstit dhe lexuesit.

*PISA “Programi për Vlerësimin Ndërkombëtar të Nxënësve”

*OECD është shkurtesa në anglisht për Organisation for Economic Co-operation and Development, në shqip Organizata për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik

10. LETËRSIA SHQIPE PËRBALLË LEXUESIT TË RI

Në rastin e letërsisë shqipe, kjo çështje ka një rëndësi të veçantë.

Letërsia shqipe është tashmë pjesë e një hapësire kulturore transnacionale. Autorët shqiptarë qarkullojnë përmes përkthimeve, festivaleve, panaireve, platformave elektronike, rrjeteve sociale dhe mediave kulturore.

Kjo do të thotë se lexuesi shqiptar nuk është më i kufizuar vetëm në qarkun tradicional të librarisë, bibliotekës, gazetës letrare ose kritikës së specializuar.

Por kjo hapësirë e re kërkon edhe një riformulim të rolit të institucioneve kulturore.

Shkolla duhet të krijojë aftësinë për lexim të thelluar.

Universiteti duhet të kultivojë leximin kritik dhe interpretues.

Biblioteka duhet të bëhet një hapësirë fizike dhe digjitale e aksesit në kulturë.

Botuesi duhet të jetë njëkohësisht ndërmjetës i librit të shtypur dhe i qarkullimit digjital.

Shtypi letrar dhe kulturor duhet të krijojë ura ndërmjet veprës dhe publikut.

Platformat digjitale mund të shërbejnë jo vetëm për promovimin e librit, por edhe për krijimin e komuniteteve të leximit.

Kështu, çështja nuk është të zgjedhim midis librit dhe teknologjisë. Çështja është të krijojmë një ekosistem ku teknologjia të mos e dobësojë leximin e thelluar, por ta ndihmojë atë.

10.1. INFRASTRUKTURA E LIBRIT DHE QARKULLIMI I LETËRSISË SHQIPE

Në analizën e marrëdhënies ndërmjet letërsisë dhe lexuesit shqiptar duhet të përfshihet edhe një faktor që nuk lidhet drejtpërdrejt me transformimin digjital, por me infrastrukturën fizike dhe ekonomike të qarkullimit të librit. Mungesa ose dobësia e rrjetit të librarive dhe e pikave të shpërndarjes përbën një pengesë konkrete për aksesin e lexuesit në letërsinë shqipe. Në një pjesë të konsiderueshme të qyteteve shqiptare mungojnë libraritë e mirëfillta dhe, si pasojë, kontakti i lexuesit me librin shpesh varet nga blerjet online, panairet, promovimet ose nga një numër i kufizuar pikash shitjeje në qendrat më të mëdha urbane. Kjo do të thotë se kriza e leximit nuk mund të shpjegohet vetëm përmes konkurrencës së ekraneve dhe rrjeteve sociale. Ajo lidhet edhe me kushtet materiale në të cilat libri prodhohet, shpërndahet dhe arrin te lexuesi. Një libër që nuk gjendet lehtësisht në qytetin ku jeton lexuesi, veçanërisht një lexues i ri, praktikisht kufizohet në mundësinë e tij për t’u bërë pjesë e përvojës së leximit.

Një problem tjetër lidhet me fragmentarizimin e tregut kombëtar shqiptar të librit dhe me kostot e shpërndarjes. Letërsia shqipe botohet në disa qendra të rëndësishme kulturore – Tiranë, Prishtinë, Tetovë, Shkup etj. – por qarkullimi i këtyre botimeve në të gjithë hapësirën shqiptare nuk është ende i njëtrajtshëm dhe sistematik. Mungesa e një tregu të integruar kombëtar të librit kufizon mundësinë që një botim i realizuar në Tiranë të jetë lehtësisht i pranishëm në libraritë e Prishtinës, Tetovës apo Shkupit dhe anasjelltas. Kësaj i shtohen infrastruktura e kushtueshme e shpërndarjes, kostot e transportit dhe, vitet e fundit, rritja e çmimeve të librave, faktorë që mund ta bëjnë blerjen e librit më pak të arritshme për një pjesë të lexuesve, veçanërisht për të rinjtë dhe studentët. Në këtë kuptim, qasja në letërsi është njëkohësisht çështje kulturore, institucionale dhe ekonomike. Për ta zgjeruar bazën e lexuesve shqiptarë, nuk mjafton promovimi i librit në platformat digjitale; nevojitet edhe një ekosistem funksional i librarive, bibliotekave, botuesve dhe distributorëve, si dhe një qarkullim më i integruar i librit në të gjithë hapësirën kulturore shqiptare

11. KONKLUZIONE

Nga analiza teorike dhe empirike e zhvilluar në këtë studim dalin disa përfundime.

Së pari, lexuesi shqiptar po ndryshon, por kjo nuk do të thotë automatikisht se ai po zhduket. Studimet në Shqipëri, Kosovë dhe Maqedoninë e Veriut tregojnë transformime të rëndësishme në burimet, format dhe kushtet e leximit.¹⁸

Së dyti, marrëdhënia print–digjital është më shumë bashkëjetesë sesa zëvendësim. Të dhënat e ARFIS-it (Academic Reading Format International Study), (Studimi Ndërkombëtar mbi Formatet e Leximit Akademik) dhe studimi i Zenelaga, Miftari dhe Shehu-Lokaj e mbështesin këtë përfundim nga këndvështrime të ndryshme.¹⁹

Së treti, nuk duhet të ngatërrojmë kompetencën e leximit me kulturën e leximit. PISA mat aftësi të leximit të nxënësve; sondazhet mbi zakonet matin praktika, preferenca dhe përdorime. Këto burime plotësojnë njëri-tjetrin, por nuk janë të këmbyeshme.

Së katërti, literatura ndërkombëtare nuk mbështet një tezë të thjeshtë sipas së cilës leximi digjital është gjithmonë më i dobët se leximi në letër. Rishikimi sistematik i Hare dhe bashkëautorëve tregon rezultate të ndryshme sipas moshës, llojit të tekstit, objektivit të leximit dhe mënyrës së matjes.²⁰

Së pesti, sfida më e madhe për letërsinë mund të jetë ruajtja e vëmendjes së gjatë dhe të përqendruar në një mjedis ku lexuesi përballet me një konkurrencë të vazhdueshme informacioni.

Dhe së fundi, teoria e receptimit na lejon ta shohim këtë transformim jo si një konflikt midis “librit të vjetër” dhe “teknologjisë së re”, por si një ndryshim historik në marrëdhënien tekst–lexues–medium.

Prandaj, pyetja për të ardhmen e letërsisë shqipe nuk është thjesht nëse të rinjtë do të lexojnë libra të shtypur apo tekste digjitale. Pyetja më themelore është nëse do të arrijmë të ruajmë aktin e leximit si përvojë estetike, intelektuale dhe kritike, pavarësisht mediumit përmes të cilit ai realizohet.

Nëse përgjigjja është pozitive, atëherë epoka digjitale nuk duhet parë vetëm si kërcënim për kulturën e librit. Ajo mund të bëhet edhe një mundësi për një riartikulim të marrëdhënies së letërsisë shqipe me lexuesin e shekullit XXI.

FUSNOTAT

1. Hans Robert Jauss, Toward an Aesthetic of Reception (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1982); Wolfgang Iser, The Act of Reading: A Theory of Aesthetic Response (Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1978).

2. Brunilda Zenelaga, Vehbi Miftari, dhe Alma Shehu-Lokaj, “New Trends in Students’ Reading Habits,” Human Research in Rehabilitation 14, no. 1 (2024): 177–192, doi:10.21554/hrr.042417. Studimi përfshin 697 studentë, 311 nga Shqipëria dhe 386 nga Kosova.

3. Jauss, Toward an Aesthetic of Reception, veçanërisht kapitujt mbi historinë e letërsisë dhe “horizontin e pritjes”.

4. Wolfgang Iser, The Act of Reading: A Theory of Aesthetic Response (Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1978).

5. Jauss, Toward an Aesthetic of Reception.

6. Iser, The Act of Reading.

7. Carolynn Hare et al., “Children’s Reading Outcomes in Digital and Print Mediums: A Systematic Review,” Journal of Research in Reading 47, no. 3 (2024): 309–329, doi:10.1111/1467-9817.12461. Rishikimi përfshiu 88 artikuj dhe 121 studime të botuara gjatë periudhës 2000–2023. Rezultati më i shpeshtë në shumicën e matjeve ishte “no difference”, ndërsa për kuptimin e leximit, sidomos në tekste informative dhe tek fëmijët më të rritur, një numër më i madh studimesh favorizonte formatin e shtypur.

8. Zenelaga, Miftari, dhe Shehu-Lokaj, “New Trends in Students’ Reading Habits,” 177–192. Artikulli përcakton kampionin prej 697 studentësh.

9. Po aty, 183. Tabela 8 raporton 232 studentë shqiptarë, ose 74.6 për qind, që përdorin materiale elektronike të cilat i printojnë; për Kosovën shifra është 65 studentë, ose 16.8 për qind.

10. Po aty, 182. Tabela 5 raporton se 40.7 për qind e kampionit lexojnë 1–2 orë në ditë dhe 14.5 për qind tre ose më shumë orë.

11. Lindita Skenderi dhe Suzana Ejupi, “The Reading Habits of University Students in Macedonia,” KNOWLEDGE – International Journal 20, no. 6 (2017): 2605–2610. Studimi përfshin 149 studentë dhe identifikon rrjetet sociale, komunikimin me miqtë dhe ngarkesën shkollore ndër faktorët që ndikojnë në zakonet e leximit.

12. Po aty.

13. Ana Kechan, “Reading Habits of University Students in North Macedonia,” International Journal of Education and Philology 6, no. 1 (2025): 35–43, doi:10.69648/SVZT9240.

14. Ana Kechan, “Reading Habits of University Students in North Macedonia,” në VII International Research Congress on Social Sciences, 2025. Versioni i kongresit thekson rëndësinë e materialeve të shtypura për qëllime akademike, krahas përdorimit të materialeve digjitale.

15. OECD, PISA 2022 Results: Country Note – Kosovo (Paris: OECD Publishing, 2023). Të dhënat raportojnë 17 për qind në nivelin 2 ose më lart në lexim, kundrejt 74 për qind të mesatares OECD.

16. OECD, PISA 2025 Results: Country Note – Albania (Paris: OECD Publishing, 2025). Rezultatet e Shqipërisë duhet të interpretohen me kujdes për shkak të faktorëve të dokumentuar në shënimin e OECD-së.

17. Diane Mizrachi, Alicia M. Salaz, Serap Kurbanoglu, dhe Joumana Boustany, “The Academic Reading Format International Study (ARFIS): Final Results of a Comparative Survey Analysis of 21,265 Students in 33 Countries,” Reference Services Review 49, nos. 3–4 (2021): 250–266, doi:10.1108/RSR-04-2021-0012. Studimi raporton rezultate nga 21,266 studentë në 33 vende dhe tregon se shumicat e studentëve në të gjitha vendet shfaqin preferencë për leximin e teksteve akademike në format të shtypur, megjithëse me dallime ndërmjet vendeve.

18. Zenelaga, Miftari, dhe Shehu-Lokaj; Skenderi dhe Ejupi; Kechan.

19. Mizrachi et al., “The Academic Reading Format International Study”; Zenelaga, Miftari, dhe Shehu-Lokaj, “New Trends in Students’ Reading Habits.”

20. Hare et al., “Children’s Reading Outcomes in Digital and Print Mediums,” 309–329.

21. Shtëpia Botuese Dituria, Ministria e Kultures e Shqiperise, “Të rritesh (nuk) do të thotë të lexosh më pak: Çfarë na tregon anketimi i 1 791 fëmijëve dhe adoleshentëve për leximin në Shqipëri,” 2026. Anketimi është pjesë e studimit “Qasja e lexuesit të vogël dhe të ri në librin artistik në Shqipëri. Motivimet, qëndrimet dhe faktorët socio-kulturorë”, të ndërmarrë nga Shoqata e Botuesve Shqiptarë dhe mbështetur nga Ministria e Turizmit, Kulturës dhe Sportit.

21. Hans Robert Jauss (1921–1997)

Hans Robert Jauss ishte studiues dhe teoricien gjerman i letërsisë, i specializuar veçanërisht në letërsinë romane/frënge dhe në historinë e letërsisë. Ai ishte profesor në Universitetin e Konstancës dhe një nga themeluesit e qasjes së estetikës së receptimit. Teoria e tij u formulua veçanërisht në fundin e viteve 1960.

Koncepti i tij më i njohur është “horizonti i pritjes” (Erwartungshorizont). Sipas Jauss-it, një vepër letrare nuk lexohet në një boshllëk kulturor: lexuesi i një periudhe të caktuar ka njohuri, përvoja, norma estetike dhe pritshmëri të formuara nga letërsia që ka lexuar dhe nga kultura e kohës. Prandaj, e njëjta vepër mund të pritet, kuptohet dhe vlerësohet ndryshe në periudha të ndryshme historike.

Vepër themelore:

Literaturgeschichte als Provokation der Literaturwissenschaft (1967), e njohur në anglisht si Literary History as a Challenge to Literary Theory. Është ligjërata e tij inauguruese në Universitetin e Konstancës dhe një nga tekstet themelore të teorisë së receptim

22. Wolfgang Iser (1926–2007) ishte një teoricien dhe studiues i shquar gjerman i letërsisë, i lidhur ngushtë me Shkollën e Konstanzës dhe me zhvillimin e teorisë së receptimit në vitet 1960–1970. Ai ishte profesor në Universitetin e Konstanzës dhe më vonë edhe në University of California, Irvine. Bashkë me Hans Robert Jauss, konsiderohet një nga figurat kryesore të kësaj shkolle.

Kontributi i veçantë i Iser-it lidhet me marrëdhënien tekst–lexues. Ndërsa Jauss u përqendrua më shumë te mënyra se si veprat letrare priten dhe interpretohen nga lexuesit në periudha të ndryshme historike, Iser studioi procesin konkret të leximit dhe efektin që teksti prodhon te lexuesi. Për këtë arsye, qasja e tij lidhet shpesh me termin “estetika e efektit” (Wirkungsästhetik)

BIBLIOGRAFIA

Eco, Umberto. The Role of the Reader: Explorations in the Semiotics of Texts. Bloomington: Indiana University Press, 1979.

Hare, Carolynn, Ben Johnson, Megan Vlahiotis, Erin J. Panda, Ayda Tekok-Kilic, and Suzanne Curtin. “Children’s Reading Outcomes in Digital and Print Mediums: A Systematic Review.” Journal of Research in Reading 47, no. 3 (2024): 309–329. doi:10.1111/1467-9817.12461.

Iser, Wolfgang. The Act of Reading: A Theory of Aesthetic Response. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1978.

Jauss, Hans Robert. Toward an Aesthetic of Reception. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1982.

Kechan, Ana. “Reading Habits of University Students in North Macedonia.” International Journal of Education and Philology 6, no. 1 (2025): 35–43. doi:10.69648/SVZT9240.

Mizrachi, Diane, Alicia M. Salaz, Serap Kurbanoglu, and Joumana Boustany. “The Academic Reading Format International Study (ARFIS): Final Results of a Comparative Survey Analysis of 21,265 Students in 33 Countries.” Reference Services Review 49, nos. 3–4 (2021): 250–266. doi:10.1108/RSR-04-2021-0012.

OECD. PISA 2022 Results: Country Note – Albania. Paris: OECD Publishing, 2023.

OECD. PISA 2025 Results: Country Note – Kosovo. Paris: OECD Publishing, 2025.

OECD. PISA 2025 Results: Country Note – North Macedonia. Paris: OECD Publishing, 2025.

Rosenblatt, Louise M. The Reader, the Text, the Poem: The Transactional Theory of the Literary Work. Carbondale: Southern Illinois University Press, 1978.

Skenderi, Lindita, and Suzana Ejupi. “The Reading Habits of University Students in Macedonia.” KNOWLEDGE – International Journal 20, no. 6 (2017): 2605–2610.

Zenelaga, Brunilda, Vehbi Miftari, and Alma Shehu-Lokaj. “New Trends in Students’ Reading Habits.” Human Research in Rehabilitation 14, no. 1 (2024): 177–192. doi:10.21554/hrr.042417

ZERAT E UJIT

Në brigjet e lashta të liqenit të Ohrit, aty ku mjegulla zbret si kujtesë e shekujve dhe ujërat mbajnë të fshehta zërat e të vdekurve, shkrimtari Kristaq Turtulli nis rrëfimi tronditës për Papa Nikollën kryepriftin e manastirit të Shën Naumit, njeriun që u kthye në legjendë mes dhimbjes, besimit dhe sakrificës.

Mes errësirës së pushtimeve, tradhtive, fanatizmit dhe ankthit njerëzor, romani shpalos një botë ku kufiri midis reales dhe mistikes tretet ngadalë. Uji bëhet dëshmitar, kujtesë dhe zë. Çdo dallgë sjell një rrëfim, çdo natë zgjon hijet e së kaluarës.

ZERAT E UJIT është një roman filozofik dhe poetik mbi kujtesën, trashëgiminë shpirtërore, dhimbjen njerëzore dhe përjetësinë e së vërtetës. Një udhëtim i thellë në shpirtin ballkanik, ku historia dhe miti bashkohen në një elegji të fuqishme për njeriun që nuk pranoi të heshtte.

 Kujtesa që flet përtej njeriut

“Zërat e ujit” e shkrimtarit Shqiptaro Kanadez, Kristaq Turtulli është një vepër që ndërtohet mbi një premisë të pazakontë estetike dhe filozofike: ideja se kujtesa nuk i përket vetëm njeriut, por edhe materies që e rrethon atë. Në këtë roman, uji nuk është element sfondi, por një subjekt i heshtur që ruan, përthith dhe rikthen jehonat e historisë njerëzore.

Në thelbin e tij, romani zhvendoset nga narrativë klasike drejt një forme të realizmit simbolik dhe metafizik, ku ngjarja nuk ka më përparësi mbi gjendjen, dhe ku historia nuk tregohet si fakt, por si jehonë e përsëritur.

Kujtesa si strukturë narrative Një nga shtyllat e veprës është koncepti i kujtesës si forcë aktive dhe e dhimbshme. Kujtesa nuk shfaqet si rikthim i qetë i së shkuarës, por si një proces i ndërprerë, shpesh i dhunshëm, që e detyron subjektin të jetojë brenda një kohe të thyer. Në këtë kuptim, romani afrohet me një traditë moderne ku koha nuk është lineare, por ciklike dhe e fragmentuar, duke e bërë përvojën njerëzore të ngjashme me valëzimin e ujit që nuk ndalet kurrë.

Hapësira si ndërgjegje Hapësirat e romanit, manastiri, brigjet, mjegulla dhe liqeni nuk funksionojnë si vende reale, por si gjendje të ndërgjegjes kolektive dhe individuale. Ato mbartin peshën e historisë dhe e transformojnë atë në atmosferë shpirtërore. Në këtë mënyrë, lexuesi nuk hyn në një territor gjeografik, por në një territor të brendshëm, ku çdo element i natyrës është i ngarkuar me kuptim simbolik.

Zëri dhe heshtja. Një tension themelor i romanit është ai midis heshtjes njerëzore dhe zërit të natyrës. Njerëzit shpesh janë të heshtur, të thyer ose të paaftë për të artikuluar të vërtetën, ndërsa uji dhe elementët e tjerë natyrorë bëhen bartës të një kujtese që nuk fshihet. Ky përmbysje krijon një vizion të veçantë filozofik: historia njerëzore nuk artikulohet domosdoshmërish nga njerëzit, por nga ajo që mbetet pas tyre.

Vendosja në traditën letrare

Në një plan krahasues, romani mund të vendoset në dialog me traditën e modernizmit evropian dhe simbolizmit letrar. këtu qendra e gravitetit zhvendoset nga historia kolektive drejt psikologjisë së kujtesës dhe metafizikës së përjetimit. Romani krijon afërsi me atmosferën ekzistenciale të Franz Kafka – The Trial, sidomos në ndjesinë e një bote të paqartë, ku struktura e pushtetit dhe faji mbeten të papërcaktuara, ndërsa individi mbetet i ekspozuar ndaj një realiteti të pashpjegueshëm.

“Zërat e ujit” të shkrimtarit të mirënjohur Kristaq Turtulli është një roman ku gjuha, struktura dhe simboli bashkohen në një sistem të vetëm estetik. Ai nuk synon të tregojë një histori në kuptimin tradicional, por të krijojë një hapësirë ku kujtesa, heshtja dhe natyra bashkëjetojnë si forma të së njëjtës të vërtetë të ndarë. Në thelb, vepra sugjeron se: ajo që njeriu harron, nuk zhduket – vetëm ndryshon formë dhe vazhdon të flasë diku tjetër.

Ka një çast kur matematika pushon së qeni numër dhe fillon të bëhet poezi. Ndoshta ky është çasti kur njeriu ngre kokën nga toka dhe sheh qiellin. Atje lart nuk sheh vetëm yje. Sheh një rend të padukshëm. Orbitat e planetëve, rrotullimin e galaktikave, hijen e Tokës mbi Hënë, spiralet e largëta të mjegullnajave. Gjithçka duket sikur lëviz sipas një muzike që nuk e dëgjojmë.

Universi nuk është vetëm hapësirë. Është marrëdhënie. Dhe marrëdhënia ka gjithmonë një gjeometri.

Ari

—

Njeriu e ka kërkuar prej shekujsh një numër që do t’i shpjegonte bukurinë. E quajti Raporti i Artë.

(φ – rreth 1,618). Një numër që shfaqet në matematikë dhe që është bërë simbol i harmonisë estetike. Artistët dhe arkitektët e kanë kërkuar në përmasa, në kompozim, në trupin njerëzor, në natyrë. Por bukuria nuk bindet gjithmonë ndaj numrit. Dhe kjo është ndoshta bukuria e saj më e madhe.

Te Leonardo Da Vinçi matematika dhe arti takohen në një kufi ku përmasa mund të maten, por misteri, jo.

Mund të masim fytyrën e Mona Lizës. Nuk mund të masim shikimin e saj. Mund të analizojmë raportet e figurës. Por kush mund të masë atë çast të çuditshëm kur kemi ndjesinë se ajo na sheh?

Prandaj do ta quaja: shikimi i argjendtë.

Ari i përket numrit.

Argjendi i përket pasqyrës.

Dhe Mona Lisa nuk na jep vetëm një fytyrë. Na kthen fytyrën tonë.

Gjeometria e errësirës

—

Pastaj vjen eklipsi. Dielli. Toka. Hëna. Tre trupa vendosen në një vijë të përkohshme dhe drita bëhet hije. Fizika e shpjegon.

Por poezia pyet: Pse hija është kaq e bukur? Ndoshta sepse errësira nuk është thjesht mungesë drite; ka edhe ajo gjeometrinë e vet. Hëna futet në hijen e Tokës dhe për pak çaste qielli duket sikur harron dritën. Por Hëna nuk zhduket. Ajo mbetet aty. Si disa njerëz në jetën tonë. Largohen. Heshtin. Humbin nga shikimi. Por nuk zhduken nga orbita e kujtesës.

Gdhend dritë

Shpesh në zemrën e Errësirës gdhend Dritë: i vetëm.

Drita është revoltë, grusht rrezesh, pendesë e kthyer në lot…

Nis shfaqet me plagë drite Mbreti i Errësirës:  i vetëm

Kërkon për mbijetesë të hedhim short.

Nuk mundem, i them, Drita rri në Errësirë si fara

Nënë drite do të jetë skulptura

Me një statujë drite do t’i dalë Lavdisë përpara…

Në një futë errësire do mbledhë mollët e plagëve të tua.

Mbreti bie në gjunjë, më lutet, unë heq cifla errësire.

Gdhend mollë-drite në errësirën-futë

Mbreti i Errësirës sheh një Nënë Drite…

Dhe mbretërit qajnë e duke qarë… zbutet…

Hëna që largohet

—

Hëna largohet ngadalë nga Toka rreth 3,8 centimetra në vit. Një largim pothuajse i padukshëm për jetën e një njeriu. Por miliona vite janë shumë për një univers. Para disa vitesh duke u mbeshtetur në një informacion të gabuar “mësova” që Hëna largohej nga Toka 4 metra në vit. Dhe shkrova poezinë:

Thonë Hëna po largohet

si unaza kur gishti hollohet

largohet nga Toka katër metra në vit

aq sa gjatësia e studios sime

ku Hëna afrohet për flirt.

Sidoqoftë, pavarësisht ‘gabimit’ tim, Hëna, duke u larguar, nuk e harron eklipsin. Ajo vazhdon të kthehet në marrëdhënien e saj me Diellin dhe Tokën. Këtu fizika bëhet metaforë, sepse edhe dashuria ka një gjeometri. Dy njerëz mund të largohen dhe prapë të mbeten në të njëjtën orbitë kujtese. Mund të mos preken më. Por një emër, një zë, një aromë, një dritare e ndriçuar natën mund ta rikthejë menjëherë vijën e vjetër.

Distanca nuk është gjithmonë harresë.

Hëna largohet 3.8 cm në vit. Studio ime gjithnjë mbetet 4 m. Dhe eklipsi mbetet.

Graviteti i dashurisë

—

Graviteti është një forcë fizike. Dashuria nuk është forcë fizike. Dhe megjithatë gjuha njerëzore i ka vendosur shpesh pranë njëra-tjetrës. Pse themi se dikush na tërheq? Pse një njeri bëhet qendër e botës sonë? Pse, edhe kur largohet, vazhdon të ndikojë në trajektoren e jetës sonë? Ndoshta sepse dashuria ka shpikur, shumë përpara fizikës, një fjalë të saj për gravitetin: mallin.

Njutoni na dha ligjin e tërheqjes. Njeriu i dha zemrës një emër tjetër.

Foshnja dhe Udha e Qumështit

—

Mbase poezia ime më e shkurtër është vargu:

Një foshnje pi gji me sytë nga Udha e Qumështit.

Një nga pamjet më të vjetra të Universit: Një foshnjë pi gji. Sytë e saj ngrihen drejt qiellit.

Mbi të shtrihet Udha e Qumështit. Poshtë saj është qumështi i nënës. Lart është qumështi i yjeve.

Foshnja nuk di ende çfarë është galaktika. Nuk di çfarë është graviteti. Nuk di çfarë është drita.

Ajo vetëm pi. Dhe ndoshta ky është mësimi i parë kozmik i njeriut: para se të mësonte të numëronte yjet, njeriu mësoi të pinte. Nëna i jep jetë nga trupi i saj. Universi i jep dritë nga pafundësia e tij.

Një gji poshtë. Një galaktikë lart. Dhe midis tyre: foshnja.

Veza Kozmike

—

Në shumë mite të lashta, universi lind nga një vezë kozmike. Është një nga imazhet më të fuqishme të mendimit njerëzor: Një formë e mbyllur.

Një fillim brenda errësirës. Jeta ende nuk shihet, por është aty. Veza është një univers para lindjes.

Dhe trupi i nënës është gjithashtu një univers i tillë. Brenda errësirës së tij rritet një dritë.

Një qenie që ende nuk ka emër. Një zemër që ende nuk e njeh qiellin. Por qielli tashmë është duke u ndërtuar brenda foshnjës.

Këtu metafora bëhet pothuajse e frikshme: Veza kozmike dhe veza e nënës janë dy imazhe të të njëjtit mister: jeta që ruhet përkohësisht në errësirë për të dalë në dritë.

Gjeometria e krijimit

—

Ndoshta për këtë arsye format më të mëdha të universit dhe format më të vogla të jetës na duken çuditërisht të afërta.

Galaktika. Veza. Drita. Mbreti i errësirës. Foshnja. Hëna. Eklipsi. Spiralja. Gjiri. Orbita. Dashuria.

Nuk janë të njëjtat gjëra. Por imagjinata njerëzore i vendos në të njëjtën hapësirë. Sepse ne kërkojmë gjithmonë një lidhje midis grimcës dhe pafundësisë.

Albert Ajnshtajn shkroi: “Zoti nuk luan me zare.” Po, ndoshta Zoti nuk luan me zare. Ndoshta luan shah. Jo sepse çdo lëvizje shahu është e paracaktuar, por sepse çdo lëvizje ndryshon marrëdhënien midis të gjitha figurave. Një gur lëviz dhe hapet një vijë. Një mbret tërhiqet dhe mbrojtja ndryshon. Një figurë sakrifikohet dhe loja merr një kuptim tjetër.

Në shah, ashtu si në univers, asgjë nuk qëndron vetëm. Çdo trup është pjesë e një fushe. Çdo lëvizje ka pasojë. Çdo afrim krijon një mundësi. Çdo largim ndryshon hartën. Ndoshta rendi i universit nuk është një lojë fati, por një lojë marrëdhëniesh: një shah i pafund ku drita, hija, koha dhe materia lëvizin në heshtje mbi të njëjtën tabelë. Më 2004 botova vëllimin poetik “Lojë shahu në shekullin XXI”, i cili u prit mjaft mirë dhe për të cilin shkruan disa  nga penat më të njohura të letrave shqipe. Para disa muajsh botova librin e ri “Çdo mëngjes marr një gur shahu në xhep”. Pra, loja e shahut pas më shumë se dy dekadash u rikthye si metaforë përfaqësuese…

… Uitman, çdo mëngjes marr një gur shahu në xhep

Dhe zbres në globin tonë me kuadrate:

                                    paralele prerë nga meridianet

Dhe ti çdo mëngjes me një gur shahu në xhep,

                                   me një fije bari në buzë

zbret për lojën e epokës globale.

                            Globi: skakierë me shpuzë.

Uitman, ju keni mendje të kthjellët: mëngjes oqeani

Rri para jush kokëulur – stërnip i devotshëm,

                                       kësulë vese mbi një Fije bari.

– Luaj, bari im, luaj ti i pari!…

Falmëni nëse në ajër vizatoj pikëpyetje

dhe shirat i kthej në pikëçuditëse!…

– Luaj, bari im mbi lapsa bari!..

Ne duam të besojmë se pas kaosit ekziston një strukturë. Se pas lëvizjes ekziston një orbitë. Se pas errësirës ekziston drita. (Drita rri në Errësirë si fara). Se pas largimit ekziston kujtesa. Se pas vdekjes së një forme mund të lindë një formë tjetër.

Kur fizika bëhet metafizikë

—

Fizika pyet: Si lëviz universi? Metafizika pyet: Pse ekziston universi?

Fizika mat dritën. Metafizika pyet çfarë do të thotë të shohësh.

Fizika mat largësinë e Hënës. Metafizika pyet pse na dhemb largimi.

Fizika përshkruan eklipsin. Poezia pyet pse errësira mund të jetë e bukur.

Dhe ndoshta pikërisht këtu ato nuk kundërshtojnë njëra-tjetrën. Ato janë dy mënyra për të parë të njëjtin mister.

Metafizikë trishtimi

Trishtimi nuk qan.

Rri ulur në një karrige dhe pret –

dikush ta quajë me emrin e vet.

Në dhomë ka një dritare,

por jashtë saj

qielli ka harruar të jetë qiell.

Një pikë drite

bie mbi tryezë

dhe s’thyhet.

Ndoshta drita

ka qenë dikur një lot.

Ndoshta loti

ka qenë dikur një yll

që s’gjeti dot

rrugën për në qiell.

Trishtimi s’ka  trup,

por zë një karrige.

Nuk ka duar,

por hap letrat e vjetra.

Nuk ka gojë,

por kur bie nata

na pyet:

ku shkojnë

ata që s’kanë më

ku të kthehen?

Në fund

mbetet vetëm Heshtja.

E marr në duar.

Është e rëndë.

Për herë të parë kuptoj:

           edhe zbrazëtia

           ka peshë.

Dhe dashuria?

—

Në fund të gjithë këtyre orbitave, numrave, hijeve, yjeve dhe vezëve, mbetet njeriu. Një grimcë e vogël.

Një trup që jeton për pak kohë. Një sy që ngre kokën drejt qiellit. Një dorë që prek një dorë tjetër. Një mbret Drite gdhendur në zemrën e Errësirës. Një nënë që ushqen foshnjën me sytë nga Udha e Qumështit. Një njeri që pret dikë që po largohet.

Dhe papritur kuptojmë: dashuria ka të njëjtën gjeometri me universin. Ajo tërheq. Ajo largon. Ajo krijon orbita. Ajo krijon eklipse. Ajo vendos hije midis dy dritave. Dhe, herë pas here, i vendos dy njerëz në një vijë të përsosur. Vetëm për një çast. Pastaj ata largohen përsëri. Por çasti mbetet. Ashtu si eklipsi. Ashtu si drita e një ylli që mund të ketë vdekur prej miliona vjetësh, por ende mbërrin te syri ynë.

Ndoshta kjo është gjeometria e fundit e dashurisë: ajo mund të humbasë trupin, por jo gjithmonë dritën.

Dhe ndoshta universi është pikërisht kjo: një dritë që vazhdon të udhëtojë edhe pasi burimi i saj ka mbetur larg.

Sot m’u shfaq Perëndesha e Mjegullës:

i dukeshin vetëm sytë dhe majat e gjinjve

Dhe një bistak rrushi shkëputur prej pjergullës

lëngëzonte mes dritës dhe hijeve

Dy sytë dhe majat e gjinjve…

Sot m’u shfaq Perëndesha e Mjegullës:

i dukeshin dy buzë dhe dy kupat e gjinjve

Dhe një yll i vogël pikuar prej ëndrrës

ia falte trupit floririn e kallinjve.

Dy buzë dhe dy kupat e gjinjve…

Dy sy, dy buzë, dy gjinj, rrush dhe kallinj

Dhe unë i hutuar mes mjegullës

nuk di nëse shkoj apo vij…

Dashuria, im zot, Dashuria…

Poeti vazhdon të gdhend Dritë në zemrën e Errësirës.

HIRI I POEZIVE

.

M’i lexoje vjershat, që digjeshin në çast,

përzjeja hirin e tyre me të vjershave të mia.

Ëndrrat e tua veleshin me iluzione e gaz,

të miat i gryente dyshimi e vetmia.

.

Takoheshim rallëherë, e rastësisht,

recitonim vjershat adoleshente.

Të dhuroja shpresë, kur e jotja ishte shuar,

se ti nuk shihje metaforën që shkëlqente.

.

Nuk di ç’të bëj me hirin tënd vjershëror,

mbase poezia është kotësi e kësaj bote.

Por mua, tani, më shumë më rëndon,

jo hiri i poezive tona, por mospërfillja jote.

.

SHKURTOHET DITA PAK E NGA PAK

.

Shkurtohet dita pak nga pak,

Gjithësinë vjeshta pikturon,

Gjer përtej sfondin e përflak,

Si një piktore, që di ç’ ngjyron.

.

Mendimi im pason një stinë tjetër,

Që e zbardh dhe e thinj këtë pikturë,

Pylli e luadhi skeletohen qetë-qetë,

Por koha s’kthehet prapa kurrë.

.

I bëj vend paqes në zemrën time,

Bota kthehet në pikturë romantike,

Me që më gricin disa kujtime,

I nofkoj Rrodhe Nostalgjike.

* * *

Pak e nga pak shkurtohet dita,

Dikush troket tani në portë,

Një zë më pyet me kë po flisja,

Më vjen të qesh, por nuk qesh dot.

.

KËMBIME

.

Do e këmbeja, me një hijore,

Pasurinë, që e mblodha me mundim,

Ose, me një shtojzovalle gazmore,

Që të vallzojë gjer në agim.

.

Do e këmbeja pasurinë time dhe

Me një shtëpizë që ri pezull,

Me pjergullën në oborrin e saj, ose,

Me një gur qosheli, a një tjegull.

.

Do e këmbeja, për një kacek me ajër,

Me një puthje mëngjërashe, të dehur,

Ose, dhuratë për ty, se të mbaj me hatër,

Përndryshe, zere se jam i vdekur.

Në mëngjesin e të hënës së 24 gushtit, zbres çalë-çalë nga pallati në zonën e Portit dhe nisem drejt taksive pranë stadiumit të lojërave me dorë.

… Nuk eci dot, është e pamundur. Taksitë janë rresht. Pothuaj të reja siç i ka hije një qyteti turistik.

Dialog me taksixhiun e parë :

-Deri në spitalin “P.Nako”, ju lutem, te Urgjenca…

Taksixhiu:

-Megjithë qejf por nuk vij dot se, ma zenë venin….!

-Nuk kuptoj!…

Tjetri habitet me çudinë tënde dhe faktin që në një qytet turistik unë nuk i njohkam “rregullat e pashkruara idioteske të taksive ” liçensuar nga bashkia bujare.

Kaloj te taksixhiu tjetër:

-Deri te Urgjenca, në spital.Të lutem!

-Më vjen keq por nuk mundem.

-Përse:

-Se ma zenë vendin!….

Nuk insitova. Çalë-çalë shkoj te një tjetër .

-Për spital? Menjëherë! Hip!- dhe më ndihmoi të ulen ne sediljen e parë.

Unë:

-Po nuk ta zënë vendin si taksi?

-Ça vendi?

-Hiç, hiç!

-Or mik, të kesh të shkuara por unë kur shpie njerëz te urgjencen e spitalit nuk marr lekë kurrë.

As 2 km rruge dhe mbërritëm te Urgjenca e “Petro Nakos“.

Ai, duke më ndihmuar të zbrisja:

-Mos e fut dorën në xhep! Thash, për shpirt të nënës që më ka lënë pak kohë më parë!

Tentoj të paguaj përsëri por taksisti ma kthen të njejtën përgjigje.

Duhet të kap orën 08.00 siç më ka thënë mjeku i njohur ortoped, Lefter Nika.

-O mjeshtër, shumë faleminderit!- i drejtohem taksistit.

-Si quhesh, të paktën? Njiheni bashkë?

-Jo, nuk njihemi. Quhem Gimi.

-Po mbiemri:- i them Gimit me instiktin e gazetarit.

-Mullai. Agim Mullai.

Dhe iku si një shpirt i mirë.

Isha njohur krejt rastësisht me taksistin human të Urgjencës në Sarandë….

Me një kartvizitën “ Gimi Taxi” në dorë, u afrova në radhën ku pacientë nga Sarada, Fieri, Tepelena, Përmeti, etj, prisnin dr.Lefter Nikën.

Sigurisht në Sarandë, ka dhjetra taksistë model që shërbejnë me etikë. (M’u kujtua një ironi e mikut tim, Kolonelit për taksimetrat që nuk punojnë te taksixhinjtë e Sarandës, për shkak të kripës së detit…”)

Po mendoja për historinë e taxive që duhet të shkojnë drejt Urgjencës mjekësore. Nuk ka ndonjë rregull me taksitët në Shqipëri.si në vende të tjera (psh si në Greqi. ku, nëse qytetari i sëmurë ankohet për rrefuzim shërbimi, taksistit mund t’i heqin edhe liçencën!) .

Apo: standart “Albanistan turistik, hesapi?///

Kujtimit të shkrmtarit të madh STERJO SPASSE