Në 50-vjetorin e vdekjes së Agatha Christie-t, ekspozita “Një botë misteresh”, në Bibliotekën Britanike, i fton vizitorët në një udhëtim magjepsës në jetën dhe krijimtarinë e mbretëreshës së romanit policor. Kjo ekspozitë e veçantë ofron për herë të parë mundësinë për të parë një koleksion të pasur dokumentesh private, ditarësh, dorëshkrimesh dhe sendesh familjare, të cilat deri më tani nuk ishin ekspozuar për publikun.

E kuruar me shumë kujdes nga Lucy Rowland, ekspozita paraqet një koleksion mbresëlënës objektesh që pasqyrojnë jetën dhe veprën e Christie-t. Vizitorët mund të shohin sende që sjellin në kujtesë momentet më të rëndësishme të jetës së saj, nga fëmijëria në Devon dhe udhëtimet nëpër botë, deri te karriera jashtëzakonisht e suksesshme si romanciere dhe dramaturge.

Ekspozita nis në një shtëpi tradicionale fshati angleze, një mjedis tipik në romanet e Christie-t ku zhvillohen ngjarjet e krimeve misterioze. Vizitorët që nuk e njohin mirë jetën e saj do të zbulojnë shumë të panjohura. Por edhe admiruesit më të zjarrtë do të kënaqen duke parë objekte dhe dorëshkrime që deri më tani janë mbajtur larg publikut.

Dhomat janë të mbushura me fotografi të fëmijërisë, tregime të hershme që ajo shkruante për të impresionuar motrën e saj dhe skica të vizatuara me dorë të St Mary Mead, fshatit të famshëm anglez ku zhvillohen hetimet e Miss Marple. Krahas tyre ka lojëra ku vizitorët mund të marrin pjesë dhe mistere që duhet t’i zgjidhin. Për shembull, sa janë gjasat të vritesh në një roman të Christie-t? Apo, a mund ta zbulosh motivin e vrasjes në një histori të caktuar?

Në hapësirën e dytë të ekspozitës, e konceptuar si një farmaci, vizitorët mësojnë jo vetëm për shërbimin e Christie-t gjatë luftës dhe formimin e saj si farmaciste, por edhe se si njohuritë e saj të specializuara për barnat dhe substancat kimike u përdorën për të krijuar helmet vdekjeprurëse në romanet e saj. Përshkrimet e Christie-t për helmet ishin aq të hollësishme dhe të sakta, saqë në disa raste kanë ndihmuar edhe lexuesit të shpëtojnë jetë.

Më pas, vizitorët çohen në një nga mjediset më të famshme të krijimtarisë së saj: trenin Orient Express. Prej kohësh kam pasur interes për udhëtarët britanikë që vizituan Irakun në fillim të shekullit XX, gjë që më shtyu të hulumtoja edhe periudhën e qëndrimit të Christie-t në këtë vend. Përvoja e saj në botën arabe është sjellë në mënyrë mbresëlënëse si në pjesën kushtuar Orient Express-it, ashtu edhe në dhomën pasuese, që i kushtohet gërmimeve arkeologjike.

Agatha Christie në Lindjen e Mesme

Siç shpjegon ekspozita, kur ishte e re, Christie u dërgua për herë të parë në Kajro për të marrë pjesë në atë që njihej si ceremonia e prezantimit të vajzave të reja në shoqëri. Ky ishte një rast kur vajzat e familjeve të pasura prezantoheshin zyrtarisht në rrethet shoqërore.

Në autobiografinë e saj, Christie shkruan: “Nëse kishe mundësi ekonomike, nëna organizonte një mbrëmje vallëzimi për ty. Zakonisht duhej të kaloje një sezon në Londër”, por “në jetën time nuk mund të bëhej diçka e tillë”. Sezoni shoqëror në kryeqytetin egjiptian ishte një alternativë më e përballueshme sesa organizimi i një prezantimi tradicional në Londër, që kushtonte shumë.

Megjithatë, në atë moshë, ajo nuk ishte aq e interesuar për rëndësinë historike të qytetit. Më vonë kujtonte: “Mrekullitë e lashtësisë ishin gjëja e fundit që dëshiroja të shihja dhe jam shumë e kënaqur që nëna nuk më çoi t’i vizitoja.”

Ajo u kthye në rajon në vitin 1928, pothuajse rastësisht. Në momentet e fundit ndryshoi planet për të udhëtuar drejt Karaibeve, pasi një bisedë e rastësishme e frymëzoi të shkonte në Bagdad me trenin Orient Express.

Pikërisht gjatë këtij udhëtimi u njoh me arkeologun e njohur Leonard Woolley dhe bashkëshorten e tij, Katharine, e cila ishte admiruese e veprave të Christie-t.

Dy vjet më vonë, Christie u kthye në Irak për t’i vizituar ata në Ur, një qytet-shtet i lashtë sumer në jug të vendit. Gjatë këtij udhëtimi njohu edhe ndihmësin e Woolley-t, Max Mallowan-in.

Në kujtimet e tij, Mallowan tregon se Katharine i nxiti të dy të bënin një udhëtim së bashku. Gjatë një ndalese të papritur, ata vendosën të laheshin në një liqen me ujë të kripur, ndërsa makina e tyre ngeci në rërë.

Mallowan tregon se reagimi i qetë i Christie-t përballë këtij problemi të vogël e bindi se “ajo duhej të ishte një grua e jashtëzakonshme”. Vetëm disa muaj më vonë ai i propozoi martesë dhe çifti u martua në kishën e Shën Kolumbës në Edinburg, në shtator të vitit 1930.

Gjatë gjithë jetës së tyre martesore, Christie e shoqëroi Mallowan-in në pothuajse të gjitha ekspeditat arkeologjike. Çifti kishte një shtëpi në Bagdad dhe qëndronte për periudha të ndryshme edhe në vende të tjera të rajonit. Ekspozita nxjerr në pah rolin e saj, shpesh të lënë në hije, në ekspeditat arkeologjike të bashkëshortit.

Ajo ishte fotografe e zonja, mbikëqyrte punëtorët në vendet e gërmimeve dhe kujdesej për objektet e zbuluara. Madje, përdorte edhe kremin e saj hidratues për të pastruar artefaktet e lashta.

Është veçanërisht emocionuese të shohësh makinën e saj të vogël të shkrimit, një teknologji mjaft e përparuar për kohën, që i mundësonte të jetonte dhe të udhëtonte pa u kufizuar nga një vend i caktuar, duke shkruar kudo që ndodhej. Me të ajo hodhi në letër disa nga romanet e saj më të famshme.

Fama ndërkombëtare e Agatha Christie-t

Vëmendja që ekspozita i kushton vendeve dhe mjediseve ku jetoi e punoi Christie pasqyrohet edhe në trajtimin e saj si një shkrimtare me famë dhe ndikim botëror. Ajo tregon se si veprat e saj, të cilat shpesh janë konsideruar letërsi popullore me vlera të kufizuara letrare, vazhdojnë të lexohen dhe të përshtaten në gjuhë dhe kultura të ndryshme.

Ekspozita nuk i anashkalon as aspektet problematike të krijimtarisë së saj. Aty trajtohen qëndrimet antisemite dhe paragjykimet racore që shfaqen në shkrimet e Christie-t. Titulli origjinal fyes i një prej romaneve të saj më të njohura, “Dhe pastaj nuk mbeti asnjë” (1939), nuk përmendet drejtpërdrejt, por bëhet e qartë se romani ka pësuar ndryshime dhe se titulli është përshtatur me ndryshimin e qëndrimeve shoqërore ndër vite.

Përpara se të hyjnë në hapësirën kryesore të ekspozitës, vizitorët kalojnë pranë një muri të mbuluar me romane të Christie-t të përkthyera në gjuhë të ndryshme. Ndërsa shohim përshtatje të paautorizuara të romanit “Dhe pastaj nuk mbeti asnjë” në stilin e filmave të Bollywood-it, postera që reklamojnë shfaqje të dramës së saj “Kurthi i miut” në Shangai, apo intervista me autorë arabë të romaneve policore që flasin për trashëgiminë e saj letrare në botë, kuptojmë se veprat e saj kanë tërhequr gjithmonë lexues nga të gjitha anët e globit, pavarësisht kufizimeve që ekspozita i vë në dukje dhe i kritikon.

Dhoma e fundit, më moderne nga të gjitha, është teatri. Këtu vizitorët transportohen në West End-in e Londrës, zonën e famshme të teatrove. Në një ekran të madh shfaqet një video bardhezi e Christie-t, e cila, me një përulësi të jashtëzakonshme, feston dhjetëvjetorin e shfaqjes “Kurthi i miut” në hotelin Savoy të Londrës, në vitin 1962.

Është e vështirë të përshkruhet plotësisht ndikimi që Agatha Christie vazhdon të ketë edhe sot. Veprat e saj janë dashur dhe janë marrë si model nga miliona njerëz. Ekranet elektronike në dhomat e fundit të ekspozitës tregojnë se ajo ka shitur tashmë më shumë se dy miliardë libra; se ishte gruaja e parë që pati dy shfaqje teatrale njëkohësisht në skenat e West End-it dhe se veprat e saj janë përkthyer më shumë se 7236 herë.

Edhe 50 vjet pas vdekjes së saj, vetëm gjatë kësaj jave janë shitur 42.779 libra të saj në mbarë botën.

Informuese, mbresëlënëse dhe, mbi të gjitha, jashtëzakonisht argëtuese, ekspozita “Agatha Christie: Një botë misteresh” është një vizitë që nuk duhet humbur nga askush që ka shijuar ndonjëherë veprat e mbretëreshës së romanit policor. /The Conversation – Syri.net